Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 18325 2679474 2679459 2026-07-18T13:02:32Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Інданезія?oldid=5155375 2679474 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 4,658 трлн $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 16 542 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,402 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2024 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 4 980 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Інданэ́зія''' ({{мова-id|Republik Indonesia}}) — астраўная [[дзяржава]], разьмешчаная ў [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], на астравох [[Малайскі архіпэляг|Малайскага архіпэлягу]] і ў заходняй частцы вострава [[Новая Гвінэя]]. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html «16,000 Indonesian islands registered at UN»]. The Jakarta Post.</ref>, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы<ref>[https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer «Indonesia — The Next Major Oil Importer?»]. Seeking Alpha.</ref>. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў [[Ява]] зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны. Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, [[Джакарта]], зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]], [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] і ўсходняй часткай [[Малайзія|Малайзіі]]. Іншыя суседнія краіны ўключаюць [[Сынгапур]], [[Віетнам]], [[Філіпіны]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Палаў]] і [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], якія належаць [[Індыя|Індыі]]. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці<ref>[https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world «Meet The 10 Megadiverse Countries In The World»]. SEAsia.</ref>. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|загаловак=Indonesia|выдавец=The Observatory of Economic Complexity|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref>. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца [[Кітай]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Японія]], Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія. Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі [[Шрывіджая]], а затым [[Маджапахіт]] гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі [[індуізм|індуісцкія]] і [[будызм|будыйскія]] каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён [[іслам]]у<ref>[https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC «Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations»]. Amsterdam University Press.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC «Indonesia: A Global Studies Handbook»]. ABC-CLIO Corporate.</ref>, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою [[хрысьціянства]], ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава [[Амбон (востраў)|Амбона]] і стварэньня [[Батавія|Батавіі]], у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы і ісламізацыя === Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі [[архантрап]]а, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Recent advances in far eastern paleoanthropology|выданьне=Annual Review of Anthropology|том=17|нумар=1|старонкі=43—77|год=1988|DOI=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Evidence on the age of the Asian Hominidae|выданьне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|том=80|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1983|DOI=10.1073/pnas.80.16.4988}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=de Vos, J.P.; Sondaar, P.Y.|загаловак=Dating hominid sites in Indonesia|выданьне=Science|том=266|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1994|DOI=10.1126/science.7992059}}</ref>, а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Brumm, A.; Jensen, G.M.; van den Bergh, G.D.; Morwood, M.J.; Kurniawan, I.; Aziz, F.; Storey, M.|загаловак=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|выданьне=Nature|том=464|нумар=7289|старонкі=748—752|год=2010|DOI=10.1038/nature08844}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=O'Connor, S.; Bulbeck, D.|загаловак=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|выдавецтва=Oxford Academic|старонкі=346–367}}</ref> Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на [[Сулавэсі]], дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум {{Лік|51200}} гадоў таму<ref>{{спасылка|аўтар=Harris, G.|спасылка=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|загаловак=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|выдавецтва=The Art Newspaper|дата публікацыі=04.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240704104825/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|дата копіі=04.07.2024}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Oktaviana, A.A.; Joannes-Boyau, R.; Hakim, B.|загаловак=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|выданьне=Nature|том=631|нумар=8022|старонкі=814—818|год=03.07.2024|DOI=10.1038/s41586-024-07541-7}}</ref>. Пазьнейшыя [[мэгаліт]]ычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на [[Ява|Яве]], [[Суматра|Суматры]], Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця<ref>{{кніга|імя=T.|прозьвішча=Steimer-Herbet|спасылка=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|загаловак=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|выдавецтва=Archaeopress|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref>. [[Файл:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|значак|зьлева|Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры [[Лубанг Джэрыджы Салех]]. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.]] Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з [[Тайвань (востраў)|Тайваню]] ў астраўную частку [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|5—7}}, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу<ref>{{кніга|аўтар=Bellwood, P.|спасылка=https://www.jstor.org/content/oa_book_edited/j.ctt2jbjx1|загаловак=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|выдавецтва=ANU Press|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref>. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|8—11}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|15—20}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|22-23}}. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|17—22}}. Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае [[Шрывіджая]], пашырылася праз гандаль і [[будызм]]<ref>{{артыкул|аўтар=Manguin, P-Y.|загаловак=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|выданьне=Journal of Urban Archaeology|том=3|старонкі=87—100|год=2021|DOI=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref name="Wicahyah" >{{артыкул|аўтар=Wicahyah, D.; Asyari, A.K.; Irwanto, D.; L.R., Retno Susanti|загаловак=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|выданьне=Ilomata International Journal of Social Science|том=3|нумар=3|старонкі=303—313|год=07.2022|DOI=10.52728/ijss.v3i3.483}}</ref>. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў<ref name="Wicahyah" />. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі [[Сайлендра]] і [[Матарам]] узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з [[Барабудур]]ам і [[Прамбанан]]ам<ref>{{кніга|імя=A. A.|прозьвішча=Munandar|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/159319|загаловак=Cultural Dynamics in a Globalized World|выдавецтва=Taylor & Francis Group|isbn=978-1-315-22534-0}}</ref>. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву<ref>{{кніга|імя=D.W.|прозьвішча=Bade|спасылка=https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1909|загаловак=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|месца=Singapore|выдавецтва=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя [[Маджапагіт]], якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу<ref name="Hall" >{{кніга|імя=K.R.|прозьвішча=Hall|спасылка=https://www.bloomsbury.com/us/history-of-early-southeast-asia-9780742567603/|загаловак=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|месца=Lanham, Maryland|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|год=2011}}</ref>. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі<ref name="Hall" />{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|18}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|21}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|24—26}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|101—103}}. Уздоўж гандлёвых шляхоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяну]] і [[Малацкая пратока|Малацкай пратокі]] [[іслам]] пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|4}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|7}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|10—11}} і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай [[Валі Санга]]. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|9}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|12—14}}. === Прыбыцьцё эўрапейцаў === Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з [[Франсішку Сэран]]ам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, [[гвазьдзік]]ам і [[перац кубэба|перцам кубэба]]. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі [[Нідэрляндзкая Ост-Індзкая кампанія|Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію]], якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў [[Батавія|Батавіі]] і на воставе [[Амбон (востраў)|Амбон]]. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|загаловак=The Dutch East India Company|выдавец=European Heritage Project|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company}}</ref>. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а [[Нідэрлянды]] ўсталявалі на астравах калёнію. [[Файл:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|значак|зьлева|Капітуляцыя прынца [[Дыпанэгора]] нідэрляндзкаму генэралу [[Гэндрык Мэркус дэ Кок|Гэндрыку дэ Коку]], якое скончыла [[Яванская вайна|Яванскую вайну]] ў 1830 годзе.]] З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава [[Ява]], галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|131}}. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то [[Падрыйская вайна]], [[Яванская вайна]] і доўгатэрміновая [[Ачэгаўская вайна]]. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная [[Заходняя Новая Гвінэя]]. У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем<ref>Tjahjono Rahardjo (2013). ''«Between Two Worlds: Ethical Policy, Western education and Javanese arts»''. Academia.edu.</ref>. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала<ref>[https://www.e-ir.info/2015/08/30/the-remnants-of-the-japanese-occupation-of-modern-indonesia/ «The Remnants of the Japanese Occupation of Modern Indonesia»]. E-International Relations Student.</ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] архіпэляг быў захоплены [[Японія|Японскай імпэрыяй]], якая ліквідавала галяндзкую ўладу<ref>Gert Oostindie; Bert Paasman (1998). [http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html ''«Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves»'']. Eighteenth-Century Studies. 31 (3): 349—355. [[doi:10.1353/ecs.1998.0021]]</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 «Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942-50; The Japanese Occupation, 1942-45»]. Library of Congress.</ref>. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то [[Сукарна]] і [[Махамад Хата]]. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася [[Японія]]. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм. === Незалежнасьць === ==== Час барацьбы за незалежнасьць ==== [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|значак|[[Сукарна]] — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.]] Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху [[Сукарна]] быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны [[Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі]] ({{мова-id|Komite Nasional Indonesia Pusat|скарочана}}, ЦНКІ), які абраў Сукарну і [[Махамад Хата|Хату]], адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|150—154}}. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Джак’якарта|Джак’якарту]]<ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар=Poerwokoeoemo, Soedarisman|загаловак=Daerah Istimewa Yogyakarta|месца=Yogyakarta|выдавецтва=Gadjah Mada University Press|год=1984|старонкі=56—63}}</ref>. Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае [[Лінгаджацкае пагадненьне]], паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году [[Рэнвільскае пагадненьне]], якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Букітынгі]]<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў [[Гаагаўская канфэрэнцыя круглага стала|Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі ({{мова-id|Republik Indonesia Serikat|скарочана}}, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою [[фэдэрацыя|фэдэратыўнага]] ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]])<ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак=Всемирная история|месца=Масква|выдавецтва=Мысль|год=1979|том=12|старонкі=359}}</ref>. ==== Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі ==== Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на [[Парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкую рэспубліку]]. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]] наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі<ref name="Sejarah DPR" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|загаловак=Sejarah|выдавецтва=DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Sukarno casting his ballot in the 1955 elections (cropped).jpg|значак|зьлева|Прэзыдэнт [[Сукарна]] галасуе на [[Парлямэнцкія выбары ў Інданэзіі 1955 году|парлямэнцкіх выбарах 1955 году]].]] Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць [[Рада народных прадстаўнікоў (Інданэзія)|парлямэнту]] нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|316—326}}. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў [[Бандунг]]у [[Бандунгаўская канфэрэнцыя|Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі]]<ref name="МИД" >{{спасылка|спасылка=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|загаловак=H. Roeslan Abdulgani|выдавецтва=Deplu RI|копія=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «[[Насакам]]», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» ({{мова-id|Demokrasi Terpimpin|скарочана}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў<ref name="Sejarah DPR"/>. Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок [[сацыялістычны лягер|сацыялістычнага блёку]] пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі [[Заходняя Новая Гвінэя|заходнюю частку Новай Гвінэі]]. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе [[Інданэзійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на [[Малацкі паўвостраў|Малацкім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с">{{кніга|аўтар=Малетин, Н. П.|загаловак=АСЕАН в системе международных отношений|месца=Масква|год=1983|старонкі=4—12}}</ref><ref name="Anwar">{{кніга|аўтар=Anwar, D. F.|загаловак=Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism|месца=Singapore|год=1992|старонкі=26—29,169}}</ref>. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданэзіі|камуністычнай партыяй]] краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасьня]] і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі<ref name="М в с"/>. ==== «Новаы парадак» ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|значак|[[Мухамад Сухарта]] — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.]] Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам [[Мухамад Сухарта|Сухартам]], узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданэзіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек<ref>{{артыкул|загаловак=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|выданьне=CounterPunch|год=05.11.2005}}</ref>. Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія [[Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэсу]] (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{артыкул|загаловак=General Suharto’s New Order|выданьне=Royal Institute of International Affairs|том=44|нумар=1|старонкі=40—47|год=1968}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" >{{спасылка|спасылка=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|загаловак=The Military in Indonesian Politics|выдавецтва=Moscow Defense Brief|копія=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|значак|зьлева|Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.]] Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам<ref name="Golkar" >{{спасылка|спасылка=http://www.golkar.or.id/tentang|загаловак=Sejarah|копія=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|дата копіі=21.08.2011}}</ref><ref name="Museum-DPR71" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|загаловак=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|выдавецтва=Museum DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных [[інвэстыцыя]]ў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасьць|прамысловасьці]], дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой [[Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс]] 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту [[Бухарудын Юсуф Габібі|Бухарудыну Юсуфу Габібі]]{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|401—407}}<ref name="Resigns" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|загаловак=President Suharto Resigns|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. ==== Цяперашні час ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|значак|[[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]] ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.]] Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася [[лібэралізацыя]] партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі [[Рэфэрэндум па самавызначэньні Ўсходняга Тымору|рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору]], падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымара, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году<ref name="Tokoh-Mega" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|загаловак=Presiden Berkepribadian Kuat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|дата копіі=29.07.2011}}</ref>. Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная [[Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі]] на чале з дачкой Сукарны [[Мэгаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня [[Абдурахман Вахід]], а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году{{Зноска|LloydSmith|2001|Lloyd & Smith|29—44}}. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil" >{{спасылка|спасылка=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|загаловак=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|выдавецтва=Time|копія=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="What?" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/710338|загаловак=But What Will Megawati Do?|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="Mega takes" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/717279|загаловак=Mega Takes Charge|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" >{{спасылка|спасылка=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|загаловак=Indonesia: National Security|копія=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]]. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычнай партыі]]. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|дата копіі=21.06.2011}}</ref>. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве [[Эўрапейкі Зьвяз|Эўрапейкага Зьвязу]] было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг<ref name="Мир с Аче" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|загаловак=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ID|загаловак=GDP growth (annual %) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref>, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden RI "Terpopuler"|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|дата копіі=06.08.2011}}</ref>. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя<ref>{{артыкул|аўтар=Stott, D.A.|загаловак=Indonesia’s 2019 Elections: Democracy Consolidated?|выданьне=The Asia-Pacific Journal|том=17|нумар=6|год=15.03.2019}}</ref>, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў<ref>{{кніга|аўтар=Mukartono, A.; Hartiwiningsih, H.|загаловак=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|выдавецтва=Atlantis Press|том=358|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Mietzner, M.|загаловак=Flirting with Autocracy in Indonesia: Jokowi's Majoritarianism and its Democratic Legacy|выданьне=Journal of Current Southeast Asian Affairs|том=44|нумар=3|старонкі=366—384|год=21.02.2025|DOI=10.1177/18681034251318053}}</ref>. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў [[Юсуф Кала]]. == Геаграфія == [[Файл:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|значак|Горныя краявіды [[Усходняя Ява|Ўсходняй Явы]]. На выяве бачныя вульканы [[Сэмэру]] і [[Брома]].]] У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 выспаў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Выспы разьмешчаныя з абодвух бакоў [[роўнік|экватару]]. Па плошчы самымі вялікімі выспамі зьяўляюцца выспы: [[Ява]], [[Суматра]], [[Калімантан]] (інданэзійская частка Барнэо), [[Новая Гвінэя]] (падзеленая з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]) і [[Сулавэсі]]. Інданэзія мяжуе з [[Малайзія]]й на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і [[Усходні Тымор|Ўсходнім Тыморам]] на высьпе Тымор. Сталіца [[Джакарта]] знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Мэдан]] і [[Сэмаранг]]. [[Файл:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|значак|зьлева|Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на [[Калімантан]]е і [[Суматра|Суматры]].]] З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а выспа Ява — самая густа населеная выспа ў сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны [[Пунчак Ява]] складае 4884 мэтры, а [[Тоба (возера)|возера Тоба]] на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта [[Махакам (рака)|Махакам]] і [[Барыта (рака)|Барыта]] на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры выспы, цякуць па [[балота]]х у [[мора]], забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі. Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і [[землятрус]]аў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых [[вулькан]]аў<ref name=britannica/>, уключаючы [[Кракатао (вулькан)|Кракатао]] і [[Тамбора (вулькан)|Тамбора]], абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна {{лік|70000}} гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году|цунамі 2004 году]], якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і [[Джакарцкі землятрус]] у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і [[Балі (правінцыя)|Балі]]. === Клімат === [[Файл:Koppen-Geiger Map IDN present.svg|значак|Кліматычная мапа Інданэзіі паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref>Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30.10.2018). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6207062 «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»]. Scientific Data. 5: 180214. — [[doi:10.1038/sdata.2018.214]]. PMID 30375988.</ref>.]] Інданэзія ляжыць на [[роўнік|экватары]], таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году<ref>[https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf «Climate: Observations, projections and impacts»]. Met Office Hadley Centre.</ref>. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае [[трапічны клімат]] з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым [[тэмпэратура]] на працягу году вагаецца нязначна<ref name="worldbank">[https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf «Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies»]. World Bank.</ref>. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік<ref name="worldbank"/>. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]] пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага [[мусонны клімат|мусоннага]] і [[саванны клімат|саваннага клімату]] асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў [[Джакарта|Джакарце]] вагаецца ад 26 да 30{{ГЦэ|2=.}}. [[Файл:Gunung Palung Jungle.jpg|значак|зьлева|Джунглі на [[Заходні Калімантан|Заходнім Калімантане]].]] Некаторыя рэгіёны, як то [[Калімантан]] і [[Суматра]], маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то [[Малыя Зонскія астравы]], назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на [[Ява|Яве]] і ўнутраных раёнах Калімантану і [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], і менш у раёнах бліжэйшых да [[Аўстралія|Аўстраліі]], як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70{{%}} да 90{{%}}. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, [[мусон]]ы звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. [[Тайфун]]ы і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках [[Лямбоцкая пратока|Лямбок]] і [[Сапэ (пратока)|Сапэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190324065541/http://countrystudies.us/indonesia/29.htm «Climate»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату<ref>Overland, Indra et al. (2017) [https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier «Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier»]. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI), Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref>. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу {{ГЦэ|1|сп}} да сярэдзіны стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210810205627/https://impactlab.org/map/#usmeas=absolute&usyear=1981-2010&gmeas=change-from-hist&gyear=2080-2099&tab=global&gvar=tasmax-over-95F&gprob=0.5&grcp=rcp85 «Climate Impact Map»]. Climate Impact Lab.</ref><ref name="case">Case, M.; Ardiansyah, F.; Spector, E. (14.11.2007). [https://web.archive.org/web/20180219103237/http://awsassets.panda.org/downloads/inodesian_climate_change_impacts_report_14nov07.pdf «Climate Change in Indonesia: Implications for Humans and Nature»]. WWF.</ref>, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі<ref name="case"/>, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў<ref name="case"/>. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах<ref name="case"/><ref>[https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood «Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood»]. Climate Central.</ref><ref>Lin, Mayuri Mei; Hidayat, Rafki (13.08.2018). [https://web.archive.org/web/20181018234203/https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934 «Jakarta, the fastest-sinking city in the world»]. BBC.</ref>. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20171206014747/http://sdwebx.worldbank.org/climateportal/countryprofile/doc/GFDRRCountryProfiles/wb_gfdrr_climate_change_country_profile_for_IDN.pdf «Indonesia: Climate Risk and Adaptation Country Profile»]. World Bank.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG|значак|[[Рафлезія Арнальда]] расьце ў джунглях [[Суматра|Суматры]] і [[Калімантан]]у.]] Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў [[біяразнастайнасьць|біяразнастайнасьці]] ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных [[Міжнароднае таварыства захаваньня прыроды|Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды]]. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў<ref>Mumtazah, Hani (22.05.2003). [https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml «Indonesia’s Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People»]. Islam Online.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230302064457/https://news.yahoo.com/5-most-biodiverse-countries-world-214740659.html «These Are The 5 Most Biodiverse Countries In The World»]. Yahoo.</ref>. Астравы [[Зондзкі шэльф|Зондзкага шэльфу]], як то Суматра, Ява, Калімантан і [[Балі (востраў)|Балі]], калісьці былі павязаныя з мацерыковай [[Азія]]й і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то [[суматранскі тыгр]], насарог, арангутан, [[азіяцкі слон]] і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, [[Сулавэсі]], Малыя Зонскія астравы і [[Малуку]] займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну<ref>Whitten, T.; Henderson, G.; Mustafa, M. (1996). «The Ecology of Sulawesi». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-075-6.</ref><ref>Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). «The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-076-3.</ref>. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm «Indonesia»]. InterKnowledge Corp.</ref>. [[Файл:Sumatran tiger.jpg|значак|зьлева|[[Суматранскі тыгр]].]] Інданэзія займае другое месца пасьля [[Аўстралія|Аўстраліі]] паводле колькасьці [[эндэмізм|эндэмічных]] відаў, то бок 36{{%}} з 1531 віду птушак і 39{{%}} з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі<ref>Lambertini, Marco (10.04.2011). [https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html «A Naturalist’s Guide to the Tropics, excerpt»]. The University of Chicago Press.</ref>. У Інданэзіі знаходзіцца 83{{%}} старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі<ref>Estoque, Ronald C.; Ooba, Makoto; Avitabile, Valerio; Hijioka, Yasuaki; DasGupta, Rajarshi; Togawa, Takuya; Murayama, Yuji (23.04.2019). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478739 «The future of Southeast Asia’s forests»]. Nature Communications. 10 (1): 1829. — [[doi:10.1038/s41467-019-09646-4]]. PMID 31015425.</ref>. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў<ref>Tomascik, Tomas; Mah, Anmarie Janice; Nontji, Anugerah; Moosa, Mohammad Kasim (1996). «The Ecology of the Indonesian Seas — Part One». Hong Kong: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-078-7.</ref>. Інданэзія лічыцца адной з краінаў [[Каралавы трохкутнік|Каралавага трохкутніка]] з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў [[каралавы рыф|каралавых рыфаў]], з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі<ref>Tamindael, Otniel (17.05.2011). [https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster «Coral reef destruction spells humanitarian disaster»]. Antara News.</ref>. Брытанскі натураліст [[Альфрэд Расэл Ўолес]] апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як [[лінія Ўолеса]], паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі<ref name="Severin">Severin, Tim (1997). «The Spice Island Voyage: In Search of Wallace». Great Britain: Abacus Travel. — ISBN 978-0-349-11040-0.</ref>. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай [[Ламбоцкая пратока|Ламбоцкай пратокі]], паміж [[Ламбок]]ам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году ''«[[Малайскі архіпэляг (кніга)|Малайскі архіпэляг]]»'' Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну<ref>Wallace, A.R. (2000) [1869]. «The Malay Archipelago». Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-645-1.</ref>. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэяй]] цяпер называецца [[Ўалесія]]й<ref name="Severin"/>. [[Файл:Riau palm oil 2007.jpg|значак|Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на [[Суматра|Суматры]].]] Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў<ref name="Miller">Miller, Jason R. (14.08.2007). [https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM «Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population»]. TED Case Studies.</ref>. Гэтак у краіне зьнішчаюцца [[тарфянік]]і, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі<ref name="Miller"/>. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў [[Індэкс экалягічнай эфэктыўнасьці|Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці]] 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце<ref>[https://web.archive.org/web/20200609071235/https://epi.yale.edu/sites/default/files/files/IDN_EPI2020_CP.pdf «2020 Environmental Performance Index»]. Yale University.</ref>. У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў<ref>[https://web.archive.org/web/20230302000019/https://www.youtube.com/watch?v=cBbVu1ZOpYY&t=114s «Selling Out West Papua»]. Al Jazeera.</ref><ref name="Limaho">Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (14.07.2022). [https://doi.org/10.3390%2Fsu14148621 «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia»]. Sustainability. 14 (14): 8621. — [[doi:10.3390/su14148621]].</ref>. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1{{%}} тэрыторыі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20210813152001/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=ID «Forest area (% of land area) — Indoneisa»]. World Bank.</ref>, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87{{%}}<ref name="Tsujino">Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335—347. — [[doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034]].</ref>. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў<ref name="Tsujino"/>. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю [[пальмавы алей|пальмавага алею]]<ref>Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (1.02.2019). [https://doi.org/10.1088%2F1748-9326%2Faaf6db «What causes deforestation in Indonesia?»]. Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. — [[doi:10.1088/1748-9326/aaf6db]].</ref>, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў<ref name="Limaho"/><ref>Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (26.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People»].</ref>. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам [[парніковыя газы|парніковых газаў]] зь лясоў<ref>Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (4.10.2017). [http://www.wri.org/blog/2017/10/evaluating-indonesias-progress-its-climate-commitments «Evaluating Indonesia’s Progress on its Climate Commitments»]. World Resources Institute.</ref>. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў|Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як [[экацыд]]<ref>Yeo, Kate (4.08.2022). [https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ «Explainer: What is ecocide?»]. Eco-Business.</ref><ref>Setiyono, Joko; Natalis, Aga (30.12.2021). [https://doi.org/10.18280%2Fijsdp.160807 «Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia»]. International Journal of Sustainable Development and Planning. 16 (8): 1465—1471. — [[doi:10.18280/ijsdp.160807]].</ref>. == Палітыка == Інданэзія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[прэзыдэнцкая рэспубліка|прэзыдэнцкага ладу]]. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref name="Dwi">Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim (1.01.2006). [https://doi.org/10.1093%2Ficon%2Fmoi055 «Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court»]. International Journal of Constitutional Law. 4 (1): 138—150. — [[doi:10.1093/icon/moi055]].</ref>. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы<ref>Ardiansyah, Fitrian; Marthen, Andri; Amalia, Nur (2015). «Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia». — [[doi:10.17528/cifor/005695]].</ref>. [[Прэзыдэнт Інданэзіі]] зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар. [[Файл:Ruang MPR.jpg|значак|Інаўгурацыя прэзыдэнта [[Джока Відода|Джокі Відоды]] ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.]] Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць [[Народны кансультатыўны кангрэс]]. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта<ref name="1945Constitution">[https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf «The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia»]. International Labour Organization.</ref>, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то [[Рада народнага прадстаўніцтва]] (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды [[Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва]] (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў<ref name="Evans">Evans, Kevin (2019). [https://web.archive.org/web/20190417120111/https://australiaindonesiacentre.org/app/uploads/2018/09/Guide-to-the-2019-Presidential-Elections-Kevin-Evans.pdf «Guide to the 2019 Indonesian Elections»]. Australia-Indonesia Centre.</ref>. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні<ref name="Dwi"/>, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня<ref name="1945Constitution"/>. Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе [[Канстытуцыйны суд Інданэзіі|Канстытуцыйны суд]], які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок [[шарыят]]у<ref>Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf «The Islamic Legal System in Indonesia»]. Pacific Rim Law & Policy Journal.</ref>. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20211019190810/https://www.komisiyudisial.go.id/frontend/static_content/authority_and_duties/about_ky «Authority and Duty»]. Judicial Commission of the Republic of Indonesia.</ref>. Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы. === Палітычныя партыі і выбары === [[Файл:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|значак|зьлева|Дзейны прэзыдэнт краіны [[Прабова Субіянта]].]] З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На [[Усеагульныя выбары ў Інданэзіі 2024 году|ўсеагульных выбарах 2024 году]] [[Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы]] забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году<ref>Siregar, Kiki (22.03.2024). [https://www.channelnewsasia.com/asia/indonesia-elections-pdip-megawati-soekarnoputri-prabowo-subianto-4213661 «Megawati’s PDI-P scores hat-trick in Indonesia election, but the party faces opposition dilemma under a Prabowo government»]. Channel News Asia.</ref>. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца [[Голкар|Партыя функцыянальных групаў]] (Голкар), [[Герындра|Рух за Вялікую Інданэзію]] (Герындра), [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычная партыя]] і [[Партыя квітнеючай справядлівасьці]]. Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін<ref name="Dwi"/><ref name="Evans"/>. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году<ref>Tehusijarana, Karina M. (8.02.2019). [https://web.archive.org/web/20190513073335/https://www.thejakartapost.com/news/2019/02/08/explaining-the-2019-simultaneous-elections.html «Explaining the 2019 simultaneous elections»]. The Jakarta Post.</ref>. === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Indonesia provinces english.png|значак|Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.]] Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Legge, John David, Wolters, Oliver W., McDivitt, James F., Adam, Asvi Warman, Leinbach, Thomas R., Mohamad, Goenawan Susatyo|загаловак=Indonesia|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia|дата=25 лютага 2026}}</ref>. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны ({{мова-id|kabupaten|скарочана}}) і гарадзкія акругі ({{мова-id|kota|скарочана}}). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з [[Усходні Калімантан|Усходняга Калімантану]] была вылучаная правінцыя [[Паўночны Калімантан]]. Правінцыі [[Ачэг (правінцыя)|Ачэг]], [[Джакарта]], [[Джак’якарта]], [[Папуа]] і [[Заходняе Папуа]] маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html «Finally, Aceh local parties to take part in general election»]. The Jakarta Post.</ref>. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы [[шарыят]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Michelle Ann Miller|год=2004|загаловак=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|выданьне=Asian Ethnicity|volume=5|выпуск=3|pages=333—351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref>. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа<ref>[https://www.economist.com/asia/2012/06/30/the-last-frontier «The last frontier»]. The Economist.</ref>. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны. === Замежныя дачыненьні === Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20210829134618/https://kemlu.go.id/portal/id/page/29/kedutaan_konsulat «Missions»]. Ministry of Foreign Affairs</ref>. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі<ref>Péter, Klemensits; Márton, Fenyő (16.08.2017). [https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf «The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi’s „Visi-Misi“ Program»]. Pázmány Péter Catholic University.</ref>. [[Файл:ASEAN HQ 1.jpg|значак|У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|АСЕАН]].]] Інданэзія была значным полем бітваў падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Шматлікія спробы з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>Bevins, Vincent (20.10.2017). [https://web.archive.org/web/20190428190633/https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/the-indonesia-documents-and-the-us-agenda/543534/ «What the United States Did in Indonesia»]. The Atlantic.</ref><ref>Muraviev, Alexey; Brown, Colin (2008). [https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf «Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century»]. Australian National University.</ref> і ў некаторай ступені [[Кітай|Кітая]]<ref>Dahana, A. (1.10.2015). [https://web.archive.org/web/20151005021538/https://www.thejakartapost.com/news/2015/10/01/china-and-sept-30-movement.html «China and the Sept. 30 movement»]. The Jakarta Post.</ref> завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm «Indonesia — Foreign Policy»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (АСЕАН) і [[Усходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкага саміту]]. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з [[Ізраіль|Ізраілем]] і актыўна падтрымлівае [[Дзяржава Палестына|Палестыну]]. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем<ref>Muhammad Zulfikar Rakhmat (11.03.2015). [https://web.archive.org/web/20180613085526/https://thediplomat.com/2015/03/the-quiet-growth-in-indonesia-israel-relations/ «The Quiet Growth in Indonesia-Israel Relations»]. The Diplomat.</ref>. Інданэзія ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]] і [[Арганізацыя ісламскай супрацы|Арганізацыі ісламскай супрацы]]<ref>Roberts, C.; Habir, A.; Sebastian, L. (25.02.2015). [https://web.archive.org/web/20230309152554/https://books.google.com/books?id=Fri_BwAAQBAJ&pg=PP62 «Indonesia’s Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order»]. Springer. — ISBN 978-1-137-39741-6.</ref>. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, [[Кернская група|Кернскай групы]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] і раней была сябрам [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты|ОПЭК]]<ref>Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda. [https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 «Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again»]. Reuters.</ref>. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году<ref>Pierre van der Eng (2.12.2017). [https://web.archive.org/web/20180722143133/http://www.eastasiaforum.org/2017/12/02/why-does-indonesia-seem-to-prefer-foreign-aid-from-china/ «Why does Indonesia seem to prefer foreign aid from China?»]. East Asia Forum.</ref>, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой<ref>Yasmin, Nur (18.10.2019). [https://web.archive.org/web/20191020134511/https://jakartaglobe.id/news/indonesia-launches-212m-international-development-aid-fund «Indonesia Launches $212M International Development Aid Fund»]. Jakarta Globe.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году<ref name="mfa">{{Спасылка|url=https://indonesia.mfa.gov.by/en/bilateral_relations/political/|загаловак=Bilateral Relations with the Republic of Indonesia|выдавец=Embassy of the Republic of Belarus in the Republic of Indonesia|мова=en|}}</ref>. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у Інданэзіі<ref name="mfa"/>. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы [[алей]], [[садавіна]], арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка. === Праблема Заходняй Новай Гвінэі === Ад 1965 году папуасы [[Заходняя Новая Гвінэя|Заходняй Новай Гвінэі]] змагаюцца за ўзьяднаньне з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе [[Арганізацыя вызваленьня Папуа]], якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі. === Войска === [[Файл:Taruna akmil.jpg|значак|зьлева|Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.]] Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах<ref>{{кніга|аўтар=International Institute for Strategic Studies|спасылка=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023|загаловак=The Military Balance 2023|месца=London|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-032-50895-5}}</ref>. Войска ўзьнікла ў [[вайна за незалежнасьць Інданэзіі|вайны за незалежнасьць Інданэзіі]], фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=McVey, R.|загаловак=The Post-Revolutionary Transformation of the Indonesian Army|выданьне=Indonesia|старонкі=131—176|год=04.1971|DOI=10.2307/3350748}}</ref>. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам<ref>{{кніга|аўтар=Rabasa, A.; Haseman, J.|спасылка=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2002/MR1599.pdf|загаловак=The Military and Democracy in Indonesia: Challenges, Politics, and Power|выдавецтва=RAND Corporation|год=2002}}</ref><ref name="Mietzner" >{{кніга|імя=M.|прозьвішча=Mietzner|спасылка=https://www.files.ethz.ch/isn/35255/PS023.pdf|загаловак=The Politics of Military Reform in Post-Suharto Indonesia: Elite Conflict, Nationalism, and Institutional Resistance|выдавецтва=East-West Center Washington|том=23}}</ref>. У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі»<ref>{{кніга|аўтар=Djiwandono, J.S.|загаловак=Civil-Military Relations in Indonesia: The Case of ABRI's Dual Function|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–58|isbn=978-0-429-50157-9}}</ref>. Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня<ref name="Mietzner" />. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю<ref>{{кніга|аўтар=McCulloch, L.|загаловак=The Military as an Economic Actor|выдавецтва=Palgrave Macmillan, London|старонкі=94–123|isbn=978-1-349-43323-0}}</ref>. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2023&locations=ID&start=2007&view=chart|загаловак=Military expenditure (% of GDP) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Matthews, R.|загаловак=Indonesia's defense acquisition strategy|выданьне=Asian Security|том=21|нумар=2|старонкі=125—148|год=06.07.2025|DOI=10.1080/14799855.2025.2527088}}</ref>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору]] і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у [[Ачэг]]у і [[Заходняе Новае Папуа|Папуа]]{{Зноска|Friend|2003|Friend|269—273}}{{Зноска|Friend|2003|Friend|477—480}}. [[Ачэгаўскі канфлікт|Паўстаньне ў Ачэгу]] скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі<ref>{{артыкул|аўтар=Rusdianto, A.|загаловак=Implementation of Special Autonomy Policy in Papua Province|выданьне=International Journal of Progressive Sciences and Technologies|том=39|старонкі=457—464|год=06.2023|DOI=10.52155/ijpsat.v39.1.5404}}</ref>. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Baird, N.|загаловак=The Universal Periodic Review and West Papua: Beyond Invisibility?|выданьне=International Journal on Minority and Group Rights|том=32|нумар=1|старонкі=24—60|год=01.04.2024|DOI=10.1163/15718115-bja10158}}</ref>. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасьці ААН]]. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувэйт|Кувэйце]]<ref name="Buku Putih" >{{спасылка|спасылка=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|загаловак=Indonesia Military Strength|выдавецтва=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|копія=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. == Эканоміка == [[Файл:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|значак|Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці [[пальмавы алей|пальмавага алею]] ў [[Заходняя Ява|Заходняй Яве]]. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту<ref>Pacheco, P.; Gnych, S.; Dermawan, A.; Komarudin, H.; Okarda, B. (2017). «The Palm Oil Global Value Chain: Implications for Economic Growth and Social and Environmental Sustainability». Center for International Forestry Research — Working Paper. 220.</ref>.]] Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю<ref>[https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177 «Economy of Indonesia»]. Indonesia Investments.</ref>. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў [[Група дваццаці|G20]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150205230641/http://g20.org/ «G20 Presidency of Indonesia»]. G20.</ref>, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. [[Сфэра паслугаў]] зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%)<ref>[https://web.archive.org/web/20181126092751/https://www.statista.com/statistics/319236/share-of-economic-sectors-in-the-gdp-in-indonesia/ «Indonesia: Share of economic sectors in the gross domestic product (GDP) from 2008 to 2018»]. Statista.</ref>. Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца [[каўчук]]а, [[какава]] (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), [[перац|перца]], [[хінін]]а. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15{{%}} паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: [[рыс]], [[каўчукавае дрэва]], [[гарбата]], [[тытунь]], экзатычныя [[спэцыі]], [[пальма (дрэва)|пальма]] і г. д. [[Файл:Industry area - panoramio.jpg|значак|зьлева|Прамысловыя вытворчасьці ў [[Батам]]е.]] Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна<ref name="Elias">Elias, Stephen; Noone, Clare (2011). [https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf «The Growth and Development of the Indonesian Economy»]. Reserve Bank of Australia.</ref>. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі<ref name="Elias"/>. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на [[нафта|нафту]] ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X «Indonesia — Poverty and Wealth»]. Encyclopedia of the Nations.</ref>. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкім фінансавым крызісам]] 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%<ref>Titiheruw, Ira S.; Atje, Raymond (2008). «Managing Capital Flows: The Case of Indonesia». Asian Development Bank Institute Discussion Paper. 94: 9—10.</ref>. У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя<ref>Temple, Jonathan (15.08.2001). [https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf «Growing into trouble: Indonesia after 1966»]. University of Bristol.</ref> і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў<ref>Van der Eng, Pierre (4.02.2002). [https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf «Indonesia’s growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses»]. Australian National University.</ref> спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня<ref>[https://web.archive.org/web/20180125114318/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=11&sy=2007&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= «World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects — Indonesia»]. International Monetary Fund.</ref>, што дапамагло Інданэзіі перажыць [[Сусьветны эканамічны крызіс 2008—2013 гадоў|сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm «IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth»]. International Monetary Fund. </ref> і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг<ref>[https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940 «Fitch Upgrades Indonesia’s Rating to Investment Grade»]. Jakarta Globe.</ref>. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%<ref>Musyaffa, Iqbal (9.01.2020). [https://web.archive.org/web/20200110142100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-s-economy-grew-last-year-despite-shortfalls/1697593 «Indonesia’s economy grew last year despite shortfalls»]. Anadoly Agency.</ref>. У першы год сусьветнай [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]] эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220622092437/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/37584 «Indonesia Economic Prospects, June 2022: Financial Deepening for Stronger Growth and Sustainable Recovery»]. WorldBank.</ref>. === Турызм === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|значак|[[Барабудур]] у [[Цэнтральная Ява|Цэнтральнай Яве]] зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі<ref>Elliott, Mark (2003). «Indonesia». Melbourne: Lonely Planet Publications Pty Ltd. — С. 211—215. — ISBN 978-1-74059-154-6.</ref>.]] [[Турызм]] у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221226010318/https://www.weforum.org/reports/travel-and-tourism-development-index-2021/explore-the-data#report-nav «Travel and Tourism Development Index 2021 Edition — Interactive Data and Economy Profiles»]. World Economic Forum.</ref>. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Сынгапур]]у, [[Малайзія|Малайзіі]] і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201206034809/https://www.bps.go.id/indicator/16/327/3/jumlah-kedatangan-wisatawan-mancanegara-ke-indonesia-menurut-negara-tempat-tinggal.html «Number of International Tourist Arrivals to Indonesia by Country of Residence»]. Statistics Indonesia. 2002—2019.</ref>. З 2011 году ''«Цудоўная Інданэзія»'' ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію<ref>Erwida, Maulia (6.01.2011). [https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html «Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign»]. The Jakarta Post.</ref>. Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі [[арангутаны|арангутанаў]]. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы [[Барабудур]] і [[Прамбанан]], а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]], у тым ліку нацыянальны парк [[Камода (нацыянальны парк)|Камода]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Jakarta.jpg|значак|Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны [[Джакарта|Джакарты]].]] Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25{{%}}<ref>https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 Fifty years needed to bring population growth to zero"]. Waspada Online.</ref>. [[Ява]] — самы густанаселены востраў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, дзе пражывае 56{{%}} насельніцтва краіны<ref name="bps">[https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf «Hasil Sensus Penduduk 2020»]. Statistics Indonesia. 2021. — С. 9.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км²<ref name="bps"/>, што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек<ref>Nitisastro, Widjojo (2006). [https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC «Population Trends in Indonesia»]. Equinox Publishing. — С. 268. — ISBN 9789793780436.</ref>. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf «World Population Prospect: 2017 Revision»]. United Nations Department of Economics and Social Affairs.</ref>. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году. Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу [[Джакарта|Джакарты]] і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191 «BBC: First contact with isolated tribes?»]. Survival International.</ref>. На 2017 год каля 54,7{{%}} насельніцтва пражывае ў гарадах<ref>[https://web.archive.org/web/20210812214024/https://ourworldindata.org/grapher/share-of-population-urban «Share of people living in urban areas, 2017»]. Our World in Data.</ref>. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition»]. Demographia.</ref>. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў [[Малайзія|Малайзіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Сынгапур]]ы, [[Ганконг]]у, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>Krisetya, Beltsazar (14.09.2016). [https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7 «Tapping the Indonesian Diaspora Potential»]. Forum for International Studies.</ref>. Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў [[мусульмане]] і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага [[хрысьціянства|хрысьціяне]], ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых. === Этнічныя групы і мовы === [[Файл:Sarungan.jpg|значак|зьлева|Купа [[яванцы|яванцаў]] у нацыянальных строях.]] Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў<ref name="statistics">Na’im, Akhsan; Syaputra, Hendry (2010). [https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf «Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians»]. Statistics Indonesia.</ref>. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад [[аўстранэзійцы|аўстранэзійскіх]] народаў, чые мовы паходзяць ад [[прааўстранэзійскія мовы|прааўстранэзійскай мовы]], якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — [[мэланэзійцы]], якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок [[Малуцкія астравы]], заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]] і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў<ref>Dawson, B.; Gillow, J. (1994). «The Traditional Architecture of Indonesia». London: Thames and Hudson Ltd. p. 7. ISBN 978-0-500-34132-2.</ref><ref>Truman Simanjuntak; Herawati Sudoyo; Multamia R.M.T. Lauder; Allan Lauder; Ninuk Kleden Probonegoro; Rovicky Dwi Putrohari; Desy Pola Usmany; Yudha P.N. Yapsenang; Edward L. Poelinggomang; Gregorius Neonbasu (2015). [https://web.archive.org/web/20221225091356/https://gln.kemdikbud.go.id/glnsite/diaspora-melanesia-di-nusantara/ «Diaspora Melanesia di Nusantar»]. Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. — ISBN 978-602-1289-19-8.</ref>. [[Файл:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|значак|Мапа этнічных групаў Інданэзіі.]] [[Яванцы]] зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2{{%}} насельніцтва<ref name="statistics"/>. Яны дамінуюць у палітыцы<ref>Kingsbury, Damien (2003). «Autonomy and Disintegration in Indonesia». Routledge. — С. 131. — ISBN 0-415-29737-0.</ref>. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. [[Сунданцы]] ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4{{%}}), за якой рушаць [[малайцы]], [[батакі]], [[мадурцы]], [[бэтаві]], [[мінангкабаў (народ)|мінангкабаў]] і народы [[бугі]]. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|256}}. Афіцыйнай мовай краіны ёсьць [[інданэзійская мова|інданэзійская]], якая зважаецца варыянтам [[малайская мова|малайскай мовы]], базуючыся на ейным [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыжным]] дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў [[лінгва франка]] архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html «The History of Indonesian»]. Language Translation, Inc.</ref>. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў<ref name="ethnologue">Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. [https://web.archive.org/web/20190626224541/https://www.ethnologue.com/country/ID/languages «Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition»]. SIL International.</ref>, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 [[папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref name="ethnologue"/>. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае [[яванская мова|яванская]], якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне [[Джак’якарта (спэцыяльная акруга)|Джак’якарта]]<ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Details/162614/perda-no-2-tahun-2021 «Peraturan Daerah Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 2 Tahun 2021 tentang Pemeliharaan dan Pengembangan Bahasa, Sastra, dan Aksara Jawa (Regional Regulation 2)»]. Governor of Special Region of Yogyakarta.</ref>. У 1930 годзе колькасьць [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]], іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4{{%}} ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>van Nimwegen, Nico (2002). [https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf «The Demographic History of the Dutch in the East Indies»]. Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.</ref>. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай мовы]] аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў<ref>Baker, Colin; Prys Jones, Sylvia (1998). [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC «Encyclopedia of bilingualism and bilingual education»]. Multilingual Matters Ltd. — С. 202. — ISBN 9781853593628.</ref>. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя<ref>Ward, Kerry (2009). «Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 322—342. — ISBN 978-0-521-88586-7.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Pradaksina.jpg|значак|зьлева|Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.]] Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то [[іслам]], [[пратэстанцтва]], [[каталіцтва]], [[індуізм]], [[будызм]], [[канфуцыянства]]<ref>Shah, Dian A. H. (2017). [https://web.archive.org/web/20230309152557/https://books.google.com/books?id=8ek4DwAAQBAJ&q=Constitutions%2C%20Religion%20and%20Politics%20in%20Asia%3A%20Indonesia%2C%20Malaysia&pg=PR6 «Constitutions, Religion and Politics in Asia: Indonesia, Malaysia and Sri Lanka»]. Cambridge: Cambridge University Press. — ISBN 978-1-107-18334-6.</ref><ref name="Marshall">Marshall, Paul (2018). [https://doi.org/10.1080%2F15570274.2018.1433588 «The Ambiguities of Religious Freedom in Indonesia»]. The Review of Faith & International Affairs. 16 (1): 85-96. — [[doi:10.1080/15570274.2018.1433588]].</ref> і рэлігіі карэннага насельніцтва<ref name="Marshall"/><ref>[https://web.archive.org/web/20240229034716/https://nasional.kompas.com/read/2016/12/07/09405241/penjelasan.pemerintah.terkait.pentingnya.kolom.agama.di.kk.dan.ktp «Penjelasan Pemerintah Terkait Pentingnya Kolom Agama di KK dan KTP»]. Kompas.</ref>, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны<ref name="1945Constitution"/>. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7{{%}}), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|379}}, прычым [[сунізм|суніты]] складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99{{%}})<ref>[https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/ «Sunni and Shia Muslims»]. Pew Research Center.</ref>. [[шыізм|Шыіты]] і [[агмадызм|агмадыты]], адпаведна, складаюць 1{{%}} (1—3 мільёны) і 0,2{{%}} (200 000—400 000) мусульманаў<ref name="Marshall"/>. Каля 10{{%}} інданэзійцаў прыяналежаць на [[хрысьціянства]], пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях<ref>[https://web.archive.org/web/20221206002546/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238298 «International Religious Freedom Report for 2014, Indonesia»]. U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, 2014.</ref>. Большасьць індуістаў — балійцы<ref>Oey, Eric (1997). «Bali» (3rd ed.). Singapore: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-028-2.</ref>, а большасьць будыстаў — [[кітайцы]]-інданэзійцы<ref>Suryadinata, Leo, ed. (2008). [https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA98 «Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia»]. Institute of Southeast Asian Studies. — ISBN 9789812308351.</ref>. [[Файл:Salah Satu Upacara Besar Di Pura Agung Besakih.jpg|значак|Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.]] Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся [[анімізм]]у і [[дынамізм]]у, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў<ref name="Ooi">Ooi, Keat Gin, ed. (2004). «Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)». ABC-CLIO. — С. 177. — ISBN 978-1-57607-770-2.</ref>. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі ([[х’ян]]) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы<ref name="Ooi"/>. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі [[сунда вівітан]], даяцкі [[кахарынган]] і яванскі [[кеявэн]]. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія [[абанганы]], балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі<ref>Magnis-Suseno, F. (1981). «Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life». PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997. — С. 15—18. — ISBN 979-605-406-X.</ref>. Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства [[Салаканагара]] на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным [[Вялікая Індыя|індыянізаваным]] каралеўствам на архіпэлягу. [[Будызм]] зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як [[Маджапагіт]], [[Сайлендра]], [[Шрывіджая]] і [[Матарам]]. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру<ref>Rachman, T. (2013). «'Indianization' of Indonesia in an Historical Sketch». International Journal of Nusantara Islam. 1 (2).</ref><ref>Sedyawati, Edi (19.12.2014). [https://web.archive.org/web/20170415194440/https://www.sanskritimagazine.com/india/global-influence-of-hinduism/influence-hinduism-buddhism-indonesian-culture/ «Influence of Hinduism and Buddhism on Indonesian culture»]. Sanskriti Magazine.</ref>. [[Файл:Masjid Baiturrahman - panoramio.jpg|значак|зьлева|Вялікі [[мячэт Байтуррагман Рая]] ў [[Банда-Ачэ]].]] [[Іслам]] трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам [[шафійскі мазгаб|шафійскай]] школы, а таксама [[суфізм|суфійскімі]] гандлярам з [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскага субкантынэнту]] і паўднёвай [[Арабійскі паўвостраў|Арабіі]] яшчэ ў VIII стагодзьдзі<ref>Martin, Richard C. (2004). «Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Vol. 2: M-Z». Macmillan.</ref><ref>Gerhard Bowering et al. (2012). «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — С. xvi. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры)<ref>[https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html «Indonesia — Bhineka Tunggal Ika»]. Centre Universitaire d’Informatique.</ref>{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|12—14}}. Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік [[Чжэн Хэ]] і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах<ref>Taufiq Tanasaldy. «Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia». Brill Academic. — ISBN 978-90-04-26373-4.</ref><ref>Gerhard Bowering et al.. «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры. [[Файл:Patung Tuan ma-Semana Santa.jpg|значак|Каталіцкая цырымонія на [[пакутны тыдзень]] у [[Ларантука|Ларантуцы]].]] Распаўсюдам [[каталіцтва]] займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт [[Францішак Ксавэры]], які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|25—26}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml «About St Francis Xavier»]. Catholic Archdiocese of Sydney.</ref>. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай [[Гішпанія|Гішпаніі]]. [[Пратэстанцтва]] перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] і [[лютэранства|лютэранскіх]] місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|62}}<ref>Vickers, Adrian (2005). [https://archive.org/details/historyofmoderni00adri «A History of Modern Indonesia»]. Cambridge University Press. — С. 22. — ISBN 0-521-54262-6.</ref><ref>Goh, Robbie B.H. (2005). «Christianity in Southeast Asia». Institute of Southeast Asian Studies. — С. 80. — ISBN 978-981-230-297-7.</ref>. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php «Indonesia — Asia»]. Reformed Online.</ref>. На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць [[габрэі|габрэяў]], пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Манада|Манадзе]] і [[Сурабая|Сурабаі]]<ref>Ayala Klemperer-Markman. [https://web.archive.org/web/20190804011540/https://www.bh.org.il/jewish-community-indonesia/ «The Jewish Community in Indonesia»]. Translated by Julie Ann Levy. Beit Hatfutsot.</ref>. [[Юдаізм]] калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе [[Сукарна|Сукарны]], але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году<ref>Aryani, Sekar Ayu (25.06.2022). [https://doi.org/10.14421%2Fajis.2022.601.199-226 «Dialectic of Religion and National Identity in North Sulawesi Jewish Communities in The Perspective of Cross-Cultural and Religious Psychology»]. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies. 60 (1). Al-Jamiah Research Centre: 199—226. — [[doi:10.14421/ajis.2022.601.199-226]].</ref>. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога [[Шаар Гашамаім]], разьмешчанай у [[Паўночны Сулавэсі|Паўночным Сулавэсі]], блізу 31 км ад Манады<ref>Wullur, Frangky (25.12.2019). [https://beritamanado.com/bupati-royke-roring-resmikan-synagogue-shaar-hashamayim/ «Bupati Minahasa Royke Roring Resmikan Synagogue Shaar Hashamayim»]. Beritamanado.</ref>. На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы [[Мухамад Сухарта|Мухамада Сухарты]] многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця<ref>[https://web.archive.org/web/20180827174002/http://www.pewforum.org/2018/06/13/how-religious-commitment-varies-by-country-among-people-of-all-ages/ «How religious commitment varies by country among people of all ages»]. Pew Research Center.</ref><ref>Pearce, Jonathan MS (28.10.2018). [https://web.archive.org/web/20181028170242/https://www.patheos.com/blogs/tippling/2018/10/28/religion-in-indonesia-an-insight/ «Religion in Indonesia: An Insight»]. Patheos.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:No 18 Rektorat Universitas Indonesia.jpg|значак|Будынак рэктарату [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт|Інданэзійскага ўнівэрсытэту]].]] Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў<ref>al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro (9.03.2013). [https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years «Awakening Indonesia’s Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years»]. The World Bank Blog.</ref>. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна<ref>Tan, Charlene (2014). [https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf «Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia»]. Nanyang Technological University.</ref>. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93{{%}} дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36{{%}} выпускнікоў школаў<ref name="unesco">[https://web.archive.org/web/20170821124830/http://uis.unesco.org/en/country/ID «Indonesia»]. UNESCO Institute for Statistics.</ref>. Узровень пісьменнасьці складае 96{{%}}, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6{{%}} ВУП<ref name="unesco"/>. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74{{%}}) разьмешчаная на [[Суматра|Суматры]] і [[Ява|Яве]]<ref>Huda, Nur; Pawennei, Irsan; Ratri, Andhina; Taylor, Veronica L. (1.12.2020). [https://web.archive.org/web/20210928070135/https://www.ksi-indonesia.org/assets/uploads/original/2021/02/ksi-1613637314.pdf «Making Indonesia’s Research and Development Better»]. Centre for Innovation Policy and Governance. — С. 36.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200924060508/https://www.asiasentinel.com/p/indonesia-unequal-higher-education «Indonesia’s Unequal Higher Education»]. Asia Sentinel. </ref>. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт]], [[Унівэрсытэт Гаджа Мада]] і [[Бандунскі тэхналягічны інстытут]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220716164900/https://www.topuniversities.com/universities/indonesia?country=%5BID%5D&sorting=%5Brankings_htol «List of Universities in Indonesia»]. QS World University Rankings.</ref>. == Культура == Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы<ref>Forshee, Jill (2006). [https://web.archive.org/web/20171010152700/http://demografi.bps.go.id/phpFileTree/bahan/kumpulan_tugas_mobilitas_pak_chotib/Kelompok_1/Referensi/Jill_Forshee_Culture_and_Customs_of_Indonesia_Culture_and_Customs_of_Asia__2006.pdf «Culture and Customs of Indonesia»]. Greenwood Press.</ref><ref>Henley, David (2015). «Indonesia. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism». John Wiley & Sons, Inc. — С. 1—7. — [[doi:10.1002/9781118663202.wberen460]]. ISBN 978-1-118-66320-2.</ref> мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва<ref name="ethnologue"/><ref name="statistics"/> з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар [[ваянг]], [[крыс]], [[батык]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 «Indonesian Batik»]. UNESCO.</ref>, [[пэнчак сілат]], [[ангклунг]], [[гамэлан]] і тры жанры традыцыйнага балійскага танца<ref>[https://web.archive.org/web/20171222052039/https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists «Indonesia — Intangible heritage, cultural sector»]. UNESCO.</ref>. === Мастацтва і архітэктура === [[Файл:Raden Saleh - Six Horsemen Chasing Deer, 1860.jpg|значак|зьлева|''«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем»'' (1860) працы [[Радэг Салег]].]] Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь [[Індыя|Індыі]], арабскага сьвету, [[Кітай|Кітаю]] і [[Эўропа|Эўропы]] — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем<ref>[https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html «Indonesian Arts and Crafts»]. Living in Indonesia</ref>. Жывапіс добра разьвіты на [[Балі (востраў)|Балі]], жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі [[камасан]] або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах [[чандзі]] ва ўсходняй Яве<ref>Forge, Anthony (1978). [https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf «Balinese Traditional Paintings»]. The Australian Museum.</ref>. [[Файл:Museum Balla Lompoa.jpg|значак|Дом [[бугі]] ў Паўднёвым Сулавэсі.]] Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі [[рума адат]]. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю<ref>Reimar Schefold; P. Nas; Gaudenz Domenig, eds. (2004). [https://books.google.com/books?id=Oup15S3lTDAC «Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture»]. NUS Press. — С. 5. — ISBN 978-9971-69-292-6.</ref>. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і [[бамбук]]а з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[сьвіран|сьвірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі). Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі [[нэаліт]]у — мэнгіры, уступістыя [[курган]]ы, [[дальмэны]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі [[андэзыт]]у), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. === Музыка === [[Файл:Tari Pendet.jpg|значак|зьлева|Інданэзійскія танцоркі.]] Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі [[гукарад]]амі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны [[сэлендэра]] і сяміступенны [[пэлог]]. Агулам характэрныя разьвітыя [[гетэрафанія]] і [[поліфанія]], перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры [[гамэлан]]а, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: [[ксыляфон]] [[гамбанг]], мэталафон [[гендэр (музыкальны інструмэнт)|гендэр]], ляжачыя [[гонг]] [[бананг]], бубны [[генданг]]. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы [[крангчонг|падобнага на гітару музычнага інструмэнта]], які выкарыстоўваецца як [[акампанэмэнт]]. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр [[дангдут]], які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі. [[Файл:Angklung-arumba.jpg|значак|Музыка выцінае на [[ангклунг]]у.]] У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам [[клясычная музыка|клясычнай]], гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку [[поп-музыка|поп]] і [[рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць [[Суджасьмін]], Ахмад Пасарыбу, [[Сусьбіні]]. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе. Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу<ref>[https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html «Indonesia Tourism: The Dance and Theater in the Archipelago»]. Indonesia Tourism.</ref>. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені [[Японія|Японіі]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэі]]. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй<ref>Chua Mei Lin (2011). [https://web.archive.org/web/20201206060336/https://www.nhb.gov.sg/spm/-/media/spm/documents/indonesia-land-of-dance-and-dragon.pdf?la=en «Land of Dance & Dragon»]. National Heritage Board.</ref>. === Тэатар і кінэматограф === [[Файл:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|значак|зьлева|[[Пандавы|Пандава]] і [[Крышна]] ў выкананьні тэатру [[ваянг]].]] [[Файл:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|значак|Афіша першага фільму каляніяльных часоў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]».]] [[Ваянг]], яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то ''«[[Рамаяна]]»'' і ''«[[Магабгарата]]»''<ref>[https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf «Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java»]. Gamelan.</ref>. Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія [[лудрук]] і [[кетапрак]], сундскую [[сандывару]], бэтавійскі [[ленонг]]<ref>Dewangga, Kusuma (10.11.2013). [https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html «Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)»]. Indonesia’s Global Portal.</ref> і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару<ref name=britannica/>. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як [[рандай]] народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях<ref>Pauka, Kirstin (1998). «The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre». The Drama Review. 42 (1): 113—121. — [[doi:10.1162/105420498760308706]].</ref><ref name="globalshakespeares">[https://web.archive.org/web/20160316100101/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/ «Randai (Indonesian folk theater form, uses silat)»]. MIT Global Shakespeares.</ref> і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня<ref name="globalshakespeares"/>. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва<ref>Hatley, Barbara (13.11.2017). [https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre «Review: Indonesian post-colonial theatre»]. Inside Indonesia.</ref>. Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]»<ref>Sitorus, Rina (30.11.2017). [https://web.archive.org/web/20191122042803/https://theculturetrip.com/asia/indonesia/articles/the-reformation-of-indonesian-film/ «The Reformation of Indonesian Film»]. The Culture Trip.</ref>, нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. [[Усмар Ісмаіл]], які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно<ref>[https://web.archive.org/web/20190409155237/https://time.com/5206668/google-doodle-usmar-ismail-indonesia/ «Today Is the 97th Birthday of the Father of Indonesian Cinema. Here’s What You Should Know About Usmar Ismail»]. Time.</ref>. У апошнія гады эпохі [[Сукарна]] кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку<ref name="Sen">Sen, Krishna (2006). Giecko, Anne Tereska (ed.). [https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse/page/96 «Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order»]. Oxford/New York: Berg. — С. 96—107. — ISBN 978-1-84520-237-8.</ref>. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «''[[Раб д’ябла]]''» (1980), «''[[Нагабонар]]''» (1987), «''[[Тшут на дыен]]''» (1988), «''[[Кататан сі Бой]]''» (1989) і камэдыі стылю [[варкоп]]у. З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне<ref name="Sen"/>. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла<ref>Kristianto, JB (2.07.2005). [https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm «The Last 10 Years of Indonesia’s Film Industry»]. Kompas</ref>. Як прыклад можна прывесьці фільм «[[Рэйд (фільм)|''Рэйд'']]», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. У 2022 годзе фільм ''«[[ККН у вёсцы танцораў]]»'' пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах<ref>Shackleton, Liz (22.12.2022). [https://web.archive.org/web/20221225073509/https://deadline.com/2022/12/indonesian-films-record-box-office-kkn-di-desa-penari-satans-slaves-2-disney-1235204953/ «Indonesian Films Race Past Pre-Pandemic Admissions Record; 'KKN Di Desa Penari', 'Satan’s Slaves 2', Disney Movies Top 2022 Box Office; Theatrical Market Set For Growth»]. Deadline.</ref>. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку [[інданэзійскі кінафэстываль|фэстываль інданэзійскага кіно]], які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году. === Кухня === З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя [[страва|стравы]], першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў [[кітайская кухня|кітайскай кухні]]<ref name="Кухня-анг">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|значак|зьлева|Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў [[соевая падліва|соевай падліве]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[гарбата]] чаю зь [[лёд]]ам.]] Асноўным [[вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], [[тэмпэ]], сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць [[насі-гарэнг]], то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць [[тумпэнг]] — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-анг" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні [[хлеб]] не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-анг" /><ref name=autogenerated9 />. [[Файл:Nasi ramas rendang.JPG|значак|[[Насі-паданг]] з [[рэнданг]]ам, [[гулай|гулаем]] і гароднінай.]] Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, [[бараніна]], казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[сьвініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]], мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з [[курыца|курыцы]], казьляціны або бараніны, а таксама [[отак-отак]] — здробленыя катлеты з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд [[суп]]ы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца [[крупук]] — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[крэвэткі|крэвэтачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да эўрапейскай [[салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соўс]]ам. Часта падаецца ласунак з трапічнай [[садавіна|садавіны]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спэцыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага [[трысьнёг|трысьнягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алькаголь]] ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як [[туак]]. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а [[бамбузэ]] зь зерня бамбука<ref name="Кухня-анг" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=T.|прозьвішча=Friend|спасылка=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674018341|загаловак=Indonesian Destinies|выдавецтва=Harvard University Press|год=2003|isbn=0-674-01137-6||ref=Friend}} * {{Кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1300|выданьне=2nd|месца=Stanford, CA|выдавецтва=Stanford University Press|год=1991|isbn=0-333-57690-X|ref=Ricklefs1991}} * {{кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|спасылка=https://www.sup.org/books/asian-studies/history-modern-indonesia-c-1200|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1200|выдавецтва=Palgrave; Stanford University Press|год=2001|isbn=978-0-8047-4480-5|ref=Ricklefs2001}} * {{кніга|імя=J.G.|прозьвішча=Taylor|спасылка=https://yalebooks.co.uk/book/9780300105186/indonesia/|загаловак=Indonesia: Peoples and Histories|выдавецтва=Yale University Press|год=2003|isbn=978-0-300-12808-6|ref=Taylor}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * {{Curlie|Regional/Asia/Indonesia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Інданэзія]. BBC. * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407114201/http://nn.by/1999/11/07.htm|аўтар=Сяргей Богдан|загаловак=Інданэзія: цана свабоды|выдавец=Наша Ніва|дата публікацыі=ліпень 1999|url=http://nn.by/1999/11/07.htm}} {{Краіны Азіі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] bcyply9u39ddx8lyor8gb3q2cg6miq1 2679477 2679474 2026-07-18T17:08:41Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Інданезія?oldid=5155375 2679477 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 4,658 трлн $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 16 542 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,402 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2024 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 4 980 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Інданэ́зія''' ({{мова-id|Republik Indonesia}}) — астраўная [[дзяржава]], разьмешчаная ў [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], на астравох [[Малайскі архіпэляг|Малайскага архіпэлягу]] і ў заходняй частцы вострава [[Новая Гвінэя]]. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html «16,000 Indonesian islands registered at UN»]. The Jakarta Post.</ref>, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы<ref>[https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer «Indonesia — The Next Major Oil Importer?»]. Seeking Alpha.</ref>. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў [[Ява]] зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны. Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, [[Джакарта]], зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]], [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] і ўсходняй часткай [[Малайзія|Малайзіі]]. Іншыя суседнія краіны ўключаюць [[Сынгапур]], [[Віетнам]], [[Філіпіны]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Палаў]] і [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], якія належаць [[Індыя|Індыі]]. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці<ref>[https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world «Meet The 10 Megadiverse Countries In The World»]. SEAsia.</ref>. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|загаловак=Indonesia|выдавец=The Observatory of Economic Complexity|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref>. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца [[Кітай]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Японія]], Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія. Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі [[Шрывіджая]], а затым [[Маджапахіт]] гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі [[індуізм|індуісцкія]] і [[будызм|будыйскія]] каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён [[іслам]]у<ref>[https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC «Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations»]. Amsterdam University Press.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC «Indonesia: A Global Studies Handbook»]. ABC-CLIO Corporate.</ref>, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою [[хрысьціянства]], ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава [[Амбон (востраў)|Амбона]] і стварэньня [[Батавія|Батавіі]], у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы і ісламізацыя === Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі [[архантрап]]а, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Recent advances in far eastern paleoanthropology|выданьне=Annual Review of Anthropology|том=17|нумар=1|старонкі=43—77|год=1988|DOI=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Evidence on the age of the Asian Hominidae|выданьне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|том=80|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1983|DOI=10.1073/pnas.80.16.4988}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=de Vos, J.P.; Sondaar, P.Y.|загаловак=Dating hominid sites in Indonesia|выданьне=Science|том=266|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1994|DOI=10.1126/science.7992059}}</ref>, а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Brumm, A.; Jensen, G.M.; van den Bergh, G.D.; Morwood, M.J.; Kurniawan, I.; Aziz, F.; Storey, M.|загаловак=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|выданьне=Nature|том=464|нумар=7289|старонкі=748—752|год=2010|DOI=10.1038/nature08844}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=O'Connor, S.; Bulbeck, D.|загаловак=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|выдавецтва=Oxford Academic|старонкі=346–367}}</ref> Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на [[Сулавэсі]], дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум {{Лік|51200}} гадоў таму<ref>{{спасылка|аўтар=Harris, G.|спасылка=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|загаловак=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|выдавецтва=The Art Newspaper|дата публікацыі=04.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240704104825/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|дата копіі=04.07.2024}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Oktaviana, A.A.; Joannes-Boyau, R.; Hakim, B.|загаловак=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|выданьне=Nature|том=631|нумар=8022|старонкі=814—818|год=03.07.2024|DOI=10.1038/s41586-024-07541-7}}</ref>. Пазьнейшыя [[мэгаліт]]ычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на [[Ява|Яве]], [[Суматра|Суматры]], Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця<ref>{{кніга|імя=T.|прозьвішча=Steimer-Herbet|спасылка=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|загаловак=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|выдавецтва=Archaeopress|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref>. [[Файл:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|значак|зьлева|Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры [[Лубанг Джэрыджы Салег]]. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.]] Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з [[Тайвань (востраў)|Тайваню]] ў астраўную частку [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|5—7}}, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу<ref>{{кніга|аўтар=Bellwood, P.|спасылка=https://www.jstor.org/content/oa_book_edited/j.ctt2jbjx1|загаловак=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|выдавецтва=ANU Press|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref>. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|8—11}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|15—20}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|22-23}}. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|17—22}}. Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае [[Шрывіджая]], пашырылася праз гандаль і [[будызм]]<ref>{{артыкул|аўтар=Manguin, P-Y.|загаловак=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|выданьне=Journal of Urban Archaeology|том=3|старонкі=87—100|год=2021|DOI=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref name="Wicahyah" >{{артыкул|аўтар=Wicahyah, D.; Asyari, A.K.; Irwanto, D.; L.R., Retno Susanti|загаловак=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|выданьне=Ilomata International Journal of Social Science|том=3|нумар=3|старонкі=303—313|год=07.2022|DOI=10.52728/ijss.v3i3.483}}</ref>. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў<ref name="Wicahyah" />. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі [[Сайлендра]] і [[Матарам]] узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з [[Барабудур]]ам і [[Прамбанан]]ам<ref>{{кніга|імя=A. A.|прозьвішча=Munandar|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/159319|загаловак=Cultural Dynamics in a Globalized World|выдавецтва=Taylor & Francis Group|isbn=978-1-315-22534-0}}</ref>. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву<ref>{{кніга|імя=D.W.|прозьвішча=Bade|спасылка=https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1909|загаловак=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|месца=Singapore|выдавецтва=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя [[Маджапагіт]], якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу<ref name="Hall" >{{кніга|імя=K.R.|прозьвішча=Hall|спасылка=https://www.bloomsbury.com/us/history-of-early-southeast-asia-9780742567603/|загаловак=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|месца=Lanham, Maryland|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|год=2011}}</ref>. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі<ref name="Hall" />{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|18}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|21}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|24—26}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|101—103}}. Уздоўж гандлёвых шляхоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяну]] і [[Малацкая пратока|Малацкай пратокі]] [[іслам]] пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|4}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|7}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|10—11}} і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай [[Валі Санга]]. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|9}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|12—14}}. === Прыбыцьцё эўрапейцаў === Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з [[Франсішку Сэран]]ам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, [[гвазьдзік]]ам і [[перац кубэба|перцам кубэба]]. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі [[Нідэрляндзкая Ост-Індзкая кампанія|Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію]], якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў [[Батавія|Батавіі]] і на воставе [[Амбон (востраў)|Амбон]]. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|загаловак=The Dutch East India Company|выдавец=European Heritage Project|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company}}</ref>. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а [[Нідэрлянды]] ўсталявалі на астравах калёнію. [[Файл:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|значак|зьлева|Капітуляцыя прынца [[Дыпанэгора]] нідэрляндзкаму генэралу [[Гэндрык Мэркус дэ Кок|Гэндрыку дэ Коку]], якое скончыла [[Яванская вайна|Яванскую вайну]] ў 1830 годзе.]] З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава [[Ява]], галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|131}}. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то [[Падрыйская вайна]], [[Яванская вайна]] і доўгатэрміновая [[Ачэгаўская вайна]]. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная [[Заходняя Новая Гвінэя]]. У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем<ref>Tjahjono Rahardjo (2013). ''«Between Two Worlds: Ethical Policy, Western education and Javanese arts»''. Academia.edu.</ref>. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала<ref>[https://www.e-ir.info/2015/08/30/the-remnants-of-the-japanese-occupation-of-modern-indonesia/ «The Remnants of the Japanese Occupation of Modern Indonesia»]. E-International Relations Student.</ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] архіпэляг быў захоплены [[Японія|Японскай імпэрыяй]], якая ліквідавала галяндзкую ўладу<ref>Gert Oostindie; Bert Paasman (1998). [http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html ''«Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves»'']. Eighteenth-Century Studies. 31 (3): 349—355. [[doi:10.1353/ecs.1998.0021]]</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 «Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942-50; The Japanese Occupation, 1942-45»]. Library of Congress.</ref>. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то [[Сукарна]] і [[Махамад Хата]]. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася [[Японія]]. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм. === Незалежнасьць === ==== Час барацьбы за незалежнасьць ==== [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|значак|[[Сукарна]] — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.]] Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху [[Сукарна]] быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны [[Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі]] ({{мова-id|Komite Nasional Indonesia Pusat|скарочана}}, ЦНКІ), які абраў Сукарну і [[Махамад Хата|Хату]], адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|150—154}}. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Джак’якарта|Джак’якарту]]<ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар=Poerwokoeoemo, Soedarisman|загаловак=Daerah Istimewa Yogyakarta|месца=Yogyakarta|выдавецтва=Gadjah Mada University Press|год=1984|старонкі=56—63}}</ref>. Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае [[Лінгаджацкае пагадненьне]], паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году [[Рэнвільскае пагадненьне]], якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Букітынгі]]<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў [[Гаагаўская канфэрэнцыя круглага стала|Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі ({{мова-id|Republik Indonesia Serikat|скарочана}}, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою [[фэдэрацыя|фэдэратыўнага]] ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]])<ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак=Всемирная история|месца=Масква|выдавецтва=Мысль|год=1979|том=12|старонкі=359}}</ref>. ==== Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі ==== Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на [[Парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкую рэспубліку]]. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]] наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі<ref name="Sejarah DPR" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|загаловак=Sejarah|выдавецтва=DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Sukarno casting his ballot in the 1955 elections (cropped).jpg|значак|зьлева|Прэзыдэнт [[Сукарна]] галасуе на [[Парлямэнцкія выбары ў Інданэзіі 1955 году|парлямэнцкіх выбарах 1955 году]].]] Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць [[Рада народных прадстаўнікоў (Інданэзія)|парлямэнту]] нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|316—326}}. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў [[Бандунг]]у [[Бандунгаўская канфэрэнцыя|Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі]]<ref name="МИД" >{{спасылка|спасылка=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|загаловак=H. Roeslan Abdulgani|выдавецтва=Deplu RI|копія=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «[[Насакам]]», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» ({{мова-id|Demokrasi Terpimpin|скарочана}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў<ref name="Sejarah DPR"/>. Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок [[сацыялістычны лягер|сацыялістычнага блёку]] пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі [[Заходняя Новая Гвінэя|заходнюю частку Новай Гвінэі]]. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе [[Інданэзійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на [[Малацкі паўвостраў|Малацкім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с">{{кніга|аўтар=Малетин, Н. П.|загаловак=АСЕАН в системе международных отношений|месца=Масква|год=1983|старонкі=4—12}}</ref><ref name="Anwar">{{кніга|аўтар=Anwar, D. F.|загаловак=Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism|месца=Singapore|год=1992|старонкі=26—29,169}}</ref>. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданэзіі|камуністычнай партыяй]] краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасьня]] і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі<ref name="М в с"/>. ==== «Новаы парадак» ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|значак|[[Мухамад Сухарта]] — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.]] Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам [[Мухамад Сухарта|Сухартам]], узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданэзіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек<ref>{{артыкул|загаловак=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|выданьне=CounterPunch|год=05.11.2005}}</ref>. Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія [[Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэсу]] (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{артыкул|загаловак=General Suharto’s New Order|выданьне=Royal Institute of International Affairs|том=44|нумар=1|старонкі=40—47|год=1968}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" >{{спасылка|спасылка=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|загаловак=The Military in Indonesian Politics|выдавецтва=Moscow Defense Brief|копія=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|значак|зьлева|Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.]] Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам<ref name="Golkar" >{{спасылка|спасылка=http://www.golkar.or.id/tentang|загаловак=Sejarah|копія=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|дата копіі=21.08.2011}}</ref><ref name="Museum-DPR71" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|загаловак=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|выдавецтва=Museum DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных [[інвэстыцыя]]ў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасьць|прамысловасьці]], дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой [[Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс]] 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту [[Бухарудын Юсуф Габібі|Бухарудыну Юсуфу Габібі]]{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|401—407}}<ref name="Resigns" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|загаловак=President Suharto Resigns|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. ==== Цяперашні час ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|значак|[[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]] ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.]] Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася [[лібэралізацыя]] партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі [[Рэфэрэндум па самавызначэньні Ўсходняга Тымору|рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору]], падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымара, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году<ref name="Tokoh-Mega" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|загаловак=Presiden Berkepribadian Kuat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|дата копіі=29.07.2011}}</ref>. Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная [[Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі]] на чале з дачкой Сукарны [[Мэгаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня [[Абдурахман Вахід]], а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году{{Зноска|LloydSmith|2001|Lloyd & Smith|29—44}}. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil" >{{спасылка|спасылка=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|загаловак=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|выдавецтва=Time|копія=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="What?" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/710338|загаловак=But What Will Megawati Do?|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="Mega takes" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/717279|загаловак=Mega Takes Charge|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" >{{спасылка|спасылка=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|загаловак=Indonesia: National Security|копія=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]]. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычнай партыі]]. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|дата копіі=21.06.2011}}</ref>. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве [[Эўрапейкі Зьвяз|Эўрапейкага Зьвязу]] было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг<ref name="Мир с Аче" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|загаловак=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ID|загаловак=GDP growth (annual %) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref>, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden RI "Terpopuler"|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|дата копіі=06.08.2011}}</ref>. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя<ref>{{артыкул|аўтар=Stott, D.A.|загаловак=Indonesia’s 2019 Elections: Democracy Consolidated?|выданьне=The Asia-Pacific Journal|том=17|нумар=6|год=15.03.2019}}</ref>, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў<ref>{{кніга|аўтар=Mukartono, A.; Hartiwiningsih, H.|загаловак=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|выдавецтва=Atlantis Press|том=358|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Mietzner, M.|загаловак=Flirting with Autocracy in Indonesia: Jokowi's Majoritarianism and its Democratic Legacy|выданьне=Journal of Current Southeast Asian Affairs|том=44|нумар=3|старонкі=366—384|год=21.02.2025|DOI=10.1177/18681034251318053}}</ref>. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў [[Юсуф Кала]]. == Геаграфія == [[Файл:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|значак|Горныя краявіды [[Усходняя Ява|Ўсходняй Явы]]. На выяве бачныя вульканы [[Сэмэру]] і [[Брома]].]] У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 выспаў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Выспы разьмешчаныя з абодвух бакоў [[роўнік|экватару]]. Па плошчы самымі вялікімі выспамі зьяўляюцца выспы: [[Ява]], [[Суматра]], [[Калімантан]] (інданэзійская частка Барнэо), [[Новая Гвінэя]] (падзеленая з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]) і [[Сулавэсі]]. Інданэзія мяжуе з [[Малайзія]]й на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і [[Усходні Тымор|Ўсходнім Тыморам]] на высьпе Тымор. Сталіца [[Джакарта]] знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Мэдан]] і [[Сэмаранг]]. [[Файл:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|значак|зьлева|Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на [[Калімантан]]е і [[Суматра|Суматры]].]] З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а выспа Ява — самая густа населеная выспа ў сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны [[Пунчак Ява]] складае 4884 мэтры, а [[Тоба (возера)|возера Тоба]] на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта [[Махакам (рака)|Махакам]] і [[Барыта (рака)|Барыта]] на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры выспы, цякуць па [[балота]]х у [[мора]], забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі. Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і [[землятрус]]аў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых [[вулькан]]аў<ref name=britannica/>, уключаючы [[Кракатао (вулькан)|Кракатао]] і [[Тамбора (вулькан)|Тамбора]], абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна {{лік|70000}} гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году|цунамі 2004 году]], якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і [[Джакарцкі землятрус]] у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і [[Балі (правінцыя)|Балі]]. === Клімат === [[Файл:Koppen-Geiger Map IDN present.svg|значак|Кліматычная мапа Інданэзіі паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref>Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30.10.2018). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6207062 «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»]. Scientific Data. 5: 180214. — [[doi:10.1038/sdata.2018.214]]. PMID 30375988.</ref>.]] Інданэзія ляжыць на [[роўнік|экватары]], таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году<ref>[https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf «Climate: Observations, projections and impacts»]. Met Office Hadley Centre.</ref>. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае [[трапічны клімат]] з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым [[тэмпэратура]] на працягу году вагаецца нязначна<ref name="worldbank">[https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf «Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies»]. World Bank.</ref>. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік<ref name="worldbank"/>. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]] пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага [[мусонны клімат|мусоннага]] і [[саванны клімат|саваннага клімату]] асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў [[Джакарта|Джакарце]] вагаецца ад 26 да 30{{ГЦэ|2=.}}. [[Файл:Gunung Palung Jungle.jpg|значак|зьлева|Джунглі на [[Заходні Калімантан|Заходнім Калімантане]].]] Некаторыя рэгіёны, як то [[Калімантан]] і [[Суматра]], маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то [[Малыя Зонскія астравы]], назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на [[Ява|Яве]] і ўнутраных раёнах Калімантану і [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], і менш у раёнах бліжэйшых да [[Аўстралія|Аўстраліі]], як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70{{%}} да 90{{%}}. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, [[мусон]]ы звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. [[Тайфун]]ы і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках [[Лямбоцкая пратока|Лямбок]] і [[Сапэ (пратока)|Сапэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190324065541/http://countrystudies.us/indonesia/29.htm «Climate»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату<ref>Overland, Indra et al. (2017) [https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier «Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier»]. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI), Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref>. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу {{ГЦэ|1|сп}} да сярэдзіны стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210810205627/https://impactlab.org/map/#usmeas=absolute&usyear=1981-2010&gmeas=change-from-hist&gyear=2080-2099&tab=global&gvar=tasmax-over-95F&gprob=0.5&grcp=rcp85 «Climate Impact Map»]. Climate Impact Lab.</ref><ref name="case">Case, M.; Ardiansyah, F.; Spector, E. (14.11.2007). [https://web.archive.org/web/20180219103237/http://awsassets.panda.org/downloads/inodesian_climate_change_impacts_report_14nov07.pdf «Climate Change in Indonesia: Implications for Humans and Nature»]. WWF.</ref>, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі<ref name="case"/>, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў<ref name="case"/>. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах<ref name="case"/><ref>[https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood «Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood»]. Climate Central.</ref><ref>Lin, Mayuri Mei; Hidayat, Rafki (13.08.2018). [https://web.archive.org/web/20181018234203/https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934 «Jakarta, the fastest-sinking city in the world»]. BBC.</ref>. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20171206014747/http://sdwebx.worldbank.org/climateportal/countryprofile/doc/GFDRRCountryProfiles/wb_gfdrr_climate_change_country_profile_for_IDN.pdf «Indonesia: Climate Risk and Adaptation Country Profile»]. World Bank.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG|значак|[[Рафлезія Арнальда]] расьце ў джунглях [[Суматра|Суматры]] і [[Калімантан]]у.]] Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў [[біяразнастайнасьць|біяразнастайнасьці]] ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных [[Міжнароднае таварыства захаваньня прыроды|Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды]]. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў<ref>Mumtazah, Hani (22.05.2003). [https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml «Indonesia’s Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People»]. Islam Online.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230302064457/https://news.yahoo.com/5-most-biodiverse-countries-world-214740659.html «These Are The 5 Most Biodiverse Countries In The World»]. Yahoo.</ref>. Астравы [[Зондзкі шэльф|Зондзкага шэльфу]], як то Суматра, Ява, Калімантан і [[Балі (востраў)|Балі]], калісьці былі павязаныя з мацерыковай [[Азія]]й і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то [[суматранскі тыгр]], насарог, арангутан, [[азіяцкі слон]] і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, [[Сулавэсі]], Малыя Зонскія астравы і [[Малуку]] займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну<ref>Whitten, T.; Henderson, G.; Mustafa, M. (1996). «The Ecology of Sulawesi». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-075-6.</ref><ref>Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). «The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-076-3.</ref>. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm «Indonesia»]. InterKnowledge Corp.</ref>. [[Файл:Sumatran tiger.jpg|значак|зьлева|[[Суматранскі тыгр]].]] Інданэзія займае другое месца пасьля [[Аўстралія|Аўстраліі]] паводле колькасьці [[эндэмізм|эндэмічных]] відаў, то бок 36{{%}} з 1531 віду птушак і 39{{%}} з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі<ref>Lambertini, Marco (10.04.2011). [https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html «A Naturalist’s Guide to the Tropics, excerpt»]. The University of Chicago Press.</ref>. У Інданэзіі знаходзіцца 83{{%}} старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі<ref>Estoque, Ronald C.; Ooba, Makoto; Avitabile, Valerio; Hijioka, Yasuaki; DasGupta, Rajarshi; Togawa, Takuya; Murayama, Yuji (23.04.2019). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478739 «The future of Southeast Asia’s forests»]. Nature Communications. 10 (1): 1829. — [[doi:10.1038/s41467-019-09646-4]]. PMID 31015425.</ref>. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў<ref>Tomascik, Tomas; Mah, Anmarie Janice; Nontji, Anugerah; Moosa, Mohammad Kasim (1996). «The Ecology of the Indonesian Seas — Part One». Hong Kong: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-078-7.</ref>. Інданэзія лічыцца адной з краінаў [[Каралавы трохкутнік|Каралавага трохкутніка]] з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў [[каралавы рыф|каралавых рыфаў]], з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі<ref>Tamindael, Otniel (17.05.2011). [https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster «Coral reef destruction spells humanitarian disaster»]. Antara News.</ref>. Брытанскі натураліст [[Альфрэд Расэл Ўолес]] апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як [[лінія Ўолеса]], паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі<ref name="Severin">Severin, Tim (1997). «The Spice Island Voyage: In Search of Wallace». Great Britain: Abacus Travel. — ISBN 978-0-349-11040-0.</ref>. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай [[Ламбоцкая пратока|Ламбоцкай пратокі]], паміж [[Ламбок]]ам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году ''«[[Малайскі архіпэляг (кніга)|Малайскі архіпэляг]]»'' Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну<ref>Wallace, A.R. (2000) [1869]. «The Malay Archipelago». Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-645-1.</ref>. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэяй]] цяпер называецца [[Ўалесія]]й<ref name="Severin"/>. [[Файл:Riau palm oil 2007.jpg|значак|Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на [[Суматра|Суматры]].]] Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў<ref name="Miller">Miller, Jason R. (14.08.2007). [https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM «Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population»]. TED Case Studies.</ref>. Гэтак у краіне зьнішчаюцца [[тарфянік]]і, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі<ref name="Miller"/>. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў [[Індэкс экалягічнай эфэктыўнасьці|Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці]] 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце<ref>[https://web.archive.org/web/20200609071235/https://epi.yale.edu/sites/default/files/files/IDN_EPI2020_CP.pdf «2020 Environmental Performance Index»]. Yale University.</ref>. У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў<ref>[https://web.archive.org/web/20230302000019/https://www.youtube.com/watch?v=cBbVu1ZOpYY&t=114s «Selling Out West Papua»]. Al Jazeera.</ref><ref name="Limaho">Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (14.07.2022). [https://doi.org/10.3390%2Fsu14148621 «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia»]. Sustainability. 14 (14): 8621. — [[doi:10.3390/su14148621]].</ref>. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1{{%}} тэрыторыі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20210813152001/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=ID «Forest area (% of land area) — Indoneisa»]. World Bank.</ref>, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87{{%}}<ref name="Tsujino">Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335—347. — [[doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034]].</ref>. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў<ref name="Tsujino"/>. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю [[пальмавы алей|пальмавага алею]]<ref>Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (1.02.2019). [https://doi.org/10.1088%2F1748-9326%2Faaf6db «What causes deforestation in Indonesia?»]. Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. — [[doi:10.1088/1748-9326/aaf6db]].</ref>, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў<ref name="Limaho"/><ref>Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (26.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People»].</ref>. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам [[парніковыя газы|парніковых газаў]] зь лясоў<ref>Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (4.10.2017). [http://www.wri.org/blog/2017/10/evaluating-indonesias-progress-its-climate-commitments «Evaluating Indonesia’s Progress on its Climate Commitments»]. World Resources Institute.</ref>. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў|Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як [[экацыд]]<ref>Yeo, Kate (4.08.2022). [https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ «Explainer: What is ecocide?»]. Eco-Business.</ref><ref>Setiyono, Joko; Natalis, Aga (30.12.2021). [https://doi.org/10.18280%2Fijsdp.160807 «Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia»]. International Journal of Sustainable Development and Planning. 16 (8): 1465—1471. — [[doi:10.18280/ijsdp.160807]].</ref>. == Палітыка == Інданэзія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[прэзыдэнцкая рэспубліка|прэзыдэнцкага ладу]]. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref name="Dwi">Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim (1.01.2006). [https://doi.org/10.1093%2Ficon%2Fmoi055 «Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court»]. International Journal of Constitutional Law. 4 (1): 138—150. — [[doi:10.1093/icon/moi055]].</ref>. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы<ref>Ardiansyah, Fitrian; Marthen, Andri; Amalia, Nur (2015). «Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia». — [[doi:10.17528/cifor/005695]].</ref>. [[Прэзыдэнт Інданэзіі]] зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар. [[Файл:Ruang MPR.jpg|значак|Інаўгурацыя прэзыдэнта [[Джока Відода|Джокі Відоды]] ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.]] Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць [[Народны кансультатыўны кангрэс]]. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта<ref name="1945Constitution">[https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf «The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia»]. International Labour Organization.</ref>, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то [[Рада народнага прадстаўніцтва]] (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды [[Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва]] (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў<ref name="Evans">Evans, Kevin (2019). [https://web.archive.org/web/20190417120111/https://australiaindonesiacentre.org/app/uploads/2018/09/Guide-to-the-2019-Presidential-Elections-Kevin-Evans.pdf «Guide to the 2019 Indonesian Elections»]. Australia-Indonesia Centre.</ref>. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні<ref name="Dwi"/>, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня<ref name="1945Constitution"/>. Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе [[Канстытуцыйны суд Інданэзіі|Канстытуцыйны суд]], які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок [[шарыят]]у<ref>Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf «The Islamic Legal System in Indonesia»]. Pacific Rim Law & Policy Journal.</ref>. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20211019190810/https://www.komisiyudisial.go.id/frontend/static_content/authority_and_duties/about_ky «Authority and Duty»]. Judicial Commission of the Republic of Indonesia.</ref>. Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы. === Палітычныя партыі і выбары === [[Файл:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|значак|зьлева|Дзейны прэзыдэнт краіны [[Прабова Субіянта]].]] З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На [[Усеагульныя выбары ў Інданэзіі 2024 году|ўсеагульных выбарах 2024 году]] [[Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы]] забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году<ref>Siregar, Kiki (22.03.2024). [https://www.channelnewsasia.com/asia/indonesia-elections-pdip-megawati-soekarnoputri-prabowo-subianto-4213661 «Megawati’s PDI-P scores hat-trick in Indonesia election, but the party faces opposition dilemma under a Prabowo government»]. Channel News Asia.</ref>. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца [[Голкар|Партыя функцыянальных групаў]] (Голкар), [[Герындра|Рух за Вялікую Інданэзію]] (Герындра), [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычная партыя]] і [[Партыя квітнеючай справядлівасьці]]. Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін<ref name="Dwi"/><ref name="Evans"/>. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году<ref>Tehusijarana, Karina M. (8.02.2019). [https://web.archive.org/web/20190513073335/https://www.thejakartapost.com/news/2019/02/08/explaining-the-2019-simultaneous-elections.html «Explaining the 2019 simultaneous elections»]. The Jakarta Post.</ref>. === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Indonesia provinces english.png|значак|Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.]] Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Legge, John David, Wolters, Oliver W., McDivitt, James F., Adam, Asvi Warman, Leinbach, Thomas R., Mohamad, Goenawan Susatyo|загаловак=Indonesia|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia|дата=25 лютага 2026}}</ref>. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны ({{мова-id|kabupaten|скарочана}}) і гарадзкія акругі ({{мова-id|kota|скарочана}}). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з [[Усходні Калімантан|Усходняга Калімантану]] была вылучаная правінцыя [[Паўночны Калімантан]]. Правінцыі [[Ачэг (правінцыя)|Ачэг]], [[Джакарта]], [[Джак’якарта]], [[Папуа]] і [[Заходняе Папуа]] маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html «Finally, Aceh local parties to take part in general election»]. The Jakarta Post.</ref>. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы [[шарыят]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Michelle Ann Miller|год=2004|загаловак=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|выданьне=Asian Ethnicity|volume=5|выпуск=3|pages=333—351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref>. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа<ref>[https://www.economist.com/asia/2012/06/30/the-last-frontier «The last frontier»]. The Economist.</ref>. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны. === Замежныя дачыненьні === Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20210829134618/https://kemlu.go.id/portal/id/page/29/kedutaan_konsulat «Missions»]. Ministry of Foreign Affairs</ref>. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі<ref>Péter, Klemensits; Márton, Fenyő (16.08.2017). [https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf «The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi’s „Visi-Misi“ Program»]. Pázmány Péter Catholic University.</ref>. [[Файл:ASEAN HQ 1.jpg|значак|У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|АСЕАН]].]] Інданэзія была значным полем бітваў падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Шматлікія спробы з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>Bevins, Vincent (20.10.2017). [https://web.archive.org/web/20190428190633/https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/the-indonesia-documents-and-the-us-agenda/543534/ «What the United States Did in Indonesia»]. The Atlantic.</ref><ref>Muraviev, Alexey; Brown, Colin (2008). [https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf «Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century»]. Australian National University.</ref> і ў некаторай ступені [[Кітай|Кітая]]<ref>Dahana, A. (1.10.2015). [https://web.archive.org/web/20151005021538/https://www.thejakartapost.com/news/2015/10/01/china-and-sept-30-movement.html «China and the Sept. 30 movement»]. The Jakarta Post.</ref> завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm «Indonesia — Foreign Policy»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (АСЕАН) і [[Усходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкага саміту]]. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з [[Ізраіль|Ізраілем]] і актыўна падтрымлівае [[Дзяржава Палестына|Палестыну]]. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем<ref>Muhammad Zulfikar Rakhmat (11.03.2015). [https://web.archive.org/web/20180613085526/https://thediplomat.com/2015/03/the-quiet-growth-in-indonesia-israel-relations/ «The Quiet Growth in Indonesia-Israel Relations»]. The Diplomat.</ref>. Інданэзія ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]] і [[Арганізацыя ісламскай супрацы|Арганізацыі ісламскай супрацы]]<ref>Roberts, C.; Habir, A.; Sebastian, L. (25.02.2015). [https://web.archive.org/web/20230309152554/https://books.google.com/books?id=Fri_BwAAQBAJ&pg=PP62 «Indonesia’s Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order»]. Springer. — ISBN 978-1-137-39741-6.</ref>. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, [[Кернская група|Кернскай групы]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] і раней была сябрам [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты|ОПЭК]]<ref>Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda. [https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 «Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again»]. Reuters.</ref>. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году<ref>Pierre van der Eng (2.12.2017). [https://web.archive.org/web/20180722143133/http://www.eastasiaforum.org/2017/12/02/why-does-indonesia-seem-to-prefer-foreign-aid-from-china/ «Why does Indonesia seem to prefer foreign aid from China?»]. East Asia Forum.</ref>, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой<ref>Yasmin, Nur (18.10.2019). [https://web.archive.org/web/20191020134511/https://jakartaglobe.id/news/indonesia-launches-212m-international-development-aid-fund «Indonesia Launches $212M International Development Aid Fund»]. Jakarta Globe.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году<ref name="mfa">{{Спасылка|url=https://indonesia.mfa.gov.by/en/bilateral_relations/political/|загаловак=Bilateral Relations with the Republic of Indonesia|выдавец=Embassy of the Republic of Belarus in the Republic of Indonesia|мова=en|}}</ref>. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у Інданэзіі<ref name="mfa"/>. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы [[алей]], [[садавіна]], арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка. === Праблема Заходняй Новай Гвінэі === Ад 1965 году папуасы [[Заходняя Новая Гвінэя|Заходняй Новай Гвінэі]] змагаюцца за ўзьяднаньне з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе [[Арганізацыя вызваленьня Папуа]], якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі. === Войска === [[Файл:Taruna akmil.jpg|значак|зьлева|Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.]] Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах<ref>{{кніга|аўтар=International Institute for Strategic Studies|спасылка=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023|загаловак=The Military Balance 2023|месца=London|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-032-50895-5}}</ref>. Войска ўзьнікла ў [[вайна за незалежнасьць Інданэзіі|вайны за незалежнасьць Інданэзіі]], фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=McVey, R.|загаловак=The Post-Revolutionary Transformation of the Indonesian Army|выданьне=Indonesia|старонкі=131—176|год=04.1971|DOI=10.2307/3350748}}</ref>. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам<ref>{{кніга|аўтар=Rabasa, A.; Haseman, J.|спасылка=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2002/MR1599.pdf|загаловак=The Military and Democracy in Indonesia: Challenges, Politics, and Power|выдавецтва=RAND Corporation|год=2002}}</ref><ref name="Mietzner" >{{кніга|імя=M.|прозьвішча=Mietzner|спасылка=https://www.files.ethz.ch/isn/35255/PS023.pdf|загаловак=The Politics of Military Reform in Post-Suharto Indonesia: Elite Conflict, Nationalism, and Institutional Resistance|выдавецтва=East-West Center Washington|том=23}}</ref>. У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі»<ref>{{кніга|аўтар=Djiwandono, J.S.|загаловак=Civil-Military Relations in Indonesia: The Case of ABRI's Dual Function|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–58|isbn=978-0-429-50157-9}}</ref>. Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня<ref name="Mietzner" />. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю<ref>{{кніга|аўтар=McCulloch, L.|загаловак=The Military as an Economic Actor|выдавецтва=Palgrave Macmillan, London|старонкі=94–123|isbn=978-1-349-43323-0}}</ref>. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2023&locations=ID&start=2007&view=chart|загаловак=Military expenditure (% of GDP) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Matthews, R.|загаловак=Indonesia's defense acquisition strategy|выданьне=Asian Security|том=21|нумар=2|старонкі=125—148|год=06.07.2025|DOI=10.1080/14799855.2025.2527088}}</ref>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору]] і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у [[Ачэг]]у і [[Заходняе Новае Папуа|Папуа]]{{Зноска|Friend|2003|Friend|269—273}}{{Зноска|Friend|2003|Friend|477—480}}. [[Ачэгаўскі канфлікт|Паўстаньне ў Ачэгу]] скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі<ref>{{артыкул|аўтар=Rusdianto, A.|загаловак=Implementation of Special Autonomy Policy in Papua Province|выданьне=International Journal of Progressive Sciences and Technologies|том=39|старонкі=457—464|год=06.2023|DOI=10.52155/ijpsat.v39.1.5404}}</ref>. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Baird, N.|загаловак=The Universal Periodic Review and West Papua: Beyond Invisibility?|выданьне=International Journal on Minority and Group Rights|том=32|нумар=1|старонкі=24—60|год=01.04.2024|DOI=10.1163/15718115-bja10158}}</ref>. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасьці ААН]]. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувэйт|Кувэйце]]<ref name="Buku Putih" >{{спасылка|спасылка=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|загаловак=Indonesia Military Strength|выдавецтва=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|копія=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. === Дзяржаўная сымболіка === Дзяржаўная сымболіка Інданэзіі рэглямэнтуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам, то бок у адпаведнасьці з законам аб дзяржаўным сьцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была ўхваленая ў 2009 годзе<ref name="UUD" >{{спасылка|спасылка=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|загаловак=Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskah|выдавецтва=Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat|копія=https://www.webcitation.org/659e94Wl7?url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="UU24" >{{спасылка|спасылка=http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|загаловак=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaan|выдавецтва=Sekretariat Negara|копія=https://web.archive.org/web/20101231110220/http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|дата копіі=31.12.2010}}</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|значак|зьлева|[[Герб Інданэзіі]].]] [[Сьцяг Інданэзіі]] ўяўляе сабою прастакутны палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзьве гарызантальныя простыя роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацьверджаныя розныя памеры сьцяга дзеля розных дзяржаўных установаў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадзкіх імпрэзаў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязьменнай<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Чырвона-белы сьцяг упершыню пачаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэньня сьцяга і значэньне ягоных колераў дакумэнтальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сьцяга сярэдневечнай дзяржавы Маджапагіт, дзе чырвоны сымбалізуе адвагу, а белы — чысьціню памкненьняў. Існуе таксама вэрсія зьяўленьня інданэзійскага сьцяга ад [[Сьцяг Нідэрляндаў|нідэрляндзкага]], ад якога былі ўзятыя толькі два з трох колераў<ref name="Flags" >{{спасылка|спасылка=https://www.fotw.info/flags/id.html|загаловак=Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/616oBBP3M?url=https://www.fotw.info/flags/id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. Дзяржаўным [[герб Інданэзіі|гербам Інданэзіі]] ёсьць залатая мітычная птушка Гаруда з [[тарча (геральдыка)|тарчой]] на грудзях. Апярэньне Гаруды сымбалізуе 17 жніўня 1945 году, то бок дату абвяшчэньня стварэньня Рэспублікі Інданэзіі. Гэтак 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі ёсьць спасылкай на 1945 год, пр гэтым 8 пёраў у хвасьце сымбалізуе месяц жнівень, а 17 пёраў у кожным з крылаў ёсьць пазнакай 17 дня. У кіпцюрах Гаруда трымае срэбную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасьці» ({{мова-jv|Bhinneka Tunggal Ika|скарочана}}) ці літаральна «разнастайнасьць адзінае гэта»<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Шчыт на грудзях Гаруды складаецца з чатырох частак, а яшчэ адзін малы шчытком зьмешчаны ў цэнтры канструкцыі. Пяць элемэнтаў герба сымбалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалёгіі. Гэтак залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба ёсьць сымбалем веры ў адзінага Бога, а галава [[бантэнг]]у ў першай частцы ў барвовым полі ёсьць спасылкай на народнасьць, кіраваную прадстаўнічымі органамі, дрэва баньян на срэбным тле атаесамляе нацыянальнае адзінства, а рысавы парастак і галінка бавоўны ў трэцім срэбным полі спасылаюцца ўсеагульную сацыяльную справядлівасьць, ланцуг з круглявых і прастакутных зьвёнаў у чацвёртым полі ёсьць сымбалем справядлівага і цывілізаванага гуманізму. Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пас, які сымбалізуе роўнік, які пераразае Інданэзію<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Герб быў распрацаваны султанам [[Пантыянак]]у Гамідам II падчас ягонай працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданэзіі і зацьверджаны ў якасьці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданэзіі 11 лютага 1950 году<ref name="Hamid" >{{спасылка|спасылка=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|загаловак=Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultan|выдавецтва=Tempo|копія=https://www.webcitation.org/616oKImA2?url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Гімн Інданэзіі|Гімн Рэспублікі Інданэзіі]], вядомы як «Вялікая Інданэзія» ({{мова-id|Indonesia Raya|скарочана}}) складзены кампазытарам [[Ваге Рудольф Супратман|Ваге Рудольфам Супратманам]] у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў час кангрэсу моладзевых арганізацыяў 28 кастрычніка 1928 году. У якасьці дзяржаўнага гімну гэты твор ухвалілі ў дзень абвяшчэньня незалежнасьці краіны 17 жніўня 1945 году<ref name="UUD" /><ref name="IR" >{{спасылка|спасылка=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|загаловак=Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysia|копія=https://www.webcitation.org/616oMukBd?url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|дата копіі=21.08.2011}}</ref> . == Эканоміка == [[Файл:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|значак|Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці [[пальмавы алей|пальмавага алею]] ў [[Заходняя Ява|Заходняй Яве]]. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту<ref>Pacheco, P.; Gnych, S.; Dermawan, A.; Komarudin, H.; Okarda, B. (2017). «The Palm Oil Global Value Chain: Implications for Economic Growth and Social and Environmental Sustainability». Center for International Forestry Research — Working Paper. 220.</ref>.]] Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю<ref>[https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177 «Economy of Indonesia»]. Indonesia Investments.</ref>. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў [[Група дваццаці|G20]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150205230641/http://g20.org/ «G20 Presidency of Indonesia»]. G20.</ref>, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. [[Сфэра паслугаў]] зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%)<ref>[https://web.archive.org/web/20181126092751/https://www.statista.com/statistics/319236/share-of-economic-sectors-in-the-gdp-in-indonesia/ «Indonesia: Share of economic sectors in the gross domestic product (GDP) from 2008 to 2018»]. Statista.</ref>. Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца [[каўчук]]а, [[какава]] (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), [[перац|перца]], [[хінін]]а. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15{{%}} паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: [[рыс]], [[каўчукавае дрэва]], [[гарбата]], [[тытунь]], экзатычныя [[спэцыі]], [[пальма (дрэва)|пальма]] і г. д. [[Файл:Industry area - panoramio.jpg|значак|зьлева|Прамысловыя вытворчасьці ў [[Батам]]е.]] Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна<ref name="Elias">Elias, Stephen; Noone, Clare (2011). [https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf «The Growth and Development of the Indonesian Economy»]. Reserve Bank of Australia.</ref>. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі<ref name="Elias"/>. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на [[нафта|нафту]] ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X «Indonesia — Poverty and Wealth»]. Encyclopedia of the Nations.</ref>. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкім фінансавым крызісам]] 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%<ref>Titiheruw, Ira S.; Atje, Raymond (2008). «Managing Capital Flows: The Case of Indonesia». Asian Development Bank Institute Discussion Paper. 94: 9—10.</ref>. У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя<ref>Temple, Jonathan (15.08.2001). [https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf «Growing into trouble: Indonesia after 1966»]. University of Bristol.</ref> і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў<ref>Van der Eng, Pierre (4.02.2002). [https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf «Indonesia’s growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses»]. Australian National University.</ref> спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня<ref>[https://web.archive.org/web/20180125114318/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=11&sy=2007&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= «World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects — Indonesia»]. International Monetary Fund.</ref>, што дапамагло Інданэзіі перажыць [[Сусьветны эканамічны крызіс 2008—2013 гадоў|сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm «IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth»]. International Monetary Fund. </ref> і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг<ref>[https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940 «Fitch Upgrades Indonesia’s Rating to Investment Grade»]. Jakarta Globe.</ref>. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%<ref>Musyaffa, Iqbal (9.01.2020). [https://web.archive.org/web/20200110142100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-s-economy-grew-last-year-despite-shortfalls/1697593 «Indonesia’s economy grew last year despite shortfalls»]. Anadoly Agency.</ref>. У першы год сусьветнай [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]] эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220622092437/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/37584 «Indonesia Economic Prospects, June 2022: Financial Deepening for Stronger Growth and Sustainable Recovery»]. WorldBank.</ref>. === Турызм === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|значак|[[Барабудур]] у [[Цэнтральная Ява|Цэнтральнай Яве]] зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі<ref>Elliott, Mark (2003). «Indonesia». Melbourne: Lonely Planet Publications Pty Ltd. — С. 211—215. — ISBN 978-1-74059-154-6.</ref>.]] [[Турызм]] у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221226010318/https://www.weforum.org/reports/travel-and-tourism-development-index-2021/explore-the-data#report-nav «Travel and Tourism Development Index 2021 Edition — Interactive Data and Economy Profiles»]. World Economic Forum.</ref>. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Сынгапур]]у, [[Малайзія|Малайзіі]] і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201206034809/https://www.bps.go.id/indicator/16/327/3/jumlah-kedatangan-wisatawan-mancanegara-ke-indonesia-menurut-negara-tempat-tinggal.html «Number of International Tourist Arrivals to Indonesia by Country of Residence»]. Statistics Indonesia. 2002—2019.</ref>. З 2011 году ''«Цудоўная Інданэзія»'' ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію<ref>Erwida, Maulia (6.01.2011). [https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html «Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign»]. The Jakarta Post.</ref>. Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі [[арангутаны|арангутанаў]]. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы [[Барабудур]] і [[Прамбанан]], а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]], у тым ліку нацыянальны парк [[Камода (нацыянальны парк)|Камода]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Jakarta.jpg|значак|Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны [[Джакарта|Джакарты]].]] Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25{{%}}<ref>https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 Fifty years needed to bring population growth to zero"]. Waspada Online.</ref>. [[Ява]] — самы густанаселены востраў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, дзе пражывае 56{{%}} насельніцтва краіны<ref name="bps">[https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf «Hasil Sensus Penduduk 2020»]. Statistics Indonesia. 2021. — С. 9.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км²<ref name="bps"/>, што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек<ref>Nitisastro, Widjojo (2006). [https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC «Population Trends in Indonesia»]. Equinox Publishing. — С. 268. — ISBN 9789793780436.</ref>. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf «World Population Prospect: 2017 Revision»]. United Nations Department of Economics and Social Affairs.</ref>. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году. Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу [[Джакарта|Джакарты]] і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191 «BBC: First contact with isolated tribes?»]. Survival International.</ref>. На 2017 год каля 54,7{{%}} насельніцтва пражывае ў гарадах<ref>[https://web.archive.org/web/20210812214024/https://ourworldindata.org/grapher/share-of-population-urban «Share of people living in urban areas, 2017»]. Our World in Data.</ref>. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition»]. Demographia.</ref>. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў [[Малайзія|Малайзіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Сынгапур]]ы, [[Ганконг]]у, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>Krisetya, Beltsazar (14.09.2016). [https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7 «Tapping the Indonesian Diaspora Potential»]. Forum for International Studies.</ref>. Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў [[мусульмане]] і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага [[хрысьціянства|хрысьціяне]], ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых. === Этнічныя групы і мовы === [[Файл:Sarungan.jpg|значак|зьлева|Купа [[яванцы|яванцаў]] у нацыянальных строях.]] Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў<ref name="statistics">Na’im, Akhsan; Syaputra, Hendry (2010). [https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf «Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians»]. Statistics Indonesia.</ref>. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад [[аўстранэзійцы|аўстранэзійскіх]] народаў, чые мовы паходзяць ад [[прааўстранэзійскія мовы|прааўстранэзійскай мовы]], якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — [[мэланэзійцы]], якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок [[Малуцкія астравы]], заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]] і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў<ref>Dawson, B.; Gillow, J. (1994). «The Traditional Architecture of Indonesia». London: Thames and Hudson Ltd. p. 7. ISBN 978-0-500-34132-2.</ref><ref>Truman Simanjuntak; Herawati Sudoyo; Multamia R.M.T. Lauder; Allan Lauder; Ninuk Kleden Probonegoro; Rovicky Dwi Putrohari; Desy Pola Usmany; Yudha P.N. Yapsenang; Edward L. Poelinggomang; Gregorius Neonbasu (2015). [https://web.archive.org/web/20221225091356/https://gln.kemdikbud.go.id/glnsite/diaspora-melanesia-di-nusantara/ «Diaspora Melanesia di Nusantar»]. Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. — ISBN 978-602-1289-19-8.</ref>. [[Файл:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|значак|Мапа этнічных групаў Інданэзіі.]] [[Яванцы]] зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2{{%}} насельніцтва<ref name="statistics"/>. Яны дамінуюць у палітыцы<ref>Kingsbury, Damien (2003). «Autonomy and Disintegration in Indonesia». Routledge. — С. 131. — ISBN 0-415-29737-0.</ref>. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. [[Сунданцы]] ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4{{%}}), за якой рушаць [[малайцы]], [[батакі]], [[мадурцы]], [[бэтаві]], [[мінангкабаў (народ)|мінангкабаў]] і народы [[бугі]]. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|256}}. Афіцыйнай мовай краіны ёсьць [[інданэзійская мова|інданэзійская]], якая зважаецца варыянтам [[малайская мова|малайскай мовы]], базуючыся на ейным [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыжным]] дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў [[лінгва франка]] архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html «The History of Indonesian»]. Language Translation, Inc.</ref>. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў<ref name="ethnologue">Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. [https://web.archive.org/web/20190626224541/https://www.ethnologue.com/country/ID/languages «Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition»]. SIL International.</ref>, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 [[папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref name="ethnologue"/>. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае [[яванская мова|яванская]], якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне [[Джак’якарта (спэцыяльная акруга)|Джак’якарта]]<ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Details/162614/perda-no-2-tahun-2021 «Peraturan Daerah Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 2 Tahun 2021 tentang Pemeliharaan dan Pengembangan Bahasa, Sastra, dan Aksara Jawa (Regional Regulation 2)»]. Governor of Special Region of Yogyakarta.</ref>. У 1930 годзе колькасьць [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]], іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4{{%}} ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>van Nimwegen, Nico (2002). [https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf «The Demographic History of the Dutch in the East Indies»]. Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.</ref>. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай мовы]] аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў<ref>Baker, Colin; Prys Jones, Sylvia (1998). [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC «Encyclopedia of bilingualism and bilingual education»]. Multilingual Matters Ltd. — С. 202. — ISBN 9781853593628.</ref>. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя<ref>Ward, Kerry (2009). «Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 322—342. — ISBN 978-0-521-88586-7.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Pradaksina.jpg|значак|зьлева|Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.]] Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то [[іслам]], [[пратэстанцтва]], [[каталіцтва]], [[індуізм]], [[будызм]], [[канфуцыянства]]<ref>Shah, Dian A. H. (2017). [https://web.archive.org/web/20230309152557/https://books.google.com/books?id=8ek4DwAAQBAJ&q=Constitutions%2C%20Religion%20and%20Politics%20in%20Asia%3A%20Indonesia%2C%20Malaysia&pg=PR6 «Constitutions, Religion and Politics in Asia: Indonesia, Malaysia and Sri Lanka»]. Cambridge: Cambridge University Press. — ISBN 978-1-107-18334-6.</ref><ref name="Marshall">Marshall, Paul (2018). [https://doi.org/10.1080%2F15570274.2018.1433588 «The Ambiguities of Religious Freedom in Indonesia»]. The Review of Faith & International Affairs. 16 (1): 85-96. — [[doi:10.1080/15570274.2018.1433588]].</ref> і рэлігіі карэннага насельніцтва<ref name="Marshall"/><ref>[https://web.archive.org/web/20240229034716/https://nasional.kompas.com/read/2016/12/07/09405241/penjelasan.pemerintah.terkait.pentingnya.kolom.agama.di.kk.dan.ktp «Penjelasan Pemerintah Terkait Pentingnya Kolom Agama di KK dan KTP»]. Kompas.</ref>, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны<ref name="1945Constitution"/>. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7{{%}}), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|379}}, прычым [[сунізм|суніты]] складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99{{%}})<ref>[https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/ «Sunni and Shia Muslims»]. Pew Research Center.</ref>. [[шыізм|Шыіты]] і [[агмадызм|агмадыты]], адпаведна, складаюць 1{{%}} (1—3 мільёны) і 0,2{{%}} (200 000—400 000) мусульманаў<ref name="Marshall"/>. Каля 10{{%}} інданэзійцаў прыяналежаць на [[хрысьціянства]], пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях<ref>[https://web.archive.org/web/20221206002546/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238298 «International Religious Freedom Report for 2014, Indonesia»]. U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, 2014.</ref>. Большасьць індуістаў — балійцы<ref>Oey, Eric (1997). «Bali» (3rd ed.). Singapore: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-028-2.</ref>, а большасьць будыстаў — [[кітайцы]]-інданэзійцы<ref>Suryadinata, Leo, ed. (2008). [https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA98 «Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia»]. Institute of Southeast Asian Studies. — ISBN 9789812308351.</ref>. [[Файл:Salah Satu Upacara Besar Di Pura Agung Besakih.jpg|значак|Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.]] Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся [[анімізм]]у і [[дынамізм]]у, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў<ref name="Ooi">Ooi, Keat Gin, ed. (2004). «Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)». ABC-CLIO. — С. 177. — ISBN 978-1-57607-770-2.</ref>. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі ([[х’ян]]) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы<ref name="Ooi"/>. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі [[сунда вівітан]], даяцкі [[кахарынган]] і яванскі [[кеявэн]]. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія [[абанганы]], балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі<ref>Magnis-Suseno, F. (1981). «Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life». PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997. — С. 15—18. — ISBN 979-605-406-X.</ref>. Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства [[Салаканагара]] на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным [[Вялікая Індыя|індыянізаваным]] каралеўствам на архіпэлягу. [[Будызм]] зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як [[Маджапагіт]], [[Сайлендра]], [[Шрывіджая]] і [[Матарам]]. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру<ref>Rachman, T. (2013). «'Indianization' of Indonesia in an Historical Sketch». International Journal of Nusantara Islam. 1 (2).</ref><ref>Sedyawati, Edi (19.12.2014). [https://web.archive.org/web/20170415194440/https://www.sanskritimagazine.com/india/global-influence-of-hinduism/influence-hinduism-buddhism-indonesian-culture/ «Influence of Hinduism and Buddhism on Indonesian culture»]. Sanskriti Magazine.</ref>. [[Файл:Masjid Baiturrahman - panoramio.jpg|значак|зьлева|Вялікі [[мячэт Байтуррагман Рая]] ў [[Банда-Ачэ]].]] [[Іслам]] трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам [[шафійскі мазгаб|шафійскай]] школы, а таксама [[суфізм|суфійскімі]] гандлярам з [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскага субкантынэнту]] і паўднёвай [[Арабійскі паўвостраў|Арабіі]] яшчэ ў VIII стагодзьдзі<ref>Martin, Richard C. (2004). «Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Vol. 2: M-Z». Macmillan.</ref><ref>Gerhard Bowering et al. (2012). «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — С. xvi. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры)<ref>[https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html «Indonesia — Bhineka Tunggal Ika»]. Centre Universitaire d’Informatique.</ref>{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|12—14}}. Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік [[Чжэн Хэ]] і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах<ref>Taufiq Tanasaldy. «Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia». Brill Academic. — ISBN 978-90-04-26373-4.</ref><ref>Gerhard Bowering et al.. «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры. [[Файл:Patung Tuan ma-Semana Santa.jpg|значак|Каталіцкая цырымонія на [[пакутны тыдзень]] у [[Ларантука|Ларантуцы]].]] Распаўсюдам [[каталіцтва]] займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт [[Францішак Ксавэры]], які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|25—26}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml «About St Francis Xavier»]. Catholic Archdiocese of Sydney.</ref>. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай [[Гішпанія|Гішпаніі]]. [[Пратэстанцтва]] перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] і [[лютэранства|лютэранскіх]] місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|62}}<ref>Vickers, Adrian (2005). [https://archive.org/details/historyofmoderni00adri «A History of Modern Indonesia»]. Cambridge University Press. — С. 22. — ISBN 0-521-54262-6.</ref><ref>Goh, Robbie B.H. (2005). «Christianity in Southeast Asia». Institute of Southeast Asian Studies. — С. 80. — ISBN 978-981-230-297-7.</ref>. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php «Indonesia — Asia»]. Reformed Online.</ref>. На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць [[габрэі|габрэяў]], пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Манада|Манадзе]] і [[Сурабая|Сурабаі]]<ref>Ayala Klemperer-Markman. [https://web.archive.org/web/20190804011540/https://www.bh.org.il/jewish-community-indonesia/ «The Jewish Community in Indonesia»]. Translated by Julie Ann Levy. Beit Hatfutsot.</ref>. [[Юдаізм]] калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе [[Сукарна|Сукарны]], але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году<ref>Aryani, Sekar Ayu (25.06.2022). [https://doi.org/10.14421%2Fajis.2022.601.199-226 «Dialectic of Religion and National Identity in North Sulawesi Jewish Communities in The Perspective of Cross-Cultural and Religious Psychology»]. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies. 60 (1). Al-Jamiah Research Centre: 199—226. — [[doi:10.14421/ajis.2022.601.199-226]].</ref>. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога [[Шаар Гашамаім]], разьмешчанай у [[Паўночны Сулавэсі|Паўночным Сулавэсі]], блізу 31 км ад Манады<ref>Wullur, Frangky (25.12.2019). [https://beritamanado.com/bupati-royke-roring-resmikan-synagogue-shaar-hashamayim/ «Bupati Minahasa Royke Roring Resmikan Synagogue Shaar Hashamayim»]. Beritamanado.</ref>. На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы [[Мухамад Сухарта|Мухамада Сухарты]] многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця<ref>[https://web.archive.org/web/20180827174002/http://www.pewforum.org/2018/06/13/how-religious-commitment-varies-by-country-among-people-of-all-ages/ «How religious commitment varies by country among people of all ages»]. Pew Research Center.</ref><ref>Pearce, Jonathan MS (28.10.2018). [https://web.archive.org/web/20181028170242/https://www.patheos.com/blogs/tippling/2018/10/28/religion-in-indonesia-an-insight/ «Religion in Indonesia: An Insight»]. Patheos.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:No 18 Rektorat Universitas Indonesia.jpg|значак|Будынак рэктарату [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт|Інданэзійскага ўнівэрсытэту]].]] Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў<ref>al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro (9.03.2013). [https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years «Awakening Indonesia’s Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years»]. The World Bank Blog.</ref>. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна<ref>Tan, Charlene (2014). [https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf «Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia»]. Nanyang Technological University.</ref>. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93{{%}} дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36{{%}} выпускнікоў школаў<ref name="unesco">[https://web.archive.org/web/20170821124830/http://uis.unesco.org/en/country/ID «Indonesia»]. UNESCO Institute for Statistics.</ref>. Узровень пісьменнасьці складае 96{{%}}, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6{{%}} ВУП<ref name="unesco"/>. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74{{%}}) разьмешчаная на [[Суматра|Суматры]] і [[Ява|Яве]]<ref>Huda, Nur; Pawennei, Irsan; Ratri, Andhina; Taylor, Veronica L. (1.12.2020). [https://web.archive.org/web/20210928070135/https://www.ksi-indonesia.org/assets/uploads/original/2021/02/ksi-1613637314.pdf «Making Indonesia’s Research and Development Better»]. Centre for Innovation Policy and Governance. — С. 36.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200924060508/https://www.asiasentinel.com/p/indonesia-unequal-higher-education «Indonesia’s Unequal Higher Education»]. Asia Sentinel. </ref>. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт]], [[Унівэрсытэт Гаджа Мада]] і [[Бандунскі тэхналягічны інстытут]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220716164900/https://www.topuniversities.com/universities/indonesia?country=%5BID%5D&sorting=%5Brankings_htol «List of Universities in Indonesia»]. QS World University Rankings.</ref>. == Культура == Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы<ref>Forshee, Jill (2006). [https://web.archive.org/web/20171010152700/http://demografi.bps.go.id/phpFileTree/bahan/kumpulan_tugas_mobilitas_pak_chotib/Kelompok_1/Referensi/Jill_Forshee_Culture_and_Customs_of_Indonesia_Culture_and_Customs_of_Asia__2006.pdf «Culture and Customs of Indonesia»]. Greenwood Press.</ref><ref>Henley, David (2015). «Indonesia. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism». John Wiley & Sons, Inc. — С. 1—7. — [[doi:10.1002/9781118663202.wberen460]]. ISBN 978-1-118-66320-2.</ref> мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва<ref name="ethnologue"/><ref name="statistics"/> з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар [[ваянг]], [[крыс]], [[батык]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 «Indonesian Batik»]. UNESCO.</ref>, [[пэнчак сілат]], [[ангклунг]], [[гамэлан]] і тры жанры традыцыйнага балійскага танца<ref>[https://web.archive.org/web/20171222052039/https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists «Indonesia — Intangible heritage, cultural sector»]. UNESCO.</ref>. === Мастацтва і архітэктура === [[Файл:Raden Saleh - Six Horsemen Chasing Deer, 1860.jpg|значак|зьлева|''«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем»'' (1860) працы [[Радэг Салег]].]] Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь [[Індыя|Індыі]], арабскага сьвету, [[Кітай|Кітаю]] і [[Эўропа|Эўропы]] — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем<ref>[https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html «Indonesian Arts and Crafts»]. Living in Indonesia</ref>. Жывапіс добра разьвіты на [[Балі (востраў)|Балі]], жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі [[камасан]] або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах [[чандзі]] ва ўсходняй Яве<ref>Forge, Anthony (1978). [https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf «Balinese Traditional Paintings»]. The Australian Museum.</ref>. [[Файл:Museum Balla Lompoa.jpg|значак|Дом [[бугі]] ў Паўднёвым Сулавэсі.]] Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі [[рума адат]]. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю<ref>Reimar Schefold; P. Nas; Gaudenz Domenig, eds. (2004). [https://books.google.com/books?id=Oup15S3lTDAC «Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture»]. NUS Press. — С. 5. — ISBN 978-9971-69-292-6.</ref>. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і [[бамбук]]а з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[сьвіран|сьвірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі). Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі [[нэаліт]]у — мэнгіры, уступістыя [[курган]]ы, [[дальмэны]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі [[андэзыт]]у), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. === Музыка === [[Файл:Tari Pendet.jpg|значак|зьлева|Інданэзійскія танцоркі.]] Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі [[гукарад]]амі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны [[сэлендэра]] і сяміступенны [[пэлог]]. Агулам характэрныя разьвітыя [[гетэрафанія]] і [[поліфанія]], перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры [[гамэлан]]а, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: [[ксыляфон]] [[гамбанг]], мэталафон [[гендэр (музыкальны інструмэнт)|гендэр]], ляжачыя [[гонг]] [[бананг]], бубны [[генданг]]. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы [[крангчонг|падобнага на гітару музычнага інструмэнта]], які выкарыстоўваецца як [[акампанэмэнт]]. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр [[дангдут]], які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі. [[Файл:Angklung-arumba.jpg|значак|Музыка выцінае на [[ангклунг]]у.]] У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам [[клясычная музыка|клясычнай]], гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку [[поп-музыка|поп]] і [[рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць [[Суджасьмін]], Ахмад Пасарыбу, [[Сусьбіні]]. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе. Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу<ref>[https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html «Indonesia Tourism: The Dance and Theater in the Archipelago»]. Indonesia Tourism.</ref>. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені [[Японія|Японіі]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэі]]. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй<ref>Chua Mei Lin (2011). [https://web.archive.org/web/20201206060336/https://www.nhb.gov.sg/spm/-/media/spm/documents/indonesia-land-of-dance-and-dragon.pdf?la=en «Land of Dance & Dragon»]. National Heritage Board.</ref>. === Тэатар і кінэматограф === [[Файл:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|значак|зьлева|[[Пандавы|Пандава]] і [[Крышна]] ў выкананьні тэатру [[ваянг]].]] [[Файл:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|значак|Афіша першага фільму каляніяльных часоў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]».]] [[Ваянг]], яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то ''«[[Рамаяна]]»'' і ''«[[Магабгарата]]»''<ref>[https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf «Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java»]. Gamelan.</ref>. Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія [[лудрук]] і [[кетапрак]], сундскую [[сандывару]], бэтавійскі [[ленонг]]<ref>Dewangga, Kusuma (10.11.2013). [https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html «Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)»]. Indonesia’s Global Portal.</ref> і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару<ref name=britannica/>. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як [[рандай]] народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях<ref>Pauka, Kirstin (1998). «The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre». The Drama Review. 42 (1): 113—121. — [[doi:10.1162/105420498760308706]].</ref><ref name="globalshakespeares">[https://web.archive.org/web/20160316100101/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/ «Randai (Indonesian folk theater form, uses silat)»]. MIT Global Shakespeares.</ref> і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня<ref name="globalshakespeares"/>. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва<ref>Hatley, Barbara (13.11.2017). [https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre «Review: Indonesian post-colonial theatre»]. Inside Indonesia.</ref>. Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]»<ref>Sitorus, Rina (30.11.2017). [https://web.archive.org/web/20191122042803/https://theculturetrip.com/asia/indonesia/articles/the-reformation-of-indonesian-film/ «The Reformation of Indonesian Film»]. The Culture Trip.</ref>, нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. [[Усмар Ісмаіл]], які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно<ref>[https://web.archive.org/web/20190409155237/https://time.com/5206668/google-doodle-usmar-ismail-indonesia/ «Today Is the 97th Birthday of the Father of Indonesian Cinema. Here’s What You Should Know About Usmar Ismail»]. Time.</ref>. У апошнія гады эпохі [[Сукарна]] кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку<ref name="Sen">Sen, Krishna (2006). Giecko, Anne Tereska (ed.). [https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse/page/96 «Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order»]. Oxford/New York: Berg. — С. 96—107. — ISBN 978-1-84520-237-8.</ref>. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «''[[Раб д’ябла]]''» (1980), «''[[Нагабонар]]''» (1987), «''[[Тшут на дыен]]''» (1988), «''[[Кататан сі Бой]]''» (1989) і камэдыі стылю [[варкоп]]у. З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне<ref name="Sen"/>. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла<ref>Kristianto, JB (2.07.2005). [https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm «The Last 10 Years of Indonesia’s Film Industry»]. Kompas</ref>. Як прыклад можна прывесьці фільм «[[Рэйд (фільм)|''Рэйд'']]», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. У 2022 годзе фільм ''«[[ККН у вёсцы танцораў]]»'' пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах<ref>Shackleton, Liz (22.12.2022). [https://web.archive.org/web/20221225073509/https://deadline.com/2022/12/indonesian-films-record-box-office-kkn-di-desa-penari-satans-slaves-2-disney-1235204953/ «Indonesian Films Race Past Pre-Pandemic Admissions Record; 'KKN Di Desa Penari', 'Satan’s Slaves 2', Disney Movies Top 2022 Box Office; Theatrical Market Set For Growth»]. Deadline.</ref>. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку [[інданэзійскі кінафэстываль|фэстываль інданэзійскага кіно]], які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году. === Кухня === З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя [[страва|стравы]], першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў [[кітайская кухня|кітайскай кухні]]<ref name="Кухня-анг">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|значак|зьлева|Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў [[соевая падліва|соевай падліве]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[гарбата]] чаю зь [[лёд]]ам.]] Асноўным [[вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], [[тэмпэ]], сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць [[насі-гарэнг]], то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць [[тумпэнг]] — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-анг" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні [[хлеб]] не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-анг" /><ref name=autogenerated9 />. [[Файл:Nasi ramas rendang.JPG|значак|[[Насі-паданг]] з [[рэнданг]]ам, [[гулай|гулаем]] і гароднінай.]] Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, [[бараніна]], казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[сьвініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]], мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з [[курыца|курыцы]], казьляціны або бараніны, а таксама [[отак-отак]] — здробленыя катлеты з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд [[суп]]ы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца [[крупук]] — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[крэвэткі|крэвэтачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да эўрапейскай [[салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соўс]]ам. Часта падаецца ласунак з трапічнай [[садавіна|садавіны]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спэцыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага [[трысьнёг|трысьнягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алькаголь]] ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як [[туак]]. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а [[бамбузэ]] зь зерня бамбука<ref name="Кухня-анг" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=T.|прозьвішча=Friend|спасылка=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674018341|загаловак=Indonesian Destinies|выдавецтва=Harvard University Press|год=2003|isbn=0-674-01137-6||ref=Friend}} * {{Кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1300|выданьне=2nd|месца=Stanford, CA|выдавецтва=Stanford University Press|год=1991|isbn=0-333-57690-X|ref=Ricklefs1991}} * {{кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|спасылка=https://www.sup.org/books/asian-studies/history-modern-indonesia-c-1200|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1200|выдавецтва=Palgrave; Stanford University Press|год=2001|isbn=978-0-8047-4480-5|ref=Ricklefs2001}} * {{кніга|імя=J.G.|прозьвішча=Taylor|спасылка=https://yalebooks.co.uk/book/9780300105186/indonesia/|загаловак=Indonesia: Peoples and Histories|выдавецтва=Yale University Press|год=2003|isbn=978-0-300-12808-6|ref=Taylor}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * {{Curlie|Regional/Asia/Indonesia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Інданэзія]. BBC. * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407114201/http://nn.by/1999/11/07.htm|аўтар=Сяргей Богдан|загаловак=Інданэзія: цана свабоды|выдавец=Наша Ніва|дата публікацыі=ліпень 1999|url=http://nn.by/1999/11/07.htm}} {{Краіны Азіі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] l1b9xv3u98cis8tbh6s7az08jjl4a76 2679494 2679477 2026-07-18T19:35:54Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Інданезія?oldid=5155375 2679494 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 4,658 трлн $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 16 542 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,402 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2024 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 4 980 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Інданэ́зія''' ({{мова-id|Republik Indonesia}}) — астраўная [[дзяржава]], разьмешчаная ў [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], на астравох [[Малайскі архіпэляг|Малайскага архіпэлягу]] і ў заходняй частцы вострава [[Новая Гвінэя]]. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html «16,000 Indonesian islands registered at UN»]. The Jakarta Post.</ref>, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы<ref>[https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer «Indonesia — The Next Major Oil Importer?»]. Seeking Alpha.</ref>. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў [[Ява]] зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны. Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, [[Джакарта]], зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]], [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] і ўсходняй часткай [[Малайзія|Малайзіі]]. Іншыя суседнія краіны ўключаюць [[Сынгапур]], [[Віетнам]], [[Філіпіны]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Палаў]] і [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], якія належаць [[Індыя|Індыі]]. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці<ref>[https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world «Meet The 10 Megadiverse Countries In The World»]. SEAsia.</ref>. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|загаловак=Indonesia|выдавец=The Observatory of Economic Complexity|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref>. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца [[Кітай]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Японія]], Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія. Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі [[Шрывіджая]], а затым [[Маджапахіт]] гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі [[індуізм|індуісцкія]] і [[будызм|будыйскія]] каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён [[іслам]]у<ref>[https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC «Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations»]. Amsterdam University Press.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC «Indonesia: A Global Studies Handbook»]. ABC-CLIO Corporate.</ref>, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою [[хрысьціянства]], ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава [[Амбон (востраў)|Амбона]] і стварэньня [[Батавія|Батавіі]], у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы і ісламізацыя === Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі [[архантрап]]а, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Recent advances in far eastern paleoanthropology|выданьне=Annual Review of Anthropology|том=17|нумар=1|старонкі=43—77|год=1988|DOI=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Evidence on the age of the Asian Hominidae|выданьне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|том=80|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1983|DOI=10.1073/pnas.80.16.4988}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=de Vos, J.P.; Sondaar, P.Y.|загаловак=Dating hominid sites in Indonesia|выданьне=Science|том=266|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1994|DOI=10.1126/science.7992059}}</ref>, а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Brumm, A.; Jensen, G.M.; van den Bergh, G.D.; Morwood, M.J.; Kurniawan, I.; Aziz, F.; Storey, M.|загаловак=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|выданьне=Nature|том=464|нумар=7289|старонкі=748—752|год=2010|DOI=10.1038/nature08844}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=O'Connor, S.; Bulbeck, D.|загаловак=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|выдавецтва=Oxford Academic|старонкі=346–367}}</ref> Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на [[Сулавэсі]], дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум {{Лік|51200}} гадоў таму<ref>{{спасылка|аўтар=Harris, G.|спасылка=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|загаловак=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|выдавецтва=The Art Newspaper|дата публікацыі=04.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240704104825/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|дата копіі=04.07.2024}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Oktaviana, A.A.; Joannes-Boyau, R.; Hakim, B.|загаловак=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|выданьне=Nature|том=631|нумар=8022|старонкі=814—818|год=03.07.2024|DOI=10.1038/s41586-024-07541-7}}</ref>. Пазьнейшыя [[мэгаліт]]ычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на [[Ява|Яве]], [[Суматра|Суматры]], Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця<ref>{{кніга|імя=T.|прозьвішча=Steimer-Herbet|спасылка=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|загаловак=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|выдавецтва=Archaeopress|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref>. [[Файл:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|значак|зьлева|Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры [[Лубанг Джэрыджы Салег]]. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.]] Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з [[Тайвань (востраў)|Тайваню]] ў астраўную частку [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|5—7}}, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу<ref>{{кніга|аўтар=Bellwood, P.|спасылка=https://www.jstor.org/content/oa_book_edited/j.ctt2jbjx1|загаловак=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|выдавецтва=ANU Press|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref>. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|8—11}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|15—20}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|22-23}}. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|17—22}}. Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае [[Шрывіджая]], пашырылася праз гандаль і [[будызм]]<ref>{{артыкул|аўтар=Manguin, P-Y.|загаловак=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|выданьне=Journal of Urban Archaeology|том=3|старонкі=87—100|год=2021|DOI=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref name="Wicahyah" >{{артыкул|аўтар=Wicahyah, D.; Asyari, A.K.; Irwanto, D.; L.R., Retno Susanti|загаловак=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|выданьне=Ilomata International Journal of Social Science|том=3|нумар=3|старонкі=303—313|год=07.2022|DOI=10.52728/ijss.v3i3.483}}</ref>. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў<ref name="Wicahyah" />. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі [[Сайлендра]] і [[Матарам]] узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з [[Барабудур]]ам і [[Прамбанан]]ам<ref>{{кніга|імя=A. A.|прозьвішча=Munandar|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/159319|загаловак=Cultural Dynamics in a Globalized World|выдавецтва=Taylor & Francis Group|isbn=978-1-315-22534-0}}</ref>. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву<ref>{{кніга|імя=D.W.|прозьвішча=Bade|спасылка=https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1909|загаловак=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|месца=Singapore|выдавецтва=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя [[Маджапагіт]], якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу<ref name="Hall" >{{кніга|імя=K.R.|прозьвішча=Hall|спасылка=https://www.bloomsbury.com/us/history-of-early-southeast-asia-9780742567603/|загаловак=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|месца=Lanham, Maryland|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|год=2011}}</ref>. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі<ref name="Hall" />{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|18}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|21}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|24—26}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|101—103}}. Уздоўж гандлёвых шляхоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяну]] і [[Малацкая пратока|Малацкай пратокі]] [[іслам]] пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|4}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|7}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|10—11}} і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай [[Валі Санга]]. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|9}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|12—14}}. === Прыбыцьцё эўрапейцаў === Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з [[Франсішку Сэран]]ам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, [[гвазьдзік]]ам і [[перац кубэба|перцам кубэба]]. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі [[Нідэрляндзкая Ост-Індзкая кампанія|Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію]], якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў [[Батавія|Батавіі]] і на воставе [[Амбон (востраў)|Амбон]]. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|загаловак=The Dutch East India Company|выдавец=European Heritage Project|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company}}</ref>. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а [[Нідэрлянды]] ўсталявалі на астравах калёнію. [[Файл:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|значак|зьлева|Капітуляцыя прынца [[Дыпанэгора]] нідэрляндзкаму генэралу [[Гэндрык Мэркус дэ Кок|Гэндрыку дэ Коку]], якое скончыла [[Яванская вайна|Яванскую вайну]] ў 1830 годзе.]] З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава [[Ява]], галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|131}}. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то [[Падрыйская вайна]], [[Яванская вайна]] і доўгатэрміновая [[Ачэгаўская вайна]]. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная [[Заходняя Новая Гвінэя]]. У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем<ref>Tjahjono Rahardjo (2013). ''«Between Two Worlds: Ethical Policy, Western education and Javanese arts»''. Academia.edu.</ref>. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала<ref>[https://www.e-ir.info/2015/08/30/the-remnants-of-the-japanese-occupation-of-modern-indonesia/ «The Remnants of the Japanese Occupation of Modern Indonesia»]. E-International Relations Student.</ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] архіпэляг быў захоплены [[Японія|Японскай імпэрыяй]], якая ліквідавала галяндзкую ўладу<ref>Gert Oostindie; Bert Paasman (1998). [http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html ''«Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves»'']. Eighteenth-Century Studies. 31 (3): 349—355. [[doi:10.1353/ecs.1998.0021]]</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 «Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942-50; The Japanese Occupation, 1942-45»]. Library of Congress.</ref>. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то [[Сукарна]] і [[Махамад Хата]]. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася [[Японія]]. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм. === Незалежнасьць === ==== Час барацьбы за незалежнасьць ==== [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|значак|[[Сукарна]] — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.]] Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху [[Сукарна]] быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны [[Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі]] ({{мова-id|Komite Nasional Indonesia Pusat|скарочана}}, ЦНКІ), які абраў Сукарну і [[Махамад Хата|Хату]], адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|150—154}}. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Джак’якарта|Джак’якарту]]<ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар=Poerwokoeoemo, Soedarisman|загаловак=Daerah Istimewa Yogyakarta|месца=Yogyakarta|выдавецтва=Gadjah Mada University Press|год=1984|старонкі=56—63}}</ref>. Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае [[Лінгаджацкае пагадненьне]], паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году [[Рэнвільскае пагадненьне]], якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Букітынгі]]<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў [[Гаагаўская канфэрэнцыя круглага стала|Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі ({{мова-id|Republik Indonesia Serikat|скарочана}}, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою [[фэдэрацыя|фэдэратыўнага]] ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]])<ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак=Всемирная история|месца=Масква|выдавецтва=Мысль|год=1979|том=12|старонкі=359}}</ref>. ==== Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі ==== Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на [[Парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкую рэспубліку]]. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]] наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі<ref name="Sejarah DPR" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|загаловак=Sejarah|выдавецтва=DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Sukarno casting his ballot in the 1955 elections (cropped).jpg|значак|зьлева|Прэзыдэнт [[Сукарна]] галасуе на [[Парлямэнцкія выбары ў Інданэзіі 1955 году|парлямэнцкіх выбарах 1955 году]].]] Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць [[Рада народных прадстаўнікоў (Інданэзія)|парлямэнту]] нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|316—326}}. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў [[Бандунг]]у [[Бандунгаўская канфэрэнцыя|Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі]]<ref name="МИД" >{{спасылка|спасылка=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|загаловак=H. Roeslan Abdulgani|выдавецтва=Deplu RI|копія=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «[[Насакам]]», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» ({{мова-id|Demokrasi Terpimpin|скарочана}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў<ref name="Sejarah DPR"/>. Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок [[сацыялістычны лягер|сацыялістычнага блёку]] пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі [[Заходняя Новая Гвінэя|заходнюю частку Новай Гвінэі]]. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе [[Інданэзійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на [[Малацкі паўвостраў|Малацкім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с">{{кніга|аўтар=Малетин, Н. П.|загаловак=АСЕАН в системе международных отношений|месца=Масква|год=1983|старонкі=4—12}}</ref><ref name="Anwar">{{кніга|аўтар=Anwar, D. F.|загаловак=Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism|месца=Singapore|год=1992|старонкі=26—29,169}}</ref>. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданэзіі|камуністычнай партыяй]] краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасьня]] і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі<ref name="М в с"/>. ==== «Новаы парадак» ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|значак|[[Мухамад Сухарта]] — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.]] Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам [[Мухамад Сухарта|Сухартам]], узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданэзіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек<ref>{{артыкул|загаловак=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|выданьне=CounterPunch|год=05.11.2005}}</ref>. Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія [[Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэсу]] (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{артыкул|загаловак=General Suharto’s New Order|выданьне=Royal Institute of International Affairs|том=44|нумар=1|старонкі=40—47|год=1968}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" >{{спасылка|спасылка=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|загаловак=The Military in Indonesian Politics|выдавецтва=Moscow Defense Brief|копія=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|значак|зьлева|Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.]] Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам<ref name="Golkar" >{{спасылка|спасылка=http://www.golkar.or.id/tentang|загаловак=Sejarah|копія=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|дата копіі=21.08.2011}}</ref><ref name="Museum-DPR71" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|загаловак=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|выдавецтва=Museum DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных [[інвэстыцыя]]ў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасьць|прамысловасьці]], дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой [[Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс]] 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту [[Бухарудын Юсуф Габібі|Бухарудыну Юсуфу Габібі]]{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|401—407}}<ref name="Resigns" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|загаловак=President Suharto Resigns|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. ==== Цяперашні час ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|значак|[[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]] ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.]] Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася [[лібэралізацыя]] партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі [[Рэфэрэндум па самавызначэньні Ўсходняга Тымору|рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору]], падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымара, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году<ref name="Tokoh-Mega" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|загаловак=Presiden Berkepribadian Kuat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|дата копіі=29.07.2011}}</ref>. Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная [[Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі]] на чале з дачкой Сукарны [[Мэгаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня [[Абдурахман Вахід]], а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году{{Зноска|LloydSmith|2001|Lloyd & Smith|29—44}}. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil" >{{спасылка|спасылка=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|загаловак=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|выдавецтва=Time|копія=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="What?" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/710338|загаловак=But What Will Megawati Do?|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="Mega takes" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/717279|загаловак=Mega Takes Charge|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" >{{спасылка|спасылка=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|загаловак=Indonesia: National Security|копія=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]]. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычнай партыі]]. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|дата копіі=21.06.2011}}</ref>. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве [[Эўрапейкі Зьвяз|Эўрапейкага Зьвязу]] было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг<ref name="Мир с Аче" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|загаловак=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ID|загаловак=GDP growth (annual %) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref>, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden RI "Terpopuler"|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|дата копіі=06.08.2011}}</ref>. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя<ref>{{артыкул|аўтар=Stott, D.A.|загаловак=Indonesia’s 2019 Elections: Democracy Consolidated?|выданьне=The Asia-Pacific Journal|том=17|нумар=6|год=15.03.2019}}</ref>, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў<ref>{{кніга|аўтар=Mukartono, A.; Hartiwiningsih, H.|загаловак=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|выдавецтва=Atlantis Press|том=358|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Mietzner, M.|загаловак=Flirting with Autocracy in Indonesia: Jokowi's Majoritarianism and its Democratic Legacy|выданьне=Journal of Current Southeast Asian Affairs|том=44|нумар=3|старонкі=366—384|год=21.02.2025|DOI=10.1177/18681034251318053}}</ref>. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў [[Юсуф Кала]]. == Геаграфія == [[Файл:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|значак|Горныя краявіды [[Усходняя Ява|Ўсходняй Явы]]. На выяве бачныя вульканы [[Сэмэру]] і [[Брома]].]] У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 выспаў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Выспы разьмешчаныя з абодвух бакоў [[роўнік|экватару]]. Па плошчы самымі вялікімі выспамі зьяўляюцца выспы: [[Ява]], [[Суматра]], [[Калімантан]] (інданэзійская частка Барнэо), [[Новая Гвінэя]] (падзеленая з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]) і [[Сулавэсі]]. Інданэзія мяжуе з [[Малайзія]]й на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і [[Усходні Тымор|Ўсходнім Тыморам]] на высьпе Тымор. Сталіца [[Джакарта]] знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Мэдан]] і [[Сэмаранг]]. [[Файл:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|значак|зьлева|Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на [[Калімантан]]е і [[Суматра|Суматры]].]] З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а выспа Ява — самая густа населеная выспа ў сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны [[Пунчак Ява]] складае 4884 мэтры, а [[Тоба (возера)|возера Тоба]] на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта [[Махакам (рака)|Махакам]] і [[Барыта (рака)|Барыта]] на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры выспы, цякуць па [[балота]]х у [[мора]], забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі. Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і [[землятрус]]аў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых [[вулькан]]аў<ref name=britannica/>, уключаючы [[Кракатао (вулькан)|Кракатао]] і [[Тамбора (вулькан)|Тамбора]], абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна {{лік|70000}} гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году|цунамі 2004 году]], якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і [[Джакарцкі землятрус]] у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і [[Балі (правінцыя)|Балі]]. === Клімат === [[Файл:Koppen-Geiger Map IDN present.svg|значак|Кліматычная мапа Інданэзіі паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref>Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30.10.2018). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6207062 «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»]. Scientific Data. 5: 180214. — [[doi:10.1038/sdata.2018.214]]. PMID 30375988.</ref>.]] Інданэзія ляжыць на [[роўнік|экватары]], таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году<ref>[https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf «Climate: Observations, projections and impacts»]. Met Office Hadley Centre.</ref>. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае [[трапічны клімат]] з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым [[тэмпэратура]] на працягу году вагаецца нязначна<ref name="worldbank">[https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf «Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies»]. World Bank.</ref>. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік<ref name="worldbank"/>. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]] пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага [[мусонны клімат|мусоннага]] і [[саванны клімат|саваннага клімату]] асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў [[Джакарта|Джакарце]] вагаецца ад 26 да 30{{ГЦэ|2=.}}. [[Файл:Gunung Palung Jungle.jpg|значак|зьлева|Джунглі на [[Заходні Калімантан|Заходнім Калімантане]].]] Некаторыя рэгіёны, як то [[Калімантан]] і [[Суматра]], маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то [[Малыя Зонскія астравы]], назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на [[Ява|Яве]] і ўнутраных раёнах Калімантану і [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], і менш у раёнах бліжэйшых да [[Аўстралія|Аўстраліі]], як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70{{%}} да 90{{%}}. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, [[мусон]]ы звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. [[Тайфун]]ы і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках [[Лямбоцкая пратока|Лямбок]] і [[Сапэ (пратока)|Сапэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190324065541/http://countrystudies.us/indonesia/29.htm «Climate»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату<ref>Overland, Indra et al. (2017) [https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier «Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier»]. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI), Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref>. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу {{ГЦэ|1|сп}} да сярэдзіны стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210810205627/https://impactlab.org/map/#usmeas=absolute&usyear=1981-2010&gmeas=change-from-hist&gyear=2080-2099&tab=global&gvar=tasmax-over-95F&gprob=0.5&grcp=rcp85 «Climate Impact Map»]. Climate Impact Lab.</ref><ref name="case">Case, M.; Ardiansyah, F.; Spector, E. (14.11.2007). [https://web.archive.org/web/20180219103237/http://awsassets.panda.org/downloads/inodesian_climate_change_impacts_report_14nov07.pdf «Climate Change in Indonesia: Implications for Humans and Nature»]. WWF.</ref>, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі<ref name="case"/>, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў<ref name="case"/>. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах<ref name="case"/><ref>[https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood «Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood»]. Climate Central.</ref><ref>Lin, Mayuri Mei; Hidayat, Rafki (13.08.2018). [https://web.archive.org/web/20181018234203/https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934 «Jakarta, the fastest-sinking city in the world»]. BBC.</ref>. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20171206014747/http://sdwebx.worldbank.org/climateportal/countryprofile/doc/GFDRRCountryProfiles/wb_gfdrr_climate_change_country_profile_for_IDN.pdf «Indonesia: Climate Risk and Adaptation Country Profile»]. World Bank.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG|значак|[[Рафлезія Арнальда]] расьце ў джунглях [[Суматра|Суматры]] і [[Калімантан]]у.]] Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў [[біяразнастайнасьць|біяразнастайнасьці]] ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных [[Міжнароднае таварыства захаваньня прыроды|Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды]]. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў<ref>Mumtazah, Hani (22.05.2003). [https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml «Indonesia’s Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People»]. Islam Online.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230302064457/https://news.yahoo.com/5-most-biodiverse-countries-world-214740659.html «These Are The 5 Most Biodiverse Countries In The World»]. Yahoo.</ref>. Астравы [[Зондзкі шэльф|Зондзкага шэльфу]], як то Суматра, Ява, Калімантан і [[Балі (востраў)|Балі]], калісьці былі павязаныя з мацерыковай [[Азія]]й і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то [[суматранскі тыгр]], насарог, арангутан, [[азіяцкі слон]] і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, [[Сулавэсі]], Малыя Зонскія астравы і [[Малуку]] займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну<ref>Whitten, T.; Henderson, G.; Mustafa, M. (1996). «The Ecology of Sulawesi». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-075-6.</ref><ref>Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). «The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-076-3.</ref>. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm «Indonesia»]. InterKnowledge Corp.</ref>. [[Файл:Sumatran tiger.jpg|значак|зьлева|[[Суматранскі тыгр]].]] Інданэзія займае другое месца пасьля [[Аўстралія|Аўстраліі]] паводле колькасьці [[эндэмізм|эндэмічных]] відаў, то бок 36{{%}} з 1531 віду птушак і 39{{%}} з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі<ref>Lambertini, Marco (10.04.2011). [https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html «A Naturalist’s Guide to the Tropics, excerpt»]. The University of Chicago Press.</ref>. У Інданэзіі знаходзіцца 83{{%}} старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі<ref>Estoque, Ronald C.; Ooba, Makoto; Avitabile, Valerio; Hijioka, Yasuaki; DasGupta, Rajarshi; Togawa, Takuya; Murayama, Yuji (23.04.2019). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478739 «The future of Southeast Asia’s forests»]. Nature Communications. 10 (1): 1829. — [[doi:10.1038/s41467-019-09646-4]]. PMID 31015425.</ref>. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў<ref>Tomascik, Tomas; Mah, Anmarie Janice; Nontji, Anugerah; Moosa, Mohammad Kasim (1996). «The Ecology of the Indonesian Seas — Part One». Hong Kong: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-078-7.</ref>. Інданэзія лічыцца адной з краінаў [[Каралавы трохкутнік|Каралавага трохкутніка]] з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў [[каралавы рыф|каралавых рыфаў]], з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі<ref>Tamindael, Otniel (17.05.2011). [https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster «Coral reef destruction spells humanitarian disaster»]. Antara News.</ref>. Брытанскі натураліст [[Альфрэд Расэл Ўолес]] апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як [[лінія Ўолеса]], паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі<ref name="Severin">Severin, Tim (1997). «The Spice Island Voyage: In Search of Wallace». Great Britain: Abacus Travel. — ISBN 978-0-349-11040-0.</ref>. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай [[Ламбоцкая пратока|Ламбоцкай пратокі]], паміж [[Ламбок]]ам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году ''«[[Малайскі архіпэляг (кніга)|Малайскі архіпэляг]]»'' Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну<ref>Wallace, A.R. (2000) [1869]. «The Malay Archipelago». Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-645-1.</ref>. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэяй]] цяпер называецца [[Ўалесія]]й<ref name="Severin"/>. [[Файл:Riau palm oil 2007.jpg|значак|Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на [[Суматра|Суматры]].]] Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў<ref name="Miller">Miller, Jason R. (14.08.2007). [https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM «Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population»]. TED Case Studies.</ref>. Гэтак у краіне зьнішчаюцца [[тарфянік]]і, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі<ref name="Miller"/>. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў [[Індэкс экалягічнай эфэктыўнасьці|Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці]] 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце<ref>[https://web.archive.org/web/20200609071235/https://epi.yale.edu/sites/default/files/files/IDN_EPI2020_CP.pdf «2020 Environmental Performance Index»]. Yale University.</ref>. У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў<ref>[https://web.archive.org/web/20230302000019/https://www.youtube.com/watch?v=cBbVu1ZOpYY&t=114s «Selling Out West Papua»]. Al Jazeera.</ref><ref name="Limaho">Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (14.07.2022). [https://doi.org/10.3390%2Fsu14148621 «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia»]. Sustainability. 14 (14): 8621. — [[doi:10.3390/su14148621]].</ref>. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1{{%}} тэрыторыі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20210813152001/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=ID «Forest area (% of land area) — Indoneisa»]. World Bank.</ref>, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87{{%}}<ref name="Tsujino">Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335—347. — [[doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034]].</ref>. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў<ref name="Tsujino"/>. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю [[пальмавы алей|пальмавага алею]]<ref>Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (1.02.2019). [https://doi.org/10.1088%2F1748-9326%2Faaf6db «What causes deforestation in Indonesia?»]. Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. — [[doi:10.1088/1748-9326/aaf6db]].</ref>, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў<ref name="Limaho"/><ref>Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (26.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People»].</ref>. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам [[парніковыя газы|парніковых газаў]] зь лясоў<ref>Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (4.10.2017). [http://www.wri.org/blog/2017/10/evaluating-indonesias-progress-its-climate-commitments «Evaluating Indonesia’s Progress on its Climate Commitments»]. World Resources Institute.</ref>. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў|Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як [[экацыд]]<ref>Yeo, Kate (4.08.2022). [https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ «Explainer: What is ecocide?»]. Eco-Business.</ref><ref>Setiyono, Joko; Natalis, Aga (30.12.2021). [https://doi.org/10.18280%2Fijsdp.160807 «Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia»]. International Journal of Sustainable Development and Planning. 16 (8): 1465—1471. — [[doi:10.18280/ijsdp.160807]].</ref>. == Палітыка == Інданэзія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[прэзыдэнцкая рэспубліка|прэзыдэнцкага ладу]]. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref name="Dwi">Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim (1.01.2006). [https://doi.org/10.1093%2Ficon%2Fmoi055 «Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court»]. International Journal of Constitutional Law. 4 (1): 138—150. — [[doi:10.1093/icon/moi055]].</ref>. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы<ref>Ardiansyah, Fitrian; Marthen, Andri; Amalia, Nur (2015). «Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia». — [[doi:10.17528/cifor/005695]].</ref>. [[Прэзыдэнт Інданэзіі]] зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар. [[Файл:Ruang MPR.jpg|значак|Інаўгурацыя прэзыдэнта [[Джока Відода|Джокі Відоды]] ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.]] Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць [[Народны кансультатыўны кангрэс]]. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта<ref name="1945Constitution">[https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf «The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia»]. International Labour Organization.</ref>, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то [[Рада народнага прадстаўніцтва]] (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды [[Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва]] (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў<ref name="Evans">Evans, Kevin (2019). [https://web.archive.org/web/20190417120111/https://australiaindonesiacentre.org/app/uploads/2018/09/Guide-to-the-2019-Presidential-Elections-Kevin-Evans.pdf «Guide to the 2019 Indonesian Elections»]. Australia-Indonesia Centre.</ref>. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні<ref name="Dwi"/>, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня<ref name="1945Constitution"/>. Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе [[Канстытуцыйны суд Інданэзіі|Канстытуцыйны суд]], які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок [[шарыят]]у<ref>Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf «The Islamic Legal System in Indonesia»]. Pacific Rim Law & Policy Journal.</ref>. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20211019190810/https://www.komisiyudisial.go.id/frontend/static_content/authority_and_duties/about_ky «Authority and Duty»]. Judicial Commission of the Republic of Indonesia.</ref>. Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы. === Палітычныя партыі і выбары === [[Файл:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|значак|зьлева|Дзейны прэзыдэнт краіны [[Прабова Субіянта]].]] З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На [[Усеагульныя выбары ў Інданэзіі 2024 году|ўсеагульных выбарах 2024 году]] [[Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы]] забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году<ref>Siregar, Kiki (22.03.2024). [https://www.channelnewsasia.com/asia/indonesia-elections-pdip-megawati-soekarnoputri-prabowo-subianto-4213661 «Megawati’s PDI-P scores hat-trick in Indonesia election, but the party faces opposition dilemma under a Prabowo government»]. Channel News Asia.</ref>. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца [[Голкар|Партыя функцыянальных групаў]] (Голкар), [[Герындра|Рух за Вялікую Інданэзію]] (Герындра), [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычная партыя]] і [[Партыя квітнеючай справядлівасьці]]. Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін<ref name="Dwi"/><ref name="Evans"/>. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году<ref>Tehusijarana, Karina M. (8.02.2019). [https://web.archive.org/web/20190513073335/https://www.thejakartapost.com/news/2019/02/08/explaining-the-2019-simultaneous-elections.html «Explaining the 2019 simultaneous elections»]. The Jakarta Post.</ref>. === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Indonesia provinces english.png|значак|Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.]] Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Legge, John David, Wolters, Oliver W., McDivitt, James F., Adam, Asvi Warman, Leinbach, Thomas R., Mohamad, Goenawan Susatyo|загаловак=Indonesia|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia|дата=25 лютага 2026}}</ref>. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны ({{мова-id|kabupaten|скарочана}}) і гарадзкія акругі ({{мова-id|kota|скарочана}}). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з [[Усходні Калімантан|Усходняга Калімантану]] была вылучаная правінцыя [[Паўночны Калімантан]]. Правінцыі [[Ачэг (правінцыя)|Ачэг]], [[Джакарта]], [[Джак’якарта]], [[Папуа]] і [[Заходняе Папуа]] маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html «Finally, Aceh local parties to take part in general election»]. The Jakarta Post.</ref>. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы [[шарыят]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Michelle Ann Miller|год=2004|загаловак=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|выданьне=Asian Ethnicity|volume=5|выпуск=3|pages=333—351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref>. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа<ref>[https://www.economist.com/asia/2012/06/30/the-last-frontier «The last frontier»]. The Economist.</ref>. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны. === Замежныя дачыненьні === Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20210829134618/https://kemlu.go.id/portal/id/page/29/kedutaan_konsulat «Missions»]. Ministry of Foreign Affairs</ref>. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі<ref>Péter, Klemensits; Márton, Fenyő (16.08.2017). [https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf «The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi’s „Visi-Misi“ Program»]. Pázmány Péter Catholic University.</ref>. [[Файл:ASEAN HQ 1.jpg|значак|У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|АСЕАН]].]] Інданэзія была значным полем бітваў падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Шматлікія спробы з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>Bevins, Vincent (20.10.2017). [https://web.archive.org/web/20190428190633/https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/the-indonesia-documents-and-the-us-agenda/543534/ «What the United States Did in Indonesia»]. The Atlantic.</ref><ref>Muraviev, Alexey; Brown, Colin (2008). [https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf «Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century»]. Australian National University.</ref> і ў некаторай ступені [[Кітай|Кітая]]<ref>Dahana, A. (1.10.2015). [https://web.archive.org/web/20151005021538/https://www.thejakartapost.com/news/2015/10/01/china-and-sept-30-movement.html «China and the Sept. 30 movement»]. The Jakarta Post.</ref> завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm «Indonesia — Foreign Policy»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (АСЕАН) і [[Усходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкага саміту]]. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з [[Ізраіль|Ізраілем]] і актыўна падтрымлівае [[Дзяржава Палестына|Палестыну]]. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем<ref>Muhammad Zulfikar Rakhmat (11.03.2015). [https://web.archive.org/web/20180613085526/https://thediplomat.com/2015/03/the-quiet-growth-in-indonesia-israel-relations/ «The Quiet Growth in Indonesia-Israel Relations»]. The Diplomat.</ref>. Інданэзія ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]] і [[Арганізацыя ісламскай супрацы|Арганізацыі ісламскай супрацы]]<ref>Roberts, C.; Habir, A.; Sebastian, L. (25.02.2015). [https://web.archive.org/web/20230309152554/https://books.google.com/books?id=Fri_BwAAQBAJ&pg=PP62 «Indonesia’s Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order»]. Springer. — ISBN 978-1-137-39741-6.</ref>. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, [[Кернская група|Кернскай групы]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] і раней была сябрам [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты|ОПЭК]]<ref>Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda. [https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 «Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again»]. Reuters.</ref>. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году<ref>Pierre van der Eng (2.12.2017). [https://web.archive.org/web/20180722143133/http://www.eastasiaforum.org/2017/12/02/why-does-indonesia-seem-to-prefer-foreign-aid-from-china/ «Why does Indonesia seem to prefer foreign aid from China?»]. East Asia Forum.</ref>, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой<ref>Yasmin, Nur (18.10.2019). [https://web.archive.org/web/20191020134511/https://jakartaglobe.id/news/indonesia-launches-212m-international-development-aid-fund «Indonesia Launches $212M International Development Aid Fund»]. Jakarta Globe.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году<ref name="mfa">{{Спасылка|url=https://indonesia.mfa.gov.by/en/bilateral_relations/political/|загаловак=Bilateral Relations with the Republic of Indonesia|выдавец=Embassy of the Republic of Belarus in the Republic of Indonesia|мова=en|}}</ref>. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у Інданэзіі<ref name="mfa"/>. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы [[алей]], [[садавіна]], арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка. === Праблема Заходняй Новай Гвінэі === Ад 1965 году папуасы [[Заходняя Новая Гвінэя|Заходняй Новай Гвінэі]] змагаюцца за ўзьяднаньне з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе [[Арганізацыя вызваленьня Папуа]], якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі. === Войска === [[Файл:Taruna akmil.jpg|значак|зьлева|Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.]] Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах<ref>{{кніга|аўтар=International Institute for Strategic Studies|спасылка=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023|загаловак=The Military Balance 2023|месца=London|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-032-50895-5}}</ref>. Войска ўзьнікла ў [[вайна за незалежнасьць Інданэзіі|вайны за незалежнасьць Інданэзіі]], фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=McVey, R.|загаловак=The Post-Revolutionary Transformation of the Indonesian Army|выданьне=Indonesia|старонкі=131—176|год=04.1971|DOI=10.2307/3350748}}</ref>. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам<ref>{{кніга|аўтар=Rabasa, A.; Haseman, J.|спасылка=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2002/MR1599.pdf|загаловак=The Military and Democracy in Indonesia: Challenges, Politics, and Power|выдавецтва=RAND Corporation|год=2002}}</ref><ref name="Mietzner" >{{кніга|імя=M.|прозьвішча=Mietzner|спасылка=https://www.files.ethz.ch/isn/35255/PS023.pdf|загаловак=The Politics of Military Reform in Post-Suharto Indonesia: Elite Conflict, Nationalism, and Institutional Resistance|выдавецтва=East-West Center Washington|том=23}}</ref>. У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі»<ref>{{кніга|аўтар=Djiwandono, J.S.|загаловак=Civil-Military Relations in Indonesia: The Case of ABRI's Dual Function|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–58|isbn=978-0-429-50157-9}}</ref>. Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня<ref name="Mietzner" />. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю<ref>{{кніга|аўтар=McCulloch, L.|загаловак=The Military as an Economic Actor|выдавецтва=Palgrave Macmillan, London|старонкі=94–123|isbn=978-1-349-43323-0}}</ref>. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2023&locations=ID&start=2007&view=chart|загаловак=Military expenditure (% of GDP) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Matthews, R.|загаловак=Indonesia's defense acquisition strategy|выданьне=Asian Security|том=21|нумар=2|старонкі=125—148|год=06.07.2025|DOI=10.1080/14799855.2025.2527088}}</ref>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору]] і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у [[Ачэг]]у і [[Заходняе Новае Папуа|Папуа]]{{Зноска|Friend|2003|Friend|269—273}}{{Зноска|Friend|2003|Friend|477—480}}. [[Ачэгаўскі канфлікт|Паўстаньне ў Ачэгу]] скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі<ref>{{артыкул|аўтар=Rusdianto, A.|загаловак=Implementation of Special Autonomy Policy in Papua Province|выданьне=International Journal of Progressive Sciences and Technologies|том=39|старонкі=457—464|год=06.2023|DOI=10.52155/ijpsat.v39.1.5404}}</ref>. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Baird, N.|загаловак=The Universal Periodic Review and West Papua: Beyond Invisibility?|выданьне=International Journal on Minority and Group Rights|том=32|нумар=1|старонкі=24—60|год=01.04.2024|DOI=10.1163/15718115-bja10158}}</ref>. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасьці ААН]]. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувэйт|Кувэйце]]<ref name="Buku Putih" >{{спасылка|спасылка=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|загаловак=Indonesia Military Strength|выдавецтва=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|копія=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. === Дзяржаўная сымболіка === Дзяржаўная сымболіка Інданэзіі рэглямэнтуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам, то бок у адпаведнасьці з законам аб дзяржаўным сьцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была ўхваленая ў 2009 годзе<ref name="UUD" >{{спасылка|спасылка=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|загаловак=Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskah|выдавецтва=Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat|копія=https://www.webcitation.org/659e94Wl7?url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="UU24" >{{спасылка|спасылка=http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|загаловак=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaan|выдавецтва=Sekretariat Negara|копія=https://web.archive.org/web/20101231110220/http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|дата копіі=31.12.2010}}</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|значак|зьлева|[[Герб Інданэзіі]].]] [[Сьцяг Інданэзіі]] ўяўляе сабою прастакутны палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзьве гарызантальныя простыя роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацьверджаныя розныя памеры сьцяга дзеля розных дзяржаўных установаў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадзкіх імпрэзаў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязьменнай<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Чырвона-белы сьцяг упершыню пачаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэньня сьцяга і значэньне ягоных колераў дакумэнтальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сьцяга сярэдневечнай дзяржавы Маджапагіт, дзе чырвоны сымбалізуе адвагу, а белы — чысьціню памкненьняў. Існуе таксама вэрсія зьяўленьня інданэзійскага сьцяга ад [[Сьцяг Нідэрляндаў|нідэрляндзкага]], ад якога былі ўзятыя толькі два з трох колераў<ref name="Flags" >{{спасылка|спасылка=https://www.fotw.info/flags/id.html|загаловак=Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/616oBBP3M?url=https://www.fotw.info/flags/id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. Дзяржаўным [[герб Інданэзіі|гербам Інданэзіі]] ёсьць залатая мітычная птушка Гаруда з [[тарча (геральдыка)|тарчой]] на грудзях. Апярэньне Гаруды сымбалізуе 17 жніўня 1945 году, то бок дату абвяшчэньня стварэньня Рэспублікі Інданэзіі. Гэтак 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі ёсьць спасылкай на 1945 год, пр гэтым 8 пёраў у хвасьце сымбалізуе месяц жнівень, а 17 пёраў у кожным з крылаў ёсьць пазнакай 17 дня. У кіпцюрах Гаруда трымае срэбную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасьці» ({{мова-jv|Bhinneka Tunggal Ika|скарочана}}) ці літаральна «разнастайнасьць адзінае гэта»<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Шчыт на грудзях Гаруды складаецца з чатырох частак, а яшчэ адзін малы шчытком зьмешчаны ў цэнтры канструкцыі. Пяць элемэнтаў герба сымбалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалёгіі. Гэтак залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба ёсьць сымбалем веры ў адзінага Бога, а галава [[бантэнг]]у ў першай частцы ў барвовым полі ёсьць спасылкай на народнасьць, кіраваную прадстаўнічымі органамі, дрэва баньян на срэбным тле атаесамляе нацыянальнае адзінства, а рысавы парастак і галінка бавоўны ў трэцім срэбным полі спасылаюцца ўсеагульную сацыяльную справядлівасьць, ланцуг з круглявых і прастакутных зьвёнаў у чацвёртым полі ёсьць сымбалем справядлівага і цывілізаванага гуманізму. Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пас, які сымбалізуе роўнік, які пераразае Інданэзію<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Герб быў распрацаваны султанам [[Пантыянак]]у Гамідам II падчас ягонай працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданэзіі і зацьверджаны ў якасьці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданэзіі 11 лютага 1950 году<ref name="Hamid" >{{спасылка|спасылка=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|загаловак=Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultan|выдавецтва=Tempo|копія=https://www.webcitation.org/616oKImA2?url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Гімн Інданэзіі|Гімн Рэспублікі Інданэзіі]], вядомы як «Вялікая Інданэзія» ({{мова-id|Indonesia Raya|скарочана}}) складзены кампазытарам [[Ваге Рудольф Супратман|Ваге Рудольфам Супратманам]] у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў час кангрэсу моладзевых арганізацыяў 28 кастрычніка 1928 году. У якасьці дзяржаўнага гімну гэты твор ухвалілі ў дзень абвяшчэньня незалежнасьці краіны 17 жніўня 1945 году<ref name="UUD" /><ref name="IR" >{{спасылка|спасылка=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|загаловак=Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysia|копія=https://www.webcitation.org/616oMukBd?url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|дата копіі=21.08.2011}}</ref> . == Эканоміка == [[Файл:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|значак|Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці [[пальмавы алей|пальмавага алею]] ў [[Заходняя Ява|Заходняй Яве]]. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту<ref>Pacheco, P.; Gnych, S.; Dermawan, A.; Komarudin, H.; Okarda, B. (2017). «The Palm Oil Global Value Chain: Implications for Economic Growth and Social and Environmental Sustainability». Center for International Forestry Research — Working Paper. 220.</ref>.]] Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю<ref>[https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177 «Economy of Indonesia»]. Indonesia Investments.</ref>. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў [[Група дваццаці|G20]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150205230641/http://g20.org/ «G20 Presidency of Indonesia»]. G20.</ref>, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. [[Сфэра паслугаў]] зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%)<ref>[https://web.archive.org/web/20181126092751/https://www.statista.com/statistics/319236/share-of-economic-sectors-in-the-gdp-in-indonesia/ «Indonesia: Share of economic sectors in the gross domestic product (GDP) from 2008 to 2018»]. Statista.</ref>. Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца [[каўчук]]а, [[какава]] (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), [[перац|перца]], [[хінін]]а. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15{{%}} паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: [[рыс]], [[каўчукавае дрэва]], [[гарбата]], [[тытунь]], экзатычныя [[спэцыі]], [[пальма (дрэва)|пальма]] і г. д. [[Файл:Industry area - panoramio.jpg|значак|зьлева|Прамысловыя вытворчасьці ў [[Батам]]е.]] Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна<ref name="Elias">Elias, Stephen; Noone, Clare (2011). [https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf «The Growth and Development of the Indonesian Economy»]. Reserve Bank of Australia.</ref>. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі<ref name="Elias"/>. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на [[нафта|нафту]] ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X «Indonesia — Poverty and Wealth»]. Encyclopedia of the Nations.</ref>. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкім фінансавым крызісам]] 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%<ref>Titiheruw, Ira S.; Atje, Raymond (2008). «Managing Capital Flows: The Case of Indonesia». Asian Development Bank Institute Discussion Paper. 94: 9—10.</ref>. У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя<ref>Temple, Jonathan (15.08.2001). [https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf «Growing into trouble: Indonesia after 1966»]. University of Bristol.</ref> і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў<ref>Van der Eng, Pierre (4.02.2002). [https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf «Indonesia’s growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses»]. Australian National University.</ref> спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня<ref>[https://web.archive.org/web/20180125114318/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=11&sy=2007&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= «World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects — Indonesia»]. International Monetary Fund.</ref>, што дапамагло Інданэзіі перажыць [[Сусьветны эканамічны крызіс 2008—2013 гадоў|сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm «IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth»]. International Monetary Fund. </ref> і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг<ref>[https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940 «Fitch Upgrades Indonesia’s Rating to Investment Grade»]. Jakarta Globe.</ref>. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%<ref>Musyaffa, Iqbal (9.01.2020). [https://web.archive.org/web/20200110142100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-s-economy-grew-last-year-despite-shortfalls/1697593 «Indonesia’s economy grew last year despite shortfalls»]. Anadoly Agency.</ref>. У першы год сусьветнай [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]] эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220622092437/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/37584 «Indonesia Economic Prospects, June 2022: Financial Deepening for Stronger Growth and Sustainable Recovery»]. WorldBank.</ref>. === Турызм === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|значак|[[Барабудур]] у [[Цэнтральная Ява|Цэнтральнай Яве]] зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі<ref>Elliott, Mark (2003). «Indonesia». Melbourne: Lonely Planet Publications Pty Ltd. — С. 211—215. — ISBN 978-1-74059-154-6.</ref>.]] [[Турызм]] у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221226010318/https://www.weforum.org/reports/travel-and-tourism-development-index-2021/explore-the-data#report-nav «Travel and Tourism Development Index 2021 Edition — Interactive Data and Economy Profiles»]. World Economic Forum.</ref>. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Сынгапур]]у, [[Малайзія|Малайзіі]] і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201206034809/https://www.bps.go.id/indicator/16/327/3/jumlah-kedatangan-wisatawan-mancanegara-ke-indonesia-menurut-negara-tempat-tinggal.html «Number of International Tourist Arrivals to Indonesia by Country of Residence»]. Statistics Indonesia. 2002—2019.</ref>. З 2011 году ''«Цудоўная Інданэзія»'' ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію<ref>Erwida, Maulia (6.01.2011). [https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html «Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign»]. The Jakarta Post.</ref>. Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі [[арангутаны|арангутанаў]]. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы [[Барабудур]] і [[Прамбанан]], а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]], у тым ліку нацыянальны парк [[Камода (нацыянальны парк)|Камода]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Jakarta.jpg|значак|Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны [[Джакарта|Джакарты]].]] Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25{{%}}<ref>https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 Fifty years needed to bring population growth to zero"]. Waspada Online.</ref>. [[Ява]] — самы густанаселены востраў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, дзе пражывае 56{{%}} насельніцтва краіны<ref name="bps">[https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf «Hasil Sensus Penduduk 2020»]. Statistics Indonesia. 2021. — С. 9.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км²<ref name="bps"/>, што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек<ref>Nitisastro, Widjojo (2006). [https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC «Population Trends in Indonesia»]. Equinox Publishing. — С. 268. — ISBN 9789793780436.</ref>. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf «World Population Prospect: 2017 Revision»]. United Nations Department of Economics and Social Affairs.</ref>. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году. Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу [[Джакарта|Джакарты]] і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191 «BBC: First contact with isolated tribes?»]. Survival International.</ref>. На 2017 год каля 54,7{{%}} насельніцтва пражывае ў гарадах<ref>[https://web.archive.org/web/20210812214024/https://ourworldindata.org/grapher/share-of-population-urban «Share of people living in urban areas, 2017»]. Our World in Data.</ref>. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition»]. Demographia.</ref>. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў [[Малайзія|Малайзіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Сынгапур]]ы, [[Ганконг]]у, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>Krisetya, Beltsazar (14.09.2016). [https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7 «Tapping the Indonesian Diaspora Potential»]. Forum for International Studies.</ref>. Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў [[мусульмане]] і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага [[хрысьціянства|хрысьціяне]], ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых. === Этнічныя групы і мовы === [[Файл:Sarungan.jpg|значак|зьлева|Купа [[яванцы|яванцаў]] у нацыянальных строях.]] Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў<ref name="statistics">Na’im, Akhsan; Syaputra, Hendry (2010). [https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf «Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians»]. Statistics Indonesia.</ref>. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад [[аўстранэзійцы|аўстранэзійскіх]] народаў, чые мовы паходзяць ад [[прааўстранэзійскія мовы|прааўстранэзійскай мовы]], якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — [[мэланэзійцы]], якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок [[Малуцкія астравы]], заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]] і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў<ref>Dawson, B.; Gillow, J. (1994). «The Traditional Architecture of Indonesia». London: Thames and Hudson Ltd. p. 7. ISBN 978-0-500-34132-2.</ref><ref>Truman Simanjuntak; Herawati Sudoyo; Multamia R.M.T. Lauder; Allan Lauder; Ninuk Kleden Probonegoro; Rovicky Dwi Putrohari; Desy Pola Usmany; Yudha P.N. Yapsenang; Edward L. Poelinggomang; Gregorius Neonbasu (2015). [https://web.archive.org/web/20221225091356/https://gln.kemdikbud.go.id/glnsite/diaspora-melanesia-di-nusantara/ «Diaspora Melanesia di Nusantar»]. Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. — ISBN 978-602-1289-19-8.</ref>. [[Файл:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|значак|Мапа этнічных групаў Інданэзіі.]] [[Яванцы]] зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2{{%}} насельніцтва<ref name="statistics"/>. Яны дамінуюць у палітыцы<ref>Kingsbury, Damien (2003). «Autonomy and Disintegration in Indonesia». Routledge. — С. 131. — ISBN 0-415-29737-0.</ref>. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. [[Сунданцы]] ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4{{%}}), за якой рушаць [[малайцы]], [[батакі]], [[мадурцы]], [[бэтаві]], [[мінангкабаў (народ)|мінангкабаў]] і народы [[бугі]]. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|256}}. Афіцыйнай мовай краіны ёсьць [[інданэзійская мова|інданэзійская]], якая зважаецца варыянтам [[малайская мова|малайскай мовы]], базуючыся на ейным [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыжным]] дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў [[лінгва франка]] архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html «The History of Indonesian»]. Language Translation, Inc.</ref>. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў<ref name="ethnologue">Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. [https://web.archive.org/web/20190626224541/https://www.ethnologue.com/country/ID/languages «Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition»]. SIL International.</ref>, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 [[папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref name="ethnologue"/>. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае [[яванская мова|яванская]], якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне [[Джак’якарта (спэцыяльная акруга)|Джак’якарта]]<ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Details/162614/perda-no-2-tahun-2021 «Peraturan Daerah Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 2 Tahun 2021 tentang Pemeliharaan dan Pengembangan Bahasa, Sastra, dan Aksara Jawa (Regional Regulation 2)»]. Governor of Special Region of Yogyakarta.</ref>. У 1930 годзе колькасьць [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]], іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4{{%}} ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>van Nimwegen, Nico (2002). [https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf «The Demographic History of the Dutch in the East Indies»]. Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.</ref>. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай мовы]] аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў<ref>Baker, Colin; Prys Jones, Sylvia (1998). [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC «Encyclopedia of bilingualism and bilingual education»]. Multilingual Matters Ltd. — С. 202. — ISBN 9781853593628.</ref>. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя<ref>Ward, Kerry (2009). «Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 322—342. — ISBN 978-0-521-88586-7.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Pradaksina.jpg|значак|зьлева|Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.]] Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то [[іслам]], [[пратэстанцтва]], [[каталіцтва]], [[індуізм]], [[будызм]], [[канфуцыянства]]<ref>Shah, Dian A. H. (2017). [https://web.archive.org/web/20230309152557/https://books.google.com/books?id=8ek4DwAAQBAJ&q=Constitutions%2C%20Religion%20and%20Politics%20in%20Asia%3A%20Indonesia%2C%20Malaysia&pg=PR6 «Constitutions, Religion and Politics in Asia: Indonesia, Malaysia and Sri Lanka»]. Cambridge: Cambridge University Press. — ISBN 978-1-107-18334-6.</ref><ref name="Marshall">Marshall, Paul (2018). [https://doi.org/10.1080%2F15570274.2018.1433588 «The Ambiguities of Religious Freedom in Indonesia»]. The Review of Faith & International Affairs. 16 (1): 85-96. — [[doi:10.1080/15570274.2018.1433588]].</ref> і рэлігіі карэннага насельніцтва<ref name="Marshall"/><ref>[https://web.archive.org/web/20240229034716/https://nasional.kompas.com/read/2016/12/07/09405241/penjelasan.pemerintah.terkait.pentingnya.kolom.agama.di.kk.dan.ktp «Penjelasan Pemerintah Terkait Pentingnya Kolom Agama di KK dan KTP»]. Kompas.</ref>, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны<ref name="1945Constitution"/>. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7{{%}}), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|379}}, прычым [[сунізм|суніты]] складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99{{%}})<ref>[https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/ «Sunni and Shia Muslims»]. Pew Research Center.</ref>. [[шыізм|Шыіты]] і [[агмадызм|агмадыты]], адпаведна, складаюць 1{{%}} (1—3 мільёны) і 0,2{{%}} (200 000—400 000) мусульманаў<ref name="Marshall"/>. Каля 10{{%}} інданэзійцаў прыяналежаць на [[хрысьціянства]], пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях<ref>[https://web.archive.org/web/20221206002546/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238298 «International Religious Freedom Report for 2014, Indonesia»]. U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, 2014.</ref>. Большасьць індуістаў — балійцы<ref>Oey, Eric (1997). «Bali» (3rd ed.). Singapore: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-028-2.</ref>, а большасьць будыстаў — [[кітайцы]]-інданэзійцы<ref>Suryadinata, Leo, ed. (2008). [https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA98 «Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia»]. Institute of Southeast Asian Studies. — ISBN 9789812308351.</ref>. [[Файл:Salah Satu Upacara Besar Di Pura Agung Besakih.jpg|значак|Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.]] Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся [[анімізм]]у і [[дынамізм]]у, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў<ref name="Ooi">Ooi, Keat Gin, ed. (2004). «Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)». ABC-CLIO. — С. 177. — ISBN 978-1-57607-770-2.</ref>. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі ([[х’ян]]) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы<ref name="Ooi"/>. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі [[сунда вівітан]], даяцкі [[кахарынган]] і яванскі [[кеявэн]]. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія [[абанганы]], балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі<ref>Magnis-Suseno, F. (1981). «Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life». PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997. — С. 15—18. — ISBN 979-605-406-X.</ref>. Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства [[Салаканагара]] на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным [[Вялікая Індыя|індыянізаваным]] каралеўствам на архіпэлягу. [[Будызм]] зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як [[Маджапагіт]], [[Сайлендра]], [[Шрывіджая]] і [[Матарам]]. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру<ref>Rachman, T. (2013). «'Indianization' of Indonesia in an Historical Sketch». International Journal of Nusantara Islam. 1 (2).</ref><ref>Sedyawati, Edi (19.12.2014). [https://web.archive.org/web/20170415194440/https://www.sanskritimagazine.com/india/global-influence-of-hinduism/influence-hinduism-buddhism-indonesian-culture/ «Influence of Hinduism and Buddhism on Indonesian culture»]. Sanskriti Magazine.</ref>. [[Файл:Masjid Baiturrahman - panoramio.jpg|значак|зьлева|Вялікі [[мячэт Байтуррагман Рая]] ў [[Банда-Ачэ]].]] [[Іслам]] трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам [[шафійскі мазгаб|шафійскай]] школы, а таксама [[суфізм|суфійскімі]] гандлярам з [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскага субкантынэнту]] і паўднёвай [[Арабійскі паўвостраў|Арабіі]] яшчэ ў VIII стагодзьдзі<ref>Martin, Richard C. (2004). «Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Vol. 2: M-Z». Macmillan.</ref><ref>Gerhard Bowering et al. (2012). «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — С. xvi. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры)<ref>[https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html «Indonesia — Bhineka Tunggal Ika»]. Centre Universitaire d’Informatique.</ref>{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|12—14}}. Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік [[Чжэн Хэ]] і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах<ref>Taufiq Tanasaldy. «Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia». Brill Academic. — ISBN 978-90-04-26373-4.</ref><ref>Gerhard Bowering et al.. «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры. [[Файл:Patung Tuan ma-Semana Santa.jpg|значак|Каталіцкая цырымонія на [[пакутны тыдзень]] у [[Ларантука|Ларантуцы]].]] Распаўсюдам [[каталіцтва]] займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт [[Францішак Ксавэры]], які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|25—26}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml «About St Francis Xavier»]. Catholic Archdiocese of Sydney.</ref>. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай [[Гішпанія|Гішпаніі]]. [[Пратэстанцтва]] перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] і [[лютэранства|лютэранскіх]] місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|62}}<ref>Vickers, Adrian (2005). [https://archive.org/details/historyofmoderni00adri «A History of Modern Indonesia»]. Cambridge University Press. — С. 22. — ISBN 0-521-54262-6.</ref><ref>Goh, Robbie B.H. (2005). «Christianity in Southeast Asia». Institute of Southeast Asian Studies. — С. 80. — ISBN 978-981-230-297-7.</ref>. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php «Indonesia — Asia»]. Reformed Online.</ref>. На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць [[габрэі|габрэяў]], пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Манада|Манадзе]] і [[Сурабая|Сурабаі]]<ref>Ayala Klemperer-Markman. [https://web.archive.org/web/20190804011540/https://www.bh.org.il/jewish-community-indonesia/ «The Jewish Community in Indonesia»]. Translated by Julie Ann Levy. Beit Hatfutsot.</ref>. [[Юдаізм]] калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе [[Сукарна|Сукарны]], але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году<ref>Aryani, Sekar Ayu (25.06.2022). [https://doi.org/10.14421%2Fajis.2022.601.199-226 «Dialectic of Religion and National Identity in North Sulawesi Jewish Communities in The Perspective of Cross-Cultural and Religious Psychology»]. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies. 60 (1). Al-Jamiah Research Centre: 199—226. — [[doi:10.14421/ajis.2022.601.199-226]].</ref>. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога [[Шаар Гашамаім]], разьмешчанай у [[Паўночны Сулавэсі|Паўночным Сулавэсі]], блізу 31 км ад Манады<ref>Wullur, Frangky (25.12.2019). [https://beritamanado.com/bupati-royke-roring-resmikan-synagogue-shaar-hashamayim/ «Bupati Minahasa Royke Roring Resmikan Synagogue Shaar Hashamayim»]. Beritamanado.</ref>. На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы [[Мухамад Сухарта|Мухамада Сухарты]] многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця<ref>[https://web.archive.org/web/20180827174002/http://www.pewforum.org/2018/06/13/how-religious-commitment-varies-by-country-among-people-of-all-ages/ «How religious commitment varies by country among people of all ages»]. Pew Research Center.</ref><ref>Pearce, Jonathan MS (28.10.2018). [https://web.archive.org/web/20181028170242/https://www.patheos.com/blogs/tippling/2018/10/28/religion-in-indonesia-an-insight/ «Religion in Indonesia: An Insight»]. Patheos.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:No 18 Rektorat Universitas Indonesia.jpg|значак|Будынак рэктарату [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт|Інданэзійскага ўнівэрсытэту]].]] Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў<ref>al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro (9.03.2013). [https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years «Awakening Indonesia’s Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years»]. The World Bank Blog.</ref>. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна<ref>Tan, Charlene (2014). [https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf «Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia»]. Nanyang Technological University.</ref>. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93{{%}} дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36{{%}} выпускнікоў школаў<ref name="unesco">[https://web.archive.org/web/20170821124830/http://uis.unesco.org/en/country/ID «Indonesia»]. UNESCO Institute for Statistics.</ref>. Узровень пісьменнасьці складае 96{{%}}, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6{{%}} ВУП<ref name="unesco"/>. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74{{%}}) разьмешчаная на [[Суматра|Суматры]] і [[Ява|Яве]]<ref>Huda, Nur; Pawennei, Irsan; Ratri, Andhina; Taylor, Veronica L. (1.12.2020). [https://web.archive.org/web/20210928070135/https://www.ksi-indonesia.org/assets/uploads/original/2021/02/ksi-1613637314.pdf «Making Indonesia’s Research and Development Better»]. Centre for Innovation Policy and Governance. — С. 36.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200924060508/https://www.asiasentinel.com/p/indonesia-unequal-higher-education «Indonesia’s Unequal Higher Education»]. Asia Sentinel. </ref>. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт]], [[Унівэрсытэт Гаджа Мада]] і [[Бандунскі тэхналягічны інстытут]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220716164900/https://www.topuniversities.com/universities/indonesia?country=%5BID%5D&sorting=%5Brankings_htol «List of Universities in Indonesia»]. QS World University Rankings.</ref>. == Культура == Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|5}}{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|8—9}}<ref>Henley, David (2015). «Indonesia. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism». John Wiley & Sons, Inc. — С. 1—7. — [[doi:10.1002/9781118663202.wberen460]]. ISBN 978-1-118-66320-2.</ref> мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва<ref name="ethnologue"/><ref name="statistics"/> з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар [[ваянг]], [[крыс]], [[батык]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 «Indonesian Batik»]. UNESCO.</ref>, [[пэнчак сілат]], [[ангклунг]], [[гамэлан]] і тры жанры традыцыйнага балійскага танца<ref>[https://web.archive.org/web/20171222052039/https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists «Indonesia — Intangible heritage, cultural sector»]. UNESCO.</ref>. === Мастацтва і архітэктура === [[Файл:Raden Saleh - Six Horsemen Chasing Deer, 1860.jpg|значак|зьлева|''«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем»'' (1860) працы [[Радэг Салег]].]] Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь [[Індыя|Індыі]], арабскага сьвету, [[Кітай|Кітаю]] і [[Эўропа|Эўропы]] — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем<ref>[https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html «Indonesian Arts and Crafts»]. Living in Indonesia</ref>. Жывапіс добра разьвіты на [[Балі (востраў)|Балі]], жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі [[камасан]] або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах [[чандзі]] ва ўсходняй Яве<ref>Forge, Anthony (1978). [https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf «Balinese Traditional Paintings»]. The Australian Museum.</ref>. [[Файл:Museum Balla Lompoa.jpg|значак|Дом [[бугі]] ў Паўднёвым Сулавэсі.]] Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі [[рума адат]]. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю<ref>Reimar Schefold; P. Nas; Gaudenz Domenig, eds. (2004). [https://books.google.com/books?id=Oup15S3lTDAC «Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture»]. NUS Press. — С. 5. — ISBN 978-9971-69-292-6.</ref>. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і [[бамбук]]а з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[сьвіран|сьвірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі). Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі [[нэаліт]]у — мэнгіры, уступістыя [[курган]]ы, [[дальмэны]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі [[андэзыт]]у), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. === Музыка === [[Файл:Tari Pendet.jpg|значак|зьлева|Інданэзійскія танцоркі.]] Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі [[гукарад]]амі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны [[сэлендэра]] і сяміступенны [[пэлог]]. Агулам характэрныя разьвітыя [[гетэрафанія]] і [[поліфанія]], перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры [[гамэлан]]а, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: [[ксыляфон]] [[гамбанг]], мэталафон [[гендэр (музыкальны інструмэнт)|гендэр]], ляжачыя [[гонг]] [[бананг]], бубны [[генданг]]. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы [[крангчонг|падобнага на гітару музычнага інструмэнта]], які выкарыстоўваецца як [[акампанэмэнт]]. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр [[дангдут]], які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі. [[Файл:Angklung-arumba.jpg|значак|Музыка выцінае на [[ангклунг]]у.]] У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам [[клясычная музыка|клясычнай]], гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку [[поп-музыка|поп]] і [[рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць [[Суджасьмін]], Ахмад Пасарыбу, [[Сусьбіні]]. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе. Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу<ref>[https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html «Indonesia Tourism: The Dance and Theater in the Archipelago»]. Indonesia Tourism.</ref>. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені [[Японія|Японіі]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэі]]. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй<ref>Chua Mei Lin (2011). [https://web.archive.org/web/20201206060336/https://www.nhb.gov.sg/spm/-/media/spm/documents/indonesia-land-of-dance-and-dragon.pdf?la=en «Land of Dance & Dragon»]. National Heritage Board.</ref>. === Тэатар і кінэматограф === [[Файл:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|значак|зьлева|[[Пандавы|Пандава]] і [[Крышна]] ў выкананьні тэатру [[ваянг]].]] [[Файл:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|значак|Афіша першага фільму каляніяльных часоў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]».]] [[Ваянг]], яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то ''«[[Рамаяна]]»'' і ''«[[Магабгарата]]»''<ref>[https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf «Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java»]. Gamelan.</ref>. Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія [[лудрук]] і [[кетапрак]], сундскую [[сандывару]], бэтавійскі [[ленонг]]<ref>Dewangga, Kusuma (10.11.2013). [https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html «Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)»]. Indonesia’s Global Portal.</ref> і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару<ref name=britannica/>. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як [[рандай]] народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях<ref>Pauka, Kirstin (1998). «The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre». The Drama Review. 42 (1): 113—121. — [[doi:10.1162/105420498760308706]].</ref><ref name="globalshakespeares">[https://web.archive.org/web/20160316100101/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/ «Randai (Indonesian folk theater form, uses silat)»]. MIT Global Shakespeares.</ref> і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня<ref name="globalshakespeares"/>. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва<ref>Hatley, Barbara (13.11.2017). [https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre «Review: Indonesian post-colonial theatre»]. Inside Indonesia.</ref>. Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]»<ref>Sitorus, Rina (30.11.2017). [https://web.archive.org/web/20191122042803/https://theculturetrip.com/asia/indonesia/articles/the-reformation-of-indonesian-film/ «The Reformation of Indonesian Film»]. The Culture Trip.</ref>, нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. [[Усмар Ісмаіл]], які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно<ref>[https://web.archive.org/web/20190409155237/https://time.com/5206668/google-doodle-usmar-ismail-indonesia/ «Today Is the 97th Birthday of the Father of Indonesian Cinema. Here’s What You Should Know About Usmar Ismail»]. Time.</ref>. У апошнія гады эпохі [[Сукарна]] кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку<ref name="Sen">Sen, Krishna (2006). Giecko, Anne Tereska (ed.). [https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse/page/96 «Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order»]. Oxford/New York: Berg. — С. 96—107. — ISBN 978-1-84520-237-8.</ref>. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «''[[Раб д’ябла]]''» (1980), «''[[Нагабонар]]''» (1987), «''[[Тшут на дыен]]''» (1988), «''[[Кататан сі Бой]]''» (1989) і камэдыі стылю [[варкоп]]у. З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне<ref name="Sen"/>. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла<ref>Kristianto, JB (2.07.2005). [https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm «The Last 10 Years of Indonesia’s Film Industry»]. Kompas</ref>. Як прыклад можна прывесьці фільм «[[Рэйд (фільм)|''Рэйд'']]», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. У 2022 годзе фільм ''«[[ККН у вёсцы танцораў]]»'' пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах<ref>Shackleton, Liz (22.12.2022). [https://web.archive.org/web/20221225073509/https://deadline.com/2022/12/indonesian-films-record-box-office-kkn-di-desa-penari-satans-slaves-2-disney-1235204953/ «Indonesian Films Race Past Pre-Pandemic Admissions Record; 'KKN Di Desa Penari', 'Satan’s Slaves 2', Disney Movies Top 2022 Box Office; Theatrical Market Set For Growth»]. Deadline.</ref>. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку [[інданэзійскі кінафэстываль|фэстываль інданэзійскага кіно]], які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году. === Кухня === З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя [[страва|стравы]], першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў [[кітайская кухня|кітайскай кухні]]<ref name="Кухня-анг">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|значак|зьлева|Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў [[соевая падліва|соевай падліве]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[гарбата]] чаю зь [[лёд]]ам.]] Асноўным [[вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], [[тэмпэ]], сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць [[насі-гарэнг]], то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць [[тумпэнг]] — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-анг" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні [[хлеб]] не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-анг" /><ref name=autogenerated9 />. [[Файл:Nasi ramas rendang.JPG|значак|[[Насі-паданг]] з [[рэнданг]]ам, [[гулай|гулаем]] і гароднінай.]] Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, [[бараніна]], казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[сьвініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]], мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з [[курыца|курыцы]], казьляціны або бараніны, а таксама [[отак-отак]] — здробленыя катлеты з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд [[суп]]ы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца [[крупук]] — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[крэвэткі|крэвэтачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да эўрапейскай [[салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соўс]]ам. Часта падаецца ласунак з трапічнай [[садавіна|садавіны]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спэцыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага [[трысьнёг|трысьнягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алькаголь]] ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як [[туак]]. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а [[бамбузэ]] зь зерня бамбука<ref name="Кухня-анг" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == Спорт == Распаўсюд сярод інданэзійцаў эўрапейскіх відаў спорту пачаўся ў час нідэрляндзкай калянізацыі, але пераважна толькі сярод арыстакратычных колаў. Улады незалежнай Інданэзіі, звычайна, надавалі вялікую ўвагу разьвіцьцю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і [[Інданэзійскі нацыянальны камітэт па спорце|Інданэзійскага нацыянальнага камітэту па спорце]]<ref name="История спорта" >{{спасылка|спасылка=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|загаловак=Perkembangan Olahraga pada Zaman Kemerdekaan|копія=https://www.webcitation.org/659jl9uf0?url=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="KONI" >{{спасылка|спасылка=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|загаловак=Sejarah|выдавецтва=Komite Olahraga Nasional Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659jpvhwh?url=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Gelora Bung Karno Stadium, Asia Cup 2007.jpg|значак|зьлева|Джакарцкі стадыён [[Гелора Бунг Карна]] ўважаецца за найбуйнешы ў краіне.]] Да XXI стагодзьдзя ў краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюд практычна ўсе летнія віды спорту, пры гэтым як мужчынскія, гэтак і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданэзійскія спартоўцы належаць да ліку наймацнейшых, бо паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году]], якія ладзіліся ў [[Палембанг]]у, яны занялі першае месца ў камандным заліку, маючы 182 залатыя, 151 срэбныя і 143 бронзавыя мэдалі. Паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году]], якія ладзіліся ў [[Віетнам]]е, інданэзійскія спартоўцы занялі трэці радок у камандным заліку з 241 мэдалём пасьля Віетнаму і Тайлянду. Поруч з гэтым, у больш шырокім міжнародным маштабе іхныя дасягненні нашмат больш сьціплыя, бо [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2016]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|2020]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|2024]] гадоў зборная Інданэзіі бралі 3, 5 і 3 мэдалі адпаведна, пры гэтым у 2016 і 2020 гадах залаты мэдаль на кожным зь іх быў толькі адзіны, а ў 2024 годзе інданэзійскія спартоўцы брылі два залатыя мэдалі. Традыцыйна найбольш пасьпяховымі спартоўцамі зь іх ёсьць інданэзійскія [[Бадмінтон|бадмінтаністы]], асабліва мужчыны. [[Мужчынская зборная Інданэзіі па бадмінтоне]] шматкроць брала [[Кубка Томаса]], шмат разоў рабілася алімпійскім чэмпіёнам, а жаночая зборная не адзін раз здабывала [[Кубак Убэр]]<ref name="Бадминтон" >{{спасылка|спасылка=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|загаловак=RI shuttlers see smooth start at Thomas Cup|выдавецтва=The Jakarta Post|копія=https://www.webcitation.org/659jqWkg3?url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Таксама звычайна алімпійскімі мэдалямі краіну забясьпечваюць спартоўцы і спартоўкі зь [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыкі]], асабліва ў лёгкай вазе. Цяжкаатлет [[Эка Юлі Іраван]] чатыры разы быў прызэрам на летніх Алімпійскіх гульняў, пры чым пароўну мае як срэбныя, гэтак і бронзавыя мэдалі. Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплінаў ставяцца [[футбол]], [[бадмінтон]], [[цяжкая атлетыка]] і [[баскетбол]]{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|174—177}}. Футбол ёсьць адным з найболей папулярных відаў спорту ў краіне<ref>{{артыкул|аўтар=Prawira, A.; Suhianto, Y.|загаловак=The Development of the Indonesian Football Industry and its influence Towards National Reputation|выданьне=Sentris|том=5|старонкі=89—99|год=29.11.2024}}</ref>. Інданэзія была першым азіяцкім прадстаўніком на чэмпіянатах сьвету, узяўшы ўдзел у [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянаце сьвету 1938 году]] як Нідэрляндзкая Ост-Індыя<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|загаловак=Indonesia at the 1938 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=20.11.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251207192236/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|дата копіі=07.12.2025}}</ref>. Найбуйнейшым стадыёнам краіны ёсьць джакарцкі шматфункцыянальны стадыён [[Гелора Бунг Карна]], які раней меў зьмяшчальнасьць у 100 тысяч гледачоў, але праз пэўную колькасьць мадэрнізацыяў і перабудоваў колькасьць глядацкіх месцаў была скарочаная да ліку блізкамі 77 тысячам чалавек. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба [[сілат]] і [[сэпактакраў]], разнастайныя гульні на дошцы, у тым ліку [[маджонг]], [[манкала]], а таксама спаборніцтвы, павязаныя з запускам [[паветраны зьмей|паветраных зьмеяў]] і гульні з круцёлкай — [[гасінг]], якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|загаловак=Indonesia. Sports and recreation|выдавецтва=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://www.webcitation.org/659jnxceo?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|загаловак=Gasing Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659kq9049?url=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=J.|прозьвішча=Forshee|спасылка=https://www.bloomsbury.com/au/culture-and-customs-of-indonesia-9781567509984/|загаловак=Culture and Customs of Indonesia|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-3133-3339-2}} * {{кніга|імя=T.|прозьвішча=Friend|спасылка=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674018341|загаловак=Indonesian Destinies|выдавецтва=Harvard University Press|год=2003|isbn=0-674-01137-6||ref=Friend}} * {{Кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1300|выданьне=2nd|месца=Stanford, CA|выдавецтва=Stanford University Press|год=1991|isbn=0-333-57690-X|ref=Ricklefs1991}} * {{кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|спасылка=https://www.sup.org/books/asian-studies/history-modern-indonesia-c-1200|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1200|выдавецтва=Palgrave; Stanford University Press|год=2001|isbn=978-0-8047-4480-5|ref=Ricklefs2001}} * {{кніга|імя=J.G.|прозьвішча=Taylor|спасылка=https://yalebooks.co.uk/book/9780300105186/indonesia/|загаловак=Indonesia: Peoples and Histories|выдавецтва=Yale University Press|год=2003|isbn=978-0-300-12808-6|ref=Taylor}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * {{Curlie|Regional/Asia/Indonesia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Інданэзія]. BBC. * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407114201/http://nn.by/1999/11/07.htm|аўтар=Сяргей Богдан|загаловак=Інданэзія: цана свабоды|выдавец=Наша Ніва|дата публікацыі=ліпень 1999|url=http://nn.by/1999/11/07.htm}} {{Краіны Азіі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] qtl4ue0oy82hft6h0q67k72pg0m0wft 2679496 2679494 2026-07-18T19:46:14Z Dymitr 10914 /* Спорт */ артаграфія 2679496 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 4,658 трлн $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 16 542 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,402 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2024 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 4 980 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Інданэ́зія''' ({{мова-id|Republik Indonesia}}) — астраўная [[дзяржава]], разьмешчаная ў [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], на астравох [[Малайскі архіпэляг|Малайскага архіпэлягу]] і ў заходняй частцы вострава [[Новая Гвінэя]]. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html «16,000 Indonesian islands registered at UN»]. The Jakarta Post.</ref>, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы<ref>[https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer «Indonesia — The Next Major Oil Importer?»]. Seeking Alpha.</ref>. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў [[Ява]] зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны. Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, [[Джакарта]], зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]], [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] і ўсходняй часткай [[Малайзія|Малайзіі]]. Іншыя суседнія краіны ўключаюць [[Сынгапур]], [[Віетнам]], [[Філіпіны]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Палаў]] і [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], якія належаць [[Індыя|Індыі]]. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці<ref>[https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world «Meet The 10 Megadiverse Countries In The World»]. SEAsia.</ref>. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|загаловак=Indonesia|выдавец=The Observatory of Economic Complexity|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref>. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца [[Кітай]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Японія]], Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія. Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі [[Шрывіджая]], а затым [[Маджапахіт]] гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі [[індуізм|індуісцкія]] і [[будызм|будыйскія]] каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён [[іслам]]у<ref>[https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC «Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations»]. Amsterdam University Press.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC «Indonesia: A Global Studies Handbook»]. ABC-CLIO Corporate.</ref>, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою [[хрысьціянства]], ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава [[Амбон (востраў)|Амбона]] і стварэньня [[Батавія|Батавіі]], у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы і ісламізацыя === Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі [[архантрап]]а, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Recent advances in far eastern paleoanthropology|выданьне=Annual Review of Anthropology|том=17|нумар=1|старонкі=43—77|год=1988|DOI=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Evidence on the age of the Asian Hominidae|выданьне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|том=80|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1983|DOI=10.1073/pnas.80.16.4988}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=de Vos, J.P.; Sondaar, P.Y.|загаловак=Dating hominid sites in Indonesia|выданьне=Science|том=266|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1994|DOI=10.1126/science.7992059}}</ref>, а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Brumm, A.; Jensen, G.M.; van den Bergh, G.D.; Morwood, M.J.; Kurniawan, I.; Aziz, F.; Storey, M.|загаловак=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|выданьне=Nature|том=464|нумар=7289|старонкі=748—752|год=2010|DOI=10.1038/nature08844}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=O'Connor, S.; Bulbeck, D.|загаловак=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|выдавецтва=Oxford Academic|старонкі=346–367}}</ref> Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на [[Сулавэсі]], дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум {{Лік|51200}} гадоў таму<ref>{{спасылка|аўтар=Harris, G.|спасылка=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|загаловак=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|выдавецтва=The Art Newspaper|дата публікацыі=04.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240704104825/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|дата копіі=04.07.2024}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Oktaviana, A.A.; Joannes-Boyau, R.; Hakim, B.|загаловак=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|выданьне=Nature|том=631|нумар=8022|старонкі=814—818|год=03.07.2024|DOI=10.1038/s41586-024-07541-7}}</ref>. Пазьнейшыя [[мэгаліт]]ычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на [[Ява|Яве]], [[Суматра|Суматры]], Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця<ref>{{кніга|імя=T.|прозьвішча=Steimer-Herbet|спасылка=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|загаловак=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|выдавецтва=Archaeopress|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref>. [[Файл:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|значак|зьлева|Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры [[Лубанг Джэрыджы Салег]]. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.]] Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з [[Тайвань (востраў)|Тайваню]] ў астраўную частку [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|5—7}}, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу<ref>{{кніга|аўтар=Bellwood, P.|спасылка=https://www.jstor.org/content/oa_book_edited/j.ctt2jbjx1|загаловак=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|выдавецтва=ANU Press|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref>. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|8—11}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|15—20}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|22-23}}. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|17—22}}. Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае [[Шрывіджая]], пашырылася праз гандаль і [[будызм]]<ref>{{артыкул|аўтар=Manguin, P-Y.|загаловак=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|выданьне=Journal of Urban Archaeology|том=3|старонкі=87—100|год=2021|DOI=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref name="Wicahyah" >{{артыкул|аўтар=Wicahyah, D.; Asyari, A.K.; Irwanto, D.; L.R., Retno Susanti|загаловак=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|выданьне=Ilomata International Journal of Social Science|том=3|нумар=3|старонкі=303—313|год=07.2022|DOI=10.52728/ijss.v3i3.483}}</ref>. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў<ref name="Wicahyah" />. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі [[Сайлендра]] і [[Матарам]] узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з [[Барабудур]]ам і [[Прамбанан]]ам<ref>{{кніга|імя=A. A.|прозьвішча=Munandar|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/159319|загаловак=Cultural Dynamics in a Globalized World|выдавецтва=Taylor & Francis Group|isbn=978-1-315-22534-0}}</ref>. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву<ref>{{кніга|імя=D.W.|прозьвішча=Bade|спасылка=https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1909|загаловак=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|месца=Singapore|выдавецтва=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя [[Маджапагіт]], якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу<ref name="Hall" >{{кніга|імя=K.R.|прозьвішча=Hall|спасылка=https://www.bloomsbury.com/us/history-of-early-southeast-asia-9780742567603/|загаловак=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|месца=Lanham, Maryland|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|год=2011}}</ref>. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі<ref name="Hall" />{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|18}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|21}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|24—26}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|101—103}}. Уздоўж гандлёвых шляхоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяну]] і [[Малацкая пратока|Малацкай пратокі]] [[іслам]] пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|4}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|7}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|10—11}} і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай [[Валі Санга]]. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|9}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|12—14}}. === Прыбыцьцё эўрапейцаў === Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з [[Франсішку Сэран]]ам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, [[гвазьдзік]]ам і [[перац кубэба|перцам кубэба]]. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі [[Нідэрляндзкая Ост-Індзкая кампанія|Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію]], якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў [[Батавія|Батавіі]] і на воставе [[Амбон (востраў)|Амбон]]. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|загаловак=The Dutch East India Company|выдавец=European Heritage Project|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company}}</ref>. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а [[Нідэрлянды]] ўсталявалі на астравах калёнію. [[Файл:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|значак|зьлева|Капітуляцыя прынца [[Дыпанэгора]] нідэрляндзкаму генэралу [[Гэндрык Мэркус дэ Кок|Гэндрыку дэ Коку]], якое скончыла [[Яванская вайна|Яванскую вайну]] ў 1830 годзе.]] З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава [[Ява]], галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|131}}. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то [[Падрыйская вайна]], [[Яванская вайна]] і доўгатэрміновая [[Ачэгаўская вайна]]. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная [[Заходняя Новая Гвінэя]]. У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем<ref>Tjahjono Rahardjo (2013). ''«Between Two Worlds: Ethical Policy, Western education and Javanese arts»''. Academia.edu.</ref>. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала<ref>[https://www.e-ir.info/2015/08/30/the-remnants-of-the-japanese-occupation-of-modern-indonesia/ «The Remnants of the Japanese Occupation of Modern Indonesia»]. E-International Relations Student.</ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] архіпэляг быў захоплены [[Японія|Японскай імпэрыяй]], якая ліквідавала галяндзкую ўладу<ref>Gert Oostindie; Bert Paasman (1998). [http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html ''«Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves»'']. Eighteenth-Century Studies. 31 (3): 349—355. [[doi:10.1353/ecs.1998.0021]]</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 «Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942-50; The Japanese Occupation, 1942-45»]. Library of Congress.</ref>. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то [[Сукарна]] і [[Махамад Хата]]. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася [[Японія]]. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм. === Незалежнасьць === ==== Час барацьбы за незалежнасьць ==== [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|значак|[[Сукарна]] — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.]] Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху [[Сукарна]] быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны [[Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі]] ({{мова-id|Komite Nasional Indonesia Pusat|скарочана}}, ЦНКІ), які абраў Сукарну і [[Махамад Хата|Хату]], адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|150—154}}. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Джак’якарта|Джак’якарту]]<ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар=Poerwokoeoemo, Soedarisman|загаловак=Daerah Istimewa Yogyakarta|месца=Yogyakarta|выдавецтва=Gadjah Mada University Press|год=1984|старонкі=56—63}}</ref>. Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае [[Лінгаджацкае пагадненьне]], паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году [[Рэнвільскае пагадненьне]], якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Букітынгі]]<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў [[Гаагаўская канфэрэнцыя круглага стала|Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі ({{мова-id|Republik Indonesia Serikat|скарочана}}, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою [[фэдэрацыя|фэдэратыўнага]] ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]])<ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак=Всемирная история|месца=Масква|выдавецтва=Мысль|год=1979|том=12|старонкі=359}}</ref>. ==== Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі ==== Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на [[Парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкую рэспубліку]]. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]] наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі<ref name="Sejarah DPR" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|загаловак=Sejarah|выдавецтва=DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Sukarno casting his ballot in the 1955 elections (cropped).jpg|значак|зьлева|Прэзыдэнт [[Сукарна]] галасуе на [[Парлямэнцкія выбары ў Інданэзіі 1955 году|парлямэнцкіх выбарах 1955 году]].]] Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць [[Рада народных прадстаўнікоў (Інданэзія)|парлямэнту]] нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|316—326}}. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў [[Бандунг]]у [[Бандунгаўская канфэрэнцыя|Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі]]<ref name="МИД" >{{спасылка|спасылка=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|загаловак=H. Roeslan Abdulgani|выдавецтва=Deplu RI|копія=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «[[Насакам]]», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» ({{мова-id|Demokrasi Terpimpin|скарочана}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў<ref name="Sejarah DPR"/>. Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок [[сацыялістычны лягер|сацыялістычнага блёку]] пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі [[Заходняя Новая Гвінэя|заходнюю частку Новай Гвінэі]]. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе [[Інданэзійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на [[Малацкі паўвостраў|Малацкім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с">{{кніга|аўтар=Малетин, Н. П.|загаловак=АСЕАН в системе международных отношений|месца=Масква|год=1983|старонкі=4—12}}</ref><ref name="Anwar">{{кніга|аўтар=Anwar, D. F.|загаловак=Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism|месца=Singapore|год=1992|старонкі=26—29,169}}</ref>. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданэзіі|камуністычнай партыяй]] краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасьня]] і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі<ref name="М в с"/>. ==== «Новаы парадак» ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|значак|[[Мухамад Сухарта]] — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.]] Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам [[Мухамад Сухарта|Сухартам]], узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданэзіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек<ref>{{артыкул|загаловак=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|выданьне=CounterPunch|год=05.11.2005}}</ref>. Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія [[Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэсу]] (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{артыкул|загаловак=General Suharto’s New Order|выданьне=Royal Institute of International Affairs|том=44|нумар=1|старонкі=40—47|год=1968}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" >{{спасылка|спасылка=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|загаловак=The Military in Indonesian Politics|выдавецтва=Moscow Defense Brief|копія=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|значак|зьлева|Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.]] Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам<ref name="Golkar" >{{спасылка|спасылка=http://www.golkar.or.id/tentang|загаловак=Sejarah|копія=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|дата копіі=21.08.2011}}</ref><ref name="Museum-DPR71" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|загаловак=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|выдавецтва=Museum DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных [[інвэстыцыя]]ў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасьць|прамысловасьці]], дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой [[Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс]] 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту [[Бухарудын Юсуф Габібі|Бухарудыну Юсуфу Габібі]]{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|401—407}}<ref name="Resigns" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|загаловак=President Suharto Resigns|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. ==== Цяперашні час ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|значак|[[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]] ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.]] Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася [[лібэралізацыя]] партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі [[Рэфэрэндум па самавызначэньні Ўсходняга Тымору|рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору]], падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымара, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году<ref name="Tokoh-Mega" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|загаловак=Presiden Berkepribadian Kuat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|дата копіі=29.07.2011}}</ref>. Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная [[Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі]] на чале з дачкой Сукарны [[Мэгаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня [[Абдурахман Вахід]], а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году{{Зноска|LloydSmith|2001|Lloyd & Smith|29—44}}. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil" >{{спасылка|спасылка=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|загаловак=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|выдавецтва=Time|копія=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="What?" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/710338|загаловак=But What Will Megawati Do?|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="Mega takes" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/717279|загаловак=Mega Takes Charge|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" >{{спасылка|спасылка=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|загаловак=Indonesia: National Security|копія=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]]. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычнай партыі]]. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|дата копіі=21.06.2011}}</ref>. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве [[Эўрапейкі Зьвяз|Эўрапейкага Зьвязу]] было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг<ref name="Мир с Аче" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|загаловак=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ID|загаловак=GDP growth (annual %) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref>, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden RI "Terpopuler"|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|дата копіі=06.08.2011}}</ref>. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя<ref>{{артыкул|аўтар=Stott, D.A.|загаловак=Indonesia’s 2019 Elections: Democracy Consolidated?|выданьне=The Asia-Pacific Journal|том=17|нумар=6|год=15.03.2019}}</ref>, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў<ref>{{кніга|аўтар=Mukartono, A.; Hartiwiningsih, H.|загаловак=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|выдавецтва=Atlantis Press|том=358|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Mietzner, M.|загаловак=Flirting with Autocracy in Indonesia: Jokowi's Majoritarianism and its Democratic Legacy|выданьне=Journal of Current Southeast Asian Affairs|том=44|нумар=3|старонкі=366—384|год=21.02.2025|DOI=10.1177/18681034251318053}}</ref>. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў [[Юсуф Кала]]. == Геаграфія == [[Файл:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|значак|Горныя краявіды [[Усходняя Ява|Ўсходняй Явы]]. На выяве бачныя вульканы [[Сэмэру]] і [[Брома]].]] У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 выспаў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Выспы разьмешчаныя з абодвух бакоў [[роўнік|экватару]]. Па плошчы самымі вялікімі выспамі зьяўляюцца выспы: [[Ява]], [[Суматра]], [[Калімантан]] (інданэзійская частка Барнэо), [[Новая Гвінэя]] (падзеленая з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]) і [[Сулавэсі]]. Інданэзія мяжуе з [[Малайзія]]й на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і [[Усходні Тымор|Ўсходнім Тыморам]] на высьпе Тымор. Сталіца [[Джакарта]] знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Мэдан]] і [[Сэмаранг]]. [[Файл:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|значак|зьлева|Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на [[Калімантан]]е і [[Суматра|Суматры]].]] З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а выспа Ява — самая густа населеная выспа ў сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны [[Пунчак Ява]] складае 4884 мэтры, а [[Тоба (возера)|возера Тоба]] на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта [[Махакам (рака)|Махакам]] і [[Барыта (рака)|Барыта]] на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры выспы, цякуць па [[балота]]х у [[мора]], забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі. Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і [[землятрус]]аў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых [[вулькан]]аў<ref name=britannica/>, уключаючы [[Кракатао (вулькан)|Кракатао]] і [[Тамбора (вулькан)|Тамбора]], абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна {{лік|70000}} гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году|цунамі 2004 году]], якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і [[Джакарцкі землятрус]] у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і [[Балі (правінцыя)|Балі]]. === Клімат === [[Файл:Koppen-Geiger Map IDN present.svg|значак|Кліматычная мапа Інданэзіі паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref>Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30.10.2018). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6207062 «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»]. Scientific Data. 5: 180214. — [[doi:10.1038/sdata.2018.214]]. PMID 30375988.</ref>.]] Інданэзія ляжыць на [[роўнік|экватары]], таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году<ref>[https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf «Climate: Observations, projections and impacts»]. Met Office Hadley Centre.</ref>. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае [[трапічны клімат]] з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым [[тэмпэратура]] на працягу году вагаецца нязначна<ref name="worldbank">[https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf «Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies»]. World Bank.</ref>. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік<ref name="worldbank"/>. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]] пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага [[мусонны клімат|мусоннага]] і [[саванны клімат|саваннага клімату]] асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў [[Джакарта|Джакарце]] вагаецца ад 26 да 30{{ГЦэ|2=.}}. [[Файл:Gunung Palung Jungle.jpg|значак|зьлева|Джунглі на [[Заходні Калімантан|Заходнім Калімантане]].]] Некаторыя рэгіёны, як то [[Калімантан]] і [[Суматра]], маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то [[Малыя Зонскія астравы]], назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на [[Ява|Яве]] і ўнутраных раёнах Калімантану і [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], і менш у раёнах бліжэйшых да [[Аўстралія|Аўстраліі]], як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70{{%}} да 90{{%}}. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, [[мусон]]ы звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. [[Тайфун]]ы і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках [[Лямбоцкая пратока|Лямбок]] і [[Сапэ (пратока)|Сапэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190324065541/http://countrystudies.us/indonesia/29.htm «Climate»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату<ref>Overland, Indra et al. (2017) [https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier «Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier»]. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI), Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref>. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу {{ГЦэ|1|сп}} да сярэдзіны стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210810205627/https://impactlab.org/map/#usmeas=absolute&usyear=1981-2010&gmeas=change-from-hist&gyear=2080-2099&tab=global&gvar=tasmax-over-95F&gprob=0.5&grcp=rcp85 «Climate Impact Map»]. Climate Impact Lab.</ref><ref name="case">Case, M.; Ardiansyah, F.; Spector, E. (14.11.2007). [https://web.archive.org/web/20180219103237/http://awsassets.panda.org/downloads/inodesian_climate_change_impacts_report_14nov07.pdf «Climate Change in Indonesia: Implications for Humans and Nature»]. WWF.</ref>, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі<ref name="case"/>, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў<ref name="case"/>. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах<ref name="case"/><ref>[https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood «Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood»]. Climate Central.</ref><ref>Lin, Mayuri Mei; Hidayat, Rafki (13.08.2018). [https://web.archive.org/web/20181018234203/https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934 «Jakarta, the fastest-sinking city in the world»]. BBC.</ref>. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20171206014747/http://sdwebx.worldbank.org/climateportal/countryprofile/doc/GFDRRCountryProfiles/wb_gfdrr_climate_change_country_profile_for_IDN.pdf «Indonesia: Climate Risk and Adaptation Country Profile»]. World Bank.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG|значак|[[Рафлезія Арнальда]] расьце ў джунглях [[Суматра|Суматры]] і [[Калімантан]]у.]] Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў [[біяразнастайнасьць|біяразнастайнасьці]] ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных [[Міжнароднае таварыства захаваньня прыроды|Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды]]. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў<ref>Mumtazah, Hani (22.05.2003). [https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml «Indonesia’s Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People»]. Islam Online.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230302064457/https://news.yahoo.com/5-most-biodiverse-countries-world-214740659.html «These Are The 5 Most Biodiverse Countries In The World»]. Yahoo.</ref>. Астравы [[Зондзкі шэльф|Зондзкага шэльфу]], як то Суматра, Ява, Калімантан і [[Балі (востраў)|Балі]], калісьці былі павязаныя з мацерыковай [[Азія]]й і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то [[суматранскі тыгр]], насарог, арангутан, [[азіяцкі слон]] і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, [[Сулавэсі]], Малыя Зонскія астравы і [[Малуку]] займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну<ref>Whitten, T.; Henderson, G.; Mustafa, M. (1996). «The Ecology of Sulawesi». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-075-6.</ref><ref>Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). «The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-076-3.</ref>. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm «Indonesia»]. InterKnowledge Corp.</ref>. [[Файл:Sumatran tiger.jpg|значак|зьлева|[[Суматранскі тыгр]].]] Інданэзія займае другое месца пасьля [[Аўстралія|Аўстраліі]] паводле колькасьці [[эндэмізм|эндэмічных]] відаў, то бок 36{{%}} з 1531 віду птушак і 39{{%}} з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі<ref>Lambertini, Marco (10.04.2011). [https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html «A Naturalist’s Guide to the Tropics, excerpt»]. The University of Chicago Press.</ref>. У Інданэзіі знаходзіцца 83{{%}} старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі<ref>Estoque, Ronald C.; Ooba, Makoto; Avitabile, Valerio; Hijioka, Yasuaki; DasGupta, Rajarshi; Togawa, Takuya; Murayama, Yuji (23.04.2019). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478739 «The future of Southeast Asia’s forests»]. Nature Communications. 10 (1): 1829. — [[doi:10.1038/s41467-019-09646-4]]. PMID 31015425.</ref>. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў<ref>Tomascik, Tomas; Mah, Anmarie Janice; Nontji, Anugerah; Moosa, Mohammad Kasim (1996). «The Ecology of the Indonesian Seas — Part One». Hong Kong: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-078-7.</ref>. Інданэзія лічыцца адной з краінаў [[Каралавы трохкутнік|Каралавага трохкутніка]] з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў [[каралавы рыф|каралавых рыфаў]], з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі<ref>Tamindael, Otniel (17.05.2011). [https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster «Coral reef destruction spells humanitarian disaster»]. Antara News.</ref>. Брытанскі натураліст [[Альфрэд Расэл Ўолес]] апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як [[лінія Ўолеса]], паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі<ref name="Severin">Severin, Tim (1997). «The Spice Island Voyage: In Search of Wallace». Great Britain: Abacus Travel. — ISBN 978-0-349-11040-0.</ref>. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай [[Ламбоцкая пратока|Ламбоцкай пратокі]], паміж [[Ламбок]]ам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году ''«[[Малайскі архіпэляг (кніга)|Малайскі архіпэляг]]»'' Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну<ref>Wallace, A.R. (2000) [1869]. «The Malay Archipelago». Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-645-1.</ref>. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэяй]] цяпер называецца [[Ўалесія]]й<ref name="Severin"/>. [[Файл:Riau palm oil 2007.jpg|значак|Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на [[Суматра|Суматры]].]] Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў<ref name="Miller">Miller, Jason R. (14.08.2007). [https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM «Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population»]. TED Case Studies.</ref>. Гэтак у краіне зьнішчаюцца [[тарфянік]]і, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі<ref name="Miller"/>. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў [[Індэкс экалягічнай эфэктыўнасьці|Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці]] 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце<ref>[https://web.archive.org/web/20200609071235/https://epi.yale.edu/sites/default/files/files/IDN_EPI2020_CP.pdf «2020 Environmental Performance Index»]. Yale University.</ref>. У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў<ref>[https://web.archive.org/web/20230302000019/https://www.youtube.com/watch?v=cBbVu1ZOpYY&t=114s «Selling Out West Papua»]. Al Jazeera.</ref><ref name="Limaho">Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (14.07.2022). [https://doi.org/10.3390%2Fsu14148621 «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia»]. Sustainability. 14 (14): 8621. — [[doi:10.3390/su14148621]].</ref>. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1{{%}} тэрыторыі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20210813152001/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=ID «Forest area (% of land area) — Indoneisa»]. World Bank.</ref>, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87{{%}}<ref name="Tsujino">Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335—347. — [[doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034]].</ref>. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў<ref name="Tsujino"/>. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю [[пальмавы алей|пальмавага алею]]<ref>Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (1.02.2019). [https://doi.org/10.1088%2F1748-9326%2Faaf6db «What causes deforestation in Indonesia?»]. Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. — [[doi:10.1088/1748-9326/aaf6db]].</ref>, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў<ref name="Limaho"/><ref>Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (26.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People»].</ref>. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам [[парніковыя газы|парніковых газаў]] зь лясоў<ref>Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (4.10.2017). [http://www.wri.org/blog/2017/10/evaluating-indonesias-progress-its-climate-commitments «Evaluating Indonesia’s Progress on its Climate Commitments»]. World Resources Institute.</ref>. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў|Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як [[экацыд]]<ref>Yeo, Kate (4.08.2022). [https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ «Explainer: What is ecocide?»]. Eco-Business.</ref><ref>Setiyono, Joko; Natalis, Aga (30.12.2021). [https://doi.org/10.18280%2Fijsdp.160807 «Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia»]. International Journal of Sustainable Development and Planning. 16 (8): 1465—1471. — [[doi:10.18280/ijsdp.160807]].</ref>. == Палітыка == Інданэзія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[прэзыдэнцкая рэспубліка|прэзыдэнцкага ладу]]. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref name="Dwi">Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim (1.01.2006). [https://doi.org/10.1093%2Ficon%2Fmoi055 «Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court»]. International Journal of Constitutional Law. 4 (1): 138—150. — [[doi:10.1093/icon/moi055]].</ref>. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы<ref>Ardiansyah, Fitrian; Marthen, Andri; Amalia, Nur (2015). «Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia». — [[doi:10.17528/cifor/005695]].</ref>. [[Прэзыдэнт Інданэзіі]] зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар. [[Файл:Ruang MPR.jpg|значак|Інаўгурацыя прэзыдэнта [[Джока Відода|Джокі Відоды]] ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.]] Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць [[Народны кансультатыўны кангрэс]]. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта<ref name="1945Constitution">[https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf «The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia»]. International Labour Organization.</ref>, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то [[Рада народнага прадстаўніцтва]] (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды [[Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва]] (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў<ref name="Evans">Evans, Kevin (2019). [https://web.archive.org/web/20190417120111/https://australiaindonesiacentre.org/app/uploads/2018/09/Guide-to-the-2019-Presidential-Elections-Kevin-Evans.pdf «Guide to the 2019 Indonesian Elections»]. Australia-Indonesia Centre.</ref>. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні<ref name="Dwi"/>, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня<ref name="1945Constitution"/>. Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе [[Канстытуцыйны суд Інданэзіі|Канстытуцыйны суд]], які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок [[шарыят]]у<ref>Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf «The Islamic Legal System in Indonesia»]. Pacific Rim Law & Policy Journal.</ref>. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20211019190810/https://www.komisiyudisial.go.id/frontend/static_content/authority_and_duties/about_ky «Authority and Duty»]. Judicial Commission of the Republic of Indonesia.</ref>. Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы. === Палітычныя партыі і выбары === [[Файл:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|значак|зьлева|Дзейны прэзыдэнт краіны [[Прабова Субіянта]].]] З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На [[Усеагульныя выбары ў Інданэзіі 2024 году|ўсеагульных выбарах 2024 году]] [[Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы]] забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году<ref>Siregar, Kiki (22.03.2024). [https://www.channelnewsasia.com/asia/indonesia-elections-pdip-megawati-soekarnoputri-prabowo-subianto-4213661 «Megawati’s PDI-P scores hat-trick in Indonesia election, but the party faces opposition dilemma under a Prabowo government»]. Channel News Asia.</ref>. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца [[Голкар|Партыя функцыянальных групаў]] (Голкар), [[Герындра|Рух за Вялікую Інданэзію]] (Герындра), [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычная партыя]] і [[Партыя квітнеючай справядлівасьці]]. Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін<ref name="Dwi"/><ref name="Evans"/>. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году<ref>Tehusijarana, Karina M. (8.02.2019). [https://web.archive.org/web/20190513073335/https://www.thejakartapost.com/news/2019/02/08/explaining-the-2019-simultaneous-elections.html «Explaining the 2019 simultaneous elections»]. The Jakarta Post.</ref>. === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Indonesia provinces english.png|значак|Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.]] Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Legge, John David, Wolters, Oliver W., McDivitt, James F., Adam, Asvi Warman, Leinbach, Thomas R., Mohamad, Goenawan Susatyo|загаловак=Indonesia|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia|дата=25 лютага 2026}}</ref>. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны ({{мова-id|kabupaten|скарочана}}) і гарадзкія акругі ({{мова-id|kota|скарочана}}). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з [[Усходні Калімантан|Усходняга Калімантану]] была вылучаная правінцыя [[Паўночны Калімантан]]. Правінцыі [[Ачэг (правінцыя)|Ачэг]], [[Джакарта]], [[Джак’якарта]], [[Папуа]] і [[Заходняе Папуа]] маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html «Finally, Aceh local parties to take part in general election»]. The Jakarta Post.</ref>. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы [[шарыят]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Michelle Ann Miller|год=2004|загаловак=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|выданьне=Asian Ethnicity|volume=5|выпуск=3|pages=333—351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref>. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа<ref>[https://www.economist.com/asia/2012/06/30/the-last-frontier «The last frontier»]. The Economist.</ref>. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны. === Замежныя дачыненьні === Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20210829134618/https://kemlu.go.id/portal/id/page/29/kedutaan_konsulat «Missions»]. Ministry of Foreign Affairs</ref>. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі<ref>Péter, Klemensits; Márton, Fenyő (16.08.2017). [https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf «The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi’s „Visi-Misi“ Program»]. Pázmány Péter Catholic University.</ref>. [[Файл:ASEAN HQ 1.jpg|значак|У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|АСЕАН]].]] Інданэзія была значным полем бітваў падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Шматлікія спробы з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>Bevins, Vincent (20.10.2017). [https://web.archive.org/web/20190428190633/https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/the-indonesia-documents-and-the-us-agenda/543534/ «What the United States Did in Indonesia»]. The Atlantic.</ref><ref>Muraviev, Alexey; Brown, Colin (2008). [https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf «Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century»]. Australian National University.</ref> і ў некаторай ступені [[Кітай|Кітая]]<ref>Dahana, A. (1.10.2015). [https://web.archive.org/web/20151005021538/https://www.thejakartapost.com/news/2015/10/01/china-and-sept-30-movement.html «China and the Sept. 30 movement»]. The Jakarta Post.</ref> завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm «Indonesia — Foreign Policy»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (АСЕАН) і [[Усходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкага саміту]]. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з [[Ізраіль|Ізраілем]] і актыўна падтрымлівае [[Дзяржава Палестына|Палестыну]]. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем<ref>Muhammad Zulfikar Rakhmat (11.03.2015). [https://web.archive.org/web/20180613085526/https://thediplomat.com/2015/03/the-quiet-growth-in-indonesia-israel-relations/ «The Quiet Growth in Indonesia-Israel Relations»]. The Diplomat.</ref>. Інданэзія ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]] і [[Арганізацыя ісламскай супрацы|Арганізацыі ісламскай супрацы]]<ref>Roberts, C.; Habir, A.; Sebastian, L. (25.02.2015). [https://web.archive.org/web/20230309152554/https://books.google.com/books?id=Fri_BwAAQBAJ&pg=PP62 «Indonesia’s Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order»]. Springer. — ISBN 978-1-137-39741-6.</ref>. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, [[Кернская група|Кернскай групы]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] і раней была сябрам [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты|ОПЭК]]<ref>Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda. [https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 «Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again»]. Reuters.</ref>. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году<ref>Pierre van der Eng (2.12.2017). [https://web.archive.org/web/20180722143133/http://www.eastasiaforum.org/2017/12/02/why-does-indonesia-seem-to-prefer-foreign-aid-from-china/ «Why does Indonesia seem to prefer foreign aid from China?»]. East Asia Forum.</ref>, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой<ref>Yasmin, Nur (18.10.2019). [https://web.archive.org/web/20191020134511/https://jakartaglobe.id/news/indonesia-launches-212m-international-development-aid-fund «Indonesia Launches $212M International Development Aid Fund»]. Jakarta Globe.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году<ref name="mfa">{{Спасылка|url=https://indonesia.mfa.gov.by/en/bilateral_relations/political/|загаловак=Bilateral Relations with the Republic of Indonesia|выдавец=Embassy of the Republic of Belarus in the Republic of Indonesia|мова=en|}}</ref>. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у Інданэзіі<ref name="mfa"/>. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы [[алей]], [[садавіна]], арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка. === Праблема Заходняй Новай Гвінэі === Ад 1965 году папуасы [[Заходняя Новая Гвінэя|Заходняй Новай Гвінэі]] змагаюцца за ўзьяднаньне з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе [[Арганізацыя вызваленьня Папуа]], якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі. === Войска === [[Файл:Taruna akmil.jpg|значак|зьлева|Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.]] Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах<ref>{{кніга|аўтар=International Institute for Strategic Studies|спасылка=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023|загаловак=The Military Balance 2023|месца=London|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-032-50895-5}}</ref>. Войска ўзьнікла ў [[вайна за незалежнасьць Інданэзіі|вайны за незалежнасьць Інданэзіі]], фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=McVey, R.|загаловак=The Post-Revolutionary Transformation of the Indonesian Army|выданьне=Indonesia|старонкі=131—176|год=04.1971|DOI=10.2307/3350748}}</ref>. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам<ref>{{кніга|аўтар=Rabasa, A.; Haseman, J.|спасылка=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2002/MR1599.pdf|загаловак=The Military and Democracy in Indonesia: Challenges, Politics, and Power|выдавецтва=RAND Corporation|год=2002}}</ref><ref name="Mietzner" >{{кніга|імя=M.|прозьвішча=Mietzner|спасылка=https://www.files.ethz.ch/isn/35255/PS023.pdf|загаловак=The Politics of Military Reform in Post-Suharto Indonesia: Elite Conflict, Nationalism, and Institutional Resistance|выдавецтва=East-West Center Washington|том=23}}</ref>. У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі»<ref>{{кніга|аўтар=Djiwandono, J.S.|загаловак=Civil-Military Relations in Indonesia: The Case of ABRI's Dual Function|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–58|isbn=978-0-429-50157-9}}</ref>. Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня<ref name="Mietzner" />. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю<ref>{{кніга|аўтар=McCulloch, L.|загаловак=The Military as an Economic Actor|выдавецтва=Palgrave Macmillan, London|старонкі=94–123|isbn=978-1-349-43323-0}}</ref>. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2023&locations=ID&start=2007&view=chart|загаловак=Military expenditure (% of GDP) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Matthews, R.|загаловак=Indonesia's defense acquisition strategy|выданьне=Asian Security|том=21|нумар=2|старонкі=125—148|год=06.07.2025|DOI=10.1080/14799855.2025.2527088}}</ref>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору]] і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у [[Ачэг]]у і [[Заходняе Новае Папуа|Папуа]]{{Зноска|Friend|2003|Friend|269—273}}{{Зноска|Friend|2003|Friend|477—480}}. [[Ачэгаўскі канфлікт|Паўстаньне ў Ачэгу]] скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі<ref>{{артыкул|аўтар=Rusdianto, A.|загаловак=Implementation of Special Autonomy Policy in Papua Province|выданьне=International Journal of Progressive Sciences and Technologies|том=39|старонкі=457—464|год=06.2023|DOI=10.52155/ijpsat.v39.1.5404}}</ref>. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Baird, N.|загаловак=The Universal Periodic Review and West Papua: Beyond Invisibility?|выданьне=International Journal on Minority and Group Rights|том=32|нумар=1|старонкі=24—60|год=01.04.2024|DOI=10.1163/15718115-bja10158}}</ref>. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасьці ААН]]. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувэйт|Кувэйце]]<ref name="Buku Putih" >{{спасылка|спасылка=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|загаловак=Indonesia Military Strength|выдавецтва=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|копія=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. === Дзяржаўная сымболіка === Дзяржаўная сымболіка Інданэзіі рэглямэнтуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам, то бок у адпаведнасьці з законам аб дзяржаўным сьцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была ўхваленая ў 2009 годзе<ref name="UUD" >{{спасылка|спасылка=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|загаловак=Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskah|выдавецтва=Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat|копія=https://www.webcitation.org/659e94Wl7?url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="UU24" >{{спасылка|спасылка=http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|загаловак=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaan|выдавецтва=Sekretariat Negara|копія=https://web.archive.org/web/20101231110220/http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|дата копіі=31.12.2010}}</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|значак|зьлева|[[Герб Інданэзіі]].]] [[Сьцяг Інданэзіі]] ўяўляе сабою прастакутны палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзьве гарызантальныя простыя роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацьверджаныя розныя памеры сьцяга дзеля розных дзяржаўных установаў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадзкіх імпрэзаў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязьменнай<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Чырвона-белы сьцяг упершыню пачаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэньня сьцяга і значэньне ягоных колераў дакумэнтальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сьцяга сярэдневечнай дзяржавы Маджапагіт, дзе чырвоны сымбалізуе адвагу, а белы — чысьціню памкненьняў. Існуе таксама вэрсія зьяўленьня інданэзійскага сьцяга ад [[Сьцяг Нідэрляндаў|нідэрляндзкага]], ад якога былі ўзятыя толькі два з трох колераў<ref name="Flags" >{{спасылка|спасылка=https://www.fotw.info/flags/id.html|загаловак=Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/616oBBP3M?url=https://www.fotw.info/flags/id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. Дзяржаўным [[герб Інданэзіі|гербам Інданэзіі]] ёсьць залатая мітычная птушка Гаруда з [[тарча (геральдыка)|тарчой]] на грудзях. Апярэньне Гаруды сымбалізуе 17 жніўня 1945 году, то бок дату абвяшчэньня стварэньня Рэспублікі Інданэзіі. Гэтак 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі ёсьць спасылкай на 1945 год, пр гэтым 8 пёраў у хвасьце сымбалізуе месяц жнівень, а 17 пёраў у кожным з крылаў ёсьць пазнакай 17 дня. У кіпцюрах Гаруда трымае срэбную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасьці» ({{мова-jv|Bhinneka Tunggal Ika|скарочана}}) ці літаральна «разнастайнасьць адзінае гэта»<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Шчыт на грудзях Гаруды складаецца з чатырох частак, а яшчэ адзін малы шчытком зьмешчаны ў цэнтры канструкцыі. Пяць элемэнтаў герба сымбалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалёгіі. Гэтак залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба ёсьць сымбалем веры ў адзінага Бога, а галава [[бантэнг]]у ў першай частцы ў барвовым полі ёсьць спасылкай на народнасьць, кіраваную прадстаўнічымі органамі, дрэва баньян на срэбным тле атаесамляе нацыянальнае адзінства, а рысавы парастак і галінка бавоўны ў трэцім срэбным полі спасылаюцца ўсеагульную сацыяльную справядлівасьць, ланцуг з круглявых і прастакутных зьвёнаў у чацвёртым полі ёсьць сымбалем справядлівага і цывілізаванага гуманізму. Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пас, які сымбалізуе роўнік, які пераразае Інданэзію<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Герб быў распрацаваны султанам [[Пантыянак]]у Гамідам II падчас ягонай працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданэзіі і зацьверджаны ў якасьці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданэзіі 11 лютага 1950 году<ref name="Hamid" >{{спасылка|спасылка=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|загаловак=Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultan|выдавецтва=Tempo|копія=https://www.webcitation.org/616oKImA2?url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Гімн Інданэзіі|Гімн Рэспублікі Інданэзіі]], вядомы як «Вялікая Інданэзія» ({{мова-id|Indonesia Raya|скарочана}}) складзены кампазытарам [[Ваге Рудольф Супратман|Ваге Рудольфам Супратманам]] у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў час кангрэсу моладзевых арганізацыяў 28 кастрычніка 1928 году. У якасьці дзяржаўнага гімну гэты твор ухвалілі ў дзень абвяшчэньня незалежнасьці краіны 17 жніўня 1945 году<ref name="UUD" /><ref name="IR" >{{спасылка|спасылка=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|загаловак=Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysia|копія=https://www.webcitation.org/616oMukBd?url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|дата копіі=21.08.2011}}</ref> . == Эканоміка == [[Файл:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|значак|Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці [[пальмавы алей|пальмавага алею]] ў [[Заходняя Ява|Заходняй Яве]]. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту<ref>Pacheco, P.; Gnych, S.; Dermawan, A.; Komarudin, H.; Okarda, B. (2017). «The Palm Oil Global Value Chain: Implications for Economic Growth and Social and Environmental Sustainability». Center for International Forestry Research — Working Paper. 220.</ref>.]] Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю<ref>[https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177 «Economy of Indonesia»]. Indonesia Investments.</ref>. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў [[Група дваццаці|G20]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150205230641/http://g20.org/ «G20 Presidency of Indonesia»]. G20.</ref>, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. [[Сфэра паслугаў]] зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%)<ref>[https://web.archive.org/web/20181126092751/https://www.statista.com/statistics/319236/share-of-economic-sectors-in-the-gdp-in-indonesia/ «Indonesia: Share of economic sectors in the gross domestic product (GDP) from 2008 to 2018»]. Statista.</ref>. Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца [[каўчук]]а, [[какава]] (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), [[перац|перца]], [[хінін]]а. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15{{%}} паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: [[рыс]], [[каўчукавае дрэва]], [[гарбата]], [[тытунь]], экзатычныя [[спэцыі]], [[пальма (дрэва)|пальма]] і г. д. [[Файл:Industry area - panoramio.jpg|значак|зьлева|Прамысловыя вытворчасьці ў [[Батам]]е.]] Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна<ref name="Elias">Elias, Stephen; Noone, Clare (2011). [https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf «The Growth and Development of the Indonesian Economy»]. Reserve Bank of Australia.</ref>. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі<ref name="Elias"/>. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на [[нафта|нафту]] ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X «Indonesia — Poverty and Wealth»]. Encyclopedia of the Nations.</ref>. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкім фінансавым крызісам]] 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%<ref>Titiheruw, Ira S.; Atje, Raymond (2008). «Managing Capital Flows: The Case of Indonesia». Asian Development Bank Institute Discussion Paper. 94: 9—10.</ref>. У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя<ref>Temple, Jonathan (15.08.2001). [https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf «Growing into trouble: Indonesia after 1966»]. University of Bristol.</ref> і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў<ref>Van der Eng, Pierre (4.02.2002). [https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf «Indonesia’s growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses»]. Australian National University.</ref> спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня<ref>[https://web.archive.org/web/20180125114318/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=11&sy=2007&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= «World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects — Indonesia»]. International Monetary Fund.</ref>, што дапамагло Інданэзіі перажыць [[Сусьветны эканамічны крызіс 2008—2013 гадоў|сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm «IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth»]. International Monetary Fund. </ref> і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг<ref>[https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940 «Fitch Upgrades Indonesia’s Rating to Investment Grade»]. Jakarta Globe.</ref>. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%<ref>Musyaffa, Iqbal (9.01.2020). [https://web.archive.org/web/20200110142100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-s-economy-grew-last-year-despite-shortfalls/1697593 «Indonesia’s economy grew last year despite shortfalls»]. Anadoly Agency.</ref>. У першы год сусьветнай [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]] эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220622092437/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/37584 «Indonesia Economic Prospects, June 2022: Financial Deepening for Stronger Growth and Sustainable Recovery»]. WorldBank.</ref>. === Турызм === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|значак|[[Барабудур]] у [[Цэнтральная Ява|Цэнтральнай Яве]] зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі<ref>Elliott, Mark (2003). «Indonesia». Melbourne: Lonely Planet Publications Pty Ltd. — С. 211—215. — ISBN 978-1-74059-154-6.</ref>.]] [[Турызм]] у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221226010318/https://www.weforum.org/reports/travel-and-tourism-development-index-2021/explore-the-data#report-nav «Travel and Tourism Development Index 2021 Edition — Interactive Data and Economy Profiles»]. World Economic Forum.</ref>. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Сынгапур]]у, [[Малайзія|Малайзіі]] і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201206034809/https://www.bps.go.id/indicator/16/327/3/jumlah-kedatangan-wisatawan-mancanegara-ke-indonesia-menurut-negara-tempat-tinggal.html «Number of International Tourist Arrivals to Indonesia by Country of Residence»]. Statistics Indonesia. 2002—2019.</ref>. З 2011 году ''«Цудоўная Інданэзія»'' ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію<ref>Erwida, Maulia (6.01.2011). [https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html «Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign»]. The Jakarta Post.</ref>. Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі [[арангутаны|арангутанаў]]. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы [[Барабудур]] і [[Прамбанан]], а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]], у тым ліку нацыянальны парк [[Камода (нацыянальны парк)|Камода]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Jakarta.jpg|значак|Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны [[Джакарта|Джакарты]].]] Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25{{%}}<ref>https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 Fifty years needed to bring population growth to zero"]. Waspada Online.</ref>. [[Ява]] — самы густанаселены востраў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, дзе пражывае 56{{%}} насельніцтва краіны<ref name="bps">[https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf «Hasil Sensus Penduduk 2020»]. Statistics Indonesia. 2021. — С. 9.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км²<ref name="bps"/>, што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек<ref>Nitisastro, Widjojo (2006). [https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC «Population Trends in Indonesia»]. Equinox Publishing. — С. 268. — ISBN 9789793780436.</ref>. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf «World Population Prospect: 2017 Revision»]. United Nations Department of Economics and Social Affairs.</ref>. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году. Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу [[Джакарта|Джакарты]] і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191 «BBC: First contact with isolated tribes?»]. Survival International.</ref>. На 2017 год каля 54,7{{%}} насельніцтва пражывае ў гарадах<ref>[https://web.archive.org/web/20210812214024/https://ourworldindata.org/grapher/share-of-population-urban «Share of people living in urban areas, 2017»]. Our World in Data.</ref>. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition»]. Demographia.</ref>. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў [[Малайзія|Малайзіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Сынгапур]]ы, [[Ганконг]]у, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>Krisetya, Beltsazar (14.09.2016). [https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7 «Tapping the Indonesian Diaspora Potential»]. Forum for International Studies.</ref>. Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў [[мусульмане]] і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага [[хрысьціянства|хрысьціяне]], ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых. === Этнічныя групы і мовы === [[Файл:Sarungan.jpg|значак|зьлева|Купа [[яванцы|яванцаў]] у нацыянальных строях.]] Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў<ref name="statistics">Na’im, Akhsan; Syaputra, Hendry (2010). [https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf «Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians»]. Statistics Indonesia.</ref>. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад [[аўстранэзійцы|аўстранэзійскіх]] народаў, чые мовы паходзяць ад [[прааўстранэзійскія мовы|прааўстранэзійскай мовы]], якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — [[мэланэзійцы]], якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок [[Малуцкія астравы]], заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]] і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў<ref>Dawson, B.; Gillow, J. (1994). «The Traditional Architecture of Indonesia». London: Thames and Hudson Ltd. p. 7. ISBN 978-0-500-34132-2.</ref><ref>Truman Simanjuntak; Herawati Sudoyo; Multamia R.M.T. Lauder; Allan Lauder; Ninuk Kleden Probonegoro; Rovicky Dwi Putrohari; Desy Pola Usmany; Yudha P.N. Yapsenang; Edward L. Poelinggomang; Gregorius Neonbasu (2015). [https://web.archive.org/web/20221225091356/https://gln.kemdikbud.go.id/glnsite/diaspora-melanesia-di-nusantara/ «Diaspora Melanesia di Nusantar»]. Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. — ISBN 978-602-1289-19-8.</ref>. [[Файл:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|значак|Мапа этнічных групаў Інданэзіі.]] [[Яванцы]] зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2{{%}} насельніцтва<ref name="statistics"/>. Яны дамінуюць у палітыцы<ref>Kingsbury, Damien (2003). «Autonomy and Disintegration in Indonesia». Routledge. — С. 131. — ISBN 0-415-29737-0.</ref>. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. [[Сунданцы]] ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4{{%}}), за якой рушаць [[малайцы]], [[батакі]], [[мадурцы]], [[бэтаві]], [[мінангкабаў (народ)|мінангкабаў]] і народы [[бугі]]. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|256}}. Афіцыйнай мовай краіны ёсьць [[інданэзійская мова|інданэзійская]], якая зважаецца варыянтам [[малайская мова|малайскай мовы]], базуючыся на ейным [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыжным]] дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў [[лінгва франка]] архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html «The History of Indonesian»]. Language Translation, Inc.</ref>. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў<ref name="ethnologue">Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. [https://web.archive.org/web/20190626224541/https://www.ethnologue.com/country/ID/languages «Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition»]. SIL International.</ref>, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 [[папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref name="ethnologue"/>. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае [[яванская мова|яванская]], якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне [[Джак’якарта (спэцыяльная акруга)|Джак’якарта]]<ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Details/162614/perda-no-2-tahun-2021 «Peraturan Daerah Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 2 Tahun 2021 tentang Pemeliharaan dan Pengembangan Bahasa, Sastra, dan Aksara Jawa (Regional Regulation 2)»]. Governor of Special Region of Yogyakarta.</ref>. У 1930 годзе колькасьць [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]], іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4{{%}} ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>van Nimwegen, Nico (2002). [https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf «The Demographic History of the Dutch in the East Indies»]. Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.</ref>. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай мовы]] аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў<ref>Baker, Colin; Prys Jones, Sylvia (1998). [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC «Encyclopedia of bilingualism and bilingual education»]. Multilingual Matters Ltd. — С. 202. — ISBN 9781853593628.</ref>. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя<ref>Ward, Kerry (2009). «Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 322—342. — ISBN 978-0-521-88586-7.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Pradaksina.jpg|значак|зьлева|Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.]] Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то [[іслам]], [[пратэстанцтва]], [[каталіцтва]], [[індуізм]], [[будызм]], [[канфуцыянства]]<ref>Shah, Dian A. H. (2017). [https://web.archive.org/web/20230309152557/https://books.google.com/books?id=8ek4DwAAQBAJ&q=Constitutions%2C%20Religion%20and%20Politics%20in%20Asia%3A%20Indonesia%2C%20Malaysia&pg=PR6 «Constitutions, Religion and Politics in Asia: Indonesia, Malaysia and Sri Lanka»]. Cambridge: Cambridge University Press. — ISBN 978-1-107-18334-6.</ref><ref name="Marshall">Marshall, Paul (2018). [https://doi.org/10.1080%2F15570274.2018.1433588 «The Ambiguities of Religious Freedom in Indonesia»]. The Review of Faith & International Affairs. 16 (1): 85-96. — [[doi:10.1080/15570274.2018.1433588]].</ref> і рэлігіі карэннага насельніцтва<ref name="Marshall"/><ref>[https://web.archive.org/web/20240229034716/https://nasional.kompas.com/read/2016/12/07/09405241/penjelasan.pemerintah.terkait.pentingnya.kolom.agama.di.kk.dan.ktp «Penjelasan Pemerintah Terkait Pentingnya Kolom Agama di KK dan KTP»]. Kompas.</ref>, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны<ref name="1945Constitution"/>. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7{{%}}), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|379}}, прычым [[сунізм|суніты]] складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99{{%}})<ref>[https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/ «Sunni and Shia Muslims»]. Pew Research Center.</ref>. [[шыізм|Шыіты]] і [[агмадызм|агмадыты]], адпаведна, складаюць 1{{%}} (1—3 мільёны) і 0,2{{%}} (200 000—400 000) мусульманаў<ref name="Marshall"/>. Каля 10{{%}} інданэзійцаў прыяналежаць на [[хрысьціянства]], пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях<ref>[https://web.archive.org/web/20221206002546/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238298 «International Religious Freedom Report for 2014, Indonesia»]. U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, 2014.</ref>. Большасьць індуістаў — балійцы<ref>Oey, Eric (1997). «Bali» (3rd ed.). Singapore: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-028-2.</ref>, а большасьць будыстаў — [[кітайцы]]-інданэзійцы<ref>Suryadinata, Leo, ed. (2008). [https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA98 «Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia»]. Institute of Southeast Asian Studies. — ISBN 9789812308351.</ref>. [[Файл:Salah Satu Upacara Besar Di Pura Agung Besakih.jpg|значак|Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.]] Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся [[анімізм]]у і [[дынамізм]]у, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў<ref name="Ooi">Ooi, Keat Gin, ed. (2004). «Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)». ABC-CLIO. — С. 177. — ISBN 978-1-57607-770-2.</ref>. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі ([[х’ян]]) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы<ref name="Ooi"/>. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі [[сунда вівітан]], даяцкі [[кахарынган]] і яванскі [[кеявэн]]. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія [[абанганы]], балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі<ref>Magnis-Suseno, F. (1981). «Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life». PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997. — С. 15—18. — ISBN 979-605-406-X.</ref>. Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства [[Салаканагара]] на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным [[Вялікая Індыя|індыянізаваным]] каралеўствам на архіпэлягу. [[Будызм]] зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як [[Маджапагіт]], [[Сайлендра]], [[Шрывіджая]] і [[Матарам]]. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру<ref>Rachman, T. (2013). «'Indianization' of Indonesia in an Historical Sketch». International Journal of Nusantara Islam. 1 (2).</ref><ref>Sedyawati, Edi (19.12.2014). [https://web.archive.org/web/20170415194440/https://www.sanskritimagazine.com/india/global-influence-of-hinduism/influence-hinduism-buddhism-indonesian-culture/ «Influence of Hinduism and Buddhism on Indonesian culture»]. Sanskriti Magazine.</ref>. [[Файл:Masjid Baiturrahman - panoramio.jpg|значак|зьлева|Вялікі [[мячэт Байтуррагман Рая]] ў [[Банда-Ачэ]].]] [[Іслам]] трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам [[шафійскі мазгаб|шафійскай]] школы, а таксама [[суфізм|суфійскімі]] гандлярам з [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскага субкантынэнту]] і паўднёвай [[Арабійскі паўвостраў|Арабіі]] яшчэ ў VIII стагодзьдзі<ref>Martin, Richard C. (2004). «Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Vol. 2: M-Z». Macmillan.</ref><ref>Gerhard Bowering et al. (2012). «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — С. xvi. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры)<ref>[https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html «Indonesia — Bhineka Tunggal Ika»]. Centre Universitaire d’Informatique.</ref>{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|12—14}}. Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік [[Чжэн Хэ]] і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах<ref>Taufiq Tanasaldy. «Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia». Brill Academic. — ISBN 978-90-04-26373-4.</ref><ref>Gerhard Bowering et al.. «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры. [[Файл:Patung Tuan ma-Semana Santa.jpg|значак|Каталіцкая цырымонія на [[пакутны тыдзень]] у [[Ларантука|Ларантуцы]].]] Распаўсюдам [[каталіцтва]] займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт [[Францішак Ксавэры]], які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|25—26}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml «About St Francis Xavier»]. Catholic Archdiocese of Sydney.</ref>. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай [[Гішпанія|Гішпаніі]]. [[Пратэстанцтва]] перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] і [[лютэранства|лютэранскіх]] місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|62}}<ref>Vickers, Adrian (2005). [https://archive.org/details/historyofmoderni00adri «A History of Modern Indonesia»]. Cambridge University Press. — С. 22. — ISBN 0-521-54262-6.</ref><ref>Goh, Robbie B.H. (2005). «Christianity in Southeast Asia». Institute of Southeast Asian Studies. — С. 80. — ISBN 978-981-230-297-7.</ref>. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php «Indonesia — Asia»]. Reformed Online.</ref>. На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць [[габрэі|габрэяў]], пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Манада|Манадзе]] і [[Сурабая|Сурабаі]]<ref>Ayala Klemperer-Markman. [https://web.archive.org/web/20190804011540/https://www.bh.org.il/jewish-community-indonesia/ «The Jewish Community in Indonesia»]. Translated by Julie Ann Levy. Beit Hatfutsot.</ref>. [[Юдаізм]] калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе [[Сукарна|Сукарны]], але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году<ref>Aryani, Sekar Ayu (25.06.2022). [https://doi.org/10.14421%2Fajis.2022.601.199-226 «Dialectic of Religion and National Identity in North Sulawesi Jewish Communities in The Perspective of Cross-Cultural and Religious Psychology»]. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies. 60 (1). Al-Jamiah Research Centre: 199—226. — [[doi:10.14421/ajis.2022.601.199-226]].</ref>. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога [[Шаар Гашамаім]], разьмешчанай у [[Паўночны Сулавэсі|Паўночным Сулавэсі]], блізу 31 км ад Манады<ref>Wullur, Frangky (25.12.2019). [https://beritamanado.com/bupati-royke-roring-resmikan-synagogue-shaar-hashamayim/ «Bupati Minahasa Royke Roring Resmikan Synagogue Shaar Hashamayim»]. Beritamanado.</ref>. На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы [[Мухамад Сухарта|Мухамада Сухарты]] многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця<ref>[https://web.archive.org/web/20180827174002/http://www.pewforum.org/2018/06/13/how-religious-commitment-varies-by-country-among-people-of-all-ages/ «How religious commitment varies by country among people of all ages»]. Pew Research Center.</ref><ref>Pearce, Jonathan MS (28.10.2018). [https://web.archive.org/web/20181028170242/https://www.patheos.com/blogs/tippling/2018/10/28/religion-in-indonesia-an-insight/ «Religion in Indonesia: An Insight»]. Patheos.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:No 18 Rektorat Universitas Indonesia.jpg|значак|Будынак рэктарату [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт|Інданэзійскага ўнівэрсытэту]].]] Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў<ref>al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro (9.03.2013). [https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years «Awakening Indonesia’s Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years»]. The World Bank Blog.</ref>. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна<ref>Tan, Charlene (2014). [https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf «Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia»]. Nanyang Technological University.</ref>. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93{{%}} дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36{{%}} выпускнікоў школаў<ref name="unesco">[https://web.archive.org/web/20170821124830/http://uis.unesco.org/en/country/ID «Indonesia»]. UNESCO Institute for Statistics.</ref>. Узровень пісьменнасьці складае 96{{%}}, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6{{%}} ВУП<ref name="unesco"/>. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74{{%}}) разьмешчаная на [[Суматра|Суматры]] і [[Ява|Яве]]<ref>Huda, Nur; Pawennei, Irsan; Ratri, Andhina; Taylor, Veronica L. (1.12.2020). [https://web.archive.org/web/20210928070135/https://www.ksi-indonesia.org/assets/uploads/original/2021/02/ksi-1613637314.pdf «Making Indonesia’s Research and Development Better»]. Centre for Innovation Policy and Governance. — С. 36.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200924060508/https://www.asiasentinel.com/p/indonesia-unequal-higher-education «Indonesia’s Unequal Higher Education»]. Asia Sentinel. </ref>. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт]], [[Унівэрсытэт Гаджа Мада]] і [[Бандунскі тэхналягічны інстытут]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220716164900/https://www.topuniversities.com/universities/indonesia?country=%5BID%5D&sorting=%5Brankings_htol «List of Universities in Indonesia»]. QS World University Rankings.</ref>. == Культура == Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|5}}{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|8—9}}<ref>Henley, David (2015). «Indonesia. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism». John Wiley & Sons, Inc. — С. 1—7. — [[doi:10.1002/9781118663202.wberen460]]. ISBN 978-1-118-66320-2.</ref> мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва<ref name="ethnologue"/><ref name="statistics"/> з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар [[ваянг]], [[крыс]], [[батык]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 «Indonesian Batik»]. UNESCO.</ref>, [[пэнчак сілат]], [[ангклунг]], [[гамэлан]] і тры жанры традыцыйнага балійскага танца<ref>[https://web.archive.org/web/20171222052039/https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists «Indonesia — Intangible heritage, cultural sector»]. UNESCO.</ref>. === Мастацтва і архітэктура === [[Файл:Raden Saleh - Six Horsemen Chasing Deer, 1860.jpg|значак|зьлева|''«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем»'' (1860) працы [[Радэг Салег]].]] Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь [[Індыя|Індыі]], арабскага сьвету, [[Кітай|Кітаю]] і [[Эўропа|Эўропы]] — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем<ref>[https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html «Indonesian Arts and Crafts»]. Living in Indonesia</ref>. Жывапіс добра разьвіты на [[Балі (востраў)|Балі]], жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі [[камасан]] або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах [[чандзі]] ва ўсходняй Яве<ref>Forge, Anthony (1978). [https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf «Balinese Traditional Paintings»]. The Australian Museum.</ref>. [[Файл:Museum Balla Lompoa.jpg|значак|Дом [[бугі]] ў Паўднёвым Сулавэсі.]] Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі [[рума адат]]. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю<ref>Reimar Schefold; P. Nas; Gaudenz Domenig, eds. (2004). [https://books.google.com/books?id=Oup15S3lTDAC «Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture»]. NUS Press. — С. 5. — ISBN 978-9971-69-292-6.</ref>. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і [[бамбук]]а з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[сьвіран|сьвірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі). Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі [[нэаліт]]у — мэнгіры, уступістыя [[курган]]ы, [[дальмэны]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі [[андэзыт]]у), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. === Музыка === [[Файл:Tari Pendet.jpg|значак|зьлева|Інданэзійскія танцоркі.]] Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі [[гукарад]]амі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны [[сэлендэра]] і сяміступенны [[пэлог]]. Агулам характэрныя разьвітыя [[гетэрафанія]] і [[поліфанія]], перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры [[гамэлан]]а, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: [[ксыляфон]] [[гамбанг]], мэталафон [[гендэр (музыкальны інструмэнт)|гендэр]], ляжачыя [[гонг]] [[бананг]], бубны [[генданг]]. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы [[крангчонг|падобнага на гітару музычнага інструмэнта]], які выкарыстоўваецца як [[акампанэмэнт]]. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр [[дангдут]], які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі. [[Файл:Angklung-arumba.jpg|значак|Музыка выцінае на [[ангклунг]]у.]] У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам [[клясычная музыка|клясычнай]], гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку [[поп-музыка|поп]] і [[рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць [[Суджасьмін]], Ахмад Пасарыбу, [[Сусьбіні]]. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе. Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу<ref>[https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html «Indonesia Tourism: The Dance and Theater in the Archipelago»]. Indonesia Tourism.</ref>. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені [[Японія|Японіі]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэі]]. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй<ref>Chua Mei Lin (2011). [https://web.archive.org/web/20201206060336/https://www.nhb.gov.sg/spm/-/media/spm/documents/indonesia-land-of-dance-and-dragon.pdf?la=en «Land of Dance & Dragon»]. National Heritage Board.</ref>. === Тэатар і кінэматограф === [[Файл:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|значак|зьлева|[[Пандавы|Пандава]] і [[Крышна]] ў выкананьні тэатру [[ваянг]].]] [[Файл:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|значак|Афіша першага фільму каляніяльных часоў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]».]] [[Ваянг]], яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то ''«[[Рамаяна]]»'' і ''«[[Магабгарата]]»''<ref>[https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf «Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java»]. Gamelan.</ref>. Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія [[лудрук]] і [[кетапрак]], сундскую [[сандывару]], бэтавійскі [[ленонг]]<ref>Dewangga, Kusuma (10.11.2013). [https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html «Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)»]. Indonesia’s Global Portal.</ref> і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару<ref name=britannica/>. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як [[рандай]] народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях<ref>Pauka, Kirstin (1998). «The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre». The Drama Review. 42 (1): 113—121. — [[doi:10.1162/105420498760308706]].</ref><ref name="globalshakespeares">[https://web.archive.org/web/20160316100101/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/ «Randai (Indonesian folk theater form, uses silat)»]. MIT Global Shakespeares.</ref> і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня<ref name="globalshakespeares"/>. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва<ref>Hatley, Barbara (13.11.2017). [https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre «Review: Indonesian post-colonial theatre»]. Inside Indonesia.</ref>. Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]»<ref>Sitorus, Rina (30.11.2017). [https://web.archive.org/web/20191122042803/https://theculturetrip.com/asia/indonesia/articles/the-reformation-of-indonesian-film/ «The Reformation of Indonesian Film»]. The Culture Trip.</ref>, нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. [[Усмар Ісмаіл]], які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно<ref>[https://web.archive.org/web/20190409155237/https://time.com/5206668/google-doodle-usmar-ismail-indonesia/ «Today Is the 97th Birthday of the Father of Indonesian Cinema. Here’s What You Should Know About Usmar Ismail»]. Time.</ref>. У апошнія гады эпохі [[Сукарна]] кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку<ref name="Sen">Sen, Krishna (2006). Giecko, Anne Tereska (ed.). [https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse/page/96 «Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order»]. Oxford/New York: Berg. — С. 96—107. — ISBN 978-1-84520-237-8.</ref>. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «''[[Раб д’ябла]]''» (1980), «''[[Нагабонар]]''» (1987), «''[[Тшут на дыен]]''» (1988), «''[[Кататан сі Бой]]''» (1989) і камэдыі стылю [[варкоп]]у. З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне<ref name="Sen"/>. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла<ref>Kristianto, JB (2.07.2005). [https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm «The Last 10 Years of Indonesia’s Film Industry»]. Kompas</ref>. Як прыклад можна прывесьці фільм «[[Рэйд (фільм)|''Рэйд'']]», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. У 2022 годзе фільм ''«[[ККН у вёсцы танцораў]]»'' пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах<ref>Shackleton, Liz (22.12.2022). [https://web.archive.org/web/20221225073509/https://deadline.com/2022/12/indonesian-films-record-box-office-kkn-di-desa-penari-satans-slaves-2-disney-1235204953/ «Indonesian Films Race Past Pre-Pandemic Admissions Record; 'KKN Di Desa Penari', 'Satan’s Slaves 2', Disney Movies Top 2022 Box Office; Theatrical Market Set For Growth»]. Deadline.</ref>. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку [[інданэзійскі кінафэстываль|фэстываль інданэзійскага кіно]], які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году. === Кухня === З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя [[страва|стравы]], першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў [[кітайская кухня|кітайскай кухні]]<ref name="Кухня-анг">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|значак|зьлева|Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў [[соевая падліва|соевай падліве]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[гарбата]] чаю зь [[лёд]]ам.]] Асноўным [[вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], [[тэмпэ]], сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць [[насі-гарэнг]], то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць [[тумпэнг]] — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-анг" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні [[хлеб]] не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-анг" /><ref name=autogenerated9 />. [[Файл:Nasi ramas rendang.JPG|значак|[[Насі-паданг]] з [[рэнданг]]ам, [[гулай|гулаем]] і гароднінай.]] Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, [[бараніна]], казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[сьвініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]], мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з [[курыца|курыцы]], казьляціны або бараніны, а таксама [[отак-отак]] — здробленыя катлеты з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд [[суп]]ы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца [[крупук]] — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[крэвэткі|крэвэтачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да эўрапейскай [[салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соўс]]ам. Часта падаецца ласунак з трапічнай [[садавіна|садавіны]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спэцыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага [[трысьнёг|трысьнягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алькаголь]] ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як [[туак]]. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а [[бамбузэ]] зь зерня бамбука<ref name="Кухня-анг" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == Спорт == Распаўсюд сярод інданэзійцаў эўрапейскіх відаў спорту пачаўся ў час нідэрляндзкай калянізацыі, але пераважна толькі сярод арыстакратычных колаў. Улады незалежнай Інданэзіі, звычайна, надавалі вялікую ўвагу разьвіцьцю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і [[Інданэзійскі нацыянальны камітэт па спорце|Інданэзійскага нацыянальнага камітэту па спорце]]<ref name="История спорта" >{{спасылка|спасылка=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|загаловак=Perkembangan Olahraga pada Zaman Kemerdekaan|копія=https://www.webcitation.org/659jl9uf0?url=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="KONI" >{{спасылка|спасылка=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|загаловак=Sejarah|выдавецтва=Komite Olahraga Nasional Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659jpvhwh?url=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Gelora Bung Karno Stadium, Asia Cup 2007.jpg|значак|зьлева|Джакарцкі стадыён [[Гелора Бунг Карна]] ўважаецца за найбуйнешы ў краіне.]] Да XXI стагодзьдзя ў краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюд практычна ўсе летнія віды спорту, пры гэтым як мужчынскія, гэтак і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданэзійскія спартоўцы належаць да ліку наймацнейшых, бо паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году]], якія ладзіліся ў [[Палембанг]]у, яны занялі першае месца ў камандным заліку, маючы 182 залатыя, 151 срэбныя і 143 бронзавыя мэдалі. Паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году]], якія ладзіліся ў [[Віетнам]]е, інданэзійскія спартоўцы занялі трэці радок у камандным заліку з 241 мэдалём пасьля Віетнаму і Тайлянду. Поруч з гэтым, у больш шырокім міжнародным маштабе іхныя дасягненьні нашмат больш сьціплыя, бо [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2016]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|2020]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|2024]] гадоў зборная Інданэзіі бралі 3, 5 і 3 мэдалі адпаведна, пры гэтым у 2016 і 2020 гадах залаты мэдаль на кожным зь іх быў толькі адзіны, а ў 2024 годзе інданэзійскія спартоўцы брылі два залатыя мэдалі. Традыцыйна найбольш пасьпяховымі спартоўцамі зь іх ёсьць інданэзійскія [[Бадмінтон|бадмінтаністы]], асабліва мужчыны. [[Мужчынская зборная Інданэзіі па бадмінтоне]] шматкроць брала [[Кубка Томаса]], шмат разоў рабілася алімпійскім чэмпіёнам, а жаночая зборная не адзін раз здабывала [[Кубак Убэр]]<ref name="Бадминтон" >{{спасылка|спасылка=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|загаловак=RI shuttlers see smooth start at Thomas Cup|выдавецтва=The Jakarta Post|копія=https://www.webcitation.org/659jqWkg3?url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Таксама звычайна алімпійскімі мэдалямі краіну забясьпечваюць спартоўцы і спартоўкі зь [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыкі]], асабліва ў лёгкай вазе. Цяжкаатлет [[Эка Юлі Іраван]] чатыры разы быў прызэрам на летніх Алімпійскіх гульняў, пры чым пароўну мае як срэбныя, гэтак і бронзавыя мэдалі. Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплінаў ставяцца [[футбол]], [[бадмінтон]], [[цяжкая атлетыка]] і [[баскетбол]]{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|174—177}}. Футбол ёсьць адным з найболей папулярных відаў спорту ў краіне<ref>{{артыкул|аўтар=Prawira, A.; Suhianto, Y.|загаловак=The Development of the Indonesian Football Industry and its influence Towards National Reputation|выданьне=Sentris|том=5|старонкі=89—99|год=29.11.2024}}</ref>. Інданэзія была першым азіяцкім прадстаўніком на чэмпіянатах сьвету, узяўшы ўдзел у [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянаце сьвету 1938 году]] як Нідэрляндзкая Ост-Індыя<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|загаловак=Indonesia at the 1938 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=20.11.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251207192236/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|дата копіі=07.12.2025}}</ref>. Найбуйнейшым стадыёнам краіны ёсьць джакарцкі шматфункцыянальны стадыён [[Гелора Бунг Карна]], які раней меў зьмяшчальнасьць у 100 тысяч гледачоў, але праз пэўную колькасьць мадэрнізацыяў і перабудоваў колькасьць глядацкіх месцаў была скарочаная да ліку блізкамі 77 тысячам чалавек. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба [[сілат]] і [[сэпактакраў]], разнастайныя гульні на дошцы, у тым ліку [[маджонг]], [[манкала]], а таксама спаборніцтвы, павязаныя з запускам [[паветраны зьмей|паветраных зьмеяў]] і гульні з круцёлкай — [[гасінг]], якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|загаловак=Indonesia. Sports and recreation|выдавецтва=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://www.webcitation.org/659jnxceo?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|загаловак=Gasing Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659kq9049?url=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=J.|прозьвішча=Forshee|спасылка=https://www.bloomsbury.com/au/culture-and-customs-of-indonesia-9781567509984/|загаловак=Culture and Customs of Indonesia|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-3133-3339-2}} * {{кніга|імя=T.|прозьвішча=Friend|спасылка=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674018341|загаловак=Indonesian Destinies|выдавецтва=Harvard University Press|год=2003|isbn=0-674-01137-6||ref=Friend}} * {{Кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1300|выданьне=2nd|месца=Stanford, CA|выдавецтва=Stanford University Press|год=1991|isbn=0-333-57690-X|ref=Ricklefs1991}} * {{кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|спасылка=https://www.sup.org/books/asian-studies/history-modern-indonesia-c-1200|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1200|выдавецтва=Palgrave; Stanford University Press|год=2001|isbn=978-0-8047-4480-5|ref=Ricklefs2001}} * {{кніга|імя=J.G.|прозьвішча=Taylor|спасылка=https://yalebooks.co.uk/book/9780300105186/indonesia/|загаловак=Indonesia: Peoples and Histories|выдавецтва=Yale University Press|год=2003|isbn=978-0-300-12808-6|ref=Taylor}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * {{Curlie|Regional/Asia/Indonesia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Інданэзія]. BBC. * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407114201/http://nn.by/1999/11/07.htm|аўтар=Сяргей Богдан|загаловак=Інданэзія: цана свабоды|выдавец=Наша Ніва|дата публікацыі=ліпень 1999|url=http://nn.by/1999/11/07.htm}} {{Краіны Азіі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 5w0eyvsskx6kb4nz54xo2a4n7rixvvp 2679497 2679496 2026-07-18T19:50:15Z Dymitr 10914 артаграфія, стыль 2679497 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 4,658 трлн $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 16 542 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,402 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2024 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 4 980 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Інданэ́зія''' ({{мова-id|Republik Indonesia}}) — астраўная [[дзяржава]], разьмешчаная ў [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], на астравох [[Малайскі архіпэляг|Малайскага архіпэлягу]] і ў заходняй частцы вострава [[Новая Гвінэя]]. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html «16,000 Indonesian islands registered at UN»]. The Jakarta Post.</ref>, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы<ref>[https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer «Indonesia — The Next Major Oil Importer?»]. Seeking Alpha.</ref>. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў [[Ява]] зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны. Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, [[Джакарта]], зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]], [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] і ўсходняй часткай [[Малайзія|Малайзіі]]. Іншыя суседнія краіны ўключаюць [[Сынгапур]], [[Віетнам]], [[Філіпіны]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Палаў]] і [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], якія належаць [[Індыя|Індыі]]. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці<ref>[https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world «Meet The 10 Megadiverse Countries In The World»]. SEAsia.</ref>. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|загаловак=Indonesia|выдавец=The Observatory of Economic Complexity|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref>. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца [[Кітай]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Японія]], Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія. Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі [[Шрывіджая]], а затым [[Маджапахіт]] гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі [[індуізм|індуісцкія]] і [[будызм|будыйскія]] каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён [[іслам]]у<ref>[https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC «Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations»]. Amsterdam University Press.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC «Indonesia: A Global Studies Handbook»]. ABC-CLIO Corporate.</ref>, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою [[хрысьціянства]], ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава [[Амбон (востраў)|Амбона]] і стварэньня [[Батавія|Батавіі]], у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы і ісламізацыя === Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі [[архантрап]]а, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Recent advances in far eastern paleoanthropology|выданьне=Annual Review of Anthropology|том=17|нумар=1|старонкі=43—77|год=1988|DOI=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Evidence on the age of the Asian Hominidae|выданьне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|том=80|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1983|DOI=10.1073/pnas.80.16.4988}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=de Vos, J.P.; Sondaar, P.Y.|загаловак=Dating hominid sites in Indonesia|выданьне=Science|том=266|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1994|DOI=10.1126/science.7992059}}</ref>, а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Brumm, A.; Jensen, G.M.; van den Bergh, G.D.; Morwood, M.J.; Kurniawan, I.; Aziz, F.; Storey, M.|загаловак=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|выданьне=Nature|том=464|нумар=7289|старонкі=748—752|год=2010|DOI=10.1038/nature08844}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=O'Connor, S.; Bulbeck, D.|загаловак=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|выдавецтва=Oxford Academic|старонкі=346–367}}</ref> Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на [[Сулавэсі]], дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум {{Лік|51200}} гадоў таму<ref>{{спасылка|аўтар=Harris, G.|спасылка=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|загаловак=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|выдавецтва=The Art Newspaper|дата публікацыі=04.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240704104825/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|дата копіі=04.07.2024}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Oktaviana, A.A.; Joannes-Boyau, R.; Hakim, B.|загаловак=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|выданьне=Nature|том=631|нумар=8022|старонкі=814—818|год=03.07.2024|DOI=10.1038/s41586-024-07541-7}}</ref>. Пазьнейшыя [[мэгаліт]]ычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на [[Ява|Яве]], [[Суматра|Суматры]], Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця<ref>{{кніга|імя=T.|прозьвішча=Steimer-Herbet|спасылка=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|загаловак=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|выдавецтва=Archaeopress|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref>. [[Файл:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|значак|зьлева|Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры [[Лубанг Джэрыджы Салег]]. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.]] Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з [[Тайвань (востраў)|Тайваню]] ў астраўную частку [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|5—7}}, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу<ref>{{кніга|аўтар=Bellwood, P.|спасылка=https://www.jstor.org/content/oa_book_edited/j.ctt2jbjx1|загаловак=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|выдавецтва=ANU Press|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref>. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|8—11}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|15—20}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|22-23}}. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|17—22}}. Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае [[Шрывіджая]], пашырылася праз гандаль і [[будызм]]<ref>{{артыкул|аўтар=Manguin, P-Y.|загаловак=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|выданьне=Journal of Urban Archaeology|том=3|старонкі=87—100|год=2021|DOI=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref name="Wicahyah" >{{артыкул|аўтар=Wicahyah, D.; Asyari, A.K.; Irwanto, D.; L.R., Retno Susanti|загаловак=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|выданьне=Ilomata International Journal of Social Science|том=3|нумар=3|старонкі=303—313|год=07.2022|DOI=10.52728/ijss.v3i3.483}}</ref>. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў<ref name="Wicahyah" />. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі [[Сайлендра]] і [[Матарам]] узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з [[Барабудур]]ам і [[Прамбанан]]ам<ref>{{кніга|імя=A. A.|прозьвішча=Munandar|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/159319|загаловак=Cultural Dynamics in a Globalized World|выдавецтва=Taylor & Francis Group|isbn=978-1-315-22534-0}}</ref>. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву<ref>{{кніга|імя=D.W.|прозьвішча=Bade|спасылка=https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1909|загаловак=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|месца=Singapore|выдавецтва=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя [[Маджапагіт]], якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу<ref name="Hall" >{{кніга|імя=K.R.|прозьвішча=Hall|спасылка=https://www.bloomsbury.com/us/history-of-early-southeast-asia-9780742567603/|загаловак=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|месца=Lanham, Maryland|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|год=2011}}</ref>. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі<ref name="Hall" />{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|18}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|21}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|24—26}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|101—103}}. Уздоўж гандлёвых шляхоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяну]] і [[Малацкая пратока|Малацкай пратокі]] [[іслам]] пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|4}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|7}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|10—11}} і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай [[Валі Санга]]. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|9}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|12—14}}. === Прыбыцьцё эўрапейцаў === Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з [[Франсішку Сэран]]ам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, [[гвазьдзік]]ам і [[перац кубэба|перцам кубэба]]. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі [[Нідэрляндзкая Ост-Індзкая кампанія|Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію]], якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў [[Батавія|Батавіі]] і на воставе [[Амбон (востраў)|Амбон]]. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|загаловак=The Dutch East India Company|выдавец=European Heritage Project|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company}}</ref>. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а [[Нідэрлянды]] ўсталявалі на астравах калёнію. [[Файл:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|значак|зьлева|Капітуляцыя прынца [[Дыпанэгора]] нідэрляндзкаму генэралу [[Гэндрык Мэркус дэ Кок|Гэндрыку дэ Коку]], якое скончыла [[Яванская вайна|Яванскую вайну]] ў 1830 годзе.]] З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава [[Ява]], галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|131}}. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то [[Падрыйская вайна]], [[Яванская вайна]] і доўгатэрміновая [[Ачэгаўская вайна]]. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная [[Заходняя Новая Гвінэя]]. У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем<ref>Tjahjono Rahardjo (2013). ''«Between Two Worlds: Ethical Policy, Western education and Javanese arts»''. Academia.edu.</ref>. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала<ref>[https://www.e-ir.info/2015/08/30/the-remnants-of-the-japanese-occupation-of-modern-indonesia/ «The Remnants of the Japanese Occupation of Modern Indonesia»]. E-International Relations Student.</ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] архіпэляг быў захоплены [[Японія|Японскай імпэрыяй]], якая ліквідавала галяндзкую ўладу<ref>Gert Oostindie; Bert Paasman (1998). [http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html ''«Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves»'']. Eighteenth-Century Studies. 31 (3): 349—355. [[doi:10.1353/ecs.1998.0021]]</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 «Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942-50; The Japanese Occupation, 1942-45»]. Library of Congress.</ref>. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то [[Сукарна]] і [[Махамад Хата]]. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася [[Японія]]. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм. === Незалежнасьць === ==== Час барацьбы за незалежнасьць ==== [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|значак|[[Сукарна]] — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.]] Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху [[Сукарна]] быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны [[Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі]] ({{мова-id|Komite Nasional Indonesia Pusat|скарочана}}, ЦНКІ), які абраў Сукарну і [[Махамад Хата|Хату]], адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|150—154}}. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Джак’якарта|Джак’якарту]]<ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар=Poerwokoeoemo, Soedarisman|загаловак=Daerah Istimewa Yogyakarta|месца=Yogyakarta|выдавецтва=Gadjah Mada University Press|год=1984|старонкі=56—63}}</ref>. Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае [[Лінгаджацкае пагадненьне]], паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году [[Рэнвільскае пагадненьне]], якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Букітынгі]]<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў [[Гаагаўская канфэрэнцыя круглага стала|Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі ({{мова-id|Republik Indonesia Serikat|скарочана}}, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою [[фэдэрацыя|фэдэратыўнага]] ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]])<ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак=Всемирная история|месца=Масква|выдавецтва=Мысль|год=1979|том=12|старонкі=359}}</ref>. ==== Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі ==== Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на [[Парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкую рэспубліку]]. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]] наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі<ref name="Sejarah DPR" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|загаловак=Sejarah|выдавецтва=DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Sukarno casting his ballot in the 1955 elections (cropped).jpg|значак|зьлева|Прэзыдэнт [[Сукарна]] галасуе на [[Парлямэнцкія выбары ў Інданэзіі 1955 году|парлямэнцкіх выбарах 1955 году]].]] Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць [[Рада народных прадстаўнікоў (Інданэзія)|парлямэнту]] нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|316—326}}. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў [[Бандунг]]у [[Бандунгаўская канфэрэнцыя|Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі]]<ref name="МИД" >{{спасылка|спасылка=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|загаловак=H. Roeslan Abdulgani|выдавецтва=Deplu RI|копія=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «[[Насакам]]», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» ({{мова-id|Demokrasi Terpimpin|скарочана}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў<ref name="Sejarah DPR"/>. Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок [[сацыялістычны лягер|сацыялістычнага блёку]] пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі [[Заходняя Новая Гвінэя|заходнюю частку Новай Гвінэі]]. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе [[Інданэзійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на [[Малацкі паўвостраў|Малацкім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с">{{кніга|аўтар=Малетин, Н. П.|загаловак=АСЕАН в системе международных отношений|месца=Масква|год=1983|старонкі=4—12}}</ref><ref name="Anwar">{{кніга|аўтар=Anwar, D. F.|загаловак=Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism|месца=Singapore|год=1992|старонкі=26—29,169}}</ref>. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданэзіі|камуністычнай партыяй]] краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасьня]] і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі<ref name="М в с"/>. ==== «Новаы парадак» ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|значак|[[Мухамад Сухарта]] — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.]] Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам [[Мухамад Сухарта|Сухартам]], узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданэзіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек<ref>{{артыкул|загаловак=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|выданьне=CounterPunch|год=05.11.2005}}</ref>. Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія [[Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэсу]] (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{артыкул|загаловак=General Suharto’s New Order|выданьне=Royal Institute of International Affairs|том=44|нумар=1|старонкі=40—47|год=1968}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" >{{спасылка|спасылка=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|загаловак=The Military in Indonesian Politics|выдавецтва=Moscow Defense Brief|копія=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|значак|зьлева|Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.]] Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам<ref name="Golkar" >{{спасылка|спасылка=http://www.golkar.or.id/tentang|загаловак=Sejarah|копія=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|дата копіі=21.08.2011}}</ref><ref name="Museum-DPR71" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|загаловак=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|выдавецтва=Museum DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных [[інвэстыцыя]]ў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасьць|прамысловасьці]], дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой [[Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс]] 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту [[Бухарудын Юсуф Габібі|Бухарудыну Юсуфу Габібі]]{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|401—407}}<ref name="Resigns" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|загаловак=President Suharto Resigns|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. ==== Цяперашні час ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|значак|[[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]] ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.]] Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася [[лібэралізацыя]] партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі [[Рэфэрэндум па самавызначэньні Ўсходняга Тымору|рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору]], падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымара, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году<ref name="Tokoh-Mega" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|загаловак=Presiden Berkepribadian Kuat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|дата копіі=29.07.2011}}</ref>. Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная [[Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі]] на чале з дачкой Сукарны [[Мэгаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня [[Абдурахман Вахід]], а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году{{Зноска|LloydSmith|2001|Lloyd & Smith|29—44}}. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil" >{{спасылка|спасылка=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|загаловак=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|выдавецтва=Time|копія=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="What?" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/710338|загаловак=But What Will Megawati Do?|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="Mega takes" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/717279|загаловак=Mega Takes Charge|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" >{{спасылка|спасылка=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|загаловак=Indonesia: National Security|копія=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]]. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычнай партыі]]. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|дата копіі=21.06.2011}}</ref>. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг<ref name="Мир с Аче" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|загаловак=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ID|загаловак=GDP growth (annual %) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref>, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden RI "Terpopuler"|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|дата копіі=06.08.2011}}</ref>. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя<ref>{{артыкул|аўтар=Stott, D.A.|загаловак=Indonesia’s 2019 Elections: Democracy Consolidated?|выданьне=The Asia-Pacific Journal|том=17|нумар=6|год=15.03.2019}}</ref>, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў<ref>{{кніга|аўтар=Mukartono, A.; Hartiwiningsih, H.|загаловак=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|выдавецтва=Atlantis Press|том=358|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Mietzner, M.|загаловак=Flirting with Autocracy in Indonesia: Jokowi's Majoritarianism and its Democratic Legacy|выданьне=Journal of Current Southeast Asian Affairs|том=44|нумар=3|старонкі=366—384|год=21.02.2025|DOI=10.1177/18681034251318053}}</ref>. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў [[Юсуф Кала]]. == Геаграфія == [[Файл:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|значак|Горныя краявіды [[Усходняя Ява|Ўсходняй Явы]]. На выяве бачныя вульканы [[Сэмэру]] і [[Брома]].]] У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 астравоў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Астравы разьмешчаныя з абодвух бакоў [[роўнік|экватару]]. Па плошчы самымі вялікімі астравамі ёсьць [[Ява]], [[Суматра]], [[Калімантан]] (інданэзійская частка Барнэо), [[Новая Гвінэя]] (падзеленая з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]) і [[Сулавэсі]]. Інданэзія мяжуе з [[Малайзія]]й на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і [[Усходні Тымор|Ўсходнім Тыморам]] на высьпе Тымор. Сталіца [[Джакарта]] знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Мэдан]] і [[Сэмаранг]]. [[Файл:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|значак|зьлева|Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на [[Калімантан]]е і [[Суматра|Суматры]].]] З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а востраў Ява — самы густанаселены востараў у сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны [[Пунчак Ява]] складае 4884 мэтры, а [[Тоба (возера)|возера Тоба]] на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта [[Махакам (рака)|Махакам]] і [[Барыта (рака)|Барыта]] на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры вострава, цякуць па [[балота]]х у [[мора]], забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі. Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і [[землятрус]]аў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых [[вулькан]]аў<ref name=britannica/>, уключаючы [[Кракатао (вулькан)|Кракатао]] і [[Тамбора (вулькан)|Тамбора]], абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна {{лік|70000}} гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году|цунамі 2004 году]], якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і [[Джакарцкі землятрус]] у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і [[Балі (правінцыя)|Балі]]. === Клімат === [[Файл:Koppen-Geiger Map IDN present.svg|значак|Кліматычная мапа Інданэзіі паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref>Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30.10.2018). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6207062 «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»]. Scientific Data. 5: 180214. — [[doi:10.1038/sdata.2018.214]]. PMID 30375988.</ref>.]] Інданэзія ляжыць на [[роўнік|экватары]], таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году<ref>[https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf «Climate: Observations, projections and impacts»]. Met Office Hadley Centre.</ref>. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае [[трапічны клімат]] з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым [[тэмпэратура]] на працягу году вагаецца нязначна<ref name="worldbank">[https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf «Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies»]. World Bank.</ref>. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік<ref name="worldbank"/>. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]] пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага [[мусонны клімат|мусоннага]] і [[саванны клімат|саваннага клімату]] асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў [[Джакарта|Джакарце]] вагаецца ад 26 да 30{{ГЦэ|2=.}}. [[Файл:Gunung Palung Jungle.jpg|значак|зьлева|Джунглі на [[Заходні Калімантан|Заходнім Калімантане]].]] Некаторыя рэгіёны, як то [[Калімантан]] і [[Суматра]], маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то [[Малыя Зонскія астравы]], назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на [[Ява|Яве]] і ўнутраных раёнах Калімантану і [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], і менш у раёнах бліжэйшых да [[Аўстралія|Аўстраліі]], як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70{{%}} да 90{{%}}. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, [[мусон]]ы звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. [[Тайфун]]ы і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках [[Лямбоцкая пратока|Лямбок]] і [[Сапэ (пратока)|Сапэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190324065541/http://countrystudies.us/indonesia/29.htm «Climate»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату<ref>Overland, Indra et al. (2017) [https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier «Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier»]. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI), Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref>. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу {{ГЦэ|1|сп}} да сярэдзіны стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210810205627/https://impactlab.org/map/#usmeas=absolute&usyear=1981-2010&gmeas=change-from-hist&gyear=2080-2099&tab=global&gvar=tasmax-over-95F&gprob=0.5&grcp=rcp85 «Climate Impact Map»]. Climate Impact Lab.</ref><ref name="case">Case, M.; Ardiansyah, F.; Spector, E. (14.11.2007). [https://web.archive.org/web/20180219103237/http://awsassets.panda.org/downloads/inodesian_climate_change_impacts_report_14nov07.pdf «Climate Change in Indonesia: Implications for Humans and Nature»]. WWF.</ref>, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі<ref name="case"/>, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў<ref name="case"/>. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах<ref name="case"/><ref>[https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood «Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood»]. Climate Central.</ref><ref>Lin, Mayuri Mei; Hidayat, Rafki (13.08.2018). [https://web.archive.org/web/20181018234203/https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934 «Jakarta, the fastest-sinking city in the world»]. BBC.</ref>. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20171206014747/http://sdwebx.worldbank.org/climateportal/countryprofile/doc/GFDRRCountryProfiles/wb_gfdrr_climate_change_country_profile_for_IDN.pdf «Indonesia: Climate Risk and Adaptation Country Profile»]. World Bank.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG|значак|[[Рафлезія Арнальда]] расьце ў джунглях [[Суматра|Суматры]] і [[Калімантан]]у.]] Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў [[біяразнастайнасьць|біяразнастайнасьці]] ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных [[Міжнароднае таварыства захаваньня прыроды|Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды]]. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў<ref>Mumtazah, Hani (22.05.2003). [https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml «Indonesia’s Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People»]. Islam Online.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230302064457/https://news.yahoo.com/5-most-biodiverse-countries-world-214740659.html «These Are The 5 Most Biodiverse Countries In The World»]. Yahoo.</ref>. Астравы [[Зондзкі шэльф|Зондзкага шэльфу]], як то Суматра, Ява, Калімантан і [[Балі (востраў)|Балі]], калісьці былі павязаныя з мацерыковай [[Азія]]й і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то [[суматранскі тыгр]], насарог, арангутан, [[азіяцкі слон]] і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, [[Сулавэсі]], Малыя Зонскія астравы і [[Малуку]] займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну<ref>Whitten, T.; Henderson, G.; Mustafa, M. (1996). «The Ecology of Sulawesi». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-075-6.</ref><ref>Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). «The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-076-3.</ref>. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm «Indonesia»]. InterKnowledge Corp.</ref>. [[Файл:Sumatran tiger.jpg|значак|зьлева|[[Суматранскі тыгр]].]] Інданэзія займае другое месца пасьля [[Аўстралія|Аўстраліі]] паводле колькасьці [[эндэмізм|эндэмічных]] відаў, то бок 36{{%}} з 1531 віду птушак і 39{{%}} з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі<ref>Lambertini, Marco (10.04.2011). [https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html «A Naturalist’s Guide to the Tropics, excerpt»]. The University of Chicago Press.</ref>. У Інданэзіі знаходзіцца 83{{%}} старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі<ref>Estoque, Ronald C.; Ooba, Makoto; Avitabile, Valerio; Hijioka, Yasuaki; DasGupta, Rajarshi; Togawa, Takuya; Murayama, Yuji (23.04.2019). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478739 «The future of Southeast Asia’s forests»]. Nature Communications. 10 (1): 1829. — [[doi:10.1038/s41467-019-09646-4]]. PMID 31015425.</ref>. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў<ref>Tomascik, Tomas; Mah, Anmarie Janice; Nontji, Anugerah; Moosa, Mohammad Kasim (1996). «The Ecology of the Indonesian Seas — Part One». Hong Kong: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-078-7.</ref>. Інданэзія лічыцца адной з краінаў [[Каралавы трохкутнік|Каралавага трохкутніка]] з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў [[каралавы рыф|каралавых рыфаў]], з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі<ref>Tamindael, Otniel (17.05.2011). [https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster «Coral reef destruction spells humanitarian disaster»]. Antara News.</ref>. Брытанскі натураліст [[Альфрэд Расэл Ўолес]] апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як [[лінія Ўолеса]], паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі<ref name="Severin">Severin, Tim (1997). «The Spice Island Voyage: In Search of Wallace». Great Britain: Abacus Travel. — ISBN 978-0-349-11040-0.</ref>. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай [[Ламбоцкая пратока|Ламбоцкай пратокі]], паміж [[Ламбок]]ам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году ''«[[Малайскі архіпэляг (кніга)|Малайскі архіпэляг]]»'' Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну<ref>Wallace, A.R. (2000) [1869]. «The Malay Archipelago». Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-645-1.</ref>. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэяй]] цяпер называецца [[Ўалесія]]й<ref name="Severin"/>. [[Файл:Riau palm oil 2007.jpg|значак|Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на [[Суматра|Суматры]].]] Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў<ref name="Miller">Miller, Jason R. (14.08.2007). [https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM «Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population»]. TED Case Studies.</ref>. Гэтак у краіне зьнішчаюцца [[тарфянік]]і, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі<ref name="Miller"/>. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў [[Індэкс экалягічнай эфэктыўнасьці|Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці]] 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце<ref>[https://web.archive.org/web/20200609071235/https://epi.yale.edu/sites/default/files/files/IDN_EPI2020_CP.pdf «2020 Environmental Performance Index»]. Yale University.</ref>. У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў<ref>[https://web.archive.org/web/20230302000019/https://www.youtube.com/watch?v=cBbVu1ZOpYY&t=114s «Selling Out West Papua»]. Al Jazeera.</ref><ref name="Limaho">Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (14.07.2022). [https://doi.org/10.3390%2Fsu14148621 «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia»]. Sustainability. 14 (14): 8621. — [[doi:10.3390/su14148621]].</ref>. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1{{%}} тэрыторыі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20210813152001/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=ID «Forest area (% of land area) — Indoneisa»]. World Bank.</ref>, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87{{%}}<ref name="Tsujino">Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335—347. — [[doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034]].</ref>. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў<ref name="Tsujino"/>. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю [[пальмавы алей|пальмавага алею]]<ref>Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (1.02.2019). [https://doi.org/10.1088%2F1748-9326%2Faaf6db «What causes deforestation in Indonesia?»]. Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. — [[doi:10.1088/1748-9326/aaf6db]].</ref>, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў<ref name="Limaho"/><ref>Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (26.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People»].</ref>. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам [[парніковыя газы|парніковых газаў]] зь лясоў<ref>Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (4.10.2017). [http://www.wri.org/blog/2017/10/evaluating-indonesias-progress-its-climate-commitments «Evaluating Indonesia’s Progress on its Climate Commitments»]. World Resources Institute.</ref>. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў|Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як [[экацыд]]<ref>Yeo, Kate (4.08.2022). [https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ «Explainer: What is ecocide?»]. Eco-Business.</ref><ref>Setiyono, Joko; Natalis, Aga (30.12.2021). [https://doi.org/10.18280%2Fijsdp.160807 «Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia»]. International Journal of Sustainable Development and Planning. 16 (8): 1465—1471. — [[doi:10.18280/ijsdp.160807]].</ref>. == Палітыка == Інданэзія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[прэзыдэнцкая рэспубліка|прэзыдэнцкага ладу]]. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref name="Dwi">Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim (1.01.2006). [https://doi.org/10.1093%2Ficon%2Fmoi055 «Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court»]. International Journal of Constitutional Law. 4 (1): 138—150. — [[doi:10.1093/icon/moi055]].</ref>. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы<ref>Ardiansyah, Fitrian; Marthen, Andri; Amalia, Nur (2015). «Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia». — [[doi:10.17528/cifor/005695]].</ref>. [[Прэзыдэнт Інданэзіі]] зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар. [[Файл:Ruang MPR.jpg|значак|Інаўгурацыя прэзыдэнта [[Джока Відода|Джокі Відоды]] ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.]] Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць [[Народны кансультатыўны кангрэс]]. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта<ref name="1945Constitution">[https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf «The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia»]. International Labour Organization.</ref>, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то [[Рада народнага прадстаўніцтва]] (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды [[Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва]] (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў<ref name="Evans">Evans, Kevin (2019). [https://web.archive.org/web/20190417120111/https://australiaindonesiacentre.org/app/uploads/2018/09/Guide-to-the-2019-Presidential-Elections-Kevin-Evans.pdf «Guide to the 2019 Indonesian Elections»]. Australia-Indonesia Centre.</ref>. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні<ref name="Dwi"/>, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня<ref name="1945Constitution"/>. Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе [[Канстытуцыйны суд Інданэзіі|Канстытуцыйны суд]], які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок [[шарыят]]у<ref>Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf «The Islamic Legal System in Indonesia»]. Pacific Rim Law & Policy Journal.</ref>. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20211019190810/https://www.komisiyudisial.go.id/frontend/static_content/authority_and_duties/about_ky «Authority and Duty»]. Judicial Commission of the Republic of Indonesia.</ref>. Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы. === Палітычныя партыі і выбары === [[Файл:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|значак|зьлева|Дзейны прэзыдэнт краіны [[Прабова Субіянта]].]] З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На [[Усеагульныя выбары ў Інданэзіі 2024 году|ўсеагульных выбарах 2024 году]] [[Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы]] забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году<ref>Siregar, Kiki (22.03.2024). [https://www.channelnewsasia.com/asia/indonesia-elections-pdip-megawati-soekarnoputri-prabowo-subianto-4213661 «Megawati’s PDI-P scores hat-trick in Indonesia election, but the party faces opposition dilemma under a Prabowo government»]. Channel News Asia.</ref>. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца [[Голкар|Партыя функцыянальных групаў]] (Голкар), [[Герындра|Рух за Вялікую Інданэзію]] (Герындра), [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычная партыя]] і [[Партыя квітнеючай справядлівасьці]]. Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін<ref name="Dwi"/><ref name="Evans"/>. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году<ref>Tehusijarana, Karina M. (8.02.2019). [https://web.archive.org/web/20190513073335/https://www.thejakartapost.com/news/2019/02/08/explaining-the-2019-simultaneous-elections.html «Explaining the 2019 simultaneous elections»]. The Jakarta Post.</ref>. === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Indonesia provinces english.png|значак|Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.]] Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Legge, John David, Wolters, Oliver W., McDivitt, James F., Adam, Asvi Warman, Leinbach, Thomas R., Mohamad, Goenawan Susatyo|загаловак=Indonesia|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia|дата=25 лютага 2026}}</ref>. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны ({{мова-id|kabupaten|скарочана}}) і гарадзкія акругі ({{мова-id|kota|скарочана}}). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з [[Усходні Калімантан|Усходняга Калімантану]] была вылучаная правінцыя [[Паўночны Калімантан]]. Правінцыі [[Ачэг (правінцыя)|Ачэг]], [[Джакарта]], [[Джак’якарта]], [[Папуа]] і [[Заходняе Папуа]] маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html «Finally, Aceh local parties to take part in general election»]. The Jakarta Post.</ref>. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы [[шарыят]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Michelle Ann Miller|год=2004|загаловак=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|выданьне=Asian Ethnicity|volume=5|выпуск=3|pages=333—351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref>. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа<ref>[https://www.economist.com/asia/2012/06/30/the-last-frontier «The last frontier»]. The Economist.</ref>. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны. === Замежныя дачыненьні === Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20210829134618/https://kemlu.go.id/portal/id/page/29/kedutaan_konsulat «Missions»]. Ministry of Foreign Affairs</ref>. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі<ref>Péter, Klemensits; Márton, Fenyő (16.08.2017). [https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf «The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi’s „Visi-Misi“ Program»]. Pázmány Péter Catholic University.</ref>. [[Файл:ASEAN HQ 1.jpg|значак|У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|АСЕАН]].]] Інданэзія была значным полем бітваў падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Шматлікія спробы з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>Bevins, Vincent (20.10.2017). [https://web.archive.org/web/20190428190633/https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/the-indonesia-documents-and-the-us-agenda/543534/ «What the United States Did in Indonesia»]. The Atlantic.</ref><ref>Muraviev, Alexey; Brown, Colin (2008). [https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf «Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century»]. Australian National University.</ref> і ў некаторай ступені [[Кітай|Кітая]]<ref>Dahana, A. (1.10.2015). [https://web.archive.org/web/20151005021538/https://www.thejakartapost.com/news/2015/10/01/china-and-sept-30-movement.html «China and the Sept. 30 movement»]. The Jakarta Post.</ref> завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm «Indonesia — Foreign Policy»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (АСЕАН) і [[Усходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкага саміту]]. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з [[Ізраіль|Ізраілем]] і актыўна падтрымлівае [[Дзяржава Палестына|Палестыну]]. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем<ref>Muhammad Zulfikar Rakhmat (11.03.2015). [https://web.archive.org/web/20180613085526/https://thediplomat.com/2015/03/the-quiet-growth-in-indonesia-israel-relations/ «The Quiet Growth in Indonesia-Israel Relations»]. The Diplomat.</ref>. Інданэзія ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]] і [[Арганізацыя ісламскай супрацы|Арганізацыі ісламскай супрацы]]<ref>Roberts, C.; Habir, A.; Sebastian, L. (25.02.2015). [https://web.archive.org/web/20230309152554/https://books.google.com/books?id=Fri_BwAAQBAJ&pg=PP62 «Indonesia’s Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order»]. Springer. — ISBN 978-1-137-39741-6.</ref>. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, [[Кернская група|Кернскай групы]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] і раней была сябрам [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты|ОПЭК]]<ref>Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda. [https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 «Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again»]. Reuters.</ref>. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году<ref>Pierre van der Eng (2.12.2017). [https://web.archive.org/web/20180722143133/http://www.eastasiaforum.org/2017/12/02/why-does-indonesia-seem-to-prefer-foreign-aid-from-china/ «Why does Indonesia seem to prefer foreign aid from China?»]. East Asia Forum.</ref>, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой<ref>Yasmin, Nur (18.10.2019). [https://web.archive.org/web/20191020134511/https://jakartaglobe.id/news/indonesia-launches-212m-international-development-aid-fund «Indonesia Launches $212M International Development Aid Fund»]. Jakarta Globe.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году<ref name="mfa">{{Спасылка|url=https://indonesia.mfa.gov.by/en/bilateral_relations/political/|загаловак=Bilateral Relations with the Republic of Indonesia|выдавец=Embassy of the Republic of Belarus in the Republic of Indonesia|мова=en|}}</ref>. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у Інданэзіі<ref name="mfa"/>. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы [[алей]], [[садавіна]], арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка. === Праблема Заходняй Новай Гвінэі === Ад 1965 году папуасы [[Заходняя Новая Гвінэя|Заходняй Новай Гвінэі]] змагаюцца за ўзьяднаньне з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе [[Арганізацыя вызваленьня Папуа]], якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі. === Войска === [[Файл:Taruna akmil.jpg|значак|зьлева|Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.]] Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах<ref>{{кніга|аўтар=International Institute for Strategic Studies|спасылка=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023|загаловак=The Military Balance 2023|месца=London|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-032-50895-5}}</ref>. Войска ўзьнікла ў [[вайна за незалежнасьць Інданэзіі|вайны за незалежнасьць Інданэзіі]], фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=McVey, R.|загаловак=The Post-Revolutionary Transformation of the Indonesian Army|выданьне=Indonesia|старонкі=131—176|год=04.1971|DOI=10.2307/3350748}}</ref>. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам<ref>{{кніга|аўтар=Rabasa, A.; Haseman, J.|спасылка=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2002/MR1599.pdf|загаловак=The Military and Democracy in Indonesia: Challenges, Politics, and Power|выдавецтва=RAND Corporation|год=2002}}</ref><ref name="Mietzner" >{{кніга|імя=M.|прозьвішча=Mietzner|спасылка=https://www.files.ethz.ch/isn/35255/PS023.pdf|загаловак=The Politics of Military Reform in Post-Suharto Indonesia: Elite Conflict, Nationalism, and Institutional Resistance|выдавецтва=East-West Center Washington|том=23}}</ref>. У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі»<ref>{{кніга|аўтар=Djiwandono, J.S.|загаловак=Civil-Military Relations in Indonesia: The Case of ABRI's Dual Function|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–58|isbn=978-0-429-50157-9}}</ref>. Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня<ref name="Mietzner" />. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю<ref>{{кніга|аўтар=McCulloch, L.|загаловак=The Military as an Economic Actor|выдавецтва=Palgrave Macmillan, London|старонкі=94–123|isbn=978-1-349-43323-0}}</ref>. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2023&locations=ID&start=2007&view=chart|загаловак=Military expenditure (% of GDP) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Matthews, R.|загаловак=Indonesia's defense acquisition strategy|выданьне=Asian Security|том=21|нумар=2|старонкі=125—148|год=06.07.2025|DOI=10.1080/14799855.2025.2527088}}</ref>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору]] і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у [[Ачэг]]у і [[Заходняе Новае Папуа|Папуа]]{{Зноска|Friend|2003|Friend|269—273}}{{Зноска|Friend|2003|Friend|477—480}}. [[Ачэгаўскі канфлікт|Паўстаньне ў Ачэгу]] скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі<ref>{{артыкул|аўтар=Rusdianto, A.|загаловак=Implementation of Special Autonomy Policy in Papua Province|выданьне=International Journal of Progressive Sciences and Technologies|том=39|старонкі=457—464|год=06.2023|DOI=10.52155/ijpsat.v39.1.5404}}</ref>. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Baird, N.|загаловак=The Universal Periodic Review and West Papua: Beyond Invisibility?|выданьне=International Journal on Minority and Group Rights|том=32|нумар=1|старонкі=24—60|год=01.04.2024|DOI=10.1163/15718115-bja10158}}</ref>. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасьці ААН]]. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувэйт|Кувэйце]]<ref name="Buku Putih" >{{спасылка|спасылка=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|загаловак=Indonesia Military Strength|выдавецтва=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|копія=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. === Дзяржаўная сымболіка === Дзяржаўная сымболіка Інданэзіі рэглямэнтуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам, то бок у адпаведнасьці з законам аб дзяржаўным сьцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была ўхваленая ў 2009 годзе<ref name="UUD" >{{спасылка|спасылка=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|загаловак=Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskah|выдавецтва=Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat|копія=https://www.webcitation.org/659e94Wl7?url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="UU24" >{{спасылка|спасылка=http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|загаловак=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaan|выдавецтва=Sekretariat Negara|копія=https://web.archive.org/web/20101231110220/http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|дата копіі=31.12.2010}}</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|значак|зьлева|[[Герб Інданэзіі]].]] [[Сьцяг Інданэзіі]] ўяўляе сабою прастакутны палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзьве гарызантальныя простыя роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацьверджаныя розныя памеры сьцяга дзеля розных дзяржаўных установаў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадзкіх імпрэзаў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязьменнай<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Чырвона-белы сьцяг упершыню пачаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэньня сьцяга і значэньне ягоных колераў дакумэнтальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сьцяга сярэдневечнай дзяржавы Маджапагіт, дзе чырвоны сымбалізуе адвагу, а белы — чысьціню памкненьняў. Існуе таксама вэрсія зьяўленьня інданэзійскага сьцяга ад [[Сьцяг Нідэрляндаў|нідэрляндзкага]], ад якога былі ўзятыя толькі два з трох колераў<ref name="Flags" >{{спасылка|спасылка=https://www.fotw.info/flags/id.html|загаловак=Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/616oBBP3M?url=https://www.fotw.info/flags/id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. Дзяржаўным [[герб Інданэзіі|гербам Інданэзіі]] ёсьць залатая мітычная птушка Гаруда з [[тарча (геральдыка)|тарчой]] на грудзях. Апярэньне Гаруды сымбалізуе 17 жніўня 1945 году, то бок дату абвяшчэньня стварэньня Рэспублікі Інданэзіі. Гэтак 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі ёсьць спасылкай на 1945 год, пр гэтым 8 пёраў у хвасьце сымбалізуе месяц жнівень, а 17 пёраў у кожным з крылаў ёсьць пазнакай 17 дня. У кіпцюрах Гаруда трымае срэбную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасьці» ({{мова-jv|Bhinneka Tunggal Ika|скарочана}}) ці літаральна «разнастайнасьць адзінае гэта»<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Шчыт на грудзях Гаруды складаецца з чатырох частак, а яшчэ адзін малы шчытком зьмешчаны ў цэнтры канструкцыі. Пяць элемэнтаў герба сымбалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалёгіі. Гэтак залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба ёсьць сымбалем веры ў адзінага Бога, а галава [[бантэнг]]у ў першай частцы ў барвовым полі ёсьць спасылкай на народнасьць, кіраваную прадстаўнічымі органамі, дрэва баньян на срэбным тле атаесамляе нацыянальнае адзінства, а рысавы парастак і галінка бавоўны ў трэцім срэбным полі спасылаюцца ўсеагульную сацыяльную справядлівасьць, ланцуг з круглявых і прастакутных зьвёнаў у чацвёртым полі ёсьць сымбалем справядлівага і цывілізаванага гуманізму. Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пас, які сымбалізуе роўнік, які пераразае Інданэзію<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Герб быў распрацаваны султанам [[Пантыянак]]у Гамідам II падчас ягонай працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданэзіі і зацьверджаны ў якасьці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданэзіі 11 лютага 1950 году<ref name="Hamid" >{{спасылка|спасылка=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|загаловак=Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultan|выдавецтва=Tempo|копія=https://www.webcitation.org/616oKImA2?url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Гімн Інданэзіі|Гімн Рэспублікі Інданэзіі]], вядомы як «Вялікая Інданэзія» ({{мова-id|Indonesia Raya|скарочана}}) складзены кампазытарам [[Ваге Рудольф Супратман|Ваге Рудольфам Супратманам]] у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў час кангрэсу моладзевых арганізацыяў 28 кастрычніка 1928 году. У якасьці дзяржаўнага гімну гэты твор ухвалілі ў дзень абвяшчэньня незалежнасьці краіны 17 жніўня 1945 году<ref name="UUD" /><ref name="IR" >{{спасылка|спасылка=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|загаловак=Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysia|копія=https://www.webcitation.org/616oMukBd?url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|дата копіі=21.08.2011}}</ref> . == Эканоміка == [[Файл:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|значак|Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці [[пальмавы алей|пальмавага алею]] ў [[Заходняя Ява|Заходняй Яве]]. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту<ref>Pacheco, P.; Gnych, S.; Dermawan, A.; Komarudin, H.; Okarda, B. (2017). «The Palm Oil Global Value Chain: Implications for Economic Growth and Social and Environmental Sustainability». Center for International Forestry Research — Working Paper. 220.</ref>.]] Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю<ref>[https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177 «Economy of Indonesia»]. Indonesia Investments.</ref>. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў [[Група дваццаці|G20]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150205230641/http://g20.org/ «G20 Presidency of Indonesia»]. G20.</ref>, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. [[Сфэра паслугаў]] зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%)<ref>[https://web.archive.org/web/20181126092751/https://www.statista.com/statistics/319236/share-of-economic-sectors-in-the-gdp-in-indonesia/ «Indonesia: Share of economic sectors in the gross domestic product (GDP) from 2008 to 2018»]. Statista.</ref>. Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца [[каўчук]]а, [[какава]] (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), [[перац|перца]], [[хінін]]а. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15{{%}} паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: [[рыс]], [[каўчукавае дрэва]], [[гарбата]], [[тытунь]], экзатычныя [[спэцыі]], [[пальма (дрэва)|пальма]] і г. д. [[Файл:Industry area - panoramio.jpg|значак|зьлева|Прамысловыя вытворчасьці ў [[Батам]]е.]] Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна<ref name="Elias">Elias, Stephen; Noone, Clare (2011). [https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf «The Growth and Development of the Indonesian Economy»]. Reserve Bank of Australia.</ref>. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі<ref name="Elias"/>. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на [[нафта|нафту]] ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X «Indonesia — Poverty and Wealth»]. Encyclopedia of the Nations.</ref>. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкім фінансавым крызісам]] 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%<ref>Titiheruw, Ira S.; Atje, Raymond (2008). «Managing Capital Flows: The Case of Indonesia». Asian Development Bank Institute Discussion Paper. 94: 9—10.</ref>. У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя<ref>Temple, Jonathan (15.08.2001). [https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf «Growing into trouble: Indonesia after 1966»]. University of Bristol.</ref> і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў<ref>Van der Eng, Pierre (4.02.2002). [https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf «Indonesia’s growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses»]. Australian National University.</ref> спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня<ref>[https://web.archive.org/web/20180125114318/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=11&sy=2007&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= «World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects — Indonesia»]. International Monetary Fund.</ref>, што дапамагло Інданэзіі перажыць [[Сусьветны эканамічны крызіс 2008—2013 гадоў|сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm «IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth»]. International Monetary Fund. </ref> і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг<ref>[https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940 «Fitch Upgrades Indonesia’s Rating to Investment Grade»]. Jakarta Globe.</ref>. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%<ref>Musyaffa, Iqbal (9.01.2020). [https://web.archive.org/web/20200110142100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-s-economy-grew-last-year-despite-shortfalls/1697593 «Indonesia’s economy grew last year despite shortfalls»]. Anadoly Agency.</ref>. У першы год сусьветнай [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]] эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220622092437/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/37584 «Indonesia Economic Prospects, June 2022: Financial Deepening for Stronger Growth and Sustainable Recovery»]. WorldBank.</ref>. === Турызм === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|значак|[[Барабудур]] у [[Цэнтральная Ява|Цэнтральнай Яве]] зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі<ref>Elliott, Mark (2003). «Indonesia». Melbourne: Lonely Planet Publications Pty Ltd. — С. 211—215. — ISBN 978-1-74059-154-6.</ref>.]] [[Турызм]] у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221226010318/https://www.weforum.org/reports/travel-and-tourism-development-index-2021/explore-the-data#report-nav «Travel and Tourism Development Index 2021 Edition — Interactive Data and Economy Profiles»]. World Economic Forum.</ref>. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Сынгапур]]у, [[Малайзія|Малайзіі]] і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201206034809/https://www.bps.go.id/indicator/16/327/3/jumlah-kedatangan-wisatawan-mancanegara-ke-indonesia-menurut-negara-tempat-tinggal.html «Number of International Tourist Arrivals to Indonesia by Country of Residence»]. Statistics Indonesia. 2002—2019.</ref>. З 2011 году ''«Цудоўная Інданэзія»'' ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію<ref>Erwida, Maulia (6.01.2011). [https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html «Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign»]. The Jakarta Post.</ref>. Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі [[арангутаны|арангутанаў]]. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы [[Барабудур]] і [[Прамбанан]], а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]], у тым ліку нацыянальны парк [[Камода (нацыянальны парк)|Камода]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Jakarta.jpg|значак|Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны [[Джакарта|Джакарты]].]] Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25{{%}}<ref>https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 Fifty years needed to bring population growth to zero"]. Waspada Online.</ref>. [[Ява]] — самы густанаселены востраў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, дзе пражывае 56{{%}} насельніцтва краіны<ref name="bps">[https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf «Hasil Sensus Penduduk 2020»]. Statistics Indonesia. 2021. — С. 9.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км²<ref name="bps"/>, што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек<ref>Nitisastro, Widjojo (2006). [https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC «Population Trends in Indonesia»]. Equinox Publishing. — С. 268. — ISBN 9789793780436.</ref>. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf «World Population Prospect: 2017 Revision»]. United Nations Department of Economics and Social Affairs.</ref>. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году. Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу [[Джакарта|Джакарты]] і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191 «BBC: First contact with isolated tribes?»]. Survival International.</ref>. На 2017 год каля 54,7{{%}} насельніцтва пражывае ў гарадах<ref>[https://web.archive.org/web/20210812214024/https://ourworldindata.org/grapher/share-of-population-urban «Share of people living in urban areas, 2017»]. Our World in Data.</ref>. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition»]. Demographia.</ref>. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў [[Малайзія|Малайзіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Сынгапур]]ы, [[Ганконг]]у, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>Krisetya, Beltsazar (14.09.2016). [https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7 «Tapping the Indonesian Diaspora Potential»]. Forum for International Studies.</ref>. Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў [[мусульмане]] і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага [[хрысьціянства|хрысьціяне]], ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых. === Этнічныя групы і мовы === [[Файл:Sarungan.jpg|значак|зьлева|Купа [[яванцы|яванцаў]] у нацыянальных строях.]] Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў<ref name="statistics">Na’im, Akhsan; Syaputra, Hendry (2010). [https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf «Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians»]. Statistics Indonesia.</ref>. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад [[аўстранэзійцы|аўстранэзійскіх]] народаў, чые мовы паходзяць ад [[прааўстранэзійскія мовы|прааўстранэзійскай мовы]], якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — [[мэланэзійцы]], якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок [[Малуцкія астравы]], заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]] і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў<ref>Dawson, B.; Gillow, J. (1994). «The Traditional Architecture of Indonesia». London: Thames and Hudson Ltd. p. 7. ISBN 978-0-500-34132-2.</ref><ref>Truman Simanjuntak; Herawati Sudoyo; Multamia R.M.T. Lauder; Allan Lauder; Ninuk Kleden Probonegoro; Rovicky Dwi Putrohari; Desy Pola Usmany; Yudha P.N. Yapsenang; Edward L. Poelinggomang; Gregorius Neonbasu (2015). [https://web.archive.org/web/20221225091356/https://gln.kemdikbud.go.id/glnsite/diaspora-melanesia-di-nusantara/ «Diaspora Melanesia di Nusantar»]. Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. — ISBN 978-602-1289-19-8.</ref>. [[Файл:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|значак|Мапа этнічных групаў Інданэзіі.]] [[Яванцы]] зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2{{%}} насельніцтва<ref name="statistics"/>. Яны дамінуюць у палітыцы<ref>Kingsbury, Damien (2003). «Autonomy and Disintegration in Indonesia». Routledge. — С. 131. — ISBN 0-415-29737-0.</ref>. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. [[Сунданцы]] ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4{{%}}), за якой рушаць [[малайцы]], [[батакі]], [[мадурцы]], [[бэтаві]], [[мінангкабаў (народ)|мінангкабаў]] і народы [[бугі]]. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|256}}. Афіцыйнай мовай краіны ёсьць [[інданэзійская мова|інданэзійская]], якая зважаецца варыянтам [[малайская мова|малайскай мовы]], базуючыся на ейным [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыжным]] дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў [[лінгва франка]] архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html «The History of Indonesian»]. Language Translation, Inc.</ref>. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў<ref name="ethnologue">Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. [https://web.archive.org/web/20190626224541/https://www.ethnologue.com/country/ID/languages «Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition»]. SIL International.</ref>, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 [[папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref name="ethnologue"/>. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае [[яванская мова|яванская]], якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне [[Джак’якарта (спэцыяльная акруга)|Джак’якарта]]<ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Details/162614/perda-no-2-tahun-2021 «Peraturan Daerah Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 2 Tahun 2021 tentang Pemeliharaan dan Pengembangan Bahasa, Sastra, dan Aksara Jawa (Regional Regulation 2)»]. Governor of Special Region of Yogyakarta.</ref>. У 1930 годзе колькасьць [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]], іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4{{%}} ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>van Nimwegen, Nico (2002). [https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf «The Demographic History of the Dutch in the East Indies»]. Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.</ref>. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай мовы]] аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў<ref>Baker, Colin; Prys Jones, Sylvia (1998). [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC «Encyclopedia of bilingualism and bilingual education»]. Multilingual Matters Ltd. — С. 202. — ISBN 9781853593628.</ref>. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя<ref>Ward, Kerry (2009). «Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 322—342. — ISBN 978-0-521-88586-7.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Pradaksina.jpg|значак|зьлева|Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.]] Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то [[іслам]], [[пратэстанцтва]], [[каталіцтва]], [[індуізм]], [[будызм]], [[канфуцыянства]]<ref>Shah, Dian A. H. (2017). [https://web.archive.org/web/20230309152557/https://books.google.com/books?id=8ek4DwAAQBAJ&q=Constitutions%2C%20Religion%20and%20Politics%20in%20Asia%3A%20Indonesia%2C%20Malaysia&pg=PR6 «Constitutions, Religion and Politics in Asia: Indonesia, Malaysia and Sri Lanka»]. Cambridge: Cambridge University Press. — ISBN 978-1-107-18334-6.</ref><ref name="Marshall">Marshall, Paul (2018). [https://doi.org/10.1080%2F15570274.2018.1433588 «The Ambiguities of Religious Freedom in Indonesia»]. The Review of Faith & International Affairs. 16 (1): 85-96. — [[doi:10.1080/15570274.2018.1433588]].</ref> і рэлігіі карэннага насельніцтва<ref name="Marshall"/><ref>[https://web.archive.org/web/20240229034716/https://nasional.kompas.com/read/2016/12/07/09405241/penjelasan.pemerintah.terkait.pentingnya.kolom.agama.di.kk.dan.ktp «Penjelasan Pemerintah Terkait Pentingnya Kolom Agama di KK dan KTP»]. Kompas.</ref>, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны<ref name="1945Constitution"/>. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7{{%}}), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|379}}, прычым [[сунізм|суніты]] складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99{{%}})<ref>[https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/ «Sunni and Shia Muslims»]. Pew Research Center.</ref>. [[шыізм|Шыіты]] і [[агмадызм|агмадыты]], адпаведна, складаюць 1{{%}} (1—3 мільёны) і 0,2{{%}} (200 000—400 000) мусульманаў<ref name="Marshall"/>. Каля 10{{%}} інданэзійцаў прыяналежаць на [[хрысьціянства]], пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях<ref>[https://web.archive.org/web/20221206002546/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238298 «International Religious Freedom Report for 2014, Indonesia»]. U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, 2014.</ref>. Большасьць індуістаў — балійцы<ref>Oey, Eric (1997). «Bali» (3rd ed.). Singapore: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-028-2.</ref>, а большасьць будыстаў — [[кітайцы]]-інданэзійцы<ref>Suryadinata, Leo, ed. (2008). [https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA98 «Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia»]. Institute of Southeast Asian Studies. — ISBN 9789812308351.</ref>. [[Файл:Salah Satu Upacara Besar Di Pura Agung Besakih.jpg|значак|Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.]] Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся [[анімізм]]у і [[дынамізм]]у, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў<ref name="Ooi">Ooi, Keat Gin, ed. (2004). «Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)». ABC-CLIO. — С. 177. — ISBN 978-1-57607-770-2.</ref>. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі ([[х’ян]]) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы<ref name="Ooi"/>. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі [[сунда вівітан]], даяцкі [[кахарынган]] і яванскі [[кеявэн]]. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія [[абанганы]], балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі<ref>Magnis-Suseno, F. (1981). «Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life». PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997. — С. 15—18. — ISBN 979-605-406-X.</ref>. Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства [[Салаканагара]] на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным [[Вялікая Індыя|індыянізаваным]] каралеўствам на архіпэлягу. [[Будызм]] зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як [[Маджапагіт]], [[Сайлендра]], [[Шрывіджая]] і [[Матарам]]. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру<ref>Rachman, T. (2013). «'Indianization' of Indonesia in an Historical Sketch». International Journal of Nusantara Islam. 1 (2).</ref><ref>Sedyawati, Edi (19.12.2014). [https://web.archive.org/web/20170415194440/https://www.sanskritimagazine.com/india/global-influence-of-hinduism/influence-hinduism-buddhism-indonesian-culture/ «Influence of Hinduism and Buddhism on Indonesian culture»]. Sanskriti Magazine.</ref>. [[Файл:Masjid Baiturrahman - panoramio.jpg|значак|зьлева|Вялікі [[мячэт Байтуррагман Рая]] ў [[Банда-Ачэ]].]] [[Іслам]] трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам [[шафійскі мазгаб|шафійскай]] школы, а таксама [[суфізм|суфійскімі]] гандлярам з [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскага субкантынэнту]] і паўднёвай [[Арабійскі паўвостраў|Арабіі]] яшчэ ў VIII стагодзьдзі<ref>Martin, Richard C. (2004). «Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Vol. 2: M-Z». Macmillan.</ref><ref>Gerhard Bowering et al. (2012). «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — С. xvi. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры)<ref>[https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html «Indonesia — Bhineka Tunggal Ika»]. Centre Universitaire d’Informatique.</ref>{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|12—14}}. Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік [[Чжэн Хэ]] і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах<ref>Taufiq Tanasaldy. «Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia». Brill Academic. — ISBN 978-90-04-26373-4.</ref><ref>Gerhard Bowering et al.. «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры. [[Файл:Patung Tuan ma-Semana Santa.jpg|значак|Каталіцкая цырымонія на [[пакутны тыдзень]] у [[Ларантука|Ларантуцы]].]] Распаўсюдам [[каталіцтва]] займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт [[Францішак Ксавэры]], які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|25—26}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml «About St Francis Xavier»]. Catholic Archdiocese of Sydney.</ref>. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай [[Гішпанія|Гішпаніі]]. [[Пратэстанцтва]] перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] і [[лютэранства|лютэранскіх]] місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|62}}<ref>Vickers, Adrian (2005). [https://archive.org/details/historyofmoderni00adri «A History of Modern Indonesia»]. Cambridge University Press. — С. 22. — ISBN 0-521-54262-6.</ref><ref>Goh, Robbie B.H. (2005). «Christianity in Southeast Asia». Institute of Southeast Asian Studies. — С. 80. — ISBN 978-981-230-297-7.</ref>. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php «Indonesia — Asia»]. Reformed Online.</ref>. На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць [[габрэі|габрэяў]], пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Манада|Манадзе]] і [[Сурабая|Сурабаі]]<ref>Ayala Klemperer-Markman. [https://web.archive.org/web/20190804011540/https://www.bh.org.il/jewish-community-indonesia/ «The Jewish Community in Indonesia»]. Translated by Julie Ann Levy. Beit Hatfutsot.</ref>. [[Юдаізм]] калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе [[Сукарна|Сукарны]], але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году<ref>Aryani, Sekar Ayu (25.06.2022). [https://doi.org/10.14421%2Fajis.2022.601.199-226 «Dialectic of Religion and National Identity in North Sulawesi Jewish Communities in The Perspective of Cross-Cultural and Religious Psychology»]. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies. 60 (1). Al-Jamiah Research Centre: 199—226. — [[doi:10.14421/ajis.2022.601.199-226]].</ref>. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога [[Шаар Гашамаім]], разьмешчанай у [[Паўночны Сулавэсі|Паўночным Сулавэсі]], блізу 31 км ад Манады<ref>Wullur, Frangky (25.12.2019). [https://beritamanado.com/bupati-royke-roring-resmikan-synagogue-shaar-hashamayim/ «Bupati Minahasa Royke Roring Resmikan Synagogue Shaar Hashamayim»]. Beritamanado.</ref>. На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы [[Мухамад Сухарта|Мухамада Сухарты]] многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця<ref>[https://web.archive.org/web/20180827174002/http://www.pewforum.org/2018/06/13/how-religious-commitment-varies-by-country-among-people-of-all-ages/ «How religious commitment varies by country among people of all ages»]. Pew Research Center.</ref><ref>Pearce, Jonathan MS (28.10.2018). [https://web.archive.org/web/20181028170242/https://www.patheos.com/blogs/tippling/2018/10/28/religion-in-indonesia-an-insight/ «Religion in Indonesia: An Insight»]. Patheos.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:No 18 Rektorat Universitas Indonesia.jpg|значак|Будынак рэктарату [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт|Інданэзійскага ўнівэрсытэту]].]] Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў<ref>al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro (9.03.2013). [https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years «Awakening Indonesia’s Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years»]. The World Bank Blog.</ref>. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна<ref>Tan, Charlene (2014). [https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf «Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia»]. Nanyang Technological University.</ref>. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93{{%}} дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36{{%}} выпускнікоў школаў<ref name="unesco">[https://web.archive.org/web/20170821124830/http://uis.unesco.org/en/country/ID «Indonesia»]. UNESCO Institute for Statistics.</ref>. Узровень пісьменнасьці складае 96{{%}}, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6{{%}} ВУП<ref name="unesco"/>. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74{{%}}) разьмешчаная на [[Суматра|Суматры]] і [[Ява|Яве]]<ref>Huda, Nur; Pawennei, Irsan; Ratri, Andhina; Taylor, Veronica L. (1.12.2020). [https://web.archive.org/web/20210928070135/https://www.ksi-indonesia.org/assets/uploads/original/2021/02/ksi-1613637314.pdf «Making Indonesia’s Research and Development Better»]. Centre for Innovation Policy and Governance. — С. 36.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200924060508/https://www.asiasentinel.com/p/indonesia-unequal-higher-education «Indonesia’s Unequal Higher Education»]. Asia Sentinel. </ref>. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт]], [[Унівэрсытэт Гаджа Мада]] і [[Бандунскі тэхналягічны інстытут]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220716164900/https://www.topuniversities.com/universities/indonesia?country=%5BID%5D&sorting=%5Brankings_htol «List of Universities in Indonesia»]. QS World University Rankings.</ref>. == Культура == Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|5}}{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|8—9}}<ref>Henley, David (2015). «Indonesia. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism». John Wiley & Sons, Inc. — С. 1—7. — [[doi:10.1002/9781118663202.wberen460]]. ISBN 978-1-118-66320-2.</ref> мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва<ref name="ethnologue"/><ref name="statistics"/> з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар [[ваянг]], [[крыс]], [[батык]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 «Indonesian Batik»]. UNESCO.</ref>, [[пэнчак сілат]], [[ангклунг]], [[гамэлан]] і тры жанры традыцыйнага балійскага танца<ref>[https://web.archive.org/web/20171222052039/https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists «Indonesia — Intangible heritage, cultural sector»]. UNESCO.</ref>. === Мастацтва і архітэктура === [[Файл:Raden Saleh - Six Horsemen Chasing Deer, 1860.jpg|значак|зьлева|''«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем»'' (1860) працы [[Радэг Салег]].]] Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь [[Індыя|Індыі]], арабскага сьвету, [[Кітай|Кітаю]] і [[Эўропа|Эўропы]] — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем<ref>[https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html «Indonesian Arts and Crafts»]. Living in Indonesia</ref>. Жывапіс добра разьвіты на [[Балі (востраў)|Балі]], жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі [[камасан]] або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах [[чандзі]] ва ўсходняй Яве<ref>Forge, Anthony (1978). [https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf «Balinese Traditional Paintings»]. The Australian Museum.</ref>. [[Файл:Museum Balla Lompoa.jpg|значак|Дом [[бугі]] ў Паўднёвым Сулавэсі.]] Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі [[рума адат]]. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю<ref>Reimar Schefold; P. Nas; Gaudenz Domenig, eds. (2004). [https://books.google.com/books?id=Oup15S3lTDAC «Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture»]. NUS Press. — С. 5. — ISBN 978-9971-69-292-6.</ref>. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і [[бамбук]]а з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[сьвіран|сьвірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі). Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі [[нэаліт]]у — мэнгіры, уступістыя [[курган]]ы, [[дальмэны]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі [[андэзыт]]у), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. === Музыка === [[Файл:Tari Pendet.jpg|значак|зьлева|Інданэзійскія танцоркі.]] Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі [[гукарад]]амі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны [[сэлендэра]] і сяміступенны [[пэлог]]. Агулам характэрныя разьвітыя [[гетэрафанія]] і [[поліфанія]], перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры [[гамэлан]]а, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: [[ксыляфон]] [[гамбанг]], мэталафон [[гендэр (музыкальны інструмэнт)|гендэр]], ляжачыя [[гонг]] [[бананг]], бубны [[генданг]]. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы [[крангчонг|падобнага на гітару музычнага інструмэнта]], які выкарыстоўваецца як [[акампанэмэнт]]. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр [[дангдут]], які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі. [[Файл:Angklung-arumba.jpg|значак|Музыка выцінае на [[ангклунг]]у.]] У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам [[клясычная музыка|клясычнай]], гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку [[поп-музыка|поп]] і [[рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць [[Суджасьмін]], Ахмад Пасарыбу, [[Сусьбіні]]. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе. Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу<ref>[https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html «Indonesia Tourism: The Dance and Theater in the Archipelago»]. Indonesia Tourism.</ref>. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені [[Японія|Японіі]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэі]]. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй<ref>Chua Mei Lin (2011). [https://web.archive.org/web/20201206060336/https://www.nhb.gov.sg/spm/-/media/spm/documents/indonesia-land-of-dance-and-dragon.pdf?la=en «Land of Dance & Dragon»]. National Heritage Board.</ref>. === Тэатар і кінэматограф === [[Файл:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|значак|зьлева|[[Пандавы|Пандава]] і [[Крышна]] ў выкананьні тэатру [[ваянг]].]] [[Файл:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|значак|Афіша першага фільму каляніяльных часоў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]».]] [[Ваянг]], яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то ''«[[Рамаяна]]»'' і ''«[[Магабгарата]]»''<ref>[https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf «Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java»]. Gamelan.</ref>. Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія [[лудрук]] і [[кетапрак]], сундскую [[сандывару]], бэтавійскі [[ленонг]]<ref>Dewangga, Kusuma (10.11.2013). [https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html «Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)»]. Indonesia’s Global Portal.</ref> і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару<ref name=britannica/>. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як [[рандай]] народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях<ref>Pauka, Kirstin (1998). «The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre». The Drama Review. 42 (1): 113—121. — [[doi:10.1162/105420498760308706]].</ref><ref name="globalshakespeares">[https://web.archive.org/web/20160316100101/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/ «Randai (Indonesian folk theater form, uses silat)»]. MIT Global Shakespeares.</ref> і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня<ref name="globalshakespeares"/>. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва<ref>Hatley, Barbara (13.11.2017). [https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre «Review: Indonesian post-colonial theatre»]. Inside Indonesia.</ref>. Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]»<ref>Sitorus, Rina (30.11.2017). [https://web.archive.org/web/20191122042803/https://theculturetrip.com/asia/indonesia/articles/the-reformation-of-indonesian-film/ «The Reformation of Indonesian Film»]. The Culture Trip.</ref>, нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. [[Усмар Ісмаіл]], які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно<ref>[https://web.archive.org/web/20190409155237/https://time.com/5206668/google-doodle-usmar-ismail-indonesia/ «Today Is the 97th Birthday of the Father of Indonesian Cinema. Here’s What You Should Know About Usmar Ismail»]. Time.</ref>. У апошнія гады эпохі [[Сукарна]] кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку<ref name="Sen">Sen, Krishna (2006). Giecko, Anne Tereska (ed.). [https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse/page/96 «Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order»]. Oxford/New York: Berg. — С. 96—107. — ISBN 978-1-84520-237-8.</ref>. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «''[[Раб д’ябла]]''» (1980), «''[[Нагабонар]]''» (1987), «''[[Тшут на дыен]]''» (1988), «''[[Кататан сі Бой]]''» (1989) і камэдыі стылю [[варкоп]]у. З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне<ref name="Sen"/>. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла<ref>Kristianto, JB (2.07.2005). [https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm «The Last 10 Years of Indonesia’s Film Industry»]. Kompas</ref>. Як прыклад можна прывесьці фільм «[[Рэйд (фільм)|''Рэйд'']]», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. У 2022 годзе фільм ''«[[ККН у вёсцы танцораў]]»'' пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах<ref>Shackleton, Liz (22.12.2022). [https://web.archive.org/web/20221225073509/https://deadline.com/2022/12/indonesian-films-record-box-office-kkn-di-desa-penari-satans-slaves-2-disney-1235204953/ «Indonesian Films Race Past Pre-Pandemic Admissions Record; 'KKN Di Desa Penari', 'Satan’s Slaves 2', Disney Movies Top 2022 Box Office; Theatrical Market Set For Growth»]. Deadline.</ref>. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку [[інданэзійскі кінафэстываль|фэстываль інданэзійскага кіно]], які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году. === Кухня === З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя [[страва|стравы]], першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў [[кітайская кухня|кітайскай кухні]]<ref name="Кухня-анг">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|значак|зьлева|Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў [[соевая падліва|соевай падліве]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[гарбата]] чаю зь [[лёд]]ам.]] Асноўным [[вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], [[тэмпэ]], сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць [[насі-гарэнг]], то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць [[тумпэнг]] — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-анг" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні [[хлеб]] не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-анг" /><ref name=autogenerated9 />. [[Файл:Nasi ramas rendang.JPG|значак|[[Насі-паданг]] з [[рэнданг]]ам, [[гулай|гулаем]] і гароднінай.]] Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, [[бараніна]], казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[сьвініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]], мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з [[курыца|курыцы]], казьляціны або бараніны, а таксама [[отак-отак]] — здробленыя катлеты з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд [[суп]]ы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца [[крупук]] — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[крэвэткі|крэвэтачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да эўрапейскай [[салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соўс]]ам. Часта падаецца ласунак з трапічнай [[садавіна|садавіны]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спэцыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага [[трысьнёг|трысьнягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алькаголь]] ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як [[туак]]. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а [[бамбузэ]] зь зерня бамбука<ref name="Кухня-анг" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == Спорт == Распаўсюд сярод інданэзійцаў эўрапейскіх відаў спорту пачаўся ў час нідэрляндзкай калянізацыі, але пераважна толькі сярод арыстакратычных колаў. Улады незалежнай Інданэзіі, звычайна, надавалі вялікую ўвагу разьвіцьцю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і [[Інданэзійскі нацыянальны камітэт па спорце|Інданэзійскага нацыянальнага камітэту па спорце]]<ref name="История спорта" >{{спасылка|спасылка=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|загаловак=Perkembangan Olahraga pada Zaman Kemerdekaan|копія=https://www.webcitation.org/659jl9uf0?url=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="KONI" >{{спасылка|спасылка=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|загаловак=Sejarah|выдавецтва=Komite Olahraga Nasional Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659jpvhwh?url=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Gelora Bung Karno Stadium, Asia Cup 2007.jpg|значак|зьлева|Джакарцкі стадыён [[Гелора Бунг Карна]] ўважаецца за найбуйнешы ў краіне.]] Да XXI стагодзьдзя ў краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюд практычна ўсе летнія віды спорту, пры гэтым як мужчынскія, гэтак і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданэзійскія спартоўцы належаць да ліку наймацнейшых, бо паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году]], якія ладзіліся ў [[Палембанг]]у, яны занялі першае месца ў камандным заліку, маючы 182 залатыя, 151 срэбныя і 143 бронзавыя мэдалі. Паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году]], якія ладзіліся ў [[Віетнам]]е, інданэзійскія спартоўцы занялі трэці радок у камандным заліку з 241 мэдалём пасьля Віетнаму і Тайлянду. Поруч з гэтым, у больш шырокім міжнародным маштабе іхныя дасягненьні нашмат больш сьціплыя, бо [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2016]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|2020]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|2024]] гадоў зборная Інданэзіі бралі 3, 5 і 3 мэдалі адпаведна, пры гэтым у 2016 і 2020 гадах залаты мэдаль на кожным зь іх быў толькі адзіны, а ў 2024 годзе інданэзійскія спартоўцы брылі два залатыя мэдалі. Традыцыйна найбольш пасьпяховымі спартоўцамі зь іх ёсьць інданэзійскія [[Бадмінтон|бадмінтаністы]], асабліва мужчыны. [[Мужчынская зборная Інданэзіі па бадмінтоне]] шматкроць брала [[Кубка Томаса]], шмат разоў рабілася алімпійскім чэмпіёнам, а жаночая зборная не адзін раз здабывала [[Кубак Убэр]]<ref name="Бадминтон" >{{спасылка|спасылка=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|загаловак=RI shuttlers see smooth start at Thomas Cup|выдавецтва=The Jakarta Post|копія=https://www.webcitation.org/659jqWkg3?url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Таксама звычайна алімпійскімі мэдалямі краіну забясьпечваюць спартоўцы і спартоўкі зь [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыкі]], асабліва ў лёгкай вазе. Цяжкаатлет [[Эка Юлі Іраван]] чатыры разы быў прызэрам на летніх Алімпійскіх гульняў, пры чым пароўну мае як срэбныя, гэтак і бронзавыя мэдалі. Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплінаў ставяцца [[футбол]], [[бадмінтон]], [[цяжкая атлетыка]] і [[баскетбол]]{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|174—177}}. Футбол ёсьць адным з найболей папулярных відаў спорту ў краіне<ref>{{артыкул|аўтар=Prawira, A.; Suhianto, Y.|загаловак=The Development of the Indonesian Football Industry and its influence Towards National Reputation|выданьне=Sentris|том=5|старонкі=89—99|год=29.11.2024}}</ref>. Інданэзія была першым азіяцкім прадстаўніком на чэмпіянатах сьвету, узяўшы ўдзел у [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянаце сьвету 1938 году]] як Нідэрляндзкая Ост-Індыя<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|загаловак=Indonesia at the 1938 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=20.11.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251207192236/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|дата копіі=07.12.2025}}</ref>. Найбуйнейшым стадыёнам краіны ёсьць джакарцкі шматфункцыянальны стадыён [[Гелора Бунг Карна]], які раней меў зьмяшчальнасьць у 100 тысяч гледачоў, але праз пэўную колькасьць мадэрнізацыяў і перабудоваў колькасьць глядацкіх месцаў была скарочаная да ліку блізкамі 77 тысячам чалавек. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба [[сілат]] і [[сэпактакраў]], разнастайныя гульні на дошцы, у тым ліку [[маджонг]], [[манкала]], а таксама спаборніцтвы, павязаныя з запускам [[паветраны зьмей|паветраных зьмеяў]] і гульні з круцёлкай — [[гасінг]], якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|загаловак=Indonesia. Sports and recreation|выдавецтва=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://www.webcitation.org/659jnxceo?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|загаловак=Gasing Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659kq9049?url=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=J.|прозьвішча=Forshee|спасылка=https://www.bloomsbury.com/au/culture-and-customs-of-indonesia-9781567509984/|загаловак=Culture and Customs of Indonesia|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-3133-3339-2}} * {{кніга|імя=T.|прозьвішча=Friend|спасылка=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674018341|загаловак=Indonesian Destinies|выдавецтва=Harvard University Press|год=2003|isbn=0-674-01137-6||ref=Friend}} * {{Кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1300|выданьне=2nd|месца=Stanford, CA|выдавецтва=Stanford University Press|год=1991|isbn=0-333-57690-X|ref=Ricklefs1991}} * {{кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|спасылка=https://www.sup.org/books/asian-studies/history-modern-indonesia-c-1200|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1200|выдавецтва=Palgrave; Stanford University Press|год=2001|isbn=978-0-8047-4480-5|ref=Ricklefs2001}} * {{кніга|імя=J.G.|прозьвішча=Taylor|спасылка=https://yalebooks.co.uk/book/9780300105186/indonesia/|загаловак=Indonesia: Peoples and Histories|выдавецтва=Yale University Press|год=2003|isbn=978-0-300-12808-6|ref=Taylor}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * {{Curlie|Regional/Asia/Indonesia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Інданэзія]. BBC. * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407114201/http://nn.by/1999/11/07.htm|аўтар=Сяргей Богдан|загаловак=Інданэзія: цана свабоды|выдавец=Наша Ніва|дата публікацыі=ліпень 1999|url=http://nn.by/1999/11/07.htm}} {{Краіны Азіі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] f7n2eedmvtt8bmsock47bagmwv2ea9v 2679498 2679497 2026-07-18T19:50:55Z Dymitr 10914 /* Цяперашні час */ артаграфія 2679498 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 4,658 трлн $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 16 542 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,402 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2024 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 4 980 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Інданэ́зія''' ({{мова-id|Republik Indonesia}}) — астраўная [[дзяржава]], разьмешчаная ў [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], на астравох [[Малайскі архіпэляг|Малайскага архіпэлягу]] і ў заходняй частцы вострава [[Новая Гвінэя]]. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html «16,000 Indonesian islands registered at UN»]. The Jakarta Post.</ref>, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы<ref>[https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer «Indonesia — The Next Major Oil Importer?»]. Seeking Alpha.</ref>. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў [[Ява]] зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны. Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, [[Джакарта]], зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]], [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] і ўсходняй часткай [[Малайзія|Малайзіі]]. Іншыя суседнія краіны ўключаюць [[Сынгапур]], [[Віетнам]], [[Філіпіны]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Палаў]] і [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], якія належаць [[Індыя|Індыі]]. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці<ref>[https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world «Meet The 10 Megadiverse Countries In The World»]. SEAsia.</ref>. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|загаловак=Indonesia|выдавец=The Observatory of Economic Complexity|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref>. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца [[Кітай]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Японія]], Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія. Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі [[Шрывіджая]], а затым [[Маджапахіт]] гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі [[індуізм|індуісцкія]] і [[будызм|будыйскія]] каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён [[іслам]]у<ref>[https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC «Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations»]. Amsterdam University Press.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC «Indonesia: A Global Studies Handbook»]. ABC-CLIO Corporate.</ref>, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою [[хрысьціянства]], ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава [[Амбон (востраў)|Амбона]] і стварэньня [[Батавія|Батавіі]], у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы і ісламізацыя === Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі [[архантрап]]а, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Recent advances in far eastern paleoanthropology|выданьне=Annual Review of Anthropology|том=17|нумар=1|старонкі=43—77|год=1988|DOI=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Evidence on the age of the Asian Hominidae|выданьне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|том=80|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1983|DOI=10.1073/pnas.80.16.4988}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=de Vos, J.P.; Sondaar, P.Y.|загаловак=Dating hominid sites in Indonesia|выданьне=Science|том=266|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1994|DOI=10.1126/science.7992059}}</ref>, а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Brumm, A.; Jensen, G.M.; van den Bergh, G.D.; Morwood, M.J.; Kurniawan, I.; Aziz, F.; Storey, M.|загаловак=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|выданьне=Nature|том=464|нумар=7289|старонкі=748—752|год=2010|DOI=10.1038/nature08844}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=O'Connor, S.; Bulbeck, D.|загаловак=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|выдавецтва=Oxford Academic|старонкі=346–367}}</ref> Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на [[Сулавэсі]], дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум {{Лік|51200}} гадоў таму<ref>{{спасылка|аўтар=Harris, G.|спасылка=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|загаловак=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|выдавецтва=The Art Newspaper|дата публікацыі=04.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240704104825/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|дата копіі=04.07.2024}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Oktaviana, A.A.; Joannes-Boyau, R.; Hakim, B.|загаловак=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|выданьне=Nature|том=631|нумар=8022|старонкі=814—818|год=03.07.2024|DOI=10.1038/s41586-024-07541-7}}</ref>. Пазьнейшыя [[мэгаліт]]ычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на [[Ява|Яве]], [[Суматра|Суматры]], Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця<ref>{{кніга|імя=T.|прозьвішча=Steimer-Herbet|спасылка=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|загаловак=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|выдавецтва=Archaeopress|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref>. [[Файл:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|значак|зьлева|Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры [[Лубанг Джэрыджы Салег]]. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.]] Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з [[Тайвань (востраў)|Тайваню]] ў астраўную частку [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|5—7}}, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу<ref>{{кніга|аўтар=Bellwood, P.|спасылка=https://www.jstor.org/content/oa_book_edited/j.ctt2jbjx1|загаловак=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|выдавецтва=ANU Press|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref>. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|8—11}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|15—20}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|22-23}}. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|17—22}}. Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае [[Шрывіджая]], пашырылася праз гандаль і [[будызм]]<ref>{{артыкул|аўтар=Manguin, P-Y.|загаловак=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|выданьне=Journal of Urban Archaeology|том=3|старонкі=87—100|год=2021|DOI=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref name="Wicahyah" >{{артыкул|аўтар=Wicahyah, D.; Asyari, A.K.; Irwanto, D.; L.R., Retno Susanti|загаловак=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|выданьне=Ilomata International Journal of Social Science|том=3|нумар=3|старонкі=303—313|год=07.2022|DOI=10.52728/ijss.v3i3.483}}</ref>. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў<ref name="Wicahyah" />. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі [[Сайлендра]] і [[Матарам]] узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з [[Барабудур]]ам і [[Прамбанан]]ам<ref>{{кніга|імя=A. A.|прозьвішча=Munandar|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/159319|загаловак=Cultural Dynamics in a Globalized World|выдавецтва=Taylor & Francis Group|isbn=978-1-315-22534-0}}</ref>. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву<ref>{{кніга|імя=D.W.|прозьвішча=Bade|спасылка=https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1909|загаловак=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|месца=Singapore|выдавецтва=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя [[Маджапагіт]], якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу<ref name="Hall" >{{кніга|імя=K.R.|прозьвішча=Hall|спасылка=https://www.bloomsbury.com/us/history-of-early-southeast-asia-9780742567603/|загаловак=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|месца=Lanham, Maryland|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|год=2011}}</ref>. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі<ref name="Hall" />{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|18}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|21}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|24—26}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|101—103}}. Уздоўж гандлёвых шляхоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяну]] і [[Малацкая пратока|Малацкай пратокі]] [[іслам]] пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|4}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|7}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|10—11}} і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай [[Валі Санга]]. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|9}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|12—14}}. === Прыбыцьцё эўрапейцаў === Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з [[Франсішку Сэран]]ам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, [[гвазьдзік]]ам і [[перац кубэба|перцам кубэба]]. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі [[Нідэрляндзкая Ост-Індзкая кампанія|Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію]], якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў [[Батавія|Батавіі]] і на воставе [[Амбон (востраў)|Амбон]]. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|загаловак=The Dutch East India Company|выдавец=European Heritage Project|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company}}</ref>. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а [[Нідэрлянды]] ўсталявалі на астравах калёнію. [[Файл:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|значак|зьлева|Капітуляцыя прынца [[Дыпанэгора]] нідэрляндзкаму генэралу [[Гэндрык Мэркус дэ Кок|Гэндрыку дэ Коку]], якое скончыла [[Яванская вайна|Яванскую вайну]] ў 1830 годзе.]] З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава [[Ява]], галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|131}}. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то [[Падрыйская вайна]], [[Яванская вайна]] і доўгатэрміновая [[Ачэгаўская вайна]]. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная [[Заходняя Новая Гвінэя]]. У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем<ref>Tjahjono Rahardjo (2013). ''«Between Two Worlds: Ethical Policy, Western education and Javanese arts»''. Academia.edu.</ref>. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала<ref>[https://www.e-ir.info/2015/08/30/the-remnants-of-the-japanese-occupation-of-modern-indonesia/ «The Remnants of the Japanese Occupation of Modern Indonesia»]. E-International Relations Student.</ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] архіпэляг быў захоплены [[Японія|Японскай імпэрыяй]], якая ліквідавала галяндзкую ўладу<ref>Gert Oostindie; Bert Paasman (1998). [http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html ''«Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves»'']. Eighteenth-Century Studies. 31 (3): 349—355. [[doi:10.1353/ecs.1998.0021]]</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 «Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942-50; The Japanese Occupation, 1942-45»]. Library of Congress.</ref>. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то [[Сукарна]] і [[Махамад Хата]]. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася [[Японія]]. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм. === Незалежнасьць === ==== Час барацьбы за незалежнасьць ==== [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|значак|[[Сукарна]] — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.]] Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху [[Сукарна]] быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны [[Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі]] ({{мова-id|Komite Nasional Indonesia Pusat|скарочана}}, ЦНКІ), які абраў Сукарну і [[Махамад Хата|Хату]], адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|150—154}}. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Джак’якарта|Джак’якарту]]<ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар=Poerwokoeoemo, Soedarisman|загаловак=Daerah Istimewa Yogyakarta|месца=Yogyakarta|выдавецтва=Gadjah Mada University Press|год=1984|старонкі=56—63}}</ref>. Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае [[Лінгаджацкае пагадненьне]], паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году [[Рэнвільскае пагадненьне]], якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Букітынгі]]<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў [[Гаагаўская канфэрэнцыя круглага стала|Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі ({{мова-id|Republik Indonesia Serikat|скарочана}}, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою [[фэдэрацыя|фэдэратыўнага]] ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]])<ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак=Всемирная история|месца=Масква|выдавецтва=Мысль|год=1979|том=12|старонкі=359}}</ref>. ==== Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі ==== Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на [[Парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкую рэспубліку]]. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]] наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі<ref name="Sejarah DPR" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|загаловак=Sejarah|выдавецтва=DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Sukarno casting his ballot in the 1955 elections (cropped).jpg|значак|зьлева|Прэзыдэнт [[Сукарна]] галасуе на [[Парлямэнцкія выбары ў Інданэзіі 1955 году|парлямэнцкіх выбарах 1955 году]].]] Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць [[Рада народных прадстаўнікоў (Інданэзія)|парлямэнту]] нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|316—326}}. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў [[Бандунг]]у [[Бандунгаўская канфэрэнцыя|Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі]]<ref name="МИД" >{{спасылка|спасылка=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|загаловак=H. Roeslan Abdulgani|выдавецтва=Deplu RI|копія=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «[[Насакам]]», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» ({{мова-id|Demokrasi Terpimpin|скарочана}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў<ref name="Sejarah DPR"/>. Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок [[сацыялістычны лягер|сацыялістычнага блёку]] пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі [[Заходняя Новая Гвінэя|заходнюю частку Новай Гвінэі]]. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе [[Інданэзійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на [[Малацкі паўвостраў|Малацкім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с">{{кніга|аўтар=Малетин, Н. П.|загаловак=АСЕАН в системе международных отношений|месца=Масква|год=1983|старонкі=4—12}}</ref><ref name="Anwar">{{кніга|аўтар=Anwar, D. F.|загаловак=Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism|месца=Singapore|год=1992|старонкі=26—29,169}}</ref>. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданэзіі|камуністычнай партыяй]] краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасьня]] і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі<ref name="М в с"/>. ==== «Новаы парадак» ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|значак|[[Мухамад Сухарта]] — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.]] Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам [[Мухамад Сухарта|Сухартам]], узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданэзіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек<ref>{{артыкул|загаловак=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|выданьне=CounterPunch|год=05.11.2005}}</ref>. Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія [[Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэсу]] (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{артыкул|загаловак=General Suharto’s New Order|выданьне=Royal Institute of International Affairs|том=44|нумар=1|старонкі=40—47|год=1968}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" >{{спасылка|спасылка=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|загаловак=The Military in Indonesian Politics|выдавецтва=Moscow Defense Brief|копія=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|значак|зьлева|Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.]] Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам<ref name="Golkar" >{{спасылка|спасылка=http://www.golkar.or.id/tentang|загаловак=Sejarah|копія=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|дата копіі=21.08.2011}}</ref><ref name="Museum-DPR71" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|загаловак=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|выдавецтва=Museum DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных [[інвэстыцыя]]ў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасьць|прамысловасьці]], дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой [[Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс]] 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту [[Бухарудын Юсуф Габібі|Бухарудыну Юсуфу Габібі]]{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|401—407}}<ref name="Resigns" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|загаловак=President Suharto Resigns|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. ==== Цяперашні час ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|значак|[[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]] ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.]] Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася [[лібэралізацыя]] партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі [[Рэфэрэндум па самавызначэньні Ўсходняга Тымору|рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору]], падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымору, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году<ref name="Tokoh-Mega" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|загаловак=Presiden Berkepribadian Kuat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|дата копіі=29.07.2011}}</ref>. Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная [[Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі]] на чале з дачкой Сукарны [[Мэгаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня [[Абдурахман Вахід]], а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году{{Зноска|LloydSmith|2001|Lloyd & Smith|29—44}}. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil" >{{спасылка|спасылка=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|загаловак=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|выдавецтва=Time|копія=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="What?" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/710338|загаловак=But What Will Megawati Do?|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="Mega takes" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/717279|загаловак=Mega Takes Charge|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" >{{спасылка|спасылка=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|загаловак=Indonesia: National Security|копія=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]]. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычнай партыі]]. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|дата копіі=21.06.2011}}</ref>. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг<ref name="Мир с Аче" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|загаловак=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ID|загаловак=GDP growth (annual %) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref>, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden RI "Terpopuler"|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|дата копіі=06.08.2011}}</ref>. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя<ref>{{артыкул|аўтар=Stott, D.A.|загаловак=Indonesia’s 2019 Elections: Democracy Consolidated?|выданьне=The Asia-Pacific Journal|том=17|нумар=6|год=15.03.2019}}</ref>, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў<ref>{{кніга|аўтар=Mukartono, A.; Hartiwiningsih, H.|загаловак=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|выдавецтва=Atlantis Press|том=358|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Mietzner, M.|загаловак=Flirting with Autocracy in Indonesia: Jokowi's Majoritarianism and its Democratic Legacy|выданьне=Journal of Current Southeast Asian Affairs|том=44|нумар=3|старонкі=366—384|год=21.02.2025|DOI=10.1177/18681034251318053}}</ref>. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў [[Юсуф Кала]]. == Геаграфія == [[Файл:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|значак|Горныя краявіды [[Усходняя Ява|Ўсходняй Явы]]. На выяве бачныя вульканы [[Сэмэру]] і [[Брома]].]] У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 астравоў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Астравы разьмешчаныя з абодвух бакоў [[роўнік|экватару]]. Па плошчы самымі вялікімі астравамі ёсьць [[Ява]], [[Суматра]], [[Калімантан]] (інданэзійская частка Барнэо), [[Новая Гвінэя]] (падзеленая з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]) і [[Сулавэсі]]. Інданэзія мяжуе з [[Малайзія]]й на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і [[Усходні Тымор|Ўсходнім Тыморам]] на высьпе Тымор. Сталіца [[Джакарта]] знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Мэдан]] і [[Сэмаранг]]. [[Файл:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|значак|зьлева|Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на [[Калімантан]]е і [[Суматра|Суматры]].]] З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а востраў Ява — самы густанаселены востараў у сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны [[Пунчак Ява]] складае 4884 мэтры, а [[Тоба (возера)|возера Тоба]] на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта [[Махакам (рака)|Махакам]] і [[Барыта (рака)|Барыта]] на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры вострава, цякуць па [[балота]]х у [[мора]], забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі. Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і [[землятрус]]аў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых [[вулькан]]аў<ref name=britannica/>, уключаючы [[Кракатао (вулькан)|Кракатао]] і [[Тамбора (вулькан)|Тамбора]], абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна {{лік|70000}} гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году|цунамі 2004 году]], якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і [[Джакарцкі землятрус]] у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і [[Балі (правінцыя)|Балі]]. === Клімат === [[Файл:Koppen-Geiger Map IDN present.svg|значак|Кліматычная мапа Інданэзіі паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref>Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30.10.2018). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6207062 «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»]. Scientific Data. 5: 180214. — [[doi:10.1038/sdata.2018.214]]. PMID 30375988.</ref>.]] Інданэзія ляжыць на [[роўнік|экватары]], таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году<ref>[https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf «Climate: Observations, projections and impacts»]. Met Office Hadley Centre.</ref>. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае [[трапічны клімат]] з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым [[тэмпэратура]] на працягу году вагаецца нязначна<ref name="worldbank">[https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf «Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies»]. World Bank.</ref>. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік<ref name="worldbank"/>. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]] пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага [[мусонны клімат|мусоннага]] і [[саванны клімат|саваннага клімату]] асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў [[Джакарта|Джакарце]] вагаецца ад 26 да 30{{ГЦэ|2=.}}. [[Файл:Gunung Palung Jungle.jpg|значак|зьлева|Джунглі на [[Заходні Калімантан|Заходнім Калімантане]].]] Некаторыя рэгіёны, як то [[Калімантан]] і [[Суматра]], маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то [[Малыя Зонскія астравы]], назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на [[Ява|Яве]] і ўнутраных раёнах Калімантану і [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], і менш у раёнах бліжэйшых да [[Аўстралія|Аўстраліі]], як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70{{%}} да 90{{%}}. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, [[мусон]]ы звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. [[Тайфун]]ы і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках [[Лямбоцкая пратока|Лямбок]] і [[Сапэ (пратока)|Сапэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190324065541/http://countrystudies.us/indonesia/29.htm «Climate»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату<ref>Overland, Indra et al. (2017) [https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier «Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier»]. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI), Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref>. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу {{ГЦэ|1|сп}} да сярэдзіны стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210810205627/https://impactlab.org/map/#usmeas=absolute&usyear=1981-2010&gmeas=change-from-hist&gyear=2080-2099&tab=global&gvar=tasmax-over-95F&gprob=0.5&grcp=rcp85 «Climate Impact Map»]. Climate Impact Lab.</ref><ref name="case">Case, M.; Ardiansyah, F.; Spector, E. (14.11.2007). [https://web.archive.org/web/20180219103237/http://awsassets.panda.org/downloads/inodesian_climate_change_impacts_report_14nov07.pdf «Climate Change in Indonesia: Implications for Humans and Nature»]. WWF.</ref>, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі<ref name="case"/>, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў<ref name="case"/>. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах<ref name="case"/><ref>[https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood «Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood»]. Climate Central.</ref><ref>Lin, Mayuri Mei; Hidayat, Rafki (13.08.2018). [https://web.archive.org/web/20181018234203/https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934 «Jakarta, the fastest-sinking city in the world»]. BBC.</ref>. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20171206014747/http://sdwebx.worldbank.org/climateportal/countryprofile/doc/GFDRRCountryProfiles/wb_gfdrr_climate_change_country_profile_for_IDN.pdf «Indonesia: Climate Risk and Adaptation Country Profile»]. World Bank.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG|значак|[[Рафлезія Арнальда]] расьце ў джунглях [[Суматра|Суматры]] і [[Калімантан]]у.]] Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў [[біяразнастайнасьць|біяразнастайнасьці]] ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных [[Міжнароднае таварыства захаваньня прыроды|Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды]]. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў<ref>Mumtazah, Hani (22.05.2003). [https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml «Indonesia’s Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People»]. Islam Online.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230302064457/https://news.yahoo.com/5-most-biodiverse-countries-world-214740659.html «These Are The 5 Most Biodiverse Countries In The World»]. Yahoo.</ref>. Астравы [[Зондзкі шэльф|Зондзкага шэльфу]], як то Суматра, Ява, Калімантан і [[Балі (востраў)|Балі]], калісьці былі павязаныя з мацерыковай [[Азія]]й і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то [[суматранскі тыгр]], насарог, арангутан, [[азіяцкі слон]] і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, [[Сулавэсі]], Малыя Зонскія астравы і [[Малуку]] займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну<ref>Whitten, T.; Henderson, G.; Mustafa, M. (1996). «The Ecology of Sulawesi». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-075-6.</ref><ref>Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). «The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-076-3.</ref>. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm «Indonesia»]. InterKnowledge Corp.</ref>. [[Файл:Sumatran tiger.jpg|значак|зьлева|[[Суматранскі тыгр]].]] Інданэзія займае другое месца пасьля [[Аўстралія|Аўстраліі]] паводле колькасьці [[эндэмізм|эндэмічных]] відаў, то бок 36{{%}} з 1531 віду птушак і 39{{%}} з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі<ref>Lambertini, Marco (10.04.2011). [https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html «A Naturalist’s Guide to the Tropics, excerpt»]. The University of Chicago Press.</ref>. У Інданэзіі знаходзіцца 83{{%}} старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі<ref>Estoque, Ronald C.; Ooba, Makoto; Avitabile, Valerio; Hijioka, Yasuaki; DasGupta, Rajarshi; Togawa, Takuya; Murayama, Yuji (23.04.2019). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478739 «The future of Southeast Asia’s forests»]. Nature Communications. 10 (1): 1829. — [[doi:10.1038/s41467-019-09646-4]]. PMID 31015425.</ref>. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў<ref>Tomascik, Tomas; Mah, Anmarie Janice; Nontji, Anugerah; Moosa, Mohammad Kasim (1996). «The Ecology of the Indonesian Seas — Part One». Hong Kong: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-078-7.</ref>. Інданэзія лічыцца адной з краінаў [[Каралавы трохкутнік|Каралавага трохкутніка]] з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў [[каралавы рыф|каралавых рыфаў]], з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі<ref>Tamindael, Otniel (17.05.2011). [https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster «Coral reef destruction spells humanitarian disaster»]. Antara News.</ref>. Брытанскі натураліст [[Альфрэд Расэл Ўолес]] апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як [[лінія Ўолеса]], паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі<ref name="Severin">Severin, Tim (1997). «The Spice Island Voyage: In Search of Wallace». Great Britain: Abacus Travel. — ISBN 978-0-349-11040-0.</ref>. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай [[Ламбоцкая пратока|Ламбоцкай пратокі]], паміж [[Ламбок]]ам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году ''«[[Малайскі архіпэляг (кніга)|Малайскі архіпэляг]]»'' Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну<ref>Wallace, A.R. (2000) [1869]. «The Malay Archipelago». Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-645-1.</ref>. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэяй]] цяпер называецца [[Ўалесія]]й<ref name="Severin"/>. [[Файл:Riau palm oil 2007.jpg|значак|Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на [[Суматра|Суматры]].]] Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў<ref name="Miller">Miller, Jason R. (14.08.2007). [https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM «Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population»]. TED Case Studies.</ref>. Гэтак у краіне зьнішчаюцца [[тарфянік]]і, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі<ref name="Miller"/>. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў [[Індэкс экалягічнай эфэктыўнасьці|Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці]] 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце<ref>[https://web.archive.org/web/20200609071235/https://epi.yale.edu/sites/default/files/files/IDN_EPI2020_CP.pdf «2020 Environmental Performance Index»]. Yale University.</ref>. У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў<ref>[https://web.archive.org/web/20230302000019/https://www.youtube.com/watch?v=cBbVu1ZOpYY&t=114s «Selling Out West Papua»]. Al Jazeera.</ref><ref name="Limaho">Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (14.07.2022). [https://doi.org/10.3390%2Fsu14148621 «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia»]. Sustainability. 14 (14): 8621. — [[doi:10.3390/su14148621]].</ref>. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1{{%}} тэрыторыі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20210813152001/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=ID «Forest area (% of land area) — Indoneisa»]. World Bank.</ref>, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87{{%}}<ref name="Tsujino">Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335—347. — [[doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034]].</ref>. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў<ref name="Tsujino"/>. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю [[пальмавы алей|пальмавага алею]]<ref>Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (1.02.2019). [https://doi.org/10.1088%2F1748-9326%2Faaf6db «What causes deforestation in Indonesia?»]. Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. — [[doi:10.1088/1748-9326/aaf6db]].</ref>, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў<ref name="Limaho"/><ref>Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (26.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People»].</ref>. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам [[парніковыя газы|парніковых газаў]] зь лясоў<ref>Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (4.10.2017). [http://www.wri.org/blog/2017/10/evaluating-indonesias-progress-its-climate-commitments «Evaluating Indonesia’s Progress on its Climate Commitments»]. World Resources Institute.</ref>. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў|Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як [[экацыд]]<ref>Yeo, Kate (4.08.2022). [https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ «Explainer: What is ecocide?»]. Eco-Business.</ref><ref>Setiyono, Joko; Natalis, Aga (30.12.2021). [https://doi.org/10.18280%2Fijsdp.160807 «Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia»]. International Journal of Sustainable Development and Planning. 16 (8): 1465—1471. — [[doi:10.18280/ijsdp.160807]].</ref>. == Палітыка == Інданэзія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[прэзыдэнцкая рэспубліка|прэзыдэнцкага ладу]]. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref name="Dwi">Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim (1.01.2006). [https://doi.org/10.1093%2Ficon%2Fmoi055 «Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court»]. International Journal of Constitutional Law. 4 (1): 138—150. — [[doi:10.1093/icon/moi055]].</ref>. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы<ref>Ardiansyah, Fitrian; Marthen, Andri; Amalia, Nur (2015). «Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia». — [[doi:10.17528/cifor/005695]].</ref>. [[Прэзыдэнт Інданэзіі]] зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар. [[Файл:Ruang MPR.jpg|значак|Інаўгурацыя прэзыдэнта [[Джока Відода|Джокі Відоды]] ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.]] Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць [[Народны кансультатыўны кангрэс]]. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта<ref name="1945Constitution">[https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf «The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia»]. International Labour Organization.</ref>, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то [[Рада народнага прадстаўніцтва]] (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды [[Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва]] (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў<ref name="Evans">Evans, Kevin (2019). [https://web.archive.org/web/20190417120111/https://australiaindonesiacentre.org/app/uploads/2018/09/Guide-to-the-2019-Presidential-Elections-Kevin-Evans.pdf «Guide to the 2019 Indonesian Elections»]. Australia-Indonesia Centre.</ref>. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні<ref name="Dwi"/>, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня<ref name="1945Constitution"/>. Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе [[Канстытуцыйны суд Інданэзіі|Канстытуцыйны суд]], які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок [[шарыят]]у<ref>Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf «The Islamic Legal System in Indonesia»]. Pacific Rim Law & Policy Journal.</ref>. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20211019190810/https://www.komisiyudisial.go.id/frontend/static_content/authority_and_duties/about_ky «Authority and Duty»]. Judicial Commission of the Republic of Indonesia.</ref>. Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы. === Палітычныя партыі і выбары === [[Файл:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|значак|зьлева|Дзейны прэзыдэнт краіны [[Прабова Субіянта]].]] З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На [[Усеагульныя выбары ў Інданэзіі 2024 году|ўсеагульных выбарах 2024 году]] [[Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы]] забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году<ref>Siregar, Kiki (22.03.2024). [https://www.channelnewsasia.com/asia/indonesia-elections-pdip-megawati-soekarnoputri-prabowo-subianto-4213661 «Megawati’s PDI-P scores hat-trick in Indonesia election, but the party faces opposition dilemma under a Prabowo government»]. Channel News Asia.</ref>. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца [[Голкар|Партыя функцыянальных групаў]] (Голкар), [[Герындра|Рух за Вялікую Інданэзію]] (Герындра), [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычная партыя]] і [[Партыя квітнеючай справядлівасьці]]. Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін<ref name="Dwi"/><ref name="Evans"/>. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году<ref>Tehusijarana, Karina M. (8.02.2019). [https://web.archive.org/web/20190513073335/https://www.thejakartapost.com/news/2019/02/08/explaining-the-2019-simultaneous-elections.html «Explaining the 2019 simultaneous elections»]. The Jakarta Post.</ref>. === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Indonesia provinces english.png|значак|Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.]] Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Legge, John David, Wolters, Oliver W., McDivitt, James F., Adam, Asvi Warman, Leinbach, Thomas R., Mohamad, Goenawan Susatyo|загаловак=Indonesia|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia|дата=25 лютага 2026}}</ref>. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны ({{мова-id|kabupaten|скарочана}}) і гарадзкія акругі ({{мова-id|kota|скарочана}}). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з [[Усходні Калімантан|Усходняга Калімантану]] была вылучаная правінцыя [[Паўночны Калімантан]]. Правінцыі [[Ачэг (правінцыя)|Ачэг]], [[Джакарта]], [[Джак’якарта]], [[Папуа]] і [[Заходняе Папуа]] маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html «Finally, Aceh local parties to take part in general election»]. The Jakarta Post.</ref>. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы [[шарыят]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Michelle Ann Miller|год=2004|загаловак=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|выданьне=Asian Ethnicity|volume=5|выпуск=3|pages=333—351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref>. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа<ref>[https://www.economist.com/asia/2012/06/30/the-last-frontier «The last frontier»]. The Economist.</ref>. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны. === Замежныя дачыненьні === Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20210829134618/https://kemlu.go.id/portal/id/page/29/kedutaan_konsulat «Missions»]. Ministry of Foreign Affairs</ref>. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі<ref>Péter, Klemensits; Márton, Fenyő (16.08.2017). [https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf «The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi’s „Visi-Misi“ Program»]. Pázmány Péter Catholic University.</ref>. [[Файл:ASEAN HQ 1.jpg|значак|У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|АСЕАН]].]] Інданэзія была значным полем бітваў падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Шматлікія спробы з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>Bevins, Vincent (20.10.2017). [https://web.archive.org/web/20190428190633/https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/the-indonesia-documents-and-the-us-agenda/543534/ «What the United States Did in Indonesia»]. The Atlantic.</ref><ref>Muraviev, Alexey; Brown, Colin (2008). [https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf «Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century»]. Australian National University.</ref> і ў некаторай ступені [[Кітай|Кітая]]<ref>Dahana, A. (1.10.2015). [https://web.archive.org/web/20151005021538/https://www.thejakartapost.com/news/2015/10/01/china-and-sept-30-movement.html «China and the Sept. 30 movement»]. The Jakarta Post.</ref> завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm «Indonesia — Foreign Policy»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (АСЕАН) і [[Усходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкага саміту]]. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з [[Ізраіль|Ізраілем]] і актыўна падтрымлівае [[Дзяржава Палестына|Палестыну]]. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем<ref>Muhammad Zulfikar Rakhmat (11.03.2015). [https://web.archive.org/web/20180613085526/https://thediplomat.com/2015/03/the-quiet-growth-in-indonesia-israel-relations/ «The Quiet Growth in Indonesia-Israel Relations»]. The Diplomat.</ref>. Інданэзія ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]] і [[Арганізацыя ісламскай супрацы|Арганізацыі ісламскай супрацы]]<ref>Roberts, C.; Habir, A.; Sebastian, L. (25.02.2015). [https://web.archive.org/web/20230309152554/https://books.google.com/books?id=Fri_BwAAQBAJ&pg=PP62 «Indonesia’s Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order»]. Springer. — ISBN 978-1-137-39741-6.</ref>. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, [[Кернская група|Кернскай групы]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] і раней была сябрам [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты|ОПЭК]]<ref>Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda. [https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 «Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again»]. Reuters.</ref>. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году<ref>Pierre van der Eng (2.12.2017). [https://web.archive.org/web/20180722143133/http://www.eastasiaforum.org/2017/12/02/why-does-indonesia-seem-to-prefer-foreign-aid-from-china/ «Why does Indonesia seem to prefer foreign aid from China?»]. East Asia Forum.</ref>, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой<ref>Yasmin, Nur (18.10.2019). [https://web.archive.org/web/20191020134511/https://jakartaglobe.id/news/indonesia-launches-212m-international-development-aid-fund «Indonesia Launches $212M International Development Aid Fund»]. Jakarta Globe.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году<ref name="mfa">{{Спасылка|url=https://indonesia.mfa.gov.by/en/bilateral_relations/political/|загаловак=Bilateral Relations with the Republic of Indonesia|выдавец=Embassy of the Republic of Belarus in the Republic of Indonesia|мова=en|}}</ref>. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у Інданэзіі<ref name="mfa"/>. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы [[алей]], [[садавіна]], арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка. === Праблема Заходняй Новай Гвінэі === Ад 1965 году папуасы [[Заходняя Новая Гвінэя|Заходняй Новай Гвінэі]] змагаюцца за ўзьяднаньне з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе [[Арганізацыя вызваленьня Папуа]], якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі. === Войска === [[Файл:Taruna akmil.jpg|значак|зьлева|Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.]] Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах<ref>{{кніга|аўтар=International Institute for Strategic Studies|спасылка=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023|загаловак=The Military Balance 2023|месца=London|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-032-50895-5}}</ref>. Войска ўзьнікла ў [[вайна за незалежнасьць Інданэзіі|вайны за незалежнасьць Інданэзіі]], фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=McVey, R.|загаловак=The Post-Revolutionary Transformation of the Indonesian Army|выданьне=Indonesia|старонкі=131—176|год=04.1971|DOI=10.2307/3350748}}</ref>. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам<ref>{{кніга|аўтар=Rabasa, A.; Haseman, J.|спасылка=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2002/MR1599.pdf|загаловак=The Military and Democracy in Indonesia: Challenges, Politics, and Power|выдавецтва=RAND Corporation|год=2002}}</ref><ref name="Mietzner" >{{кніга|імя=M.|прозьвішча=Mietzner|спасылка=https://www.files.ethz.ch/isn/35255/PS023.pdf|загаловак=The Politics of Military Reform in Post-Suharto Indonesia: Elite Conflict, Nationalism, and Institutional Resistance|выдавецтва=East-West Center Washington|том=23}}</ref>. У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі»<ref>{{кніга|аўтар=Djiwandono, J.S.|загаловак=Civil-Military Relations in Indonesia: The Case of ABRI's Dual Function|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–58|isbn=978-0-429-50157-9}}</ref>. Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня<ref name="Mietzner" />. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю<ref>{{кніга|аўтар=McCulloch, L.|загаловак=The Military as an Economic Actor|выдавецтва=Palgrave Macmillan, London|старонкі=94–123|isbn=978-1-349-43323-0}}</ref>. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2023&locations=ID&start=2007&view=chart|загаловак=Military expenditure (% of GDP) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Matthews, R.|загаловак=Indonesia's defense acquisition strategy|выданьне=Asian Security|том=21|нумар=2|старонкі=125—148|год=06.07.2025|DOI=10.1080/14799855.2025.2527088}}</ref>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору]] і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у [[Ачэг]]у і [[Заходняе Новае Папуа|Папуа]]{{Зноска|Friend|2003|Friend|269—273}}{{Зноска|Friend|2003|Friend|477—480}}. [[Ачэгаўскі канфлікт|Паўстаньне ў Ачэгу]] скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі<ref>{{артыкул|аўтар=Rusdianto, A.|загаловак=Implementation of Special Autonomy Policy in Papua Province|выданьне=International Journal of Progressive Sciences and Technologies|том=39|старонкі=457—464|год=06.2023|DOI=10.52155/ijpsat.v39.1.5404}}</ref>. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Baird, N.|загаловак=The Universal Periodic Review and West Papua: Beyond Invisibility?|выданьне=International Journal on Minority and Group Rights|том=32|нумар=1|старонкі=24—60|год=01.04.2024|DOI=10.1163/15718115-bja10158}}</ref>. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасьці ААН]]. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувэйт|Кувэйце]]<ref name="Buku Putih" >{{спасылка|спасылка=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|загаловак=Indonesia Military Strength|выдавецтва=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|копія=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. === Дзяржаўная сымболіка === Дзяржаўная сымболіка Інданэзіі рэглямэнтуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам, то бок у адпаведнасьці з законам аб дзяржаўным сьцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была ўхваленая ў 2009 годзе<ref name="UUD" >{{спасылка|спасылка=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|загаловак=Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskah|выдавецтва=Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat|копія=https://www.webcitation.org/659e94Wl7?url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="UU24" >{{спасылка|спасылка=http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|загаловак=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaan|выдавецтва=Sekretariat Negara|копія=https://web.archive.org/web/20101231110220/http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|дата копіі=31.12.2010}}</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|значак|зьлева|[[Герб Інданэзіі]].]] [[Сьцяг Інданэзіі]] ўяўляе сабою прастакутны палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзьве гарызантальныя простыя роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацьверджаныя розныя памеры сьцяга дзеля розных дзяржаўных установаў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадзкіх імпрэзаў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязьменнай<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Чырвона-белы сьцяг упершыню пачаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэньня сьцяга і значэньне ягоных колераў дакумэнтальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сьцяга сярэдневечнай дзяржавы Маджапагіт, дзе чырвоны сымбалізуе адвагу, а белы — чысьціню памкненьняў. Існуе таксама вэрсія зьяўленьня інданэзійскага сьцяга ад [[Сьцяг Нідэрляндаў|нідэрляндзкага]], ад якога былі ўзятыя толькі два з трох колераў<ref name="Flags" >{{спасылка|спасылка=https://www.fotw.info/flags/id.html|загаловак=Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/616oBBP3M?url=https://www.fotw.info/flags/id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. Дзяржаўным [[герб Інданэзіі|гербам Інданэзіі]] ёсьць залатая мітычная птушка Гаруда з [[тарча (геральдыка)|тарчой]] на грудзях. Апярэньне Гаруды сымбалізуе 17 жніўня 1945 году, то бок дату абвяшчэньня стварэньня Рэспублікі Інданэзіі. Гэтак 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі ёсьць спасылкай на 1945 год, пр гэтым 8 пёраў у хвасьце сымбалізуе месяц жнівень, а 17 пёраў у кожным з крылаў ёсьць пазнакай 17 дня. У кіпцюрах Гаруда трымае срэбную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасьці» ({{мова-jv|Bhinneka Tunggal Ika|скарочана}}) ці літаральна «разнастайнасьць адзінае гэта»<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Шчыт на грудзях Гаруды складаецца з чатырох частак, а яшчэ адзін малы шчытком зьмешчаны ў цэнтры канструкцыі. Пяць элемэнтаў герба сымбалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалёгіі. Гэтак залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба ёсьць сымбалем веры ў адзінага Бога, а галава [[бантэнг]]у ў першай частцы ў барвовым полі ёсьць спасылкай на народнасьць, кіраваную прадстаўнічымі органамі, дрэва баньян на срэбным тле атаесамляе нацыянальнае адзінства, а рысавы парастак і галінка бавоўны ў трэцім срэбным полі спасылаюцца ўсеагульную сацыяльную справядлівасьць, ланцуг з круглявых і прастакутных зьвёнаў у чацвёртым полі ёсьць сымбалем справядлівага і цывілізаванага гуманізму. Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пас, які сымбалізуе роўнік, які пераразае Інданэзію<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Герб быў распрацаваны султанам [[Пантыянак]]у Гамідам II падчас ягонай працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданэзіі і зацьверджаны ў якасьці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданэзіі 11 лютага 1950 году<ref name="Hamid" >{{спасылка|спасылка=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|загаловак=Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultan|выдавецтва=Tempo|копія=https://www.webcitation.org/616oKImA2?url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Гімн Інданэзіі|Гімн Рэспублікі Інданэзіі]], вядомы як «Вялікая Інданэзія» ({{мова-id|Indonesia Raya|скарочана}}) складзены кампазытарам [[Ваге Рудольф Супратман|Ваге Рудольфам Супратманам]] у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў час кангрэсу моладзевых арганізацыяў 28 кастрычніка 1928 году. У якасьці дзяржаўнага гімну гэты твор ухвалілі ў дзень абвяшчэньня незалежнасьці краіны 17 жніўня 1945 году<ref name="UUD" /><ref name="IR" >{{спасылка|спасылка=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|загаловак=Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysia|копія=https://www.webcitation.org/616oMukBd?url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|дата копіі=21.08.2011}}</ref> . == Эканоміка == [[Файл:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|значак|Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці [[пальмавы алей|пальмавага алею]] ў [[Заходняя Ява|Заходняй Яве]]. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту<ref>Pacheco, P.; Gnych, S.; Dermawan, A.; Komarudin, H.; Okarda, B. (2017). «The Palm Oil Global Value Chain: Implications for Economic Growth and Social and Environmental Sustainability». Center for International Forestry Research — Working Paper. 220.</ref>.]] Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю<ref>[https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177 «Economy of Indonesia»]. Indonesia Investments.</ref>. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў [[Група дваццаці|G20]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150205230641/http://g20.org/ «G20 Presidency of Indonesia»]. G20.</ref>, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. [[Сфэра паслугаў]] зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%)<ref>[https://web.archive.org/web/20181126092751/https://www.statista.com/statistics/319236/share-of-economic-sectors-in-the-gdp-in-indonesia/ «Indonesia: Share of economic sectors in the gross domestic product (GDP) from 2008 to 2018»]. Statista.</ref>. Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца [[каўчук]]а, [[какава]] (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), [[перац|перца]], [[хінін]]а. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15{{%}} паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: [[рыс]], [[каўчукавае дрэва]], [[гарбата]], [[тытунь]], экзатычныя [[спэцыі]], [[пальма (дрэва)|пальма]] і г. д. [[Файл:Industry area - panoramio.jpg|значак|зьлева|Прамысловыя вытворчасьці ў [[Батам]]е.]] Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна<ref name="Elias">Elias, Stephen; Noone, Clare (2011). [https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf «The Growth and Development of the Indonesian Economy»]. Reserve Bank of Australia.</ref>. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі<ref name="Elias"/>. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на [[нафта|нафту]] ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X «Indonesia — Poverty and Wealth»]. Encyclopedia of the Nations.</ref>. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкім фінансавым крызісам]] 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%<ref>Titiheruw, Ira S.; Atje, Raymond (2008). «Managing Capital Flows: The Case of Indonesia». Asian Development Bank Institute Discussion Paper. 94: 9—10.</ref>. У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя<ref>Temple, Jonathan (15.08.2001). [https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf «Growing into trouble: Indonesia after 1966»]. University of Bristol.</ref> і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў<ref>Van der Eng, Pierre (4.02.2002). [https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf «Indonesia’s growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses»]. Australian National University.</ref> спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня<ref>[https://web.archive.org/web/20180125114318/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=11&sy=2007&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= «World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects — Indonesia»]. International Monetary Fund.</ref>, што дапамагло Інданэзіі перажыць [[Сусьветны эканамічны крызіс 2008—2013 гадоў|сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm «IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth»]. International Monetary Fund. </ref> і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг<ref>[https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940 «Fitch Upgrades Indonesia’s Rating to Investment Grade»]. Jakarta Globe.</ref>. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%<ref>Musyaffa, Iqbal (9.01.2020). [https://web.archive.org/web/20200110142100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-s-economy-grew-last-year-despite-shortfalls/1697593 «Indonesia’s economy grew last year despite shortfalls»]. Anadoly Agency.</ref>. У першы год сусьветнай [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]] эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220622092437/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/37584 «Indonesia Economic Prospects, June 2022: Financial Deepening for Stronger Growth and Sustainable Recovery»]. WorldBank.</ref>. === Турызм === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|значак|[[Барабудур]] у [[Цэнтральная Ява|Цэнтральнай Яве]] зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі<ref>Elliott, Mark (2003). «Indonesia». Melbourne: Lonely Planet Publications Pty Ltd. — С. 211—215. — ISBN 978-1-74059-154-6.</ref>.]] [[Турызм]] у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221226010318/https://www.weforum.org/reports/travel-and-tourism-development-index-2021/explore-the-data#report-nav «Travel and Tourism Development Index 2021 Edition — Interactive Data and Economy Profiles»]. World Economic Forum.</ref>. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Сынгапур]]у, [[Малайзія|Малайзіі]] і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201206034809/https://www.bps.go.id/indicator/16/327/3/jumlah-kedatangan-wisatawan-mancanegara-ke-indonesia-menurut-negara-tempat-tinggal.html «Number of International Tourist Arrivals to Indonesia by Country of Residence»]. Statistics Indonesia. 2002—2019.</ref>. З 2011 году ''«Цудоўная Інданэзія»'' ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію<ref>Erwida, Maulia (6.01.2011). [https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html «Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign»]. The Jakarta Post.</ref>. Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі [[арангутаны|арангутанаў]]. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы [[Барабудур]] і [[Прамбанан]], а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]], у тым ліку нацыянальны парк [[Камода (нацыянальны парк)|Камода]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Jakarta.jpg|значак|Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны [[Джакарта|Джакарты]].]] Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25{{%}}<ref>https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 Fifty years needed to bring population growth to zero"]. Waspada Online.</ref>. [[Ява]] — самы густанаселены востраў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, дзе пражывае 56{{%}} насельніцтва краіны<ref name="bps">[https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf «Hasil Sensus Penduduk 2020»]. Statistics Indonesia. 2021. — С. 9.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км²<ref name="bps"/>, што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек<ref>Nitisastro, Widjojo (2006). [https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC «Population Trends in Indonesia»]. Equinox Publishing. — С. 268. — ISBN 9789793780436.</ref>. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf «World Population Prospect: 2017 Revision»]. United Nations Department of Economics and Social Affairs.</ref>. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году. Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу [[Джакарта|Джакарты]] і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191 «BBC: First contact with isolated tribes?»]. Survival International.</ref>. На 2017 год каля 54,7{{%}} насельніцтва пражывае ў гарадах<ref>[https://web.archive.org/web/20210812214024/https://ourworldindata.org/grapher/share-of-population-urban «Share of people living in urban areas, 2017»]. Our World in Data.</ref>. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition»]. Demographia.</ref>. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў [[Малайзія|Малайзіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Сынгапур]]ы, [[Ганконг]]у, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>Krisetya, Beltsazar (14.09.2016). [https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7 «Tapping the Indonesian Diaspora Potential»]. Forum for International Studies.</ref>. Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў [[мусульмане]] і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага [[хрысьціянства|хрысьціяне]], ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых. === Этнічныя групы і мовы === [[Файл:Sarungan.jpg|значак|зьлева|Купа [[яванцы|яванцаў]] у нацыянальных строях.]] Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў<ref name="statistics">Na’im, Akhsan; Syaputra, Hendry (2010). [https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf «Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians»]. Statistics Indonesia.</ref>. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад [[аўстранэзійцы|аўстранэзійскіх]] народаў, чые мовы паходзяць ад [[прааўстранэзійскія мовы|прааўстранэзійскай мовы]], якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — [[мэланэзійцы]], якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок [[Малуцкія астравы]], заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]] і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў<ref>Dawson, B.; Gillow, J. (1994). «The Traditional Architecture of Indonesia». London: Thames and Hudson Ltd. p. 7. ISBN 978-0-500-34132-2.</ref><ref>Truman Simanjuntak; Herawati Sudoyo; Multamia R.M.T. Lauder; Allan Lauder; Ninuk Kleden Probonegoro; Rovicky Dwi Putrohari; Desy Pola Usmany; Yudha P.N. Yapsenang; Edward L. Poelinggomang; Gregorius Neonbasu (2015). [https://web.archive.org/web/20221225091356/https://gln.kemdikbud.go.id/glnsite/diaspora-melanesia-di-nusantara/ «Diaspora Melanesia di Nusantar»]. Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. — ISBN 978-602-1289-19-8.</ref>. [[Файл:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|значак|Мапа этнічных групаў Інданэзіі.]] [[Яванцы]] зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2{{%}} насельніцтва<ref name="statistics"/>. Яны дамінуюць у палітыцы<ref>Kingsbury, Damien (2003). «Autonomy and Disintegration in Indonesia». Routledge. — С. 131. — ISBN 0-415-29737-0.</ref>. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. [[Сунданцы]] ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4{{%}}), за якой рушаць [[малайцы]], [[батакі]], [[мадурцы]], [[бэтаві]], [[мінангкабаў (народ)|мінангкабаў]] і народы [[бугі]]. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|256}}. Афіцыйнай мовай краіны ёсьць [[інданэзійская мова|інданэзійская]], якая зважаецца варыянтам [[малайская мова|малайскай мовы]], базуючыся на ейным [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыжным]] дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў [[лінгва франка]] архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html «The History of Indonesian»]. Language Translation, Inc.</ref>. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў<ref name="ethnologue">Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. [https://web.archive.org/web/20190626224541/https://www.ethnologue.com/country/ID/languages «Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition»]. SIL International.</ref>, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 [[папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref name="ethnologue"/>. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае [[яванская мова|яванская]], якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне [[Джак’якарта (спэцыяльная акруга)|Джак’якарта]]<ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Details/162614/perda-no-2-tahun-2021 «Peraturan Daerah Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 2 Tahun 2021 tentang Pemeliharaan dan Pengembangan Bahasa, Sastra, dan Aksara Jawa (Regional Regulation 2)»]. Governor of Special Region of Yogyakarta.</ref>. У 1930 годзе колькасьць [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]], іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4{{%}} ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>van Nimwegen, Nico (2002). [https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf «The Demographic History of the Dutch in the East Indies»]. Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.</ref>. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай мовы]] аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў<ref>Baker, Colin; Prys Jones, Sylvia (1998). [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC «Encyclopedia of bilingualism and bilingual education»]. Multilingual Matters Ltd. — С. 202. — ISBN 9781853593628.</ref>. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя<ref>Ward, Kerry (2009). «Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 322—342. — ISBN 978-0-521-88586-7.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Pradaksina.jpg|значак|зьлева|Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.]] Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то [[іслам]], [[пратэстанцтва]], [[каталіцтва]], [[індуізм]], [[будызм]], [[канфуцыянства]]<ref>Shah, Dian A. H. (2017). [https://web.archive.org/web/20230309152557/https://books.google.com/books?id=8ek4DwAAQBAJ&q=Constitutions%2C%20Religion%20and%20Politics%20in%20Asia%3A%20Indonesia%2C%20Malaysia&pg=PR6 «Constitutions, Religion and Politics in Asia: Indonesia, Malaysia and Sri Lanka»]. Cambridge: Cambridge University Press. — ISBN 978-1-107-18334-6.</ref><ref name="Marshall">Marshall, Paul (2018). [https://doi.org/10.1080%2F15570274.2018.1433588 «The Ambiguities of Religious Freedom in Indonesia»]. The Review of Faith & International Affairs. 16 (1): 85-96. — [[doi:10.1080/15570274.2018.1433588]].</ref> і рэлігіі карэннага насельніцтва<ref name="Marshall"/><ref>[https://web.archive.org/web/20240229034716/https://nasional.kompas.com/read/2016/12/07/09405241/penjelasan.pemerintah.terkait.pentingnya.kolom.agama.di.kk.dan.ktp «Penjelasan Pemerintah Terkait Pentingnya Kolom Agama di KK dan KTP»]. Kompas.</ref>, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны<ref name="1945Constitution"/>. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7{{%}}), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|379}}, прычым [[сунізм|суніты]] складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99{{%}})<ref>[https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/ «Sunni and Shia Muslims»]. Pew Research Center.</ref>. [[шыізм|Шыіты]] і [[агмадызм|агмадыты]], адпаведна, складаюць 1{{%}} (1—3 мільёны) і 0,2{{%}} (200 000—400 000) мусульманаў<ref name="Marshall"/>. Каля 10{{%}} інданэзійцаў прыяналежаць на [[хрысьціянства]], пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях<ref>[https://web.archive.org/web/20221206002546/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238298 «International Religious Freedom Report for 2014, Indonesia»]. U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, 2014.</ref>. Большасьць індуістаў — балійцы<ref>Oey, Eric (1997). «Bali» (3rd ed.). Singapore: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-028-2.</ref>, а большасьць будыстаў — [[кітайцы]]-інданэзійцы<ref>Suryadinata, Leo, ed. (2008). [https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA98 «Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia»]. Institute of Southeast Asian Studies. — ISBN 9789812308351.</ref>. [[Файл:Salah Satu Upacara Besar Di Pura Agung Besakih.jpg|значак|Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.]] Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся [[анімізм]]у і [[дынамізм]]у, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў<ref name="Ooi">Ooi, Keat Gin, ed. (2004). «Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)». ABC-CLIO. — С. 177. — ISBN 978-1-57607-770-2.</ref>. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі ([[х’ян]]) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы<ref name="Ooi"/>. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі [[сунда вівітан]], даяцкі [[кахарынган]] і яванскі [[кеявэн]]. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія [[абанганы]], балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі<ref>Magnis-Suseno, F. (1981). «Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life». PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997. — С. 15—18. — ISBN 979-605-406-X.</ref>. Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства [[Салаканагара]] на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным [[Вялікая Індыя|індыянізаваным]] каралеўствам на архіпэлягу. [[Будызм]] зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як [[Маджапагіт]], [[Сайлендра]], [[Шрывіджая]] і [[Матарам]]. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру<ref>Rachman, T. (2013). «'Indianization' of Indonesia in an Historical Sketch». International Journal of Nusantara Islam. 1 (2).</ref><ref>Sedyawati, Edi (19.12.2014). [https://web.archive.org/web/20170415194440/https://www.sanskritimagazine.com/india/global-influence-of-hinduism/influence-hinduism-buddhism-indonesian-culture/ «Influence of Hinduism and Buddhism on Indonesian culture»]. Sanskriti Magazine.</ref>. [[Файл:Masjid Baiturrahman - panoramio.jpg|значак|зьлева|Вялікі [[мячэт Байтуррагман Рая]] ў [[Банда-Ачэ]].]] [[Іслам]] трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам [[шафійскі мазгаб|шафійскай]] школы, а таксама [[суфізм|суфійскімі]] гандлярам з [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскага субкантынэнту]] і паўднёвай [[Арабійскі паўвостраў|Арабіі]] яшчэ ў VIII стагодзьдзі<ref>Martin, Richard C. (2004). «Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Vol. 2: M-Z». Macmillan.</ref><ref>Gerhard Bowering et al. (2012). «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — С. xvi. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры)<ref>[https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html «Indonesia — Bhineka Tunggal Ika»]. Centre Universitaire d’Informatique.</ref>{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|12—14}}. Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік [[Чжэн Хэ]] і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах<ref>Taufiq Tanasaldy. «Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia». Brill Academic. — ISBN 978-90-04-26373-4.</ref><ref>Gerhard Bowering et al.. «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры. [[Файл:Patung Tuan ma-Semana Santa.jpg|значак|Каталіцкая цырымонія на [[пакутны тыдзень]] у [[Ларантука|Ларантуцы]].]] Распаўсюдам [[каталіцтва]] займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт [[Францішак Ксавэры]], які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|25—26}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml «About St Francis Xavier»]. Catholic Archdiocese of Sydney.</ref>. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай [[Гішпанія|Гішпаніі]]. [[Пратэстанцтва]] перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] і [[лютэранства|лютэранскіх]] місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|62}}<ref>Vickers, Adrian (2005). [https://archive.org/details/historyofmoderni00adri «A History of Modern Indonesia»]. Cambridge University Press. — С. 22. — ISBN 0-521-54262-6.</ref><ref>Goh, Robbie B.H. (2005). «Christianity in Southeast Asia». Institute of Southeast Asian Studies. — С. 80. — ISBN 978-981-230-297-7.</ref>. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php «Indonesia — Asia»]. Reformed Online.</ref>. На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць [[габрэі|габрэяў]], пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Манада|Манадзе]] і [[Сурабая|Сурабаі]]<ref>Ayala Klemperer-Markman. [https://web.archive.org/web/20190804011540/https://www.bh.org.il/jewish-community-indonesia/ «The Jewish Community in Indonesia»]. Translated by Julie Ann Levy. Beit Hatfutsot.</ref>. [[Юдаізм]] калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе [[Сукарна|Сукарны]], але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году<ref>Aryani, Sekar Ayu (25.06.2022). [https://doi.org/10.14421%2Fajis.2022.601.199-226 «Dialectic of Religion and National Identity in North Sulawesi Jewish Communities in The Perspective of Cross-Cultural and Religious Psychology»]. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies. 60 (1). Al-Jamiah Research Centre: 199—226. — [[doi:10.14421/ajis.2022.601.199-226]].</ref>. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога [[Шаар Гашамаім]], разьмешчанай у [[Паўночны Сулавэсі|Паўночным Сулавэсі]], блізу 31 км ад Манады<ref>Wullur, Frangky (25.12.2019). [https://beritamanado.com/bupati-royke-roring-resmikan-synagogue-shaar-hashamayim/ «Bupati Minahasa Royke Roring Resmikan Synagogue Shaar Hashamayim»]. Beritamanado.</ref>. На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы [[Мухамад Сухарта|Мухамада Сухарты]] многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця<ref>[https://web.archive.org/web/20180827174002/http://www.pewforum.org/2018/06/13/how-religious-commitment-varies-by-country-among-people-of-all-ages/ «How religious commitment varies by country among people of all ages»]. Pew Research Center.</ref><ref>Pearce, Jonathan MS (28.10.2018). [https://web.archive.org/web/20181028170242/https://www.patheos.com/blogs/tippling/2018/10/28/religion-in-indonesia-an-insight/ «Religion in Indonesia: An Insight»]. Patheos.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:No 18 Rektorat Universitas Indonesia.jpg|значак|Будынак рэктарату [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт|Інданэзійскага ўнівэрсытэту]].]] Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў<ref>al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro (9.03.2013). [https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years «Awakening Indonesia’s Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years»]. The World Bank Blog.</ref>. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна<ref>Tan, Charlene (2014). [https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf «Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia»]. Nanyang Technological University.</ref>. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93{{%}} дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36{{%}} выпускнікоў школаў<ref name="unesco">[https://web.archive.org/web/20170821124830/http://uis.unesco.org/en/country/ID «Indonesia»]. UNESCO Institute for Statistics.</ref>. Узровень пісьменнасьці складае 96{{%}}, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6{{%}} ВУП<ref name="unesco"/>. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74{{%}}) разьмешчаная на [[Суматра|Суматры]] і [[Ява|Яве]]<ref>Huda, Nur; Pawennei, Irsan; Ratri, Andhina; Taylor, Veronica L. (1.12.2020). [https://web.archive.org/web/20210928070135/https://www.ksi-indonesia.org/assets/uploads/original/2021/02/ksi-1613637314.pdf «Making Indonesia’s Research and Development Better»]. Centre for Innovation Policy and Governance. — С. 36.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200924060508/https://www.asiasentinel.com/p/indonesia-unequal-higher-education «Indonesia’s Unequal Higher Education»]. Asia Sentinel. </ref>. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт]], [[Унівэрсытэт Гаджа Мада]] і [[Бандунскі тэхналягічны інстытут]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220716164900/https://www.topuniversities.com/universities/indonesia?country=%5BID%5D&sorting=%5Brankings_htol «List of Universities in Indonesia»]. QS World University Rankings.</ref>. == Культура == Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|5}}{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|8—9}}<ref>Henley, David (2015). «Indonesia. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism». John Wiley & Sons, Inc. — С. 1—7. — [[doi:10.1002/9781118663202.wberen460]]. ISBN 978-1-118-66320-2.</ref> мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва<ref name="ethnologue"/><ref name="statistics"/> з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар [[ваянг]], [[крыс]], [[батык]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 «Indonesian Batik»]. UNESCO.</ref>, [[пэнчак сілат]], [[ангклунг]], [[гамэлан]] і тры жанры традыцыйнага балійскага танца<ref>[https://web.archive.org/web/20171222052039/https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists «Indonesia — Intangible heritage, cultural sector»]. UNESCO.</ref>. === Мастацтва і архітэктура === [[Файл:Raden Saleh - Six Horsemen Chasing Deer, 1860.jpg|значак|зьлева|''«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем»'' (1860) працы [[Радэг Салег]].]] Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь [[Індыя|Індыі]], арабскага сьвету, [[Кітай|Кітаю]] і [[Эўропа|Эўропы]] — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем<ref>[https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html «Indonesian Arts and Crafts»]. Living in Indonesia</ref>. Жывапіс добра разьвіты на [[Балі (востраў)|Балі]], жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі [[камасан]] або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах [[чандзі]] ва ўсходняй Яве<ref>Forge, Anthony (1978). [https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf «Balinese Traditional Paintings»]. The Australian Museum.</ref>. [[Файл:Museum Balla Lompoa.jpg|значак|Дом [[бугі]] ў Паўднёвым Сулавэсі.]] Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі [[рума адат]]. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю<ref>Reimar Schefold; P. Nas; Gaudenz Domenig, eds. (2004). [https://books.google.com/books?id=Oup15S3lTDAC «Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture»]. NUS Press. — С. 5. — ISBN 978-9971-69-292-6.</ref>. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і [[бамбук]]а з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[сьвіран|сьвірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі). Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі [[нэаліт]]у — мэнгіры, уступістыя [[курган]]ы, [[дальмэны]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі [[андэзыт]]у), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. === Музыка === [[Файл:Tari Pendet.jpg|значак|зьлева|Інданэзійскія танцоркі.]] Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі [[гукарад]]амі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны [[сэлендэра]] і сяміступенны [[пэлог]]. Агулам характэрныя разьвітыя [[гетэрафанія]] і [[поліфанія]], перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры [[гамэлан]]а, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: [[ксыляфон]] [[гамбанг]], мэталафон [[гендэр (музыкальны інструмэнт)|гендэр]], ляжачыя [[гонг]] [[бананг]], бубны [[генданг]]. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы [[крангчонг|падобнага на гітару музычнага інструмэнта]], які выкарыстоўваецца як [[акампанэмэнт]]. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр [[дангдут]], які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі. [[Файл:Angklung-arumba.jpg|значак|Музыка выцінае на [[ангклунг]]у.]] У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам [[клясычная музыка|клясычнай]], гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку [[поп-музыка|поп]] і [[рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць [[Суджасьмін]], Ахмад Пасарыбу, [[Сусьбіні]]. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе. Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу<ref>[https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html «Indonesia Tourism: The Dance and Theater in the Archipelago»]. Indonesia Tourism.</ref>. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені [[Японія|Японіі]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэі]]. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй<ref>Chua Mei Lin (2011). [https://web.archive.org/web/20201206060336/https://www.nhb.gov.sg/spm/-/media/spm/documents/indonesia-land-of-dance-and-dragon.pdf?la=en «Land of Dance & Dragon»]. National Heritage Board.</ref>. === Тэатар і кінэматограф === [[Файл:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|значак|зьлева|[[Пандавы|Пандава]] і [[Крышна]] ў выкананьні тэатру [[ваянг]].]] [[Файл:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|значак|Афіша першага фільму каляніяльных часоў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]».]] [[Ваянг]], яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то ''«[[Рамаяна]]»'' і ''«[[Магабгарата]]»''<ref>[https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf «Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java»]. Gamelan.</ref>. Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія [[лудрук]] і [[кетапрак]], сундскую [[сандывару]], бэтавійскі [[ленонг]]<ref>Dewangga, Kusuma (10.11.2013). [https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html «Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)»]. Indonesia’s Global Portal.</ref> і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару<ref name=britannica/>. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як [[рандай]] народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях<ref>Pauka, Kirstin (1998). «The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre». The Drama Review. 42 (1): 113—121. — [[doi:10.1162/105420498760308706]].</ref><ref name="globalshakespeares">[https://web.archive.org/web/20160316100101/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/ «Randai (Indonesian folk theater form, uses silat)»]. MIT Global Shakespeares.</ref> і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня<ref name="globalshakespeares"/>. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва<ref>Hatley, Barbara (13.11.2017). [https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre «Review: Indonesian post-colonial theatre»]. Inside Indonesia.</ref>. Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]»<ref>Sitorus, Rina (30.11.2017). [https://web.archive.org/web/20191122042803/https://theculturetrip.com/asia/indonesia/articles/the-reformation-of-indonesian-film/ «The Reformation of Indonesian Film»]. The Culture Trip.</ref>, нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. [[Усмар Ісмаіл]], які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно<ref>[https://web.archive.org/web/20190409155237/https://time.com/5206668/google-doodle-usmar-ismail-indonesia/ «Today Is the 97th Birthday of the Father of Indonesian Cinema. Here’s What You Should Know About Usmar Ismail»]. Time.</ref>. У апошнія гады эпохі [[Сукарна]] кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку<ref name="Sen">Sen, Krishna (2006). Giecko, Anne Tereska (ed.). [https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse/page/96 «Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order»]. Oxford/New York: Berg. — С. 96—107. — ISBN 978-1-84520-237-8.</ref>. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «''[[Раб д’ябла]]''» (1980), «''[[Нагабонар]]''» (1987), «''[[Тшут на дыен]]''» (1988), «''[[Кататан сі Бой]]''» (1989) і камэдыі стылю [[варкоп]]у. З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне<ref name="Sen"/>. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла<ref>Kristianto, JB (2.07.2005). [https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm «The Last 10 Years of Indonesia’s Film Industry»]. Kompas</ref>. Як прыклад можна прывесьці фільм «[[Рэйд (фільм)|''Рэйд'']]», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. У 2022 годзе фільм ''«[[ККН у вёсцы танцораў]]»'' пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах<ref>Shackleton, Liz (22.12.2022). [https://web.archive.org/web/20221225073509/https://deadline.com/2022/12/indonesian-films-record-box-office-kkn-di-desa-penari-satans-slaves-2-disney-1235204953/ «Indonesian Films Race Past Pre-Pandemic Admissions Record; 'KKN Di Desa Penari', 'Satan’s Slaves 2', Disney Movies Top 2022 Box Office; Theatrical Market Set For Growth»]. Deadline.</ref>. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку [[інданэзійскі кінафэстываль|фэстываль інданэзійскага кіно]], які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году. === Кухня === З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя [[страва|стравы]], першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў [[кітайская кухня|кітайскай кухні]]<ref name="Кухня-анг">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|значак|зьлева|Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў [[соевая падліва|соевай падліве]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[гарбата]] чаю зь [[лёд]]ам.]] Асноўным [[вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], [[тэмпэ]], сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць [[насі-гарэнг]], то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць [[тумпэнг]] — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-анг" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні [[хлеб]] не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-анг" /><ref name=autogenerated9 />. [[Файл:Nasi ramas rendang.JPG|значак|[[Насі-паданг]] з [[рэнданг]]ам, [[гулай|гулаем]] і гароднінай.]] Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, [[бараніна]], казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[сьвініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]], мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з [[курыца|курыцы]], казьляціны або бараніны, а таксама [[отак-отак]] — здробленыя катлеты з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд [[суп]]ы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца [[крупук]] — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[крэвэткі|крэвэтачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да эўрапейскай [[салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соўс]]ам. Часта падаецца ласунак з трапічнай [[садавіна|садавіны]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спэцыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага [[трысьнёг|трысьнягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алькаголь]] ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як [[туак]]. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а [[бамбузэ]] зь зерня бамбука<ref name="Кухня-анг" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == Спорт == Распаўсюд сярод інданэзійцаў эўрапейскіх відаў спорту пачаўся ў час нідэрляндзкай калянізацыі, але пераважна толькі сярод арыстакратычных колаў. Улады незалежнай Інданэзіі, звычайна, надавалі вялікую ўвагу разьвіцьцю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і [[Інданэзійскі нацыянальны камітэт па спорце|Інданэзійскага нацыянальнага камітэту па спорце]]<ref name="История спорта" >{{спасылка|спасылка=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|загаловак=Perkembangan Olahraga pada Zaman Kemerdekaan|копія=https://www.webcitation.org/659jl9uf0?url=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="KONI" >{{спасылка|спасылка=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|загаловак=Sejarah|выдавецтва=Komite Olahraga Nasional Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659jpvhwh?url=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Gelora Bung Karno Stadium, Asia Cup 2007.jpg|значак|зьлева|Джакарцкі стадыён [[Гелора Бунг Карна]] ўважаецца за найбуйнешы ў краіне.]] Да XXI стагодзьдзя ў краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюд практычна ўсе летнія віды спорту, пры гэтым як мужчынскія, гэтак і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданэзійскія спартоўцы належаць да ліку наймацнейшых, бо паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году]], якія ладзіліся ў [[Палембанг]]у, яны занялі першае месца ў камандным заліку, маючы 182 залатыя, 151 срэбныя і 143 бронзавыя мэдалі. Паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году]], якія ладзіліся ў [[Віетнам]]е, інданэзійскія спартоўцы занялі трэці радок у камандным заліку з 241 мэдалём пасьля Віетнаму і Тайлянду. Поруч з гэтым, у больш шырокім міжнародным маштабе іхныя дасягненьні нашмат больш сьціплыя, бо [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2016]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|2020]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|2024]] гадоў зборная Інданэзіі бралі 3, 5 і 3 мэдалі адпаведна, пры гэтым у 2016 і 2020 гадах залаты мэдаль на кожным зь іх быў толькі адзіны, а ў 2024 годзе інданэзійскія спартоўцы брылі два залатыя мэдалі. Традыцыйна найбольш пасьпяховымі спартоўцамі зь іх ёсьць інданэзійскія [[Бадмінтон|бадмінтаністы]], асабліва мужчыны. [[Мужчынская зборная Інданэзіі па бадмінтоне]] шматкроць брала [[Кубка Томаса]], шмат разоў рабілася алімпійскім чэмпіёнам, а жаночая зборная не адзін раз здабывала [[Кубак Убэр]]<ref name="Бадминтон" >{{спасылка|спасылка=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|загаловак=RI shuttlers see smooth start at Thomas Cup|выдавецтва=The Jakarta Post|копія=https://www.webcitation.org/659jqWkg3?url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Таксама звычайна алімпійскімі мэдалямі краіну забясьпечваюць спартоўцы і спартоўкі зь [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыкі]], асабліва ў лёгкай вазе. Цяжкаатлет [[Эка Юлі Іраван]] чатыры разы быў прызэрам на летніх Алімпійскіх гульняў, пры чым пароўну мае як срэбныя, гэтак і бронзавыя мэдалі. Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплінаў ставяцца [[футбол]], [[бадмінтон]], [[цяжкая атлетыка]] і [[баскетбол]]{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|174—177}}. Футбол ёсьць адным з найболей папулярных відаў спорту ў краіне<ref>{{артыкул|аўтар=Prawira, A.; Suhianto, Y.|загаловак=The Development of the Indonesian Football Industry and its influence Towards National Reputation|выданьне=Sentris|том=5|старонкі=89—99|год=29.11.2024}}</ref>. Інданэзія была першым азіяцкім прадстаўніком на чэмпіянатах сьвету, узяўшы ўдзел у [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянаце сьвету 1938 году]] як Нідэрляндзкая Ост-Індыя<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|загаловак=Indonesia at the 1938 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=20.11.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251207192236/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|дата копіі=07.12.2025}}</ref>. Найбуйнейшым стадыёнам краіны ёсьць джакарцкі шматфункцыянальны стадыён [[Гелора Бунг Карна]], які раней меў зьмяшчальнасьць у 100 тысяч гледачоў, але праз пэўную колькасьць мадэрнізацыяў і перабудоваў колькасьць глядацкіх месцаў была скарочаная да ліку блізкамі 77 тысячам чалавек. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба [[сілат]] і [[сэпактакраў]], разнастайныя гульні на дошцы, у тым ліку [[маджонг]], [[манкала]], а таксама спаборніцтвы, павязаныя з запускам [[паветраны зьмей|паветраных зьмеяў]] і гульні з круцёлкай — [[гасінг]], якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|загаловак=Indonesia. Sports and recreation|выдавецтва=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://www.webcitation.org/659jnxceo?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|загаловак=Gasing Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659kq9049?url=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=J.|прозьвішча=Forshee|спасылка=https://www.bloomsbury.com/au/culture-and-customs-of-indonesia-9781567509984/|загаловак=Culture and Customs of Indonesia|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-3133-3339-2}} * {{кніга|імя=T.|прозьвішча=Friend|спасылка=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674018341|загаловак=Indonesian Destinies|выдавецтва=Harvard University Press|год=2003|isbn=0-674-01137-6||ref=Friend}} * {{Кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1300|выданьне=2nd|месца=Stanford, CA|выдавецтва=Stanford University Press|год=1991|isbn=0-333-57690-X|ref=Ricklefs1991}} * {{кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|спасылка=https://www.sup.org/books/asian-studies/history-modern-indonesia-c-1200|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1200|выдавецтва=Palgrave; Stanford University Press|год=2001|isbn=978-0-8047-4480-5|ref=Ricklefs2001}} * {{кніга|імя=J.G.|прозьвішча=Taylor|спасылка=https://yalebooks.co.uk/book/9780300105186/indonesia/|загаловак=Indonesia: Peoples and Histories|выдавецтва=Yale University Press|год=2003|isbn=978-0-300-12808-6|ref=Taylor}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * {{Curlie|Regional/Asia/Indonesia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Інданэзія]. BBC. * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407114201/http://nn.by/1999/11/07.htm|аўтар=Сяргей Богдан|загаловак=Інданэзія: цана свабоды|выдавец=Наша Ніва|дата публікацыі=ліпень 1999|url=http://nn.by/1999/11/07.htm}} {{Краіны Азіі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] i4ca0q9d7so2qojygeh0dmgk1prcxfx 2679499 2679498 2026-07-18T19:52:29Z Dymitr 10914 /* «Новаы парадак» */ артаграфія, выпраўленьне спасылак 2679499 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 4,658 трлн $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 16 542 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,402 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2024 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 4 980 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Інданэ́зія''' ({{мова-id|Republik Indonesia}}) — астраўная [[дзяржава]], разьмешчаная ў [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], на астравох [[Малайскі архіпэляг|Малайскага архіпэлягу]] і ў заходняй частцы вострава [[Новая Гвінэя]]. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html «16,000 Indonesian islands registered at UN»]. The Jakarta Post.</ref>, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы<ref>[https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer «Indonesia — The Next Major Oil Importer?»]. Seeking Alpha.</ref>. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў [[Ява]] зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны. Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, [[Джакарта]], зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]], [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] і ўсходняй часткай [[Малайзія|Малайзіі]]. Іншыя суседнія краіны ўключаюць [[Сынгапур]], [[Віетнам]], [[Філіпіны]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Палаў]] і [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], якія належаць [[Індыя|Індыі]]. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці<ref>[https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world «Meet The 10 Megadiverse Countries In The World»]. SEAsia.</ref>. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|загаловак=Indonesia|выдавец=The Observatory of Economic Complexity|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref>. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца [[Кітай]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Японія]], Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія. Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі [[Шрывіджая]], а затым [[Маджапахіт]] гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі [[індуізм|індуісцкія]] і [[будызм|будыйскія]] каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён [[іслам]]у<ref>[https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC «Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations»]. Amsterdam University Press.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC «Indonesia: A Global Studies Handbook»]. ABC-CLIO Corporate.</ref>, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою [[хрысьціянства]], ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава [[Амбон (востраў)|Амбона]] і стварэньня [[Батавія|Батавіі]], у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы і ісламізацыя === Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі [[архантрап]]а, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Recent advances in far eastern paleoanthropology|выданьне=Annual Review of Anthropology|том=17|нумар=1|старонкі=43—77|год=1988|DOI=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Evidence on the age of the Asian Hominidae|выданьне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|том=80|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1983|DOI=10.1073/pnas.80.16.4988}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=de Vos, J.P.; Sondaar, P.Y.|загаловак=Dating hominid sites in Indonesia|выданьне=Science|том=266|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1994|DOI=10.1126/science.7992059}}</ref>, а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Brumm, A.; Jensen, G.M.; van den Bergh, G.D.; Morwood, M.J.; Kurniawan, I.; Aziz, F.; Storey, M.|загаловак=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|выданьне=Nature|том=464|нумар=7289|старонкі=748—752|год=2010|DOI=10.1038/nature08844}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=O'Connor, S.; Bulbeck, D.|загаловак=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|выдавецтва=Oxford Academic|старонкі=346–367}}</ref> Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на [[Сулавэсі]], дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум {{Лік|51200}} гадоў таму<ref>{{спасылка|аўтар=Harris, G.|спасылка=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|загаловак=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|выдавецтва=The Art Newspaper|дата публікацыі=04.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240704104825/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|дата копіі=04.07.2024}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Oktaviana, A.A.; Joannes-Boyau, R.; Hakim, B.|загаловак=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|выданьне=Nature|том=631|нумар=8022|старонкі=814—818|год=03.07.2024|DOI=10.1038/s41586-024-07541-7}}</ref>. Пазьнейшыя [[мэгаліт]]ычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на [[Ява|Яве]], [[Суматра|Суматры]], Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця<ref>{{кніга|імя=T.|прозьвішча=Steimer-Herbet|спасылка=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|загаловак=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|выдавецтва=Archaeopress|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref>. [[Файл:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|значак|зьлева|Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры [[Лубанг Джэрыджы Салег]]. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.]] Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з [[Тайвань (востраў)|Тайваню]] ў астраўную частку [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|5—7}}, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу<ref>{{кніга|аўтар=Bellwood, P.|спасылка=https://www.jstor.org/content/oa_book_edited/j.ctt2jbjx1|загаловак=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|выдавецтва=ANU Press|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref>. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|8—11}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|15—20}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|22-23}}. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|17—22}}. Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае [[Шрывіджая]], пашырылася праз гандаль і [[будызм]]<ref>{{артыкул|аўтар=Manguin, P-Y.|загаловак=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|выданьне=Journal of Urban Archaeology|том=3|старонкі=87—100|год=2021|DOI=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref name="Wicahyah" >{{артыкул|аўтар=Wicahyah, D.; Asyari, A.K.; Irwanto, D.; L.R., Retno Susanti|загаловак=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|выданьне=Ilomata International Journal of Social Science|том=3|нумар=3|старонкі=303—313|год=07.2022|DOI=10.52728/ijss.v3i3.483}}</ref>. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў<ref name="Wicahyah" />. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі [[Сайлендра]] і [[Матарам]] узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з [[Барабудур]]ам і [[Прамбанан]]ам<ref>{{кніга|імя=A. A.|прозьвішча=Munandar|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/159319|загаловак=Cultural Dynamics in a Globalized World|выдавецтва=Taylor & Francis Group|isbn=978-1-315-22534-0}}</ref>. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву<ref>{{кніга|імя=D.W.|прозьвішча=Bade|спасылка=https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1909|загаловак=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|месца=Singapore|выдавецтва=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя [[Маджапагіт]], якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу<ref name="Hall" >{{кніга|імя=K.R.|прозьвішча=Hall|спасылка=https://www.bloomsbury.com/us/history-of-early-southeast-asia-9780742567603/|загаловак=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|месца=Lanham, Maryland|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|год=2011}}</ref>. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі<ref name="Hall" />{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|18}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|21}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|24—26}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|101—103}}. Уздоўж гандлёвых шляхоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяну]] і [[Малацкая пратока|Малацкай пратокі]] [[іслам]] пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|4}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|7}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|10—11}} і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай [[Валі Санга]]. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|9}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|12—14}}. === Прыбыцьцё эўрапейцаў === Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з [[Франсішку Сэран]]ам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, [[гвазьдзік]]ам і [[перац кубэба|перцам кубэба]]. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі [[Нідэрляндзкая Ост-Індзкая кампанія|Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію]], якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў [[Батавія|Батавіі]] і на воставе [[Амбон (востраў)|Амбон]]. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|загаловак=The Dutch East India Company|выдавец=European Heritage Project|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company}}</ref>. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а [[Нідэрлянды]] ўсталявалі на астравах калёнію. [[Файл:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|значак|зьлева|Капітуляцыя прынца [[Дыпанэгора]] нідэрляндзкаму генэралу [[Гэндрык Мэркус дэ Кок|Гэндрыку дэ Коку]], якое скончыла [[Яванская вайна|Яванскую вайну]] ў 1830 годзе.]] З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава [[Ява]], галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|131}}. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то [[Падрыйская вайна]], [[Яванская вайна]] і доўгатэрміновая [[Ачэгаўская вайна]]. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная [[Заходняя Новая Гвінэя]]. У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем<ref>Tjahjono Rahardjo (2013). ''«Between Two Worlds: Ethical Policy, Western education and Javanese arts»''. Academia.edu.</ref>. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала<ref>[https://www.e-ir.info/2015/08/30/the-remnants-of-the-japanese-occupation-of-modern-indonesia/ «The Remnants of the Japanese Occupation of Modern Indonesia»]. E-International Relations Student.</ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] архіпэляг быў захоплены [[Японія|Японскай імпэрыяй]], якая ліквідавала галяндзкую ўладу<ref>Gert Oostindie; Bert Paasman (1998). [http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html ''«Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves»'']. Eighteenth-Century Studies. 31 (3): 349—355. [[doi:10.1353/ecs.1998.0021]]</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 «Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942-50; The Japanese Occupation, 1942-45»]. Library of Congress.</ref>. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то [[Сукарна]] і [[Махамад Хата]]. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася [[Японія]]. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм. === Незалежнасьць === ==== Час барацьбы за незалежнасьць ==== [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|значак|[[Сукарна]] — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.]] Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху [[Сукарна]] быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны [[Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі]] ({{мова-id|Komite Nasional Indonesia Pusat|скарочана}}, ЦНКІ), які абраў Сукарну і [[Махамад Хата|Хату]], адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|150—154}}. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Джак’якарта|Джак’якарту]]<ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар=Poerwokoeoemo, Soedarisman|загаловак=Daerah Istimewa Yogyakarta|месца=Yogyakarta|выдавецтва=Gadjah Mada University Press|год=1984|старонкі=56—63}}</ref>. Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае [[Лінгаджацкае пагадненьне]], паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году [[Рэнвільскае пагадненьне]], якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Букітынгі]]<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў [[Гаагаўская канфэрэнцыя круглага стала|Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі ({{мова-id|Republik Indonesia Serikat|скарочана}}, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою [[фэдэрацыя|фэдэратыўнага]] ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]])<ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак=Всемирная история|месца=Масква|выдавецтва=Мысль|год=1979|том=12|старонкі=359}}</ref>. ==== Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі ==== Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на [[Парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкую рэспубліку]]. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]] наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі<ref name="Sejarah DPR" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|загаловак=Sejarah|выдавецтва=DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Sukarno casting his ballot in the 1955 elections (cropped).jpg|значак|зьлева|Прэзыдэнт [[Сукарна]] галасуе на [[Парлямэнцкія выбары ў Інданэзіі 1955 году|парлямэнцкіх выбарах 1955 году]].]] Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць [[Рада народных прадстаўнікоў (Інданэзія)|парлямэнту]] нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|316—326}}. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў [[Бандунг]]у [[Бандунгаўская канфэрэнцыя|Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі]]<ref name="МИД" >{{спасылка|спасылка=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|загаловак=H. Roeslan Abdulgani|выдавецтва=Deplu RI|копія=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «[[Насакам]]», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» ({{мова-id|Demokrasi Terpimpin|скарочана}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў<ref name="Sejarah DPR"/>. Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок [[сацыялістычны лягер|сацыялістычнага блёку]] пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі [[Заходняя Новая Гвінэя|заходнюю частку Новай Гвінэі]]. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе [[Інданэзійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на [[Малацкі паўвостраў|Малацкім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с">{{кніга|аўтар=Малетин, Н. П.|загаловак=АСЕАН в системе международных отношений|месца=Масква|год=1983|старонкі=4—12}}</ref><ref name="Anwar">{{кніга|аўтар=Anwar, D. F.|загаловак=Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism|месца=Singapore|год=1992|старонкі=26—29,169}}</ref>. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданэзіі|камуністычнай партыяй]] краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасьня]] і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі<ref name="М в с"/>. ==== «Новы парадак» ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|значак|[[Мухамад Сухарта]] — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.]] Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам [[Мухамад Сухарта|Сухартам]], узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданэзіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек<ref>{{артыкул|загаловак=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|выданьне=CounterPunch|год=05.11.2005}}</ref>. Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія [[Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэсу]] (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{артыкул|загаловак=General Suharto’s New Order|выданьне=Royal Institute of International Affairs|том=44|нумар=1|старонкі=40—47|год=1968}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" >{{спасылка|спасылка=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|загаловак=The Military in Indonesian Politics|выдавецтва=Moscow Defense Brief|копія=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|значак|зьлева|Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.]] Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам<ref name="Golkar" >{{спасылка|спасылка=http://www.golkar.or.id/tentang|загаловак=Sejarah|копія=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|дата копіі=21.08.2011}}</ref><ref name="Museum-DPR71" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|загаловак=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|выдавецтва=Museum DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных [[інвэстыцыя]]ў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасьць|прамысловасьці]], дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой [[Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс]] 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту [[Бахарудын Юсуф Габібі|Бахарудыну Юсуфу Габібі]]{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|401—407}}<ref name="Resigns" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|загаловак=President Suharto Resigns|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. ==== Цяперашні час ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|значак|[[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]] ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.]] Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася [[лібэралізацыя]] партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі [[Рэфэрэндум па самавызначэньні Ўсходняга Тымору|рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору]], падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымору, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году<ref name="Tokoh-Mega" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|загаловак=Presiden Berkepribadian Kuat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|дата копіі=29.07.2011}}</ref>. Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная [[Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі]] на чале з дачкой Сукарны [[Мэгаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня [[Абдурахман Вахід]], а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году{{Зноска|LloydSmith|2001|Lloyd & Smith|29—44}}. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil" >{{спасылка|спасылка=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|загаловак=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|выдавецтва=Time|копія=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="What?" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/710338|загаловак=But What Will Megawati Do?|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="Mega takes" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/717279|загаловак=Mega Takes Charge|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" >{{спасылка|спасылка=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|загаловак=Indonesia: National Security|копія=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]]. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычнай партыі]]. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|дата копіі=21.06.2011}}</ref>. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг<ref name="Мир с Аче" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|загаловак=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ID|загаловак=GDP growth (annual %) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref>, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden RI "Terpopuler"|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|дата копіі=06.08.2011}}</ref>. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя<ref>{{артыкул|аўтар=Stott, D.A.|загаловак=Indonesia’s 2019 Elections: Democracy Consolidated?|выданьне=The Asia-Pacific Journal|том=17|нумар=6|год=15.03.2019}}</ref>, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў<ref>{{кніга|аўтар=Mukartono, A.; Hartiwiningsih, H.|загаловак=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|выдавецтва=Atlantis Press|том=358|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Mietzner, M.|загаловак=Flirting with Autocracy in Indonesia: Jokowi's Majoritarianism and its Democratic Legacy|выданьне=Journal of Current Southeast Asian Affairs|том=44|нумар=3|старонкі=366—384|год=21.02.2025|DOI=10.1177/18681034251318053}}</ref>. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў [[Юсуф Кала]]. == Геаграфія == [[Файл:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|значак|Горныя краявіды [[Усходняя Ява|Ўсходняй Явы]]. На выяве бачныя вульканы [[Сэмэру]] і [[Брома]].]] У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 астравоў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Астравы разьмешчаныя з абодвух бакоў [[роўнік|экватару]]. Па плошчы самымі вялікімі астравамі ёсьць [[Ява]], [[Суматра]], [[Калімантан]] (інданэзійская частка Барнэо), [[Новая Гвінэя]] (падзеленая з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]) і [[Сулавэсі]]. Інданэзія мяжуе з [[Малайзія]]й на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і [[Усходні Тымор|Ўсходнім Тыморам]] на высьпе Тымор. Сталіца [[Джакарта]] знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Мэдан]] і [[Сэмаранг]]. [[Файл:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|значак|зьлева|Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на [[Калімантан]]е і [[Суматра|Суматры]].]] З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а востраў Ява — самы густанаселены востараў у сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны [[Пунчак Ява]] складае 4884 мэтры, а [[Тоба (возера)|возера Тоба]] на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта [[Махакам (рака)|Махакам]] і [[Барыта (рака)|Барыта]] на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры вострава, цякуць па [[балота]]х у [[мора]], забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі. Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і [[землятрус]]аў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых [[вулькан]]аў<ref name=britannica/>, уключаючы [[Кракатао (вулькан)|Кракатао]] і [[Тамбора (вулькан)|Тамбора]], абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна {{лік|70000}} гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году|цунамі 2004 году]], якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і [[Джакарцкі землятрус]] у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і [[Балі (правінцыя)|Балі]]. === Клімат === [[Файл:Koppen-Geiger Map IDN present.svg|значак|Кліматычная мапа Інданэзіі паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref>Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30.10.2018). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6207062 «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»]. Scientific Data. 5: 180214. — [[doi:10.1038/sdata.2018.214]]. PMID 30375988.</ref>.]] Інданэзія ляжыць на [[роўнік|экватары]], таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году<ref>[https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf «Climate: Observations, projections and impacts»]. Met Office Hadley Centre.</ref>. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае [[трапічны клімат]] з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым [[тэмпэратура]] на працягу году вагаецца нязначна<ref name="worldbank">[https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf «Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies»]. World Bank.</ref>. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік<ref name="worldbank"/>. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]] пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага [[мусонны клімат|мусоннага]] і [[саванны клімат|саваннага клімату]] асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў [[Джакарта|Джакарце]] вагаецца ад 26 да 30{{ГЦэ|2=.}}. [[Файл:Gunung Palung Jungle.jpg|значак|зьлева|Джунглі на [[Заходні Калімантан|Заходнім Калімантане]].]] Некаторыя рэгіёны, як то [[Калімантан]] і [[Суматра]], маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то [[Малыя Зонскія астравы]], назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на [[Ява|Яве]] і ўнутраных раёнах Калімантану і [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], і менш у раёнах бліжэйшых да [[Аўстралія|Аўстраліі]], як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70{{%}} да 90{{%}}. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, [[мусон]]ы звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. [[Тайфун]]ы і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках [[Лямбоцкая пратока|Лямбок]] і [[Сапэ (пратока)|Сапэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190324065541/http://countrystudies.us/indonesia/29.htm «Climate»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату<ref>Overland, Indra et al. (2017) [https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier «Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier»]. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI), Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref>. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу {{ГЦэ|1|сп}} да сярэдзіны стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210810205627/https://impactlab.org/map/#usmeas=absolute&usyear=1981-2010&gmeas=change-from-hist&gyear=2080-2099&tab=global&gvar=tasmax-over-95F&gprob=0.5&grcp=rcp85 «Climate Impact Map»]. Climate Impact Lab.</ref><ref name="case">Case, M.; Ardiansyah, F.; Spector, E. (14.11.2007). [https://web.archive.org/web/20180219103237/http://awsassets.panda.org/downloads/inodesian_climate_change_impacts_report_14nov07.pdf «Climate Change in Indonesia: Implications for Humans and Nature»]. WWF.</ref>, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі<ref name="case"/>, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў<ref name="case"/>. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах<ref name="case"/><ref>[https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood «Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood»]. Climate Central.</ref><ref>Lin, Mayuri Mei; Hidayat, Rafki (13.08.2018). [https://web.archive.org/web/20181018234203/https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934 «Jakarta, the fastest-sinking city in the world»]. BBC.</ref>. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20171206014747/http://sdwebx.worldbank.org/climateportal/countryprofile/doc/GFDRRCountryProfiles/wb_gfdrr_climate_change_country_profile_for_IDN.pdf «Indonesia: Climate Risk and Adaptation Country Profile»]. World Bank.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG|значак|[[Рафлезія Арнальда]] расьце ў джунглях [[Суматра|Суматры]] і [[Калімантан]]у.]] Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў [[біяразнастайнасьць|біяразнастайнасьці]] ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных [[Міжнароднае таварыства захаваньня прыроды|Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды]]. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў<ref>Mumtazah, Hani (22.05.2003). [https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml «Indonesia’s Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People»]. Islam Online.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230302064457/https://news.yahoo.com/5-most-biodiverse-countries-world-214740659.html «These Are The 5 Most Biodiverse Countries In The World»]. Yahoo.</ref>. Астравы [[Зондзкі шэльф|Зондзкага шэльфу]], як то Суматра, Ява, Калімантан і [[Балі (востраў)|Балі]], калісьці былі павязаныя з мацерыковай [[Азія]]й і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то [[суматранскі тыгр]], насарог, арангутан, [[азіяцкі слон]] і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, [[Сулавэсі]], Малыя Зонскія астравы і [[Малуку]] займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну<ref>Whitten, T.; Henderson, G.; Mustafa, M. (1996). «The Ecology of Sulawesi». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-075-6.</ref><ref>Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). «The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-076-3.</ref>. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm «Indonesia»]. InterKnowledge Corp.</ref>. [[Файл:Sumatran tiger.jpg|значак|зьлева|[[Суматранскі тыгр]].]] Інданэзія займае другое месца пасьля [[Аўстралія|Аўстраліі]] паводле колькасьці [[эндэмізм|эндэмічных]] відаў, то бок 36{{%}} з 1531 віду птушак і 39{{%}} з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі<ref>Lambertini, Marco (10.04.2011). [https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html «A Naturalist’s Guide to the Tropics, excerpt»]. The University of Chicago Press.</ref>. У Інданэзіі знаходзіцца 83{{%}} старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі<ref>Estoque, Ronald C.; Ooba, Makoto; Avitabile, Valerio; Hijioka, Yasuaki; DasGupta, Rajarshi; Togawa, Takuya; Murayama, Yuji (23.04.2019). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478739 «The future of Southeast Asia’s forests»]. Nature Communications. 10 (1): 1829. — [[doi:10.1038/s41467-019-09646-4]]. PMID 31015425.</ref>. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў<ref>Tomascik, Tomas; Mah, Anmarie Janice; Nontji, Anugerah; Moosa, Mohammad Kasim (1996). «The Ecology of the Indonesian Seas — Part One». Hong Kong: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-078-7.</ref>. Інданэзія лічыцца адной з краінаў [[Каралавы трохкутнік|Каралавага трохкутніка]] з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў [[каралавы рыф|каралавых рыфаў]], з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі<ref>Tamindael, Otniel (17.05.2011). [https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster «Coral reef destruction spells humanitarian disaster»]. Antara News.</ref>. Брытанскі натураліст [[Альфрэд Расэл Ўолес]] апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як [[лінія Ўолеса]], паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі<ref name="Severin">Severin, Tim (1997). «The Spice Island Voyage: In Search of Wallace». Great Britain: Abacus Travel. — ISBN 978-0-349-11040-0.</ref>. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай [[Ламбоцкая пратока|Ламбоцкай пратокі]], паміж [[Ламбок]]ам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году ''«[[Малайскі архіпэляг (кніга)|Малайскі архіпэляг]]»'' Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну<ref>Wallace, A.R. (2000) [1869]. «The Malay Archipelago». Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-645-1.</ref>. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэяй]] цяпер называецца [[Ўалесія]]й<ref name="Severin"/>. [[Файл:Riau palm oil 2007.jpg|значак|Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на [[Суматра|Суматры]].]] Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў<ref name="Miller">Miller, Jason R. (14.08.2007). [https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM «Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population»]. TED Case Studies.</ref>. Гэтак у краіне зьнішчаюцца [[тарфянік]]і, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі<ref name="Miller"/>. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў [[Індэкс экалягічнай эфэктыўнасьці|Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці]] 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце<ref>[https://web.archive.org/web/20200609071235/https://epi.yale.edu/sites/default/files/files/IDN_EPI2020_CP.pdf «2020 Environmental Performance Index»]. Yale University.</ref>. У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў<ref>[https://web.archive.org/web/20230302000019/https://www.youtube.com/watch?v=cBbVu1ZOpYY&t=114s «Selling Out West Papua»]. Al Jazeera.</ref><ref name="Limaho">Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (14.07.2022). [https://doi.org/10.3390%2Fsu14148621 «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia»]. Sustainability. 14 (14): 8621. — [[doi:10.3390/su14148621]].</ref>. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1{{%}} тэрыторыі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20210813152001/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=ID «Forest area (% of land area) — Indoneisa»]. World Bank.</ref>, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87{{%}}<ref name="Tsujino">Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335—347. — [[doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034]].</ref>. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў<ref name="Tsujino"/>. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю [[пальмавы алей|пальмавага алею]]<ref>Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (1.02.2019). [https://doi.org/10.1088%2F1748-9326%2Faaf6db «What causes deforestation in Indonesia?»]. Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. — [[doi:10.1088/1748-9326/aaf6db]].</ref>, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў<ref name="Limaho"/><ref>Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (26.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People»].</ref>. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам [[парніковыя газы|парніковых газаў]] зь лясоў<ref>Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (4.10.2017). [http://www.wri.org/blog/2017/10/evaluating-indonesias-progress-its-climate-commitments «Evaluating Indonesia’s Progress on its Climate Commitments»]. World Resources Institute.</ref>. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў|Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як [[экацыд]]<ref>Yeo, Kate (4.08.2022). [https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ «Explainer: What is ecocide?»]. Eco-Business.</ref><ref>Setiyono, Joko; Natalis, Aga (30.12.2021). [https://doi.org/10.18280%2Fijsdp.160807 «Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia»]. International Journal of Sustainable Development and Planning. 16 (8): 1465—1471. — [[doi:10.18280/ijsdp.160807]].</ref>. == Палітыка == Інданэзія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[прэзыдэнцкая рэспубліка|прэзыдэнцкага ладу]]. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref name="Dwi">Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim (1.01.2006). [https://doi.org/10.1093%2Ficon%2Fmoi055 «Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court»]. International Journal of Constitutional Law. 4 (1): 138—150. — [[doi:10.1093/icon/moi055]].</ref>. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы<ref>Ardiansyah, Fitrian; Marthen, Andri; Amalia, Nur (2015). «Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia». — [[doi:10.17528/cifor/005695]].</ref>. [[Прэзыдэнт Інданэзіі]] зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар. [[Файл:Ruang MPR.jpg|значак|Інаўгурацыя прэзыдэнта [[Джока Відода|Джокі Відоды]] ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.]] Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць [[Народны кансультатыўны кангрэс]]. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта<ref name="1945Constitution">[https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf «The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia»]. International Labour Organization.</ref>, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то [[Рада народнага прадстаўніцтва]] (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды [[Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва]] (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў<ref name="Evans">Evans, Kevin (2019). [https://web.archive.org/web/20190417120111/https://australiaindonesiacentre.org/app/uploads/2018/09/Guide-to-the-2019-Presidential-Elections-Kevin-Evans.pdf «Guide to the 2019 Indonesian Elections»]. Australia-Indonesia Centre.</ref>. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні<ref name="Dwi"/>, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня<ref name="1945Constitution"/>. Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе [[Канстытуцыйны суд Інданэзіі|Канстытуцыйны суд]], які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок [[шарыят]]у<ref>Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf «The Islamic Legal System in Indonesia»]. Pacific Rim Law & Policy Journal.</ref>. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20211019190810/https://www.komisiyudisial.go.id/frontend/static_content/authority_and_duties/about_ky «Authority and Duty»]. Judicial Commission of the Republic of Indonesia.</ref>. Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы. === Палітычныя партыі і выбары === [[Файл:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|значак|зьлева|Дзейны прэзыдэнт краіны [[Прабова Субіянта]].]] З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На [[Усеагульныя выбары ў Інданэзіі 2024 году|ўсеагульных выбарах 2024 году]] [[Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы]] забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году<ref>Siregar, Kiki (22.03.2024). [https://www.channelnewsasia.com/asia/indonesia-elections-pdip-megawati-soekarnoputri-prabowo-subianto-4213661 «Megawati’s PDI-P scores hat-trick in Indonesia election, but the party faces opposition dilemma under a Prabowo government»]. Channel News Asia.</ref>. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца [[Голкар|Партыя функцыянальных групаў]] (Голкар), [[Герындра|Рух за Вялікую Інданэзію]] (Герындра), [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычная партыя]] і [[Партыя квітнеючай справядлівасьці]]. Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін<ref name="Dwi"/><ref name="Evans"/>. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году<ref>Tehusijarana, Karina M. (8.02.2019). [https://web.archive.org/web/20190513073335/https://www.thejakartapost.com/news/2019/02/08/explaining-the-2019-simultaneous-elections.html «Explaining the 2019 simultaneous elections»]. The Jakarta Post.</ref>. === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Indonesia provinces english.png|значак|Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.]] Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Legge, John David, Wolters, Oliver W., McDivitt, James F., Adam, Asvi Warman, Leinbach, Thomas R., Mohamad, Goenawan Susatyo|загаловак=Indonesia|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia|дата=25 лютага 2026}}</ref>. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны ({{мова-id|kabupaten|скарочана}}) і гарадзкія акругі ({{мова-id|kota|скарочана}}). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з [[Усходні Калімантан|Усходняга Калімантану]] была вылучаная правінцыя [[Паўночны Калімантан]]. Правінцыі [[Ачэг (правінцыя)|Ачэг]], [[Джакарта]], [[Джак’якарта]], [[Папуа]] і [[Заходняе Папуа]] маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html «Finally, Aceh local parties to take part in general election»]. The Jakarta Post.</ref>. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы [[шарыят]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Michelle Ann Miller|год=2004|загаловак=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|выданьне=Asian Ethnicity|volume=5|выпуск=3|pages=333—351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref>. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа<ref>[https://www.economist.com/asia/2012/06/30/the-last-frontier «The last frontier»]. The Economist.</ref>. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны. === Замежныя дачыненьні === Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20210829134618/https://kemlu.go.id/portal/id/page/29/kedutaan_konsulat «Missions»]. Ministry of Foreign Affairs</ref>. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі<ref>Péter, Klemensits; Márton, Fenyő (16.08.2017). [https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf «The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi’s „Visi-Misi“ Program»]. Pázmány Péter Catholic University.</ref>. [[Файл:ASEAN HQ 1.jpg|значак|У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|АСЕАН]].]] Інданэзія была значным полем бітваў падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Шматлікія спробы з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>Bevins, Vincent (20.10.2017). [https://web.archive.org/web/20190428190633/https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/the-indonesia-documents-and-the-us-agenda/543534/ «What the United States Did in Indonesia»]. The Atlantic.</ref><ref>Muraviev, Alexey; Brown, Colin (2008). [https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf «Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century»]. Australian National University.</ref> і ў некаторай ступені [[Кітай|Кітая]]<ref>Dahana, A. (1.10.2015). [https://web.archive.org/web/20151005021538/https://www.thejakartapost.com/news/2015/10/01/china-and-sept-30-movement.html «China and the Sept. 30 movement»]. The Jakarta Post.</ref> завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm «Indonesia — Foreign Policy»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (АСЕАН) і [[Усходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкага саміту]]. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з [[Ізраіль|Ізраілем]] і актыўна падтрымлівае [[Дзяржава Палестына|Палестыну]]. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем<ref>Muhammad Zulfikar Rakhmat (11.03.2015). [https://web.archive.org/web/20180613085526/https://thediplomat.com/2015/03/the-quiet-growth-in-indonesia-israel-relations/ «The Quiet Growth in Indonesia-Israel Relations»]. The Diplomat.</ref>. Інданэзія ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]] і [[Арганізацыя ісламскай супрацы|Арганізацыі ісламскай супрацы]]<ref>Roberts, C.; Habir, A.; Sebastian, L. (25.02.2015). [https://web.archive.org/web/20230309152554/https://books.google.com/books?id=Fri_BwAAQBAJ&pg=PP62 «Indonesia’s Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order»]. Springer. — ISBN 978-1-137-39741-6.</ref>. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, [[Кернская група|Кернскай групы]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] і раней была сябрам [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты|ОПЭК]]<ref>Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda. [https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 «Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again»]. Reuters.</ref>. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году<ref>Pierre van der Eng (2.12.2017). [https://web.archive.org/web/20180722143133/http://www.eastasiaforum.org/2017/12/02/why-does-indonesia-seem-to-prefer-foreign-aid-from-china/ «Why does Indonesia seem to prefer foreign aid from China?»]. East Asia Forum.</ref>, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой<ref>Yasmin, Nur (18.10.2019). [https://web.archive.org/web/20191020134511/https://jakartaglobe.id/news/indonesia-launches-212m-international-development-aid-fund «Indonesia Launches $212M International Development Aid Fund»]. Jakarta Globe.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году<ref name="mfa">{{Спасылка|url=https://indonesia.mfa.gov.by/en/bilateral_relations/political/|загаловак=Bilateral Relations with the Republic of Indonesia|выдавец=Embassy of the Republic of Belarus in the Republic of Indonesia|мова=en|}}</ref>. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у Інданэзіі<ref name="mfa"/>. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы [[алей]], [[садавіна]], арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка. === Праблема Заходняй Новай Гвінэі === Ад 1965 году папуасы [[Заходняя Новая Гвінэя|Заходняй Новай Гвінэі]] змагаюцца за ўзьяднаньне з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе [[Арганізацыя вызваленьня Папуа]], якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі. === Войска === [[Файл:Taruna akmil.jpg|значак|зьлева|Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.]] Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах<ref>{{кніга|аўтар=International Institute for Strategic Studies|спасылка=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023|загаловак=The Military Balance 2023|месца=London|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-032-50895-5}}</ref>. Войска ўзьнікла ў [[вайна за незалежнасьць Інданэзіі|вайны за незалежнасьць Інданэзіі]], фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=McVey, R.|загаловак=The Post-Revolutionary Transformation of the Indonesian Army|выданьне=Indonesia|старонкі=131—176|год=04.1971|DOI=10.2307/3350748}}</ref>. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам<ref>{{кніга|аўтар=Rabasa, A.; Haseman, J.|спасылка=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2002/MR1599.pdf|загаловак=The Military and Democracy in Indonesia: Challenges, Politics, and Power|выдавецтва=RAND Corporation|год=2002}}</ref><ref name="Mietzner" >{{кніга|імя=M.|прозьвішча=Mietzner|спасылка=https://www.files.ethz.ch/isn/35255/PS023.pdf|загаловак=The Politics of Military Reform in Post-Suharto Indonesia: Elite Conflict, Nationalism, and Institutional Resistance|выдавецтва=East-West Center Washington|том=23}}</ref>. У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі»<ref>{{кніга|аўтар=Djiwandono, J.S.|загаловак=Civil-Military Relations in Indonesia: The Case of ABRI's Dual Function|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–58|isbn=978-0-429-50157-9}}</ref>. Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня<ref name="Mietzner" />. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю<ref>{{кніга|аўтар=McCulloch, L.|загаловак=The Military as an Economic Actor|выдавецтва=Palgrave Macmillan, London|старонкі=94–123|isbn=978-1-349-43323-0}}</ref>. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2023&locations=ID&start=2007&view=chart|загаловак=Military expenditure (% of GDP) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Matthews, R.|загаловак=Indonesia's defense acquisition strategy|выданьне=Asian Security|том=21|нумар=2|старонкі=125—148|год=06.07.2025|DOI=10.1080/14799855.2025.2527088}}</ref>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору]] і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у [[Ачэг]]у і [[Заходняе Новае Папуа|Папуа]]{{Зноска|Friend|2003|Friend|269—273}}{{Зноска|Friend|2003|Friend|477—480}}. [[Ачэгаўскі канфлікт|Паўстаньне ў Ачэгу]] скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі<ref>{{артыкул|аўтар=Rusdianto, A.|загаловак=Implementation of Special Autonomy Policy in Papua Province|выданьне=International Journal of Progressive Sciences and Technologies|том=39|старонкі=457—464|год=06.2023|DOI=10.52155/ijpsat.v39.1.5404}}</ref>. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Baird, N.|загаловак=The Universal Periodic Review and West Papua: Beyond Invisibility?|выданьне=International Journal on Minority and Group Rights|том=32|нумар=1|старонкі=24—60|год=01.04.2024|DOI=10.1163/15718115-bja10158}}</ref>. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасьці ААН]]. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувэйт|Кувэйце]]<ref name="Buku Putih" >{{спасылка|спасылка=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|загаловак=Indonesia Military Strength|выдавецтва=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|копія=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. === Дзяржаўная сымболіка === Дзяржаўная сымболіка Інданэзіі рэглямэнтуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам, то бок у адпаведнасьці з законам аб дзяржаўным сьцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была ўхваленая ў 2009 годзе<ref name="UUD" >{{спасылка|спасылка=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|загаловак=Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskah|выдавецтва=Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat|копія=https://www.webcitation.org/659e94Wl7?url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="UU24" >{{спасылка|спасылка=http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|загаловак=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaan|выдавецтва=Sekretariat Negara|копія=https://web.archive.org/web/20101231110220/http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|дата копіі=31.12.2010}}</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|значак|зьлева|[[Герб Інданэзіі]].]] [[Сьцяг Інданэзіі]] ўяўляе сабою прастакутны палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзьве гарызантальныя простыя роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацьверджаныя розныя памеры сьцяга дзеля розных дзяржаўных установаў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадзкіх імпрэзаў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязьменнай<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Чырвона-белы сьцяг упершыню пачаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэньня сьцяга і значэньне ягоных колераў дакумэнтальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сьцяга сярэдневечнай дзяржавы Маджапагіт, дзе чырвоны сымбалізуе адвагу, а белы — чысьціню памкненьняў. Існуе таксама вэрсія зьяўленьня інданэзійскага сьцяга ад [[Сьцяг Нідэрляндаў|нідэрляндзкага]], ад якога былі ўзятыя толькі два з трох колераў<ref name="Flags" >{{спасылка|спасылка=https://www.fotw.info/flags/id.html|загаловак=Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/616oBBP3M?url=https://www.fotw.info/flags/id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. Дзяржаўным [[герб Інданэзіі|гербам Інданэзіі]] ёсьць залатая мітычная птушка Гаруда з [[тарча (геральдыка)|тарчой]] на грудзях. Апярэньне Гаруды сымбалізуе 17 жніўня 1945 году, то бок дату абвяшчэньня стварэньня Рэспублікі Інданэзіі. Гэтак 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі ёсьць спасылкай на 1945 год, пр гэтым 8 пёраў у хвасьце сымбалізуе месяц жнівень, а 17 пёраў у кожным з крылаў ёсьць пазнакай 17 дня. У кіпцюрах Гаруда трымае срэбную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасьці» ({{мова-jv|Bhinneka Tunggal Ika|скарочана}}) ці літаральна «разнастайнасьць адзінае гэта»<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Шчыт на грудзях Гаруды складаецца з чатырох частак, а яшчэ адзін малы шчытком зьмешчаны ў цэнтры канструкцыі. Пяць элемэнтаў герба сымбалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалёгіі. Гэтак залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба ёсьць сымбалем веры ў адзінага Бога, а галава [[бантэнг]]у ў першай частцы ў барвовым полі ёсьць спасылкай на народнасьць, кіраваную прадстаўнічымі органамі, дрэва баньян на срэбным тле атаесамляе нацыянальнае адзінства, а рысавы парастак і галінка бавоўны ў трэцім срэбным полі спасылаюцца ўсеагульную сацыяльную справядлівасьць, ланцуг з круглявых і прастакутных зьвёнаў у чацвёртым полі ёсьць сымбалем справядлівага і цывілізаванага гуманізму. Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пас, які сымбалізуе роўнік, які пераразае Інданэзію<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Герб быў распрацаваны султанам [[Пантыянак]]у Гамідам II падчас ягонай працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданэзіі і зацьверджаны ў якасьці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданэзіі 11 лютага 1950 году<ref name="Hamid" >{{спасылка|спасылка=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|загаловак=Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultan|выдавецтва=Tempo|копія=https://www.webcitation.org/616oKImA2?url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Гімн Інданэзіі|Гімн Рэспублікі Інданэзіі]], вядомы як «Вялікая Інданэзія» ({{мова-id|Indonesia Raya|скарочана}}) складзены кампазытарам [[Ваге Рудольф Супратман|Ваге Рудольфам Супратманам]] у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў час кангрэсу моладзевых арганізацыяў 28 кастрычніка 1928 году. У якасьці дзяржаўнага гімну гэты твор ухвалілі ў дзень абвяшчэньня незалежнасьці краіны 17 жніўня 1945 году<ref name="UUD" /><ref name="IR" >{{спасылка|спасылка=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|загаловак=Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysia|копія=https://www.webcitation.org/616oMukBd?url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|дата копіі=21.08.2011}}</ref> . == Эканоміка == [[Файл:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|значак|Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці [[пальмавы алей|пальмавага алею]] ў [[Заходняя Ява|Заходняй Яве]]. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту<ref>Pacheco, P.; Gnych, S.; Dermawan, A.; Komarudin, H.; Okarda, B. (2017). «The Palm Oil Global Value Chain: Implications for Economic Growth and Social and Environmental Sustainability». Center for International Forestry Research — Working Paper. 220.</ref>.]] Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю<ref>[https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177 «Economy of Indonesia»]. Indonesia Investments.</ref>. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў [[Група дваццаці|G20]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150205230641/http://g20.org/ «G20 Presidency of Indonesia»]. G20.</ref>, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. [[Сфэра паслугаў]] зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%)<ref>[https://web.archive.org/web/20181126092751/https://www.statista.com/statistics/319236/share-of-economic-sectors-in-the-gdp-in-indonesia/ «Indonesia: Share of economic sectors in the gross domestic product (GDP) from 2008 to 2018»]. Statista.</ref>. Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца [[каўчук]]а, [[какава]] (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), [[перац|перца]], [[хінін]]а. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15{{%}} паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: [[рыс]], [[каўчукавае дрэва]], [[гарбата]], [[тытунь]], экзатычныя [[спэцыі]], [[пальма (дрэва)|пальма]] і г. д. [[Файл:Industry area - panoramio.jpg|значак|зьлева|Прамысловыя вытворчасьці ў [[Батам]]е.]] Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна<ref name="Elias">Elias, Stephen; Noone, Clare (2011). [https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf «The Growth and Development of the Indonesian Economy»]. Reserve Bank of Australia.</ref>. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі<ref name="Elias"/>. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на [[нафта|нафту]] ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X «Indonesia — Poverty and Wealth»]. Encyclopedia of the Nations.</ref>. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкім фінансавым крызісам]] 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%<ref>Titiheruw, Ira S.; Atje, Raymond (2008). «Managing Capital Flows: The Case of Indonesia». Asian Development Bank Institute Discussion Paper. 94: 9—10.</ref>. У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя<ref>Temple, Jonathan (15.08.2001). [https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf «Growing into trouble: Indonesia after 1966»]. University of Bristol.</ref> і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў<ref>Van der Eng, Pierre (4.02.2002). [https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf «Indonesia’s growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses»]. Australian National University.</ref> спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня<ref>[https://web.archive.org/web/20180125114318/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=11&sy=2007&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= «World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects — Indonesia»]. International Monetary Fund.</ref>, што дапамагло Інданэзіі перажыць [[Сусьветны эканамічны крызіс 2008—2013 гадоў|сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm «IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth»]. International Monetary Fund. </ref> і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг<ref>[https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940 «Fitch Upgrades Indonesia’s Rating to Investment Grade»]. Jakarta Globe.</ref>. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%<ref>Musyaffa, Iqbal (9.01.2020). [https://web.archive.org/web/20200110142100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-s-economy-grew-last-year-despite-shortfalls/1697593 «Indonesia’s economy grew last year despite shortfalls»]. Anadoly Agency.</ref>. У першы год сусьветнай [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]] эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220622092437/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/37584 «Indonesia Economic Prospects, June 2022: Financial Deepening for Stronger Growth and Sustainable Recovery»]. WorldBank.</ref>. === Турызм === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|значак|[[Барабудур]] у [[Цэнтральная Ява|Цэнтральнай Яве]] зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі<ref>Elliott, Mark (2003). «Indonesia». Melbourne: Lonely Planet Publications Pty Ltd. — С. 211—215. — ISBN 978-1-74059-154-6.</ref>.]] [[Турызм]] у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221226010318/https://www.weforum.org/reports/travel-and-tourism-development-index-2021/explore-the-data#report-nav «Travel and Tourism Development Index 2021 Edition — Interactive Data and Economy Profiles»]. World Economic Forum.</ref>. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Сынгапур]]у, [[Малайзія|Малайзіі]] і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201206034809/https://www.bps.go.id/indicator/16/327/3/jumlah-kedatangan-wisatawan-mancanegara-ke-indonesia-menurut-negara-tempat-tinggal.html «Number of International Tourist Arrivals to Indonesia by Country of Residence»]. Statistics Indonesia. 2002—2019.</ref>. З 2011 году ''«Цудоўная Інданэзія»'' ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію<ref>Erwida, Maulia (6.01.2011). [https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html «Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign»]. The Jakarta Post.</ref>. Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі [[арангутаны|арангутанаў]]. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы [[Барабудур]] і [[Прамбанан]], а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]], у тым ліку нацыянальны парк [[Камода (нацыянальны парк)|Камода]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Jakarta.jpg|значак|Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны [[Джакарта|Джакарты]].]] Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25{{%}}<ref>https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 Fifty years needed to bring population growth to zero"]. Waspada Online.</ref>. [[Ява]] — самы густанаселены востраў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, дзе пражывае 56{{%}} насельніцтва краіны<ref name="bps">[https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf «Hasil Sensus Penduduk 2020»]. Statistics Indonesia. 2021. — С. 9.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км²<ref name="bps"/>, што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек<ref>Nitisastro, Widjojo (2006). [https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC «Population Trends in Indonesia»]. Equinox Publishing. — С. 268. — ISBN 9789793780436.</ref>. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf «World Population Prospect: 2017 Revision»]. United Nations Department of Economics and Social Affairs.</ref>. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году. Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу [[Джакарта|Джакарты]] і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191 «BBC: First contact with isolated tribes?»]. Survival International.</ref>. На 2017 год каля 54,7{{%}} насельніцтва пражывае ў гарадах<ref>[https://web.archive.org/web/20210812214024/https://ourworldindata.org/grapher/share-of-population-urban «Share of people living in urban areas, 2017»]. Our World in Data.</ref>. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition»]. Demographia.</ref>. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў [[Малайзія|Малайзіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Сынгапур]]ы, [[Ганконг]]у, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>Krisetya, Beltsazar (14.09.2016). [https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7 «Tapping the Indonesian Diaspora Potential»]. Forum for International Studies.</ref>. Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў [[мусульмане]] і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага [[хрысьціянства|хрысьціяне]], ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых. === Этнічныя групы і мовы === [[Файл:Sarungan.jpg|значак|зьлева|Купа [[яванцы|яванцаў]] у нацыянальных строях.]] Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў<ref name="statistics">Na’im, Akhsan; Syaputra, Hendry (2010). [https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf «Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians»]. Statistics Indonesia.</ref>. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад [[аўстранэзійцы|аўстранэзійскіх]] народаў, чые мовы паходзяць ад [[прааўстранэзійскія мовы|прааўстранэзійскай мовы]], якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — [[мэланэзійцы]], якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок [[Малуцкія астравы]], заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]] і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў<ref>Dawson, B.; Gillow, J. (1994). «The Traditional Architecture of Indonesia». London: Thames and Hudson Ltd. p. 7. ISBN 978-0-500-34132-2.</ref><ref>Truman Simanjuntak; Herawati Sudoyo; Multamia R.M.T. Lauder; Allan Lauder; Ninuk Kleden Probonegoro; Rovicky Dwi Putrohari; Desy Pola Usmany; Yudha P.N. Yapsenang; Edward L. Poelinggomang; Gregorius Neonbasu (2015). [https://web.archive.org/web/20221225091356/https://gln.kemdikbud.go.id/glnsite/diaspora-melanesia-di-nusantara/ «Diaspora Melanesia di Nusantar»]. Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. — ISBN 978-602-1289-19-8.</ref>. [[Файл:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|значак|Мапа этнічных групаў Інданэзіі.]] [[Яванцы]] зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2{{%}} насельніцтва<ref name="statistics"/>. Яны дамінуюць у палітыцы<ref>Kingsbury, Damien (2003). «Autonomy and Disintegration in Indonesia». Routledge. — С. 131. — ISBN 0-415-29737-0.</ref>. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. [[Сунданцы]] ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4{{%}}), за якой рушаць [[малайцы]], [[батакі]], [[мадурцы]], [[бэтаві]], [[мінангкабаў (народ)|мінангкабаў]] і народы [[бугі]]. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|256}}. Афіцыйнай мовай краіны ёсьць [[інданэзійская мова|інданэзійская]], якая зважаецца варыянтам [[малайская мова|малайскай мовы]], базуючыся на ейным [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыжным]] дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў [[лінгва франка]] архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html «The History of Indonesian»]. Language Translation, Inc.</ref>. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў<ref name="ethnologue">Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. [https://web.archive.org/web/20190626224541/https://www.ethnologue.com/country/ID/languages «Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition»]. SIL International.</ref>, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 [[папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref name="ethnologue"/>. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае [[яванская мова|яванская]], якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне [[Джак’якарта (спэцыяльная акруга)|Джак’якарта]]<ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Details/162614/perda-no-2-tahun-2021 «Peraturan Daerah Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 2 Tahun 2021 tentang Pemeliharaan dan Pengembangan Bahasa, Sastra, dan Aksara Jawa (Regional Regulation 2)»]. Governor of Special Region of Yogyakarta.</ref>. У 1930 годзе колькасьць [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]], іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4{{%}} ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>van Nimwegen, Nico (2002). [https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf «The Demographic History of the Dutch in the East Indies»]. Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.</ref>. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай мовы]] аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў<ref>Baker, Colin; Prys Jones, Sylvia (1998). [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC «Encyclopedia of bilingualism and bilingual education»]. Multilingual Matters Ltd. — С. 202. — ISBN 9781853593628.</ref>. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя<ref>Ward, Kerry (2009). «Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 322—342. — ISBN 978-0-521-88586-7.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Pradaksina.jpg|значак|зьлева|Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.]] Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то [[іслам]], [[пратэстанцтва]], [[каталіцтва]], [[індуізм]], [[будызм]], [[канфуцыянства]]<ref>Shah, Dian A. H. (2017). [https://web.archive.org/web/20230309152557/https://books.google.com/books?id=8ek4DwAAQBAJ&q=Constitutions%2C%20Religion%20and%20Politics%20in%20Asia%3A%20Indonesia%2C%20Malaysia&pg=PR6 «Constitutions, Religion and Politics in Asia: Indonesia, Malaysia and Sri Lanka»]. Cambridge: Cambridge University Press. — ISBN 978-1-107-18334-6.</ref><ref name="Marshall">Marshall, Paul (2018). [https://doi.org/10.1080%2F15570274.2018.1433588 «The Ambiguities of Religious Freedom in Indonesia»]. The Review of Faith & International Affairs. 16 (1): 85-96. — [[doi:10.1080/15570274.2018.1433588]].</ref> і рэлігіі карэннага насельніцтва<ref name="Marshall"/><ref>[https://web.archive.org/web/20240229034716/https://nasional.kompas.com/read/2016/12/07/09405241/penjelasan.pemerintah.terkait.pentingnya.kolom.agama.di.kk.dan.ktp «Penjelasan Pemerintah Terkait Pentingnya Kolom Agama di KK dan KTP»]. Kompas.</ref>, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны<ref name="1945Constitution"/>. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7{{%}}), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|379}}, прычым [[сунізм|суніты]] складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99{{%}})<ref>[https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/ «Sunni and Shia Muslims»]. Pew Research Center.</ref>. [[шыізм|Шыіты]] і [[агмадызм|агмадыты]], адпаведна, складаюць 1{{%}} (1—3 мільёны) і 0,2{{%}} (200 000—400 000) мусульманаў<ref name="Marshall"/>. Каля 10{{%}} інданэзійцаў прыяналежаць на [[хрысьціянства]], пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях<ref>[https://web.archive.org/web/20221206002546/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238298 «International Religious Freedom Report for 2014, Indonesia»]. U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, 2014.</ref>. Большасьць індуістаў — балійцы<ref>Oey, Eric (1997). «Bali» (3rd ed.). Singapore: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-028-2.</ref>, а большасьць будыстаў — [[кітайцы]]-інданэзійцы<ref>Suryadinata, Leo, ed. (2008). [https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA98 «Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia»]. Institute of Southeast Asian Studies. — ISBN 9789812308351.</ref>. [[Файл:Salah Satu Upacara Besar Di Pura Agung Besakih.jpg|значак|Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.]] Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся [[анімізм]]у і [[дынамізм]]у, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў<ref name="Ooi">Ooi, Keat Gin, ed. (2004). «Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)». ABC-CLIO. — С. 177. — ISBN 978-1-57607-770-2.</ref>. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі ([[х’ян]]) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы<ref name="Ooi"/>. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі [[сунда вівітан]], даяцкі [[кахарынган]] і яванскі [[кеявэн]]. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія [[абанганы]], балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі<ref>Magnis-Suseno, F. (1981). «Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life». PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997. — С. 15—18. — ISBN 979-605-406-X.</ref>. Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства [[Салаканагара]] на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным [[Вялікая Індыя|індыянізаваным]] каралеўствам на архіпэлягу. [[Будызм]] зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як [[Маджапагіт]], [[Сайлендра]], [[Шрывіджая]] і [[Матарам]]. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру<ref>Rachman, T. (2013). «'Indianization' of Indonesia in an Historical Sketch». International Journal of Nusantara Islam. 1 (2).</ref><ref>Sedyawati, Edi (19.12.2014). [https://web.archive.org/web/20170415194440/https://www.sanskritimagazine.com/india/global-influence-of-hinduism/influence-hinduism-buddhism-indonesian-culture/ «Influence of Hinduism and Buddhism on Indonesian culture»]. Sanskriti Magazine.</ref>. [[Файл:Masjid Baiturrahman - panoramio.jpg|значак|зьлева|Вялікі [[мячэт Байтуррагман Рая]] ў [[Банда-Ачэ]].]] [[Іслам]] трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам [[шафійскі мазгаб|шафійскай]] школы, а таксама [[суфізм|суфійскімі]] гандлярам з [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскага субкантынэнту]] і паўднёвай [[Арабійскі паўвостраў|Арабіі]] яшчэ ў VIII стагодзьдзі<ref>Martin, Richard C. (2004). «Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Vol. 2: M-Z». Macmillan.</ref><ref>Gerhard Bowering et al. (2012). «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — С. xvi. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры)<ref>[https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html «Indonesia — Bhineka Tunggal Ika»]. Centre Universitaire d’Informatique.</ref>{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|12—14}}. Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік [[Чжэн Хэ]] і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах<ref>Taufiq Tanasaldy. «Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia». Brill Academic. — ISBN 978-90-04-26373-4.</ref><ref>Gerhard Bowering et al.. «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры. [[Файл:Patung Tuan ma-Semana Santa.jpg|значак|Каталіцкая цырымонія на [[пакутны тыдзень]] у [[Ларантука|Ларантуцы]].]] Распаўсюдам [[каталіцтва]] займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт [[Францішак Ксавэры]], які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|25—26}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml «About St Francis Xavier»]. Catholic Archdiocese of Sydney.</ref>. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай [[Гішпанія|Гішпаніі]]. [[Пратэстанцтва]] перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] і [[лютэранства|лютэранскіх]] місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|62}}<ref>Vickers, Adrian (2005). [https://archive.org/details/historyofmoderni00adri «A History of Modern Indonesia»]. Cambridge University Press. — С. 22. — ISBN 0-521-54262-6.</ref><ref>Goh, Robbie B.H. (2005). «Christianity in Southeast Asia». Institute of Southeast Asian Studies. — С. 80. — ISBN 978-981-230-297-7.</ref>. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php «Indonesia — Asia»]. Reformed Online.</ref>. На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць [[габрэі|габрэяў]], пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Манада|Манадзе]] і [[Сурабая|Сурабаі]]<ref>Ayala Klemperer-Markman. [https://web.archive.org/web/20190804011540/https://www.bh.org.il/jewish-community-indonesia/ «The Jewish Community in Indonesia»]. Translated by Julie Ann Levy. Beit Hatfutsot.</ref>. [[Юдаізм]] калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе [[Сукарна|Сукарны]], але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году<ref>Aryani, Sekar Ayu (25.06.2022). [https://doi.org/10.14421%2Fajis.2022.601.199-226 «Dialectic of Religion and National Identity in North Sulawesi Jewish Communities in The Perspective of Cross-Cultural and Religious Psychology»]. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies. 60 (1). Al-Jamiah Research Centre: 199—226. — [[doi:10.14421/ajis.2022.601.199-226]].</ref>. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога [[Шаар Гашамаім]], разьмешчанай у [[Паўночны Сулавэсі|Паўночным Сулавэсі]], блізу 31 км ад Манады<ref>Wullur, Frangky (25.12.2019). [https://beritamanado.com/bupati-royke-roring-resmikan-synagogue-shaar-hashamayim/ «Bupati Minahasa Royke Roring Resmikan Synagogue Shaar Hashamayim»]. Beritamanado.</ref>. На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы [[Мухамад Сухарта|Мухамада Сухарты]] многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця<ref>[https://web.archive.org/web/20180827174002/http://www.pewforum.org/2018/06/13/how-religious-commitment-varies-by-country-among-people-of-all-ages/ «How religious commitment varies by country among people of all ages»]. Pew Research Center.</ref><ref>Pearce, Jonathan MS (28.10.2018). [https://web.archive.org/web/20181028170242/https://www.patheos.com/blogs/tippling/2018/10/28/religion-in-indonesia-an-insight/ «Religion in Indonesia: An Insight»]. Patheos.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:No 18 Rektorat Universitas Indonesia.jpg|значак|Будынак рэктарату [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт|Інданэзійскага ўнівэрсытэту]].]] Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў<ref>al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro (9.03.2013). [https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years «Awakening Indonesia’s Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years»]. The World Bank Blog.</ref>. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна<ref>Tan, Charlene (2014). [https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf «Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia»]. Nanyang Technological University.</ref>. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93{{%}} дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36{{%}} выпускнікоў школаў<ref name="unesco">[https://web.archive.org/web/20170821124830/http://uis.unesco.org/en/country/ID «Indonesia»]. UNESCO Institute for Statistics.</ref>. Узровень пісьменнасьці складае 96{{%}}, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6{{%}} ВУП<ref name="unesco"/>. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74{{%}}) разьмешчаная на [[Суматра|Суматры]] і [[Ява|Яве]]<ref>Huda, Nur; Pawennei, Irsan; Ratri, Andhina; Taylor, Veronica L. (1.12.2020). [https://web.archive.org/web/20210928070135/https://www.ksi-indonesia.org/assets/uploads/original/2021/02/ksi-1613637314.pdf «Making Indonesia’s Research and Development Better»]. Centre for Innovation Policy and Governance. — С. 36.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200924060508/https://www.asiasentinel.com/p/indonesia-unequal-higher-education «Indonesia’s Unequal Higher Education»]. Asia Sentinel. </ref>. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт]], [[Унівэрсытэт Гаджа Мада]] і [[Бандунскі тэхналягічны інстытут]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220716164900/https://www.topuniversities.com/universities/indonesia?country=%5BID%5D&sorting=%5Brankings_htol «List of Universities in Indonesia»]. QS World University Rankings.</ref>. == Культура == Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|5}}{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|8—9}}<ref>Henley, David (2015). «Indonesia. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism». John Wiley & Sons, Inc. — С. 1—7. — [[doi:10.1002/9781118663202.wberen460]]. ISBN 978-1-118-66320-2.</ref> мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва<ref name="ethnologue"/><ref name="statistics"/> з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар [[ваянг]], [[крыс]], [[батык]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 «Indonesian Batik»]. UNESCO.</ref>, [[пэнчак сілат]], [[ангклунг]], [[гамэлан]] і тры жанры традыцыйнага балійскага танца<ref>[https://web.archive.org/web/20171222052039/https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists «Indonesia — Intangible heritage, cultural sector»]. UNESCO.</ref>. === Мастацтва і архітэктура === [[Файл:Raden Saleh - Six Horsemen Chasing Deer, 1860.jpg|значак|зьлева|''«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем»'' (1860) працы [[Радэг Салег]].]] Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь [[Індыя|Індыі]], арабскага сьвету, [[Кітай|Кітаю]] і [[Эўропа|Эўропы]] — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем<ref>[https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html «Indonesian Arts and Crafts»]. Living in Indonesia</ref>. Жывапіс добра разьвіты на [[Балі (востраў)|Балі]], жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі [[камасан]] або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах [[чандзі]] ва ўсходняй Яве<ref>Forge, Anthony (1978). [https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf «Balinese Traditional Paintings»]. The Australian Museum.</ref>. [[Файл:Museum Balla Lompoa.jpg|значак|Дом [[бугі]] ў Паўднёвым Сулавэсі.]] Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі [[рума адат]]. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю<ref>Reimar Schefold; P. Nas; Gaudenz Domenig, eds. (2004). [https://books.google.com/books?id=Oup15S3lTDAC «Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture»]. NUS Press. — С. 5. — ISBN 978-9971-69-292-6.</ref>. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і [[бамбук]]а з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[сьвіран|сьвірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі). Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі [[нэаліт]]у — мэнгіры, уступістыя [[курган]]ы, [[дальмэны]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі [[андэзыт]]у), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. === Музыка === [[Файл:Tari Pendet.jpg|значак|зьлева|Інданэзійскія танцоркі.]] Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі [[гукарад]]амі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны [[сэлендэра]] і сяміступенны [[пэлог]]. Агулам характэрныя разьвітыя [[гетэрафанія]] і [[поліфанія]], перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры [[гамэлан]]а, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: [[ксыляфон]] [[гамбанг]], мэталафон [[гендэр (музыкальны інструмэнт)|гендэр]], ляжачыя [[гонг]] [[бананг]], бубны [[генданг]]. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы [[крангчонг|падобнага на гітару музычнага інструмэнта]], які выкарыстоўваецца як [[акампанэмэнт]]. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр [[дангдут]], які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі. [[Файл:Angklung-arumba.jpg|значак|Музыка выцінае на [[ангклунг]]у.]] У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам [[клясычная музыка|клясычнай]], гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку [[поп-музыка|поп]] і [[рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць [[Суджасьмін]], Ахмад Пасарыбу, [[Сусьбіні]]. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе. Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу<ref>[https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html «Indonesia Tourism: The Dance and Theater in the Archipelago»]. Indonesia Tourism.</ref>. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені [[Японія|Японіі]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэі]]. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй<ref>Chua Mei Lin (2011). [https://web.archive.org/web/20201206060336/https://www.nhb.gov.sg/spm/-/media/spm/documents/indonesia-land-of-dance-and-dragon.pdf?la=en «Land of Dance & Dragon»]. National Heritage Board.</ref>. === Тэатар і кінэматограф === [[Файл:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|значак|зьлева|[[Пандавы|Пандава]] і [[Крышна]] ў выкананьні тэатру [[ваянг]].]] [[Файл:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|значак|Афіша першага фільму каляніяльных часоў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]».]] [[Ваянг]], яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то ''«[[Рамаяна]]»'' і ''«[[Магабгарата]]»''<ref>[https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf «Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java»]. Gamelan.</ref>. Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія [[лудрук]] і [[кетапрак]], сундскую [[сандывару]], бэтавійскі [[ленонг]]<ref>Dewangga, Kusuma (10.11.2013). [https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html «Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)»]. Indonesia’s Global Portal.</ref> і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару<ref name=britannica/>. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як [[рандай]] народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях<ref>Pauka, Kirstin (1998). «The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre». The Drama Review. 42 (1): 113—121. — [[doi:10.1162/105420498760308706]].</ref><ref name="globalshakespeares">[https://web.archive.org/web/20160316100101/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/ «Randai (Indonesian folk theater form, uses silat)»]. MIT Global Shakespeares.</ref> і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня<ref name="globalshakespeares"/>. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва<ref>Hatley, Barbara (13.11.2017). [https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre «Review: Indonesian post-colonial theatre»]. Inside Indonesia.</ref>. Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]»<ref>Sitorus, Rina (30.11.2017). [https://web.archive.org/web/20191122042803/https://theculturetrip.com/asia/indonesia/articles/the-reformation-of-indonesian-film/ «The Reformation of Indonesian Film»]. The Culture Trip.</ref>, нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. [[Усмар Ісмаіл]], які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно<ref>[https://web.archive.org/web/20190409155237/https://time.com/5206668/google-doodle-usmar-ismail-indonesia/ «Today Is the 97th Birthday of the Father of Indonesian Cinema. Here’s What You Should Know About Usmar Ismail»]. Time.</ref>. У апошнія гады эпохі [[Сукарна]] кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку<ref name="Sen">Sen, Krishna (2006). Giecko, Anne Tereska (ed.). [https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse/page/96 «Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order»]. Oxford/New York: Berg. — С. 96—107. — ISBN 978-1-84520-237-8.</ref>. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «''[[Раб д’ябла]]''» (1980), «''[[Нагабонар]]''» (1987), «''[[Тшут на дыен]]''» (1988), «''[[Кататан сі Бой]]''» (1989) і камэдыі стылю [[варкоп]]у. З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне<ref name="Sen"/>. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла<ref>Kristianto, JB (2.07.2005). [https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm «The Last 10 Years of Indonesia’s Film Industry»]. Kompas</ref>. Як прыклад можна прывесьці фільм «[[Рэйд (фільм)|''Рэйд'']]», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. У 2022 годзе фільм ''«[[ККН у вёсцы танцораў]]»'' пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах<ref>Shackleton, Liz (22.12.2022). [https://web.archive.org/web/20221225073509/https://deadline.com/2022/12/indonesian-films-record-box-office-kkn-di-desa-penari-satans-slaves-2-disney-1235204953/ «Indonesian Films Race Past Pre-Pandemic Admissions Record; 'KKN Di Desa Penari', 'Satan’s Slaves 2', Disney Movies Top 2022 Box Office; Theatrical Market Set For Growth»]. Deadline.</ref>. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку [[інданэзійскі кінафэстываль|фэстываль інданэзійскага кіно]], які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году. === Кухня === З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя [[страва|стравы]], першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў [[кітайская кухня|кітайскай кухні]]<ref name="Кухня-анг">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|значак|зьлева|Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў [[соевая падліва|соевай падліве]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[гарбата]] чаю зь [[лёд]]ам.]] Асноўным [[вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], [[тэмпэ]], сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць [[насі-гарэнг]], то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць [[тумпэнг]] — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-анг" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні [[хлеб]] не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-анг" /><ref name=autogenerated9 />. [[Файл:Nasi ramas rendang.JPG|значак|[[Насі-паданг]] з [[рэнданг]]ам, [[гулай|гулаем]] і гароднінай.]] Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, [[бараніна]], казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[сьвініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]], мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з [[курыца|курыцы]], казьляціны або бараніны, а таксама [[отак-отак]] — здробленыя катлеты з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд [[суп]]ы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца [[крупук]] — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[крэвэткі|крэвэтачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да эўрапейскай [[салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соўс]]ам. Часта падаецца ласунак з трапічнай [[садавіна|садавіны]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спэцыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага [[трысьнёг|трысьнягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алькаголь]] ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як [[туак]]. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а [[бамбузэ]] зь зерня бамбука<ref name="Кухня-анг" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == Спорт == Распаўсюд сярод інданэзійцаў эўрапейскіх відаў спорту пачаўся ў час нідэрляндзкай калянізацыі, але пераважна толькі сярод арыстакратычных колаў. Улады незалежнай Інданэзіі, звычайна, надавалі вялікую ўвагу разьвіцьцю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і [[Інданэзійскі нацыянальны камітэт па спорце|Інданэзійскага нацыянальнага камітэту па спорце]]<ref name="История спорта" >{{спасылка|спасылка=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|загаловак=Perkembangan Olahraga pada Zaman Kemerdekaan|копія=https://www.webcitation.org/659jl9uf0?url=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="KONI" >{{спасылка|спасылка=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|загаловак=Sejarah|выдавецтва=Komite Olahraga Nasional Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659jpvhwh?url=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Gelora Bung Karno Stadium, Asia Cup 2007.jpg|значак|зьлева|Джакарцкі стадыён [[Гелора Бунг Карна]] ўважаецца за найбуйнешы ў краіне.]] Да XXI стагодзьдзя ў краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюд практычна ўсе летнія віды спорту, пры гэтым як мужчынскія, гэтак і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданэзійскія спартоўцы належаць да ліку наймацнейшых, бо паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году]], якія ладзіліся ў [[Палембанг]]у, яны занялі першае месца ў камандным заліку, маючы 182 залатыя, 151 срэбныя і 143 бронзавыя мэдалі. Паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году]], якія ладзіліся ў [[Віетнам]]е, інданэзійскія спартоўцы занялі трэці радок у камандным заліку з 241 мэдалём пасьля Віетнаму і Тайлянду. Поруч з гэтым, у больш шырокім міжнародным маштабе іхныя дасягненьні нашмат больш сьціплыя, бо [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2016]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|2020]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|2024]] гадоў зборная Інданэзіі бралі 3, 5 і 3 мэдалі адпаведна, пры гэтым у 2016 і 2020 гадах залаты мэдаль на кожным зь іх быў толькі адзіны, а ў 2024 годзе інданэзійскія спартоўцы брылі два залатыя мэдалі. Традыцыйна найбольш пасьпяховымі спартоўцамі зь іх ёсьць інданэзійскія [[Бадмінтон|бадмінтаністы]], асабліва мужчыны. [[Мужчынская зборная Інданэзіі па бадмінтоне]] шматкроць брала [[Кубка Томаса]], шмат разоў рабілася алімпійскім чэмпіёнам, а жаночая зборная не адзін раз здабывала [[Кубак Убэр]]<ref name="Бадминтон" >{{спасылка|спасылка=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|загаловак=RI shuttlers see smooth start at Thomas Cup|выдавецтва=The Jakarta Post|копія=https://www.webcitation.org/659jqWkg3?url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Таксама звычайна алімпійскімі мэдалямі краіну забясьпечваюць спартоўцы і спартоўкі зь [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыкі]], асабліва ў лёгкай вазе. Цяжкаатлет [[Эка Юлі Іраван]] чатыры разы быў прызэрам на летніх Алімпійскіх гульняў, пры чым пароўну мае як срэбныя, гэтак і бронзавыя мэдалі. Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплінаў ставяцца [[футбол]], [[бадмінтон]], [[цяжкая атлетыка]] і [[баскетбол]]{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|174—177}}. Футбол ёсьць адным з найболей папулярных відаў спорту ў краіне<ref>{{артыкул|аўтар=Prawira, A.; Suhianto, Y.|загаловак=The Development of the Indonesian Football Industry and its influence Towards National Reputation|выданьне=Sentris|том=5|старонкі=89—99|год=29.11.2024}}</ref>. Інданэзія была першым азіяцкім прадстаўніком на чэмпіянатах сьвету, узяўшы ўдзел у [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянаце сьвету 1938 году]] як Нідэрляндзкая Ост-Індыя<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|загаловак=Indonesia at the 1938 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=20.11.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251207192236/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|дата копіі=07.12.2025}}</ref>. Найбуйнейшым стадыёнам краіны ёсьць джакарцкі шматфункцыянальны стадыён [[Гелора Бунг Карна]], які раней меў зьмяшчальнасьць у 100 тысяч гледачоў, але праз пэўную колькасьць мадэрнізацыяў і перабудоваў колькасьць глядацкіх месцаў была скарочаная да ліку блізкамі 77 тысячам чалавек. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба [[сілат]] і [[сэпактакраў]], разнастайныя гульні на дошцы, у тым ліку [[маджонг]], [[манкала]], а таксама спаборніцтвы, павязаныя з запускам [[паветраны зьмей|паветраных зьмеяў]] і гульні з круцёлкай — [[гасінг]], якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|загаловак=Indonesia. Sports and recreation|выдавецтва=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://www.webcitation.org/659jnxceo?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|загаловак=Gasing Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659kq9049?url=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=J.|прозьвішча=Forshee|спасылка=https://www.bloomsbury.com/au/culture-and-customs-of-indonesia-9781567509984/|загаловак=Culture and Customs of Indonesia|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-3133-3339-2}} * {{кніга|імя=T.|прозьвішча=Friend|спасылка=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674018341|загаловак=Indonesian Destinies|выдавецтва=Harvard University Press|год=2003|isbn=0-674-01137-6||ref=Friend}} * {{Кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1300|выданьне=2nd|месца=Stanford, CA|выдавецтва=Stanford University Press|год=1991|isbn=0-333-57690-X|ref=Ricklefs1991}} * {{кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|спасылка=https://www.sup.org/books/asian-studies/history-modern-indonesia-c-1200|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1200|выдавецтва=Palgrave; Stanford University Press|год=2001|isbn=978-0-8047-4480-5|ref=Ricklefs2001}} * {{кніга|імя=J.G.|прозьвішча=Taylor|спасылка=https://yalebooks.co.uk/book/9780300105186/indonesia/|загаловак=Indonesia: Peoples and Histories|выдавецтва=Yale University Press|год=2003|isbn=978-0-300-12808-6|ref=Taylor}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * {{Curlie|Regional/Asia/Indonesia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Інданэзія]. BBC. * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407114201/http://nn.by/1999/11/07.htm|аўтар=Сяргей Богдан|загаловак=Інданэзія: цана свабоды|выдавец=Наша Ніва|дата публікацыі=ліпень 1999|url=http://nn.by/1999/11/07.htm}} {{Краіны Азіі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] bctqex9eef7vtetolmskrbun7w4lsym 2679520 2679499 2026-07-19T08:51:33Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Інданезія?oldid=5155375 2679520 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 4,658 трлн $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 16 542 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,402 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2024 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 4 980 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Інданэ́зія''' ({{мова-id|Republik Indonesia}}) — астраўная [[дзяржава]], разьмешчаная ў [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], на астравох [[Малайскі архіпэляг|Малайскага архіпэлягу]] і ў заходняй частцы вострава [[Новая Гвінэя]]. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html «16,000 Indonesian islands registered at UN»]. The Jakarta Post.</ref>, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы<ref>[https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer «Indonesia — The Next Major Oil Importer?»]. Seeking Alpha.</ref>. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў [[Ява]] зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны. Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, [[Джакарта]], зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]], [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] і ўсходняй часткай [[Малайзія|Малайзіі]]. Іншыя суседнія краіны ўключаюць [[Сынгапур]], [[Віетнам]], [[Філіпіны]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Палаў]] і [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], якія належаць [[Індыя|Індыі]]. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці<ref>[https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world «Meet The 10 Megadiverse Countries In The World»]. SEAsia.</ref>. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|загаловак=Indonesia|выдавец=The Observatory of Economic Complexity|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref>. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца [[Кітай]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Японія]], Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія. Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі [[Шрывіджая]], а затым [[Маджапахіт]] гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі [[індуізм|індуісцкія]] і [[будызм|будыйскія]] каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён [[іслам]]у<ref>[https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC «Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations»]. Amsterdam University Press.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC «Indonesia: A Global Studies Handbook»]. ABC-CLIO Corporate.</ref>, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою [[хрысьціянства]], ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава [[Амбон (востраў)|Амбона]] і стварэньня [[Батавія|Батавіі]], у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы і ісламізацыя === Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі [[архантрап]]а, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Recent advances in far eastern paleoanthropology|выданьне=Annual Review of Anthropology|том=17|нумар=1|старонкі=43—77|год=1988|DOI=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Evidence on the age of the Asian Hominidae|выданьне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|том=80|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1983|DOI=10.1073/pnas.80.16.4988}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=de Vos, J.P.; Sondaar, P.Y.|загаловак=Dating hominid sites in Indonesia|выданьне=Science|том=266|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1994|DOI=10.1126/science.7992059}}</ref>, а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Brumm, A.; Jensen, G.M.; van den Bergh, G.D.; Morwood, M.J.; Kurniawan, I.; Aziz, F.; Storey, M.|загаловак=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|выданьне=Nature|том=464|нумар=7289|старонкі=748—752|год=2010|DOI=10.1038/nature08844}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=O'Connor, S.; Bulbeck, D.|загаловак=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|выдавецтва=Oxford Academic|старонкі=346–367}}</ref> Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на [[Сулавэсі]], дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум {{Лік|51200}} гадоў таму<ref>{{спасылка|аўтар=Harris, G.|спасылка=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|загаловак=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|выдавецтва=The Art Newspaper|дата публікацыі=04.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240704104825/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|дата копіі=04.07.2024}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Oktaviana, A.A.; Joannes-Boyau, R.; Hakim, B.|загаловак=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|выданьне=Nature|том=631|нумар=8022|старонкі=814—818|год=03.07.2024|DOI=10.1038/s41586-024-07541-7}}</ref>. Пазьнейшыя [[мэгаліт]]ычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на [[Ява|Яве]], [[Суматра|Суматры]], Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця<ref>{{кніга|імя=T.|прозьвішча=Steimer-Herbet|спасылка=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|загаловак=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|выдавецтва=Archaeopress|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref>. [[Файл:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|значак|зьлева|Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры [[Лубанг Джэрыджы Салег]]. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.]] Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з [[Тайвань (востраў)|Тайваню]] ў астраўную частку [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|5—7}}, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу<ref>{{кніга|аўтар=Bellwood, P.|спасылка=https://www.jstor.org/content/oa_book_edited/j.ctt2jbjx1|загаловак=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|выдавецтва=ANU Press|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref>. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|8—11}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|15—20}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|22-23}}. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|17—22}}. Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае [[Шрывіджая]], пашырылася праз гандаль і [[будызм]]<ref>{{артыкул|аўтар=Manguin, P-Y.|загаловак=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|выданьне=Journal of Urban Archaeology|том=3|старонкі=87—100|год=2021|DOI=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref name="Wicahyah" >{{артыкул|аўтар=Wicahyah, D.; Asyari, A.K.; Irwanto, D.; L.R., Retno Susanti|загаловак=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|выданьне=Ilomata International Journal of Social Science|том=3|нумар=3|старонкі=303—313|год=07.2022|DOI=10.52728/ijss.v3i3.483}}</ref>. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў<ref name="Wicahyah" />. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі [[Сайлендра]] і [[Матарам]] узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з [[Барабудур]]ам і [[Прамбанан]]ам<ref>{{кніга|імя=A. A.|прозьвішча=Munandar|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/159319|загаловак=Cultural Dynamics in a Globalized World|выдавецтва=Taylor & Francis Group|isbn=978-1-315-22534-0}}</ref>. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву<ref>{{кніга|імя=D.W.|прозьвішча=Bade|спасылка=https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1909|загаловак=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|месца=Singapore|выдавецтва=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя [[Маджапагіт]], якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу<ref name="Hall" >{{кніга|імя=K.R.|прозьвішча=Hall|спасылка=https://www.bloomsbury.com/us/history-of-early-southeast-asia-9780742567603/|загаловак=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|месца=Lanham, Maryland|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|год=2011}}</ref>. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі<ref name="Hall" />{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|18}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|21}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|24—26}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|101—103}}. Уздоўж гандлёвых шляхоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяну]] і [[Малацкая пратока|Малацкай пратокі]] [[іслам]] пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|4}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|7}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|10—11}} і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай [[Валі Санга]]. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|9}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|12—14}}. === Прыбыцьцё эўрапейцаў === Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з [[Франсішку Сэран]]ам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, [[гвазьдзік]]ам і [[перац кубэба|перцам кубэба]]. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі [[Нідэрляндзкая Ост-Індзкая кампанія|Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію]], якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў [[Батавія|Батавіі]] і на воставе [[Амбон (востраў)|Амбон]]. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|загаловак=The Dutch East India Company|выдавец=European Heritage Project|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company}}</ref>. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а [[Нідэрлянды]] ўсталявалі на астравах калёнію. [[Файл:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|значак|зьлева|Капітуляцыя прынца [[Дыпанэгора]] нідэрляндзкаму генэралу [[Гэндрык Мэркус дэ Кок|Гэндрыку дэ Коку]], якое скончыла [[Яванская вайна|Яванскую вайну]] ў 1830 годзе.]] З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава [[Ява]], галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|131}}. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то [[Падрыйская вайна]], [[Яванская вайна]] і доўгатэрміновая [[Ачэгаўская вайна]]. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная [[Заходняя Новая Гвінэя]]. У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем<ref>Tjahjono Rahardjo (2013). ''«Between Two Worlds: Ethical Policy, Western education and Javanese arts»''. Academia.edu.</ref>. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала<ref>[https://www.e-ir.info/2015/08/30/the-remnants-of-the-japanese-occupation-of-modern-indonesia/ «The Remnants of the Japanese Occupation of Modern Indonesia»]. E-International Relations Student.</ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] архіпэляг быў захоплены [[Японія|Японскай імпэрыяй]], якая ліквідавала галяндзкую ўладу<ref>Gert Oostindie; Bert Paasman (1998). [http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html ''«Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves»'']. Eighteenth-Century Studies. 31 (3): 349—355. [[doi:10.1353/ecs.1998.0021]]</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 «Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942-50; The Japanese Occupation, 1942-45»]. Library of Congress.</ref>. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то [[Сукарна]] і [[Махамад Хата]]. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася [[Японія]]. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм. === Незалежнасьць === ==== Час барацьбы за незалежнасьць ==== [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|значак|[[Сукарна]] — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.]] Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху [[Сукарна]] быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны [[Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі]] ({{мова-id|Komite Nasional Indonesia Pusat|скарочана}}, ЦНКІ), які абраў Сукарну і [[Махамад Хата|Хату]], адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|150—154}}. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Джак’якарта|Джак’якарту]]<ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар=Poerwokoeoemo, Soedarisman|загаловак=Daerah Istimewa Yogyakarta|месца=Yogyakarta|выдавецтва=Gadjah Mada University Press|год=1984|старонкі=56—63}}</ref>. Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае [[Лінгаджацкае пагадненьне]], паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году [[Рэнвільскае пагадненьне]], якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Букітынгі]]<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў [[Гаагаўская канфэрэнцыя круглага стала|Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі ({{мова-id|Republik Indonesia Serikat|скарочана}}, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою [[фэдэрацыя|фэдэратыўнага]] ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]])<ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак=Всемирная история|месца=Масква|выдавецтва=Мысль|год=1979|том=12|старонкі=359}}</ref>. ==== Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі ==== Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на [[Парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкую рэспубліку]]. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]] наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі<ref name="Sejarah DPR" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|загаловак=Sejarah|выдавецтва=DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Sukarno casting his ballot in the 1955 elections (cropped).jpg|значак|зьлева|Прэзыдэнт [[Сукарна]] галасуе на [[Парлямэнцкія выбары ў Інданэзіі 1955 году|парлямэнцкіх выбарах 1955 году]].]] Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць [[Рада народных прадстаўнікоў (Інданэзія)|парлямэнту]] нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|316—326}}. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў [[Бандунг]]у [[Бандунгаўская канфэрэнцыя|Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі]]<ref name="МИД" >{{спасылка|спасылка=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|загаловак=H. Roeslan Abdulgani|выдавецтва=Deplu RI|копія=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «[[Насакам]]», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» ({{мова-id|Demokrasi Terpimpin|скарочана}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў<ref name="Sejarah DPR"/>. Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок [[сацыялістычны лягер|сацыялістычнага блёку]] пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі [[Заходняя Новая Гвінэя|заходнюю частку Новай Гвінэі]]. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе [[Інданэзійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на [[Малацкі паўвостраў|Малацкім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с">{{кніга|аўтар=Малетин, Н. П.|загаловак=АСЕАН в системе международных отношений|месца=Масква|год=1983|старонкі=4—12}}</ref><ref name="Anwar">{{кніга|аўтар=Anwar, D. F.|загаловак=Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism|месца=Singapore|год=1992|старонкі=26—29,169}}</ref>. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданэзіі|камуністычнай партыяй]] краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасьня]] і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі<ref name="М в с"/>. ==== «Новы парадак» ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|значак|[[Мухамад Сухарта]] — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.]] Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам [[Мухамад Сухарта|Сухартам]], узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданэзіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек<ref>{{артыкул|загаловак=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|выданьне=CounterPunch|год=05.11.2005}}</ref>. Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія [[Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэсу]] (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{артыкул|загаловак=General Suharto’s New Order|выданьне=Royal Institute of International Affairs|том=44|нумар=1|старонкі=40—47|год=1968}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" >{{спасылка|спасылка=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|загаловак=The Military in Indonesian Politics|выдавецтва=Moscow Defense Brief|копія=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|значак|зьлева|Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.]] Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам<ref name="Golkar" >{{спасылка|спасылка=http://www.golkar.or.id/tentang|загаловак=Sejarah|копія=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|дата копіі=21.08.2011}}</ref><ref name="Museum-DPR71" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|загаловак=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|выдавецтва=Museum DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных [[інвэстыцыя]]ў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасьць|прамысловасьці]], дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой [[Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс]] 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту [[Бахарудын Юсуф Габібі|Бахарудыну Юсуфу Габібі]]{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|401—407}}<ref name="Resigns" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|загаловак=President Suharto Resigns|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. ==== Цяперашні час ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|значак|[[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]] ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.]] Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася [[лібэралізацыя]] партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі [[Рэфэрэндум па самавызначэньні Ўсходняга Тымору|рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору]], падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымору, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году<ref name="Tokoh-Mega" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|загаловак=Presiden Berkepribadian Kuat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|дата копіі=29.07.2011}}</ref>. Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная [[Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі]] на чале з дачкой Сукарны [[Мэгаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня [[Абдурахман Вахід]], а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году{{Зноска|LloydSmith|2001|Lloyd & Smith|29—44}}. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil" >{{спасылка|спасылка=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|загаловак=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|выдавецтва=Time|копія=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="What?" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/710338|загаловак=But What Will Megawati Do?|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="Mega takes" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/717279|загаловак=Mega Takes Charge|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" >{{спасылка|спасылка=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|загаловак=Indonesia: National Security|копія=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]]. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычнай партыі]]. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|дата копіі=21.06.2011}}</ref>. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг<ref name="Мир с Аче" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|загаловак=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ID|загаловак=GDP growth (annual %) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref>, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden RI "Terpopuler"|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|дата копіі=06.08.2011}}</ref>. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя<ref>{{артыкул|аўтар=Stott, D.A.|загаловак=Indonesia’s 2019 Elections: Democracy Consolidated?|выданьне=The Asia-Pacific Journal|том=17|нумар=6|год=15.03.2019}}</ref>, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў<ref>{{кніга|аўтар=Mukartono, A.; Hartiwiningsih, H.|загаловак=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|выдавецтва=Atlantis Press|том=358|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Mietzner, M.|загаловак=Flirting with Autocracy in Indonesia: Jokowi's Majoritarianism and its Democratic Legacy|выданьне=Journal of Current Southeast Asian Affairs|том=44|нумар=3|старонкі=366—384|год=21.02.2025|DOI=10.1177/18681034251318053}}</ref>. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў [[Юсуф Кала]]. == Геаграфія == [[Файл:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|значак|Горныя краявіды [[Усходняя Ява|Ўсходняй Явы]]. На выяве бачныя вульканы [[Сэмэру]] і [[Брома]].]] У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 астравоў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Астравы разьмешчаныя з абодвух бакоў [[роўнік|экватару]]. Па плошчы самымі вялікімі астравамі ёсьць [[Ява]], [[Суматра]], [[Калімантан]] (інданэзійская частка Барнэо), [[Новая Гвінэя]] (падзеленая з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]) і [[Сулавэсі]]. Інданэзія мяжуе з [[Малайзія]]й на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і [[Усходні Тымор|Ўсходнім Тыморам]] на высьпе Тымор. Сталіца [[Джакарта]] знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Мэдан]] і [[Сэмаранг]]. [[Файл:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|значак|зьлева|Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на [[Калімантан]]е і [[Суматра|Суматры]].]] З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а востраў Ява — самы густанаселены востараў у сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны [[Пунчак Ява]] складае 4884 мэтры, а [[Тоба (возера)|возера Тоба]] на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта [[Махакам (рака)|Махакам]] і [[Барыта (рака)|Барыта]] на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры вострава, цякуць па [[балота]]х у [[мора]], забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі. Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і [[землятрус]]аў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых [[вулькан]]аў<ref name=britannica/>, уключаючы [[Кракатао (вулькан)|Кракатао]] і [[Тамбора (вулькан)|Тамбора]], абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна {{лік|70000}} гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году|цунамі 2004 году]], якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і [[Джакарцкі землятрус]] у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і [[Балі (правінцыя)|Балі]]. === Клімат === [[Файл:Koppen-Geiger Map IDN present.svg|значак|Кліматычная мапа Інданэзіі паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref>Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30.10.2018). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6207062 «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»]. Scientific Data. 5: 180214. — [[doi:10.1038/sdata.2018.214]]. PMID 30375988.</ref>.]] Інданэзія ляжыць на [[роўнік|экватары]], таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году<ref>[https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf «Climate: Observations, projections and impacts»]. Met Office Hadley Centre.</ref>. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае [[трапічны клімат]] з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым [[тэмпэратура]] на працягу году вагаецца нязначна<ref name="worldbank">[https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf «Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies»]. World Bank.</ref>. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік<ref name="worldbank"/>. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]] пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага [[мусонны клімат|мусоннага]] і [[саванны клімат|саваннага клімату]] асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў [[Джакарта|Джакарце]] вагаецца ад 26 да 30{{ГЦэ|2=.}}. [[Файл:Gunung Palung Jungle.jpg|значак|зьлева|Джунглі на [[Заходні Калімантан|Заходнім Калімантане]].]] Некаторыя рэгіёны, як то [[Калімантан]] і [[Суматра]], маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то [[Малыя Зонскія астравы]], назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на [[Ява|Яве]] і ўнутраных раёнах Калімантану і [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], і менш у раёнах бліжэйшых да [[Аўстралія|Аўстраліі]], як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70{{%}} да 90{{%}}. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, [[мусон]]ы звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. [[Тайфун]]ы і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках [[Лямбоцкая пратока|Лямбок]] і [[Сапэ (пратока)|Сапэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190324065541/http://countrystudies.us/indonesia/29.htm «Climate»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату<ref>Overland, Indra et al. (2017) [https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier «Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier»]. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI), Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref>. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу {{ГЦэ|1|сп}} да сярэдзіны стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210810205627/https://impactlab.org/map/#usmeas=absolute&usyear=1981-2010&gmeas=change-from-hist&gyear=2080-2099&tab=global&gvar=tasmax-over-95F&gprob=0.5&grcp=rcp85 «Climate Impact Map»]. Climate Impact Lab.</ref><ref name="case">Case, M.; Ardiansyah, F.; Spector, E. (14.11.2007). [https://web.archive.org/web/20180219103237/http://awsassets.panda.org/downloads/inodesian_climate_change_impacts_report_14nov07.pdf «Climate Change in Indonesia: Implications for Humans and Nature»]. WWF.</ref>, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі<ref name="case"/>, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў<ref name="case"/>. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах<ref name="case"/><ref>[https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood «Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood»]. Climate Central.</ref><ref>Lin, Mayuri Mei; Hidayat, Rafki (13.08.2018). [https://web.archive.org/web/20181018234203/https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934 «Jakarta, the fastest-sinking city in the world»]. BBC.</ref>. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20171206014747/http://sdwebx.worldbank.org/climateportal/countryprofile/doc/GFDRRCountryProfiles/wb_gfdrr_climate_change_country_profile_for_IDN.pdf «Indonesia: Climate Risk and Adaptation Country Profile»]. World Bank.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG|значак|[[Рафлезія Арнальда]] расьце ў джунглях [[Суматра|Суматры]] і [[Калімантан]]у.]] Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў [[біяразнастайнасьць|біяразнастайнасьці]] ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных [[Міжнароднае таварыства захаваньня прыроды|Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды]]. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў<ref>Mumtazah, Hani (22.05.2003). [https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml «Indonesia’s Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People»]. Islam Online.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230302064457/https://news.yahoo.com/5-most-biodiverse-countries-world-214740659.html «These Are The 5 Most Biodiverse Countries In The World»]. Yahoo.</ref>. Астравы [[Зондзкі шэльф|Зондзкага шэльфу]], як то Суматра, Ява, Калімантан і [[Балі (востраў)|Балі]], калісьці былі павязаныя з мацерыковай [[Азія]]й і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то [[суматранскі тыгр]], насарог, арангутан, [[азіяцкі слон]] і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, [[Сулавэсі]], Малыя Зонскія астравы і [[Малуку]] займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну<ref>Whitten, T.; Henderson, G.; Mustafa, M. (1996). «The Ecology of Sulawesi». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-075-6.</ref><ref>Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). «The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-076-3.</ref>. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm «Indonesia»]. InterKnowledge Corp.</ref>. [[Файл:Sumatran tiger.jpg|значак|зьлева|[[Суматранскі тыгр]].]] Інданэзія займае другое месца пасьля [[Аўстралія|Аўстраліі]] паводле колькасьці [[эндэмізм|эндэмічных]] відаў, то бок 36{{%}} з 1531 віду птушак і 39{{%}} з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі<ref>Lambertini, Marco (10.04.2011). [https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html «A Naturalist’s Guide to the Tropics, excerpt»]. The University of Chicago Press.</ref>. У Інданэзіі знаходзіцца 83{{%}} старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі<ref>Estoque, Ronald C.; Ooba, Makoto; Avitabile, Valerio; Hijioka, Yasuaki; DasGupta, Rajarshi; Togawa, Takuya; Murayama, Yuji (23.04.2019). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478739 «The future of Southeast Asia’s forests»]. Nature Communications. 10 (1): 1829. — [[doi:10.1038/s41467-019-09646-4]]. PMID 31015425.</ref>. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў<ref>Tomascik, Tomas; Mah, Anmarie Janice; Nontji, Anugerah; Moosa, Mohammad Kasim (1996). «The Ecology of the Indonesian Seas — Part One». Hong Kong: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-078-7.</ref>. Інданэзія лічыцца адной з краінаў [[Каралавы трохкутнік|Каралавага трохкутніка]] з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў [[каралавы рыф|каралавых рыфаў]], з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі<ref>Tamindael, Otniel (17.05.2011). [https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster «Coral reef destruction spells humanitarian disaster»]. Antara News.</ref>. Брытанскі натураліст [[Альфрэд Расэл Ўолес]] апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як [[лінія Ўолеса]], паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі<ref name="Severin">Severin, Tim (1997). «The Spice Island Voyage: In Search of Wallace». Great Britain: Abacus Travel. — ISBN 978-0-349-11040-0.</ref>. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай [[Ламбоцкая пратока|Ламбоцкай пратокі]], паміж [[Ламбок]]ам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году ''«[[Малайскі архіпэляг (кніга)|Малайскі архіпэляг]]»'' Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну<ref>Wallace, A.R. (2000) [1869]. «The Malay Archipelago». Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-645-1.</ref>. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэяй]] цяпер называецца [[Ўалесія]]й<ref name="Severin"/>. [[Файл:Riau palm oil 2007.jpg|значак|Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на [[Суматра|Суматры]].]] Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў<ref name="Miller">Miller, Jason R. (14.08.2007). [https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM «Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population»]. TED Case Studies.</ref>. Гэтак у краіне зьнішчаюцца [[тарфянік]]і, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі<ref name="Miller"/>. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў [[Індэкс экалягічнай эфэктыўнасьці|Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці]] 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце<ref>[https://web.archive.org/web/20200609071235/https://epi.yale.edu/sites/default/files/files/IDN_EPI2020_CP.pdf «2020 Environmental Performance Index»]. Yale University.</ref>. У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў<ref>[https://web.archive.org/web/20230302000019/https://www.youtube.com/watch?v=cBbVu1ZOpYY&t=114s «Selling Out West Papua»]. Al Jazeera.</ref><ref name="Limaho">Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (14.07.2022). [https://doi.org/10.3390%2Fsu14148621 «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia»]. Sustainability. 14 (14): 8621. — [[doi:10.3390/su14148621]].</ref>. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1{{%}} тэрыторыі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20210813152001/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=ID «Forest area (% of land area) — Indoneisa»]. World Bank.</ref>, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87{{%}}<ref name="Tsujino">Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335—347. — [[doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034]].</ref>. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў<ref name="Tsujino"/>. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю [[пальмавы алей|пальмавага алею]]<ref>Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (1.02.2019). [https://doi.org/10.1088%2F1748-9326%2Faaf6db «What causes deforestation in Indonesia?»]. Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. — [[doi:10.1088/1748-9326/aaf6db]].</ref>, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў<ref name="Limaho"/><ref>Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (26.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People»].</ref>. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам [[парніковыя газы|парніковых газаў]] зь лясоў<ref>Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (4.10.2017). [http://www.wri.org/blog/2017/10/evaluating-indonesias-progress-its-climate-commitments «Evaluating Indonesia’s Progress on its Climate Commitments»]. World Resources Institute.</ref>. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў|Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як [[экацыд]]<ref>Yeo, Kate (4.08.2022). [https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ «Explainer: What is ecocide?»]. Eco-Business.</ref><ref>Setiyono, Joko; Natalis, Aga (30.12.2021). [https://doi.org/10.18280%2Fijsdp.160807 «Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia»]. International Journal of Sustainable Development and Planning. 16 (8): 1465—1471. — [[doi:10.18280/ijsdp.160807]].</ref>. == Палітыка == Інданэзія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[прэзыдэнцкая рэспубліка|прэзыдэнцкага ладу]]. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref name="Dwi">Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim (1.01.2006). [https://doi.org/10.1093%2Ficon%2Fmoi055 «Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court»]. International Journal of Constitutional Law. 4 (1): 138—150. — [[doi:10.1093/icon/moi055]].</ref>. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы<ref>Ardiansyah, Fitrian; Marthen, Andri; Amalia, Nur (2015). «Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia». — [[doi:10.17528/cifor/005695]].</ref>. [[Прэзыдэнт Інданэзіі]] зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар. [[Файл:Ruang MPR.jpg|значак|Інаўгурацыя прэзыдэнта [[Джока Відода|Джокі Відоды]] ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.]] Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць [[Народны кансультатыўны кангрэс]]. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта<ref name="1945Constitution">[https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf «The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia»]. International Labour Organization.</ref>, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то [[Рада народнага прадстаўніцтва]] (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды [[Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва]] (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў<ref name="Evans">Evans, Kevin (2019). [https://web.archive.org/web/20190417120111/https://australiaindonesiacentre.org/app/uploads/2018/09/Guide-to-the-2019-Presidential-Elections-Kevin-Evans.pdf «Guide to the 2019 Indonesian Elections»]. Australia-Indonesia Centre.</ref>. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні<ref name="Dwi"/>, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня<ref name="1945Constitution"/>. Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе [[Канстытуцыйны суд Інданэзіі|Канстытуцыйны суд]], які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок [[шарыят]]у<ref>Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf «The Islamic Legal System in Indonesia»]. Pacific Rim Law & Policy Journal.</ref>. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20211019190810/https://www.komisiyudisial.go.id/frontend/static_content/authority_and_duties/about_ky «Authority and Duty»]. Judicial Commission of the Republic of Indonesia.</ref>. Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы. === Палітычныя партыі і выбары === [[Файл:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|значак|зьлева|Дзейны прэзыдэнт краіны [[Прабова Субіянта]].]] З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На [[Усеагульныя выбары ў Інданэзіі 2024 году|ўсеагульных выбарах 2024 году]] [[Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы]] забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году<ref>Siregar, Kiki (22.03.2024). [https://www.channelnewsasia.com/asia/indonesia-elections-pdip-megawati-soekarnoputri-prabowo-subianto-4213661 «Megawati’s PDI-P scores hat-trick in Indonesia election, but the party faces opposition dilemma under a Prabowo government»]. Channel News Asia.</ref>. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца [[Голкар|Партыя функцыянальных групаў]] (Голкар), [[Герындра|Рух за Вялікую Інданэзію]] (Герындра), [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычная партыя]] і [[Партыя квітнеючай справядлівасьці]]. Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін<ref name="Dwi"/><ref name="Evans"/>. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году<ref>Tehusijarana, Karina M. (8.02.2019). [https://web.archive.org/web/20190513073335/https://www.thejakartapost.com/news/2019/02/08/explaining-the-2019-simultaneous-elections.html «Explaining the 2019 simultaneous elections»]. The Jakarta Post.</ref>. === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Indonesia provinces english.png|значак|Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.]] Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Legge, John David, Wolters, Oliver W., McDivitt, James F., Adam, Asvi Warman, Leinbach, Thomas R., Mohamad, Goenawan Susatyo|загаловак=Indonesia|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia|дата=25 лютага 2026}}</ref>. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны ({{мова-id|kabupaten|скарочана}}) і гарадзкія акругі ({{мова-id|kota|скарочана}}). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з [[Усходні Калімантан|Усходняга Калімантану]] была вылучаная правінцыя [[Паўночны Калімантан]]. Правінцыі [[Ачэг (правінцыя)|Ачэг]], [[Джакарта]], [[Джак’якарта]], [[Папуа]] і [[Заходняе Папуа]] маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html «Finally, Aceh local parties to take part in general election»]. The Jakarta Post.</ref>. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы [[шарыят]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Michelle Ann Miller|год=2004|загаловак=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|выданьне=Asian Ethnicity|volume=5|выпуск=3|pages=333—351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref>. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа<ref>[https://www.economist.com/asia/2012/06/30/the-last-frontier «The last frontier»]. The Economist.</ref>. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны. === Замежныя дачыненьні === Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20210829134618/https://kemlu.go.id/portal/id/page/29/kedutaan_konsulat «Missions»]. Ministry of Foreign Affairs</ref>. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі<ref>Péter, Klemensits; Márton, Fenyő (16.08.2017). [https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf «The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi’s „Visi-Misi“ Program»]. Pázmány Péter Catholic University.</ref>. [[Файл:ASEAN HQ 1.jpg|значак|У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|АСЕАН]].]] Інданэзія была значным полем бітваў падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Шматлікія спробы з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>Bevins, Vincent (20.10.2017). [https://web.archive.org/web/20190428190633/https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/the-indonesia-documents-and-the-us-agenda/543534/ «What the United States Did in Indonesia»]. The Atlantic.</ref><ref>Muraviev, Alexey; Brown, Colin (2008). [https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf «Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century»]. Australian National University.</ref> і ў некаторай ступені [[Кітай|Кітая]]<ref>Dahana, A. (1.10.2015). [https://web.archive.org/web/20151005021538/https://www.thejakartapost.com/news/2015/10/01/china-and-sept-30-movement.html «China and the Sept. 30 movement»]. The Jakarta Post.</ref> завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm «Indonesia — Foreign Policy»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (АСЕАН) і [[Усходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкага саміту]]. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з [[Ізраіль|Ізраілем]] і актыўна падтрымлівае [[Дзяржава Палестына|Палестыну]]. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем<ref>Muhammad Zulfikar Rakhmat (11.03.2015). [https://web.archive.org/web/20180613085526/https://thediplomat.com/2015/03/the-quiet-growth-in-indonesia-israel-relations/ «The Quiet Growth in Indonesia-Israel Relations»]. The Diplomat.</ref>. Інданэзія ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]] і [[Арганізацыя ісламскай супрацы|Арганізацыі ісламскай супрацы]]<ref>Roberts, C.; Habir, A.; Sebastian, L. (25.02.2015). [https://web.archive.org/web/20230309152554/https://books.google.com/books?id=Fri_BwAAQBAJ&pg=PP62 «Indonesia’s Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order»]. Springer. — ISBN 978-1-137-39741-6.</ref>. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, [[Кернская група|Кернскай групы]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] і раней была сябрам [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты|ОПЭК]]<ref>Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda. [https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 «Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again»]. Reuters.</ref>. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году<ref>Pierre van der Eng (2.12.2017). [https://web.archive.org/web/20180722143133/http://www.eastasiaforum.org/2017/12/02/why-does-indonesia-seem-to-prefer-foreign-aid-from-china/ «Why does Indonesia seem to prefer foreign aid from China?»]. East Asia Forum.</ref>, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой<ref>Yasmin, Nur (18.10.2019). [https://web.archive.org/web/20191020134511/https://jakartaglobe.id/news/indonesia-launches-212m-international-development-aid-fund «Indonesia Launches $212M International Development Aid Fund»]. Jakarta Globe.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году<ref name="mfa">{{Спасылка|url=https://indonesia.mfa.gov.by/en/bilateral_relations/political/|загаловак=Bilateral Relations with the Republic of Indonesia|выдавец=Embassy of the Republic of Belarus in the Republic of Indonesia|мова=en|}}</ref>. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у Інданэзіі<ref name="mfa"/>. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы [[алей]], [[садавіна]], арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка. === Праблема Заходняй Новай Гвінэі === Ад 1965 году папуасы [[Заходняя Новая Гвінэя|Заходняй Новай Гвінэі]] змагаюцца за ўзьяднаньне з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе [[Арганізацыя вызваленьня Папуа]], якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі. === Войска === [[Файл:Taruna akmil.jpg|значак|зьлева|Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.]] Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах<ref>{{кніга|аўтар=International Institute for Strategic Studies|спасылка=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023|загаловак=The Military Balance 2023|месца=London|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-032-50895-5}}</ref>. Войска ўзьнікла ў [[вайна за незалежнасьць Інданэзіі|вайны за незалежнасьць Інданэзіі]], фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=McVey, R.|загаловак=The Post-Revolutionary Transformation of the Indonesian Army|выданьне=Indonesia|старонкі=131—176|год=04.1971|DOI=10.2307/3350748}}</ref>. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам<ref>{{кніга|аўтар=Rabasa, A.; Haseman, J.|спасылка=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2002/MR1599.pdf|загаловак=The Military and Democracy in Indonesia: Challenges, Politics, and Power|выдавецтва=RAND Corporation|год=2002}}</ref><ref name="Mietzner" >{{кніга|імя=M.|прозьвішча=Mietzner|спасылка=https://www.files.ethz.ch/isn/35255/PS023.pdf|загаловак=The Politics of Military Reform in Post-Suharto Indonesia: Elite Conflict, Nationalism, and Institutional Resistance|выдавецтва=East-West Center Washington|том=23}}</ref>. У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі»<ref>{{кніга|аўтар=Djiwandono, J.S.|загаловак=Civil-Military Relations in Indonesia: The Case of ABRI's Dual Function|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–58|isbn=978-0-429-50157-9}}</ref>. Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня<ref name="Mietzner" />. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю<ref>{{кніга|аўтар=McCulloch, L.|загаловак=The Military as an Economic Actor|выдавецтва=Palgrave Macmillan, London|старонкі=94–123|isbn=978-1-349-43323-0}}</ref>. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2023&locations=ID&start=2007&view=chart|загаловак=Military expenditure (% of GDP) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Matthews, R.|загаловак=Indonesia's defense acquisition strategy|выданьне=Asian Security|том=21|нумар=2|старонкі=125—148|год=06.07.2025|DOI=10.1080/14799855.2025.2527088}}</ref>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору]] і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у [[Ачэг]]у і [[Заходняе Новае Папуа|Папуа]]{{Зноска|Friend|2003|Friend|269—273}}{{Зноска|Friend|2003|Friend|477—480}}. [[Ачэгаўскі канфлікт|Паўстаньне ў Ачэгу]] скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі<ref>{{артыкул|аўтар=Rusdianto, A.|загаловак=Implementation of Special Autonomy Policy in Papua Province|выданьне=International Journal of Progressive Sciences and Technologies|том=39|старонкі=457—464|год=06.2023|DOI=10.52155/ijpsat.v39.1.5404}}</ref>. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Baird, N.|загаловак=The Universal Periodic Review and West Papua: Beyond Invisibility?|выданьне=International Journal on Minority and Group Rights|том=32|нумар=1|старонкі=24—60|год=01.04.2024|DOI=10.1163/15718115-bja10158}}</ref>. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасьці ААН]]. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувэйт|Кувэйце]]<ref name="Buku Putih" >{{спасылка|спасылка=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|загаловак=Indonesia Military Strength|выдавецтва=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|копія=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. === Дзяржаўная сымболіка === Дзяржаўная сымболіка Інданэзіі рэглямэнтуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам, то бок у адпаведнасьці з законам аб дзяржаўным сьцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была ўхваленая ў 2009 годзе<ref name="UUD" >{{спасылка|спасылка=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|загаловак=Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskah|выдавецтва=Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat|копія=https://www.webcitation.org/659e94Wl7?url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="UU24" >{{спасылка|спасылка=http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|загаловак=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaan|выдавецтва=Sekretariat Negara|копія=https://web.archive.org/web/20101231110220/http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|дата копіі=31.12.2010}}</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|значак|зьлева|[[Герб Інданэзіі]].]] [[Сьцяг Інданэзіі]] ўяўляе сабою прастакутны палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзьве гарызантальныя простыя роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацьверджаныя розныя памеры сьцяга дзеля розных дзяржаўных установаў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадзкіх імпрэзаў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязьменнай<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Чырвона-белы сьцяг упершыню пачаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэньня сьцяга і значэньне ягоных колераў дакумэнтальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сьцяга сярэдневечнай дзяржавы Маджапагіт, дзе чырвоны сымбалізуе адвагу, а белы — чысьціню памкненьняў. Існуе таксама вэрсія зьяўленьня інданэзійскага сьцяга ад [[Сьцяг Нідэрляндаў|нідэрляндзкага]], ад якога былі ўзятыя толькі два з трох колераў<ref name="Flags" >{{спасылка|спасылка=https://www.fotw.info/flags/id.html|загаловак=Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/616oBBP3M?url=https://www.fotw.info/flags/id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. Дзяржаўным [[герб Інданэзіі|гербам Інданэзіі]] ёсьць залатая мітычная птушка Гаруда з [[тарча (геральдыка)|тарчой]] на грудзях. Апярэньне Гаруды сымбалізуе 17 жніўня 1945 году, то бок дату абвяшчэньня стварэньня Рэспублікі Інданэзіі. Гэтак 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі ёсьць спасылкай на 1945 год, пр гэтым 8 пёраў у хвасьце сымбалізуе месяц жнівень, а 17 пёраў у кожным з крылаў ёсьць пазнакай 17 дня. У кіпцюрах Гаруда трымае срэбную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасьці» ({{мова-jv|Bhinneka Tunggal Ika|скарочана}}) ці літаральна «разнастайнасьць адзінае гэта»<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Шчыт на грудзях Гаруды складаецца з чатырох частак, а яшчэ адзін малы шчытком зьмешчаны ў цэнтры канструкцыі. Пяць элемэнтаў герба сымбалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалёгіі. Гэтак залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба ёсьць сымбалем веры ў адзінага Бога, а галава [[бантэнг]]у ў першай частцы ў барвовым полі ёсьць спасылкай на народнасьць, кіраваную прадстаўнічымі органамі, дрэва баньян на срэбным тле атаесамляе нацыянальнае адзінства, а рысавы парастак і галінка бавоўны ў трэцім срэбным полі спасылаюцца ўсеагульную сацыяльную справядлівасьць, ланцуг з круглявых і прастакутных зьвёнаў у чацвёртым полі ёсьць сымбалем справядлівага і цывілізаванага гуманізму. Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пас, які сымбалізуе роўнік, які пераразае Інданэзію<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Герб быў распрацаваны султанам [[Пантыянак]]у Гамідам II падчас ягонай працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданэзіі і зацьверджаны ў якасьці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданэзіі 11 лютага 1950 году<ref name="Hamid" >{{спасылка|спасылка=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|загаловак=Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultan|выдавецтва=Tempo|копія=https://www.webcitation.org/616oKImA2?url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Гімн Інданэзіі|Гімн Рэспублікі Інданэзіі]], вядомы як «Вялікая Інданэзія» ({{мова-id|Indonesia Raya|скарочана}}) складзены кампазытарам [[Ваге Рудольф Супратман|Ваге Рудольфам Супратманам]] у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў час кангрэсу моладзевых арганізацыяў 28 кастрычніка 1928 году. У якасьці дзяржаўнага гімну гэты твор ухвалілі ў дзень абвяшчэньня незалежнасьці краіны 17 жніўня 1945 году<ref name="UUD" /><ref name="IR" >{{спасылка|спасылка=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|загаловак=Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysia|копія=https://www.webcitation.org/616oMukBd?url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|дата копіі=21.08.2011}}</ref> . == Эканоміка == [[Файл:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|значак|Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці [[пальмавы алей|пальмавага алею]] ў [[Заходняя Ява|Заходняй Яве]]. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту<ref>Pacheco, P.; Gnych, S.; Dermawan, A.; Komarudin, H.; Okarda, B. (2017). «The Palm Oil Global Value Chain: Implications for Economic Growth and Social and Environmental Sustainability». Center for International Forestry Research — Working Paper. 220.</ref>.]] Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю<ref>[https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177 «Economy of Indonesia»]. Indonesia Investments.</ref>. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў [[Група дваццаці|G20]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150205230641/http://g20.org/ «G20 Presidency of Indonesia»]. G20.</ref>, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. [[Сфэра паслугаў]] зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%)<ref>[https://web.archive.org/web/20181126092751/https://www.statista.com/statistics/319236/share-of-economic-sectors-in-the-gdp-in-indonesia/ «Indonesia: Share of economic sectors in the gross domestic product (GDP) from 2008 to 2018»]. Statista.</ref>. Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца [[каўчук]]а, [[какава]] (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), [[перац|перца]], [[хінін]]а. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15{{%}} паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: [[рыс]], [[каўчукавае дрэва]], [[гарбата]], [[тытунь]], экзатычныя [[спэцыі]], [[пальма (дрэва)|пальма]] і г. д. [[Файл:Industry area - panoramio.jpg|значак|зьлева|Прамысловыя вытворчасьці ў [[Батам]]е.]] Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна<ref name="Elias">Elias, Stephen; Noone, Clare (2011). [https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf «The Growth and Development of the Indonesian Economy»]. Reserve Bank of Australia.</ref>. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі<ref name="Elias"/>. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на [[нафта|нафту]] ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X «Indonesia — Poverty and Wealth»]. Encyclopedia of the Nations.</ref>. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкім фінансавым крызісам]] 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%<ref>Titiheruw, Ira S.; Atje, Raymond (2008). «Managing Capital Flows: The Case of Indonesia». Asian Development Bank Institute Discussion Paper. 94: 9—10.</ref>. У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя<ref>Temple, Jonathan (15.08.2001). [https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf «Growing into trouble: Indonesia after 1966»]. University of Bristol.</ref> і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў<ref>Van der Eng, Pierre (4.02.2002). [https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf «Indonesia’s growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses»]. Australian National University.</ref> спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня<ref>[https://web.archive.org/web/20180125114318/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=11&sy=2007&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= «World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects — Indonesia»]. International Monetary Fund.</ref>, што дапамагло Інданэзіі перажыць [[Сусьветны эканамічны крызіс 2008—2013 гадоў|сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm «IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth»]. International Monetary Fund. </ref> і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг<ref>[https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940 «Fitch Upgrades Indonesia’s Rating to Investment Grade»]. Jakarta Globe.</ref>. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%<ref>Musyaffa, Iqbal (9.01.2020). [https://web.archive.org/web/20200110142100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-s-economy-grew-last-year-despite-shortfalls/1697593 «Indonesia’s economy grew last year despite shortfalls»]. Anadoly Agency.</ref>. У першы год сусьветнай [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]] эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220622092437/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/37584 «Indonesia Economic Prospects, June 2022: Financial Deepening for Stronger Growth and Sustainable Recovery»]. WorldBank.</ref>. === Турызм === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|значак|[[Барабудур]] у [[Цэнтральная Ява|Цэнтральнай Яве]] зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі<ref>Elliott, Mark (2003). «Indonesia». Melbourne: Lonely Planet Publications Pty Ltd. — С. 211—215. — ISBN 978-1-74059-154-6.</ref>.]] [[Турызм]] у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221226010318/https://www.weforum.org/reports/travel-and-tourism-development-index-2021/explore-the-data#report-nav «Travel and Tourism Development Index 2021 Edition — Interactive Data and Economy Profiles»]. World Economic Forum.</ref>. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Сынгапур]]у, [[Малайзія|Малайзіі]] і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201206034809/https://www.bps.go.id/indicator/16/327/3/jumlah-kedatangan-wisatawan-mancanegara-ke-indonesia-menurut-negara-tempat-tinggal.html «Number of International Tourist Arrivals to Indonesia by Country of Residence»]. Statistics Indonesia. 2002—2019.</ref>. З 2011 году ''«Цудоўная Інданэзія»'' ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію<ref>Erwida, Maulia (6.01.2011). [https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html «Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign»]. The Jakarta Post.</ref>. Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі [[арангутаны|арангутанаў]]. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы [[Барабудур]] і [[Прамбанан]], а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]], у тым ліку нацыянальны парк [[Камода (нацыянальны парк)|Камода]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Jakarta.jpg|значак|Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны [[Джакарта|Джакарты]].]] Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25{{%}}<ref>https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 Fifty years needed to bring population growth to zero"]. Waspada Online.</ref>. [[Ява]] — самы густанаселены востраў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, дзе пражывае 56{{%}} насельніцтва краіны<ref name="bps">[https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf «Hasil Sensus Penduduk 2020»]. Statistics Indonesia. 2021. — С. 9.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км²<ref name="bps"/>, што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек<ref>Nitisastro, Widjojo (2006). [https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC «Population Trends in Indonesia»]. Equinox Publishing. — С. 268. — ISBN 9789793780436.</ref>. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf «World Population Prospect: 2017 Revision»]. United Nations Department of Economics and Social Affairs.</ref>. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году. Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу [[Джакарта|Джакарты]] і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191 «BBC: First contact with isolated tribes?»]. Survival International.</ref>. На 2017 год каля 54,7{{%}} насельніцтва пражывае ў гарадах<ref>[https://web.archive.org/web/20210812214024/https://ourworldindata.org/grapher/share-of-population-urban «Share of people living in urban areas, 2017»]. Our World in Data.</ref>. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition»]. Demographia.</ref>. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў [[Малайзія|Малайзіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Сынгапур]]ы, [[Ганконг]]у, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>Krisetya, Beltsazar (14.09.2016). [https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7 «Tapping the Indonesian Diaspora Potential»]. Forum for International Studies.</ref>. Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў [[мусульмане]] і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага [[хрысьціянства|хрысьціяне]], ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых. === Этнічныя групы і мовы === [[Файл:Sarungan.jpg|значак|зьлева|Купа [[яванцы|яванцаў]] у нацыянальных строях.]] Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў<ref name="statistics">Na’im, Akhsan; Syaputra, Hendry (2010). [https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf «Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians»]. Statistics Indonesia.</ref>. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад [[аўстранэзійцы|аўстранэзійскіх]] народаў, чые мовы паходзяць ад [[прааўстранэзійскія мовы|прааўстранэзійскай мовы]], якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — [[мэланэзійцы]], якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок [[Малуцкія астравы]], заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]] і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў<ref>Dawson, B.; Gillow, J. (1994). «The Traditional Architecture of Indonesia». London: Thames and Hudson Ltd. p. 7. ISBN 978-0-500-34132-2.</ref><ref>Truman Simanjuntak; Herawati Sudoyo; Multamia R.M.T. Lauder; Allan Lauder; Ninuk Kleden Probonegoro; Rovicky Dwi Putrohari; Desy Pola Usmany; Yudha P.N. Yapsenang; Edward L. Poelinggomang; Gregorius Neonbasu (2015). [https://web.archive.org/web/20221225091356/https://gln.kemdikbud.go.id/glnsite/diaspora-melanesia-di-nusantara/ «Diaspora Melanesia di Nusantar»]. Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. — ISBN 978-602-1289-19-8.</ref>. [[Файл:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|значак|Мапа этнічных групаў Інданэзіі.]] [[Яванцы]] зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2{{%}} насельніцтва<ref name="statistics"/>. Яны дамінуюць у палітыцы<ref>Kingsbury, Damien (2003). «Autonomy and Disintegration in Indonesia». Routledge. — С. 131. — ISBN 0-415-29737-0.</ref>. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. [[Сунданцы]] ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4{{%}}), за якой рушаць [[малайцы]], [[батакі]], [[мадурцы]], [[бэтаві]], [[мінангкабаў (народ)|мінангкабаў]] і народы [[бугі]]. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|256}}. Афіцыйнай мовай краіны ёсьць [[інданэзійская мова|інданэзійская]], якая зважаецца варыянтам [[малайская мова|малайскай мовы]], базуючыся на ейным [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыжным]] дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў [[лінгва франка]] архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html «The History of Indonesian»]. Language Translation, Inc.</ref>. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў<ref name="ethnologue">Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. [https://web.archive.org/web/20190626224541/https://www.ethnologue.com/country/ID/languages «Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition»]. SIL International.</ref>, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 [[папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref name="ethnologue"/>. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае [[яванская мова|яванская]], якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне [[Джак’якарта (спэцыяльная акруга)|Джак’якарта]]<ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Details/162614/perda-no-2-tahun-2021 «Peraturan Daerah Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 2 Tahun 2021 tentang Pemeliharaan dan Pengembangan Bahasa, Sastra, dan Aksara Jawa (Regional Regulation 2)»]. Governor of Special Region of Yogyakarta.</ref>. У 1930 годзе колькасьць [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]], іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4{{%}} ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>van Nimwegen, Nico (2002). [https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf «The Demographic History of the Dutch in the East Indies»]. Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.</ref>. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай мовы]] аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў<ref>Baker, Colin; Prys Jones, Sylvia (1998). [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC «Encyclopedia of bilingualism and bilingual education»]. Multilingual Matters Ltd. — С. 202. — ISBN 9781853593628.</ref>. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя<ref>Ward, Kerry (2009). «Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 322—342. — ISBN 978-0-521-88586-7.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Pradaksina.jpg|значак|зьлева|Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.]] Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то [[іслам]], [[пратэстанцтва]], [[каталіцтва]], [[індуізм]], [[будызм]], [[канфуцыянства]]<ref>Shah, Dian A. H. (2017). [https://web.archive.org/web/20230309152557/https://books.google.com/books?id=8ek4DwAAQBAJ&q=Constitutions%2C%20Religion%20and%20Politics%20in%20Asia%3A%20Indonesia%2C%20Malaysia&pg=PR6 «Constitutions, Religion and Politics in Asia: Indonesia, Malaysia and Sri Lanka»]. Cambridge: Cambridge University Press. — ISBN 978-1-107-18334-6.</ref><ref name="Marshall">Marshall, Paul (2018). [https://doi.org/10.1080%2F15570274.2018.1433588 «The Ambiguities of Religious Freedom in Indonesia»]. The Review of Faith & International Affairs. 16 (1): 85-96. — [[doi:10.1080/15570274.2018.1433588]].</ref> і рэлігіі карэннага насельніцтва<ref name="Marshall"/><ref>[https://web.archive.org/web/20240229034716/https://nasional.kompas.com/read/2016/12/07/09405241/penjelasan.pemerintah.terkait.pentingnya.kolom.agama.di.kk.dan.ktp «Penjelasan Pemerintah Terkait Pentingnya Kolom Agama di KK dan KTP»]. Kompas.</ref>, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны<ref name="1945Constitution"/>. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7{{%}}), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|379}}, прычым [[сунізм|суніты]] складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99{{%}})<ref>[https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/ «Sunni and Shia Muslims»]. Pew Research Center.</ref>. [[шыізм|Шыіты]] і [[агмадызм|агмадыты]], адпаведна, складаюць 1{{%}} (1—3 мільёны) і 0,2{{%}} (200 000—400 000) мусульманаў<ref name="Marshall"/>. Каля 10{{%}} інданэзійцаў прыяналежаць на [[хрысьціянства]], пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях<ref>[https://web.archive.org/web/20221206002546/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238298 «International Religious Freedom Report for 2014, Indonesia»]. U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, 2014.</ref>. Большасьць індуістаў — балійцы<ref>Oey, Eric (1997). «Bali» (3rd ed.). Singapore: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-028-2.</ref>, а большасьць будыстаў — [[кітайцы]]-інданэзійцы<ref>Suryadinata, Leo, ed. (2008). [https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA98 «Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia»]. Institute of Southeast Asian Studies. — ISBN 9789812308351.</ref>. [[Файл:Salah Satu Upacara Besar Di Pura Agung Besakih.jpg|значак|Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.]] Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся [[анімізм]]у і [[дынамізм]]у, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў<ref name="Ooi">Ooi, Keat Gin, ed. (2004). «Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)». ABC-CLIO. — С. 177. — ISBN 978-1-57607-770-2.</ref>. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі ([[х’ян]]) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы<ref name="Ooi"/>. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі [[сунда вівітан]], даяцкі [[кахарынган]] і яванскі [[кеявэн]]. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія [[абанганы]], балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі<ref>Magnis-Suseno, F. (1981). «Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life». PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997. — С. 15—18. — ISBN 979-605-406-X.</ref>. Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства [[Салаканагара]] на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным [[Вялікая Індыя|індыянізаваным]] каралеўствам на архіпэлягу. [[Будызм]] зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як [[Маджапагіт]], [[Сайлендра]], [[Шрывіджая]] і [[Матарам]]. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру<ref>Rachman, T. (2013). «'Indianization' of Indonesia in an Historical Sketch». International Journal of Nusantara Islam. 1 (2).</ref><ref>Sedyawati, Edi (19.12.2014). [https://web.archive.org/web/20170415194440/https://www.sanskritimagazine.com/india/global-influence-of-hinduism/influence-hinduism-buddhism-indonesian-culture/ «Influence of Hinduism and Buddhism on Indonesian culture»]. Sanskriti Magazine.</ref>. [[Файл:Masjid Baiturrahman - panoramio.jpg|значак|зьлева|Вялікі [[мячэт Байтуррагман Рая]] ў [[Банда-Ачэ]].]] [[Іслам]] трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам [[шафійскі мазгаб|шафійскай]] школы, а таксама [[суфізм|суфійскімі]] гандлярам з [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскага субкантынэнту]] і паўднёвай [[Арабійскі паўвостраў|Арабіі]] яшчэ ў VIII стагодзьдзі<ref>Martin, Richard C. (2004). «Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Vol. 2: M-Z». Macmillan.</ref><ref>Gerhard Bowering et al. (2012). «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — С. xvi. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры)<ref>[https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html «Indonesia — Bhineka Tunggal Ika»]. Centre Universitaire d’Informatique.</ref>{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|12—14}}. Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік [[Чжэн Хэ]] і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах<ref>Taufiq Tanasaldy. «Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia». Brill Academic. — ISBN 978-90-04-26373-4.</ref><ref>Gerhard Bowering et al.. «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры. [[Файл:Patung Tuan ma-Semana Santa.jpg|значак|Каталіцкая цырымонія на [[пакутны тыдзень]] у [[Ларантука|Ларантуцы]].]] Распаўсюдам [[каталіцтва]] займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт [[Францішак Ксавэры]], які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|25—26}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml «About St Francis Xavier»]. Catholic Archdiocese of Sydney.</ref>. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай [[Гішпанія|Гішпаніі]]. [[Пратэстанцтва]] перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] і [[лютэранства|лютэранскіх]] місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|62}}<ref>Vickers, Adrian (2005). [https://archive.org/details/historyofmoderni00adri «A History of Modern Indonesia»]. Cambridge University Press. — С. 22. — ISBN 0-521-54262-6.</ref><ref>Goh, Robbie B.H. (2005). «Christianity in Southeast Asia». Institute of Southeast Asian Studies. — С. 80. — ISBN 978-981-230-297-7.</ref>. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php «Indonesia — Asia»]. Reformed Online.</ref>. На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць [[габрэі|габрэяў]], пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Манада|Манадзе]] і [[Сурабая|Сурабаі]]<ref>Ayala Klemperer-Markman. [https://web.archive.org/web/20190804011540/https://www.bh.org.il/jewish-community-indonesia/ «The Jewish Community in Indonesia»]. Translated by Julie Ann Levy. Beit Hatfutsot.</ref>. [[Юдаізм]] калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе [[Сукарна|Сукарны]], але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году<ref>Aryani, Sekar Ayu (25.06.2022). [https://doi.org/10.14421%2Fajis.2022.601.199-226 «Dialectic of Religion and National Identity in North Sulawesi Jewish Communities in The Perspective of Cross-Cultural and Religious Psychology»]. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies. 60 (1). Al-Jamiah Research Centre: 199—226. — [[doi:10.14421/ajis.2022.601.199-226]].</ref>. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога [[Шаар Гашамаім]], разьмешчанай у [[Паўночны Сулавэсі|Паўночным Сулавэсі]], блізу 31 км ад Манады<ref>Wullur, Frangky (25.12.2019). [https://beritamanado.com/bupati-royke-roring-resmikan-synagogue-shaar-hashamayim/ «Bupati Minahasa Royke Roring Resmikan Synagogue Shaar Hashamayim»]. Beritamanado.</ref>. На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы [[Мухамад Сухарта|Мухамада Сухарты]] многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця<ref>[https://web.archive.org/web/20180827174002/http://www.pewforum.org/2018/06/13/how-religious-commitment-varies-by-country-among-people-of-all-ages/ «How religious commitment varies by country among people of all ages»]. Pew Research Center.</ref><ref>Pearce, Jonathan MS (28.10.2018). [https://web.archive.org/web/20181028170242/https://www.patheos.com/blogs/tippling/2018/10/28/religion-in-indonesia-an-insight/ «Religion in Indonesia: An Insight»]. Patheos.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:No 18 Rektorat Universitas Indonesia.jpg|значак|Будынак рэктарату [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт|Інданэзійскага ўнівэрсытэту]].]] Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў<ref>al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro (9.03.2013). [https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years «Awakening Indonesia’s Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years»]. The World Bank Blog.</ref>. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна<ref>Tan, Charlene (2014). [https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf «Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia»]. Nanyang Technological University.</ref>. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93{{%}} дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36{{%}} выпускнікоў школаў<ref name="unesco">[https://web.archive.org/web/20170821124830/http://uis.unesco.org/en/country/ID «Indonesia»]. UNESCO Institute for Statistics.</ref>. Узровень пісьменнасьці складае 96{{%}}, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6{{%}} ВУП<ref name="unesco"/>. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74{{%}}) разьмешчаная на [[Суматра|Суматры]] і [[Ява|Яве]]<ref>Huda, Nur; Pawennei, Irsan; Ratri, Andhina; Taylor, Veronica L. (1.12.2020). [https://web.archive.org/web/20210928070135/https://www.ksi-indonesia.org/assets/uploads/original/2021/02/ksi-1613637314.pdf «Making Indonesia’s Research and Development Better»]. Centre for Innovation Policy and Governance. — С. 36.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200924060508/https://www.asiasentinel.com/p/indonesia-unequal-higher-education «Indonesia’s Unequal Higher Education»]. Asia Sentinel. </ref>. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт]], [[Унівэрсытэт Гаджа Мада]] і [[Бандунскі тэхналягічны інстытут]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220716164900/https://www.topuniversities.com/universities/indonesia?country=%5BID%5D&sorting=%5Brankings_htol «List of Universities in Indonesia»]. QS World University Rankings.</ref>. == Транспарт == === Водны === [[Файл:KM Lawit.JPG|значак|зьлева|Пасажырскі тэрмінал сурабайскага порту Танджунг Пэрак, аднаго з найбольшых у краіне.]] З улікам раскіданасьці краіны на архіпэлягах водны транспарт гістарычна адыгрывае ў ейным сацыяльна-эканамічным жыцьці асаблівую ролю. Паводле працягласьці афіцыйна зарэгістраваных унутрынацыянальных марскіх маршрутаў даўжынёю {{Лік|21579}} км на 2005 год краіна займае 5 месца ў сьвеце. Большасьць частка водных шляхоў ахоплівае [[Калімантан]], а яшчэ кажная з чвэрці трапляе на [[Суматра|Суматры]] і [[Новая Гвінэя|Новую Гвінэю]]. Водныя шляхі вельмі запатрабаваныя, бо рэкі на гэтых астравах недастаткова шырокія, каб зьмясьціць сярэднія суднiны. Акрамя таго, аўтамабільныя і чыгуначныя шляхі ня вельмі разьвітыя на Калімантане і ў Папуа ў адрозьненьні ад [[Ява|Явы]], якая ёсьць высокаразьвітым востравам<ref>{{спасылка|аўтар=Guerin, Bill|спасылка=http://kerrycollison.net/index.php?/archives/2805-Politics-and-Business-Mix-in-Indonesia.html|загаловак=Politics and Business Mix in Indonesia|выдавецтва=Kerry B. Collison|дата публікацыі=21.07.2006|копія=https://web.archive.org/web/20080510232006/http://kerrycollison.net/index.php?%2Farchives%2F2805-Politics-and-Business-Mix-in-Indonesia.html|дата копіі=10.05.2008}}</ref>. Рачны транспарт у той ці іншай ступені выкарыстоўваецца практычна паўсюдна, аднак сур’ёзнае значэньне як сродак грузавых і пасажырскіх перавозак мае, перш за ўсё, на Калімантане, у тым ліку праз наяўнасьць там найбольш паўнаводных рэкаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/gaya/2009/08/31/622/Pesona-di-Bawah-Garis-Katulistiwa|загаловак=Pesona di Bawah Garis Katulistiwa|выдавецтва=Suara Merdeka|копія=https://www.webcitation.org/659eE4NmR?url=http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/gaya/2009/08/31/622/Pesona-di-Bawah-Garis-Katulistiwa|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.borneotourgigant.com/Rukun_Damai.html|загаловак=Visit Rukun Damai Dayak Longhouse|выдавецтва=Gigantara}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://baritobasin.wordpress.com/2008/05/26/barito-induk-sungai|загаловак=Sungai Barito: Induk Sungai di Kalimantan Selatan dan Tengah|копія=https://www.webcitation.org/659eJgeVg?url=http://baritobasin.wordpress.com/2008/05/26/barito-induk-sungai|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Частыя паромныя перавозкі злучаюць праз пратокі блізкія адзін да аднага астравы, асабліва ў ланцугу астравоў, які цягнецца ад Суматры празь Яву да [[Малыя Зондзкія астравы|Малых Зондзкіх астравоў]]. На ажыўленых пераправах паміж Суматрай, Явай і [[Балі]] працуюць некалькі аўтамабільных паромаў часта цэлыя содні. Маюцца таксама міжнародныя паромныя перавозкі праз [[Малацкая пратока|Малацкую пратоку]], якія злучаюць Суматру з [[Малайзія]], а таксама робяць злучнасьць паміж [[Сынгапур]]ам і найбліжэйшымі інданэзійскімі астравамі, як то востравам [[Батам]]. Паромныя перавозкі ажыцьцяўляюцца дзяржаўнай кампаніяй [[ASDP Indonesia Ferry]] і некалькімі прыватнымі апэратарамі. [[Файл:Pelni Schifffahrtsnetz 2006.png|значак|Гандлёвыя водныя шляхі кампаніі [[Pelni]].]] Сярод буйных партоў і гаваняў вылучаюцца парты [[Бітунг]]у, [[Чылачап]]у, [[Чырэбон]]у, [[Джакарта|Джакарты]], [[Купанг]]у, [[Палембанг]]у, [[Сэмаранг]]у, [[Сурабая|Сурабаі]] і [[Макасар]]ы. Партамі кіруюць розныя інданэзійскія партовыя карпарацыі, пранумараваныя ад I да IV. Кожная зь іх мае юрысдыкцыю над рознымі рэгіёнамі краіны, прычым I робіць апэрацыі на захадзе, а IV — на ўсходзе. [[Танджунг-Прыёк (порт)|Порт Танджунг-Прыёку]] ў Джакарце ёсьць найбольш загружаным портам Інданэзіі, які апрацоўвае больш за 5,20 мільёнаў [[двацацціфутавы эквівалент|teu]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|загаловак=Top 50 World Container Ports|выдавецтва=World Shipping Council|дата публікацыі=2015|копія=https://web.archive.org/web/20171115163646/http://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|дата копіі=15.11.2017}}</ref>. === Аўтамабільны === [[Файл:New DAMRI Tourista SR2 Laksana.jpg|значак|зьлева|Міжгародні аўтобус кампаніі [[Perum DAMRI]].]] У Інданэзіі налічваецца {{Лік|283102}} кілямэтраў асфальтаваных шашэйных дарог і {{Лік|213505}} кілямэтраў грунтавых шашэйных дарог паводле ацэнак на 2011 год. Чатыры галоўныя шашы Інданэзіі клясыфікуюцца як частка Азіяцкай сеткі шашэйных дарог, як то адрэзак AH2 на [[Ява|Яве]] і [[Балі]], AH25 і AH151 на [[Суматра|Суматры]], AH152 на Яве і адрэзак AH150 на [[Калімантан]]е. Некаторыя зь іх пранумараваныя, але пакуль толькі на Яве і (часткова) на Суматры. Частасьць і якасьць дарожнай сеткі ў розных рэгіёнах краіны вельмі нераўнамерныя ў сілу істотных адрозьненьняў у населенасьці і эканамічным разьвіцьці гэтых рэгіёнаў, то бок найвышэйшыя адпаведныя паказьнікі назіраюцца на Яве, а мінімальныя можна знайсьці на інданэзійскіх тэрыторыях Калімантану і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]]. Дзеля перавозкі дарогамі Інданэзіі выкарыстоўваецца шырокі спэктар транспартных сродкаў. Аўтобусныя перавозкі дасяжныя ў большасьці рэгіёнаў, падлучаных да дарожнай сеткі. Паміж буйнымі гарадамі, асабліва на Суматры, Яве і Балі, рэйсы частыя і беспасярэднія з шматлікімі экспрэсавымі рэйсамі без прыпынкаў да канчатковага пункту прызначэньня. Міжгароднія аўтобусныя перавозкі пераважаюць сярод усіх наземных транспартных паслугаў, бо звычайна добра злучаюць гарады як у межах аднаго вострава, гэтак і паміж астравамі, дзякуючы паромным пераправам. Кампаніі-апэратары міжгародніх аўтобусаў звычайна называюцца абрэвіятурай P.O., а некалькі буйных кампаніяў працуюць пераважна на Яве і Суматры. Найдаўжэйшы маршрут міжгародніх аўтобусных перавозак у Інданэзіі абслугоўваецца кампаніяй P.O. Antar Lintas Sumatera, якая злучае [[Мэдан]] на Паўночнай Суматры і [[Джэмбэр]] ва Ўсходняй Яве. Гэтая тыднёвая аўтобусная лінія працяжнасьцю ў 2920 кілямэтраў<ref>{{спасылка|спасылка=https://kumparan.com/kumparanoto/daftar-po-bus-yang-punya-trayek-terjauh-di-indonesia-1uRfUYoe01i|загаловак=Daftar PO Bus yang Punya Trayek Terjauh di Indonesia|выдавецтва=kumparan}}</ref>. Рост колькасьці такога кшталту аўтобусных перавозак адбыўся пасьля завяршэньня будаўніцтва адрэзка [[Трансьяванская шаша|Трансьяванскай шашы]], які злучае [[Джакарта|Джакарту]] і [[Сурабая|Сурабаю]], у 2018 годзе. У гэты час некаторыя міжгароднія аўтобусныя службы пачалі эксплуатаваць парк двухпавярховых аўтобусаў<ref>{{спасылка|аўтар=Radityasani, Muhammad Fathan|спасылка=https://otomotif.kompas.com/read/2020/10/13/172500415/ini-daftar-bus-akap-double-decker-via-tol-trans-jawa|загаловак=Ini Daftar Bus AKAP Double Decker via Tol Trans Jawa|выдавецтва=Kompas Cyber Media|дата публікацыі=13.10.2020}}</ref>. === Чыгуначны === Чыгуначны транспарт пачаў разьвівацца ў часы нідэрляндзкай калянізацыі, а першая чыгунка зьявілася на астравах у 1867 годзе. Станам на 2009 год працягласбць чыгуначных шляхоў складае 5042 км — 35-е месца ў сбвеце. [[Электрацягнік|Электрыфікаваных]] чыгунак 565 км. У якасьці нацыянальнага стандарту прынятая гэтак званая [[Капская каляіна]] шырынёю 1067 мм. Дзеля разьвіцьця чыгуначнай сеткі характэрныя тыя ж рэгіянальныя дыспрапорцыі, што і для аўтадарожнай. [[Файл:KCIC400AF at Kopo, Bound for Halim (cropped).jpg|значак|Цягнік хуткаснай чыгуначнай лініі паміж [[Джакарта]]й і [[Бандунг]]ам.]] Асноўныя чыгуначныя магістралі Інданэзіі кіруюцца [[Kereta Api Indonesia]] і ейнымі даччынымі кампаніямі. Гэты апэратар ажыцьцяўляюць як пасажырскія, гэтак і грузавыя перавозкі. Большасьць чыгунак пабудаваная на востраве Ява. На Суматры маюцца чатыры асобныя чыгуначныя сеткі, сярод якіх адная месьціцца ў [[Ачэг]]у, яшчэ адная ў Паўночнай Суматры, а іншыя ў Заходняй Суматры і апошняя ў Паўднёвай Суматры і [[Лампунг]]у. Паўднёвы Сулавэсі мае чыгуначную сетку ў акрузе Бару ў выніку будаўніцтва [[Транссулавэская чыгунка|Транссулавэскай чыгункі]], першая фаза якой улучае 146-кілямэтровы маршрут ад [[Макасар]]у да [[Парэпарэ]], які быў завершаны ў лістападзе 2022 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.merdeka.com/uang/pernah-direncanakan-tahun-1915-kereta-api-pertama-di-sulawesi-akhirnya-beroperasi.html|загаловак=Pernah Direncanakan Tahun 1915, Kereta Api Pertama di Sulawesi Akhirnya Beroperasi|выдавецтва=merdeka.com|дата публікацыі=10.03.2023}}</ref>. У іншых частках Інданэзіі чыгунак няма, але новыя сеткі разьвіваюцца на такіх астравах, як то Калімантан<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2012/11/14/central-kalimantan-s-28b-coal-railway-kick-early-next-year.html New railway on Kalimantan]</ref> і Новая Гвінэя. Міжгародняя чыгуначная сетка дапаўняецца мясцовымі прыгараднымі чыгуначнымі маршрутамі, асабліва ў аглямэрацыях Джакарты і Сурабаі. У Джакарце прыгарадная лінія KRL перавозіць больш за мільён пасажыраў на дзень<ref>{{навіна|спасылка=https://jakartaglobe.id/business/commuter-line-passes-milestone-of-1m-daily-passengers|загаловак=Commuter Line Passes Milestone of 1m Daily Passengers|выдавец=Jakarta Globe}}</ref>. У 2019 годзе ў пачаў працу [[Джакарцкі мэтрапалітэн]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.indoindians.com/mrt-and-lrt-jakartas-new-rapid-transportation-coming-soon/|загаловак=MRT and LRT, Jakarta's New Rapid Transportation: Coming Soon|выдавецтва=Indo Indians|дата публікацыі=25.09.2017|копія=https://web.archive.org/web/20180117032821/https://www.indoindians.com/mrt-and-lrt-jakartas-new-rapid-transportation-coming-soon/|дата копіі=17.01.2018}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Alexander, Hilda B.|спасылка=http://properti.kompas.com/read/2016/10/22/162355221/lrt.palembang.beroperasi.juni.2018|загаловак=Palembang LRT to begin operation in June 2018|выдавец=Kompas|дата публікацыі=22.10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161029175950/http://properti.kompas.com/read/2016/10/22/162355221/lrt.palembang.beroperasi.juni.2018|дата копіі=29.10.2016}}</ref>. У 2023 годзе ў Інданэзіі зьявілася першая хуткасная чыгуначная лінія Whoosh, якая злучыла Джакарту і [[Бандунг]] у рамках праекта, распрацаванага сумесна з [[Кітай|Кітаем]]<ref>{{артыкул|аўтар=Zufarihasan, R.|загаловак=Recent developments in high-speed railway in Indonesia: Superstructure construction and track infrastructure|выданьне=Transportation Research Interdisciplinary Perspectives|том=31|год=21.03.2025|DOI=10.1016/j.trip.2025.101385}}</ref>. == Культура == Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|5}}{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|8—9}}<ref>Henley, David (2015). «Indonesia. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism». John Wiley & Sons, Inc. — С. 1—7. — [[doi:10.1002/9781118663202.wberen460]]. ISBN 978-1-118-66320-2.</ref> мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва<ref name="ethnologue"/><ref name="statistics"/> з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар [[ваянг]], [[крыс]], [[батык]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 «Indonesian Batik»]. UNESCO.</ref>, [[пэнчак сілат]], [[ангклунг]], [[гамэлан]] і тры жанры традыцыйнага балійскага танца<ref>[https://web.archive.org/web/20171222052039/https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists «Indonesia — Intangible heritage, cultural sector»]. UNESCO.</ref>. === Мастацтва і архітэктура === [[Файл:Raden Saleh - Six Horsemen Chasing Deer, 1860.jpg|значак|зьлева|''«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем»'' (1860) працы [[Радэг Салег]].]] Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь [[Індыя|Індыі]], арабскага сьвету, [[Кітай|Кітаю]] і [[Эўропа|Эўропы]] — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем<ref>[https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html «Indonesian Arts and Crafts»]. Living in Indonesia</ref>. Жывапіс добра разьвіты на [[Балі (востраў)|Балі]], жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі [[камасан]] або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах [[чандзі]] ва ўсходняй Яве<ref>Forge, Anthony (1978). [https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf «Balinese Traditional Paintings»]. The Australian Museum.</ref>. [[Файл:Museum Balla Lompoa.jpg|значак|Дом [[бугі]] ў Паўднёвым Сулавэсі.]] Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі [[рума адат]]. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю<ref>Reimar Schefold; P. Nas; Gaudenz Domenig, eds. (2004). [https://books.google.com/books?id=Oup15S3lTDAC «Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture»]. NUS Press. — С. 5. — ISBN 978-9971-69-292-6.</ref>. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і [[бамбук]]а з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[сьвіран|сьвірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі). Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі [[нэаліт]]у — мэнгіры, уступістыя [[курган]]ы, [[дальмэны]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі [[андэзыт]]у), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. === Музыка === [[Файл:Tari Pendet.jpg|значак|зьлева|Інданэзійскія танцоркі.]] Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі [[гукарад]]амі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны [[сэлендэра]] і сяміступенны [[пэлог]]. Агулам характэрныя разьвітыя [[гетэрафанія]] і [[поліфанія]], перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры [[гамэлан]]а, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: [[ксыляфон]] [[гамбанг]], мэталафон [[гендэр (музыкальны інструмэнт)|гендэр]], ляжачыя [[гонг]] [[бананг]], бубны [[генданг]]. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы [[крангчонг|падобнага на гітару музычнага інструмэнта]], які выкарыстоўваецца як [[акампанэмэнт]]. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр [[дангдут]], які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі. [[Файл:Angklung-arumba.jpg|значак|Музыка выцінае на [[ангклунг]]у.]] У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам [[клясычная музыка|клясычнай]], гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку [[поп-музыка|поп]] і [[рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць [[Суджасьмін]], Ахмад Пасарыбу, [[Сусьбіні]]. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе. Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу<ref>[https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html «Indonesia Tourism: The Dance and Theater in the Archipelago»]. Indonesia Tourism.</ref>. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені [[Японія|Японіі]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэі]]. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй<ref>Chua Mei Lin (2011). [https://web.archive.org/web/20201206060336/https://www.nhb.gov.sg/spm/-/media/spm/documents/indonesia-land-of-dance-and-dragon.pdf?la=en «Land of Dance & Dragon»]. National Heritage Board.</ref>. === Тэатар і кінэматограф === [[Файл:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|значак|зьлева|[[Пандавы|Пандава]] і [[Крышна]] ў выкананьні тэатру [[ваянг]].]] [[Файл:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|значак|Афіша першага фільму каляніяльных часоў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]».]] [[Ваянг]], яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то ''«[[Рамаяна]]»'' і ''«[[Магабгарата]]»''<ref>[https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf «Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java»]. Gamelan.</ref>. Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія [[лудрук]] і [[кетапрак]], сундскую [[сандывару]], бэтавійскі [[ленонг]]<ref>Dewangga, Kusuma (10.11.2013). [https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html «Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)»]. Indonesia’s Global Portal.</ref> і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару<ref name=britannica/>. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як [[рандай]] народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях<ref>Pauka, Kirstin (1998). «The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre». The Drama Review. 42 (1): 113—121. — [[doi:10.1162/105420498760308706]].</ref><ref name="globalshakespeares">[https://web.archive.org/web/20160316100101/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/ «Randai (Indonesian folk theater form, uses silat)»]. MIT Global Shakespeares.</ref> і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня<ref name="globalshakespeares"/>. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва<ref>Hatley, Barbara (13.11.2017). [https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre «Review: Indonesian post-colonial theatre»]. Inside Indonesia.</ref>. Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]»<ref>Sitorus, Rina (30.11.2017). [https://web.archive.org/web/20191122042803/https://theculturetrip.com/asia/indonesia/articles/the-reformation-of-indonesian-film/ «The Reformation of Indonesian Film»]. The Culture Trip.</ref>, нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. [[Усмар Ісмаіл]], які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно<ref>[https://web.archive.org/web/20190409155237/https://time.com/5206668/google-doodle-usmar-ismail-indonesia/ «Today Is the 97th Birthday of the Father of Indonesian Cinema. Here’s What You Should Know About Usmar Ismail»]. Time.</ref>. У апошнія гады эпохі [[Сукарна]] кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку<ref name="Sen">Sen, Krishna (2006). Giecko, Anne Tereska (ed.). [https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse/page/96 «Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order»]. Oxford/New York: Berg. — С. 96—107. — ISBN 978-1-84520-237-8.</ref>. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «''[[Раб д’ябла]]''» (1980), «''[[Нагабонар]]''» (1987), «''[[Тшут на дыен]]''» (1988), «''[[Кататан сі Бой]]''» (1989) і камэдыі стылю [[варкоп]]у. З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне<ref name="Sen"/>. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла<ref>Kristianto, JB (2.07.2005). [https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm «The Last 10 Years of Indonesia’s Film Industry»]. Kompas</ref>. Як прыклад можна прывесьці фільм «[[Рэйд (фільм)|''Рэйд'']]», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. У 2022 годзе фільм ''«[[ККН у вёсцы танцораў]]»'' пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах<ref>Shackleton, Liz (22.12.2022). [https://web.archive.org/web/20221225073509/https://deadline.com/2022/12/indonesian-films-record-box-office-kkn-di-desa-penari-satans-slaves-2-disney-1235204953/ «Indonesian Films Race Past Pre-Pandemic Admissions Record; 'KKN Di Desa Penari', 'Satan’s Slaves 2', Disney Movies Top 2022 Box Office; Theatrical Market Set For Growth»]. Deadline.</ref>. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку [[інданэзійскі кінафэстываль|фэстываль інданэзійскага кіно]], які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году. === Кухня === З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя [[страва|стравы]], першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў [[кітайская кухня|кітайскай кухні]]<ref name="Кухня-анг">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|значак|зьлева|Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў [[соевая падліва|соевай падліве]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[гарбата]] чаю зь [[лёд]]ам.]] Асноўным [[вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], [[тэмпэ]], сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць [[насі-гарэнг]], то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць [[тумпэнг]] — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-анг" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні [[хлеб]] не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-анг" /><ref name=autogenerated9 />. [[Файл:Nasi ramas rendang.JPG|значак|[[Насі-паданг]] з [[рэнданг]]ам, [[гулай|гулаем]] і гароднінай.]] Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, [[бараніна]], казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[сьвініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]], мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з [[курыца|курыцы]], казьляціны або бараніны, а таксама [[отак-отак]] — здробленыя катлеты з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд [[суп]]ы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца [[крупук]] — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[крэвэткі|крэвэтачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да эўрапейскай [[салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соўс]]ам. Часта падаецца ласунак з трапічнай [[садавіна|садавіны]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спэцыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага [[трысьнёг|трысьнягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алькаголь]] ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як [[туак]]. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а [[бамбузэ]] зь зерня бамбука<ref name="Кухня-анг" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == Спорт == Распаўсюд сярод інданэзійцаў эўрапейскіх відаў спорту пачаўся ў час нідэрляндзкай калянізацыі, але пераважна толькі сярод арыстакратычных колаў. Улады незалежнай Інданэзіі, звычайна, надавалі вялікую ўвагу разьвіцьцю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і [[Інданэзійскі нацыянальны камітэт па спорце|Інданэзійскага нацыянальнага камітэту па спорце]]<ref name="История спорта" >{{спасылка|спасылка=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|загаловак=Perkembangan Olahraga pada Zaman Kemerdekaan|копія=https://www.webcitation.org/659jl9uf0?url=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="KONI" >{{спасылка|спасылка=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|загаловак=Sejarah|выдавецтва=Komite Olahraga Nasional Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659jpvhwh?url=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Gelora Bung Karno Stadium, Asia Cup 2007.jpg|значак|зьлева|Джакарцкі стадыён [[Гелора Бунг Карна]] ўважаецца за найбуйнешы ў краіне.]] Да XXI стагодзьдзя ў краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюд практычна ўсе летнія віды спорту, пры гэтым як мужчынскія, гэтак і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданэзійскія спартоўцы належаць да ліку наймацнейшых, бо паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году]], якія ладзіліся ў [[Палембанг]]у, яны занялі першае месца ў камандным заліку, маючы 182 залатыя, 151 срэбныя і 143 бронзавыя мэдалі. Паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году]], якія ладзіліся ў [[Віетнам]]е, інданэзійскія спартоўцы занялі трэці радок у камандным заліку з 241 мэдалём пасьля Віетнаму і Тайлянду. Поруч з гэтым, у больш шырокім міжнародным маштабе іхныя дасягненьні нашмат больш сьціплыя, бо [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2016]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|2020]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|2024]] гадоў зборная Інданэзіі бралі 3, 5 і 3 мэдалі адпаведна, пры гэтым у 2016 і 2020 гадах залаты мэдаль на кожным зь іх быў толькі адзіны, а ў 2024 годзе інданэзійскія спартоўцы брылі два залатыя мэдалі. Традыцыйна найбольш пасьпяховымі спартоўцамі зь іх ёсьць інданэзійскія [[Бадмінтон|бадмінтаністы]], асабліва мужчыны. [[Мужчынская зборная Інданэзіі па бадмінтоне]] шматкроць брала [[Кубка Томаса]], шмат разоў рабілася алімпійскім чэмпіёнам, а жаночая зборная не адзін раз здабывала [[Кубак Убэр]]<ref name="Бадминтон" >{{спасылка|спасылка=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|загаловак=RI shuttlers see smooth start at Thomas Cup|выдавецтва=The Jakarta Post|копія=https://www.webcitation.org/659jqWkg3?url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Таксама звычайна алімпійскімі мэдалямі краіну забясьпечваюць спартоўцы і спартоўкі зь [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыкі]], асабліва ў лёгкай вазе. Цяжкаатлет [[Эка Юлі Іраван]] чатыры разы быў прызэрам на летніх Алімпійскіх гульняў, пры чым пароўну мае як срэбныя, гэтак і бронзавыя мэдалі. Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплінаў ставяцца [[футбол]], [[бадмінтон]], [[цяжкая атлетыка]] і [[баскетбол]]{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|174—177}}. Футбол ёсьць адным з найболей папулярных відаў спорту ў краіне<ref>{{артыкул|аўтар=Prawira, A.; Suhianto, Y.|загаловак=The Development of the Indonesian Football Industry and its influence Towards National Reputation|выданьне=Sentris|том=5|старонкі=89—99|год=29.11.2024}}</ref>. Інданэзія была першым азіяцкім прадстаўніком на чэмпіянатах сьвету, узяўшы ўдзел у [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянаце сьвету 1938 году]] як Нідэрляндзкая Ост-Індыя<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|загаловак=Indonesia at the 1938 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=20.11.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251207192236/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|дата копіі=07.12.2025}}</ref>. Найбуйнейшым стадыёнам краіны ёсьць джакарцкі шматфункцыянальны стадыён [[Гелора Бунг Карна]], які раней меў зьмяшчальнасьць у 100 тысяч гледачоў, але праз пэўную колькасьць мадэрнізацыяў і перабудоваў колькасьць глядацкіх месцаў была скарочаная да ліку блізкамі 77 тысячам чалавек. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба [[сілат]] і [[сэпактакраў]], разнастайныя гульні на дошцы, у тым ліку [[маджонг]], [[манкала]], а таксама спаборніцтвы, павязаныя з запускам [[паветраны зьмей|паветраных зьмеяў]] і гульні з круцёлкай — [[гасінг]], якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|загаловак=Indonesia. Sports and recreation|выдавецтва=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://www.webcitation.org/659jnxceo?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|загаловак=Gasing Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659kq9049?url=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=J.|прозьвішча=Forshee|спасылка=https://www.bloomsbury.com/au/culture-and-customs-of-indonesia-9781567509984/|загаловак=Culture and Customs of Indonesia|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-3133-3339-2}} * {{кніга|імя=T.|прозьвішча=Friend|спасылка=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674018341|загаловак=Indonesian Destinies|выдавецтва=Harvard University Press|год=2003|isbn=0-674-01137-6||ref=Friend}} * {{Кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1300|выданьне=2nd|месца=Stanford, CA|выдавецтва=Stanford University Press|год=1991|isbn=0-333-57690-X|ref=Ricklefs1991}} * {{кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|спасылка=https://www.sup.org/books/asian-studies/history-modern-indonesia-c-1200|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1200|выдавецтва=Palgrave; Stanford University Press|год=2001|isbn=978-0-8047-4480-5|ref=Ricklefs2001}} * {{кніга|імя=J.G.|прозьвішча=Taylor|спасылка=https://yalebooks.co.uk/book/9780300105186/indonesia/|загаловак=Indonesia: Peoples and Histories|выдавецтва=Yale University Press|год=2003|isbn=978-0-300-12808-6|ref=Taylor}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * {{Curlie|Regional/Asia/Indonesia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Інданэзія]. BBC. * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407114201/http://nn.by/1999/11/07.htm|аўтар=Сяргей Богдан|загаловак=Інданэзія: цана свабоды|выдавец=Наша Ніва|дата публікацыі=ліпень 1999|url=http://nn.by/1999/11/07.htm}} {{Краіны Азіі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] dztnkafe12o6c55y40d27l4nb20dlto 2679521 2679520 2026-07-19T08:53:19Z Dymitr 10914 стыль 2679521 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 4,658 трлн $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 16 542 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,402 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2024 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 4 980 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Інданэ́зія''' ({{мова-id|Republik Indonesia}}) — астраўная [[дзяржава]], разьмешчаная ў [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], на астравох [[Малайскі архіпэляг|Малайскага архіпэлягу]] і ў заходняй частцы вострава [[Новая Гвінэя]]. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html «16,000 Indonesian islands registered at UN»]. The Jakarta Post.</ref>, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы<ref>[https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer «Indonesia — The Next Major Oil Importer?»]. Seeking Alpha.</ref>. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў [[Ява]] зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны. Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, [[Джакарта]], зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]], [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] і ўсходняй часткай [[Малайзія|Малайзіі]]. Іншыя суседнія краіны ўключаюць [[Сынгапур]], [[Віетнам]], [[Філіпіны]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Палаў]] і [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], якія належаць [[Індыя|Індыі]]. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці<ref>[https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world «Meet The 10 Megadiverse Countries In The World»]. SEAsia.</ref>. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|загаловак=Indonesia|выдавец=The Observatory of Economic Complexity|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref>. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца [[Кітай]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Японія]], Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія. Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі [[Шрывіджая]], а затым [[Маджапахіт]] гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі [[індуізм|індуісцкія]] і [[будызм|будыйскія]] каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён [[іслам]]у<ref>[https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC «Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations»]. Amsterdam University Press.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC «Indonesia: A Global Studies Handbook»]. ABC-CLIO Corporate.</ref>, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою [[хрысьціянства]], ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава [[Амбон (востраў)|Амбона]] і стварэньня [[Батавія|Батавіі]], у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы і ісламізацыя === Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі [[архантрап]]а, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Recent advances in far eastern paleoanthropology|выданьне=Annual Review of Anthropology|том=17|нумар=1|старонкі=43—77|год=1988|DOI=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Evidence on the age of the Asian Hominidae|выданьне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|том=80|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1983|DOI=10.1073/pnas.80.16.4988}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=de Vos, J.P.; Sondaar, P.Y.|загаловак=Dating hominid sites in Indonesia|выданьне=Science|том=266|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1994|DOI=10.1126/science.7992059}}</ref>, а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Brumm, A.; Jensen, G.M.; van den Bergh, G.D.; Morwood, M.J.; Kurniawan, I.; Aziz, F.; Storey, M.|загаловак=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|выданьне=Nature|том=464|нумар=7289|старонкі=748—752|год=2010|DOI=10.1038/nature08844}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=O'Connor, S.; Bulbeck, D.|загаловак=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|выдавецтва=Oxford Academic|старонкі=346–367}}</ref> Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на [[Сулавэсі]], дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум {{Лік|51200}} гадоў таму<ref>{{спасылка|аўтар=Harris, G.|спасылка=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|загаловак=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|выдавецтва=The Art Newspaper|дата публікацыі=04.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240704104825/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|дата копіі=04.07.2024}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Oktaviana, A.A.; Joannes-Boyau, R.; Hakim, B.|загаловак=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|выданьне=Nature|том=631|нумар=8022|старонкі=814—818|год=03.07.2024|DOI=10.1038/s41586-024-07541-7}}</ref>. Пазьнейшыя [[мэгаліт]]ычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на [[Ява|Яве]], [[Суматра|Суматры]], Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця<ref>{{кніга|імя=T.|прозьвішча=Steimer-Herbet|спасылка=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|загаловак=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|выдавецтва=Archaeopress|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref>. [[Файл:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|значак|зьлева|Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры [[Лубанг Джэрыджы Салег]]. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.]] Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з [[Тайвань (востраў)|Тайваню]] ў астраўную частку [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|5—7}}, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу<ref>{{кніга|аўтар=Bellwood, P.|спасылка=https://www.jstor.org/content/oa_book_edited/j.ctt2jbjx1|загаловак=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|выдавецтва=ANU Press|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref>. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|8—11}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|15—20}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|22-23}}. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|17—22}}. Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае [[Шрывіджая]], пашырылася праз гандаль і [[будызм]]<ref>{{артыкул|аўтар=Manguin, P-Y.|загаловак=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|выданьне=Journal of Urban Archaeology|том=3|старонкі=87—100|год=2021|DOI=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref name="Wicahyah" >{{артыкул|аўтар=Wicahyah, D.; Asyari, A.K.; Irwanto, D.; L.R., Retno Susanti|загаловак=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|выданьне=Ilomata International Journal of Social Science|том=3|нумар=3|старонкі=303—313|год=07.2022|DOI=10.52728/ijss.v3i3.483}}</ref>. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў<ref name="Wicahyah" />. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі [[Сайлендра]] і [[Матарам]] узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з [[Барабудур]]ам і [[Прамбанан]]ам<ref>{{кніга|імя=A. A.|прозьвішча=Munandar|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/159319|загаловак=Cultural Dynamics in a Globalized World|выдавецтва=Taylor & Francis Group|isbn=978-1-315-22534-0}}</ref>. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву<ref>{{кніга|імя=D.W.|прозьвішча=Bade|спасылка=https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1909|загаловак=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|месца=Singapore|выдавецтва=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя [[Маджапагіт]], якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу<ref name="Hall" >{{кніга|імя=K.R.|прозьвішча=Hall|спасылка=https://www.bloomsbury.com/us/history-of-early-southeast-asia-9780742567603/|загаловак=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|месца=Lanham, Maryland|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|год=2011}}</ref>. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі<ref name="Hall" />{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|18}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|21}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|24—26}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|101—103}}. Уздоўж гандлёвых шляхоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяну]] і [[Малацкая пратока|Малацкай пратокі]] [[іслам]] пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|4}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|7}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|10—11}} і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай [[Валі Санга]]. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|9}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|12—14}}. === Прыбыцьцё эўрапейцаў === Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з [[Франсішку Сэран]]ам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, [[гвазьдзік]]ам і [[перац кубэба|перцам кубэба]]. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі [[Нідэрляндзкая Ост-Індзкая кампанія|Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію]], якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў [[Батавія|Батавіі]] і на воставе [[Амбон (востраў)|Амбон]]. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|загаловак=The Dutch East India Company|выдавец=European Heritage Project|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company}}</ref>. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а [[Нідэрлянды]] ўсталявалі на астравах калёнію. [[Файл:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|значак|зьлева|Капітуляцыя прынца [[Дыпанэгора]] нідэрляндзкаму генэралу [[Гэндрык Мэркус дэ Кок|Гэндрыку дэ Коку]], якое скончыла [[Яванская вайна|Яванскую вайну]] ў 1830 годзе.]] З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава [[Ява]], галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|131}}. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то [[Падрыйская вайна]], [[Яванская вайна]] і доўгатэрміновая [[Ачэгаўская вайна]]. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная [[Заходняя Новая Гвінэя]]. У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем<ref>Tjahjono Rahardjo (2013). ''«Between Two Worlds: Ethical Policy, Western education and Javanese arts»''. Academia.edu.</ref>. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала<ref>[https://www.e-ir.info/2015/08/30/the-remnants-of-the-japanese-occupation-of-modern-indonesia/ «The Remnants of the Japanese Occupation of Modern Indonesia»]. E-International Relations Student.</ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] архіпэляг быў захоплены [[Японія|Японскай імпэрыяй]], якая ліквідавала галяндзкую ўладу<ref>Gert Oostindie; Bert Paasman (1998). [http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html ''«Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves»'']. Eighteenth-Century Studies. 31 (3): 349—355. [[doi:10.1353/ecs.1998.0021]]</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 «Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942-50; The Japanese Occupation, 1942-45»]. Library of Congress.</ref>. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то [[Сукарна]] і [[Махамад Хата]]. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася [[Японія]]. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм. === Незалежнасьць === ==== Час барацьбы за незалежнасьць ==== [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|значак|[[Сукарна]] — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.]] Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху [[Сукарна]] быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны [[Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі]] ({{мова-id|Komite Nasional Indonesia Pusat|скарочана}}, ЦНКІ), які абраў Сукарну і [[Махамад Хата|Хату]], адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|150—154}}. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Джак’якарта|Джак’якарту]]<ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар=Poerwokoeoemo, Soedarisman|загаловак=Daerah Istimewa Yogyakarta|месца=Yogyakarta|выдавецтва=Gadjah Mada University Press|год=1984|старонкі=56—63}}</ref>. Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае [[Лінгаджацкае пагадненьне]], паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году [[Рэнвільскае пагадненьне]], якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Букітынгі]]<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў [[Гаагаўская канфэрэнцыя круглага стала|Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі ({{мова-id|Republik Indonesia Serikat|скарочана}}, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою [[фэдэрацыя|фэдэратыўнага]] ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]])<ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак=Всемирная история|месца=Масква|выдавецтва=Мысль|год=1979|том=12|старонкі=359}}</ref>. ==== Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі ==== Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на [[Парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкую рэспубліку]]. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]] наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі<ref name="Sejarah DPR" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|загаловак=Sejarah|выдавецтва=DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Sukarno casting his ballot in the 1955 elections (cropped).jpg|значак|зьлева|Прэзыдэнт [[Сукарна]] галасуе на [[Парлямэнцкія выбары ў Інданэзіі 1955 году|парлямэнцкіх выбарах 1955 году]].]] Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць [[Рада народных прадстаўнікоў (Інданэзія)|парлямэнту]] нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|316—326}}. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў [[Бандунг]]у [[Бандунгаўская канфэрэнцыя|Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі]]<ref name="МИД" >{{спасылка|спасылка=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|загаловак=H. Roeslan Abdulgani|выдавецтва=Deplu RI|копія=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «[[Насакам]]», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» ({{мова-id|Demokrasi Terpimpin|скарочана}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў<ref name="Sejarah DPR"/>. Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок [[сацыялістычны лягер|сацыялістычнага блёку]] пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі [[Заходняя Новая Гвінэя|заходнюю частку Новай Гвінэі]]. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе [[Інданэзійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на [[Малацкі паўвостраў|Малацкім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с">{{кніга|аўтар=Малетин, Н. П.|загаловак=АСЕАН в системе международных отношений|месца=Масква|год=1983|старонкі=4—12}}</ref><ref name="Anwar">{{кніга|аўтар=Anwar, D. F.|загаловак=Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism|месца=Singapore|год=1992|старонкі=26—29,169}}</ref>. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданэзіі|камуністычнай партыяй]] краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасьня]] і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі<ref name="М в с"/>. ==== «Новы парадак» ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|значак|[[Мухамад Сухарта]] — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.]] Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам [[Мухамад Сухарта|Сухартам]], узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданэзіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек<ref>{{артыкул|загаловак=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|выданьне=CounterPunch|год=05.11.2005}}</ref>. Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія [[Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэсу]] (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{артыкул|загаловак=General Suharto’s New Order|выданьне=Royal Institute of International Affairs|том=44|нумар=1|старонкі=40—47|год=1968}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" >{{спасылка|спасылка=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|загаловак=The Military in Indonesian Politics|выдавецтва=Moscow Defense Brief|копія=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|значак|зьлева|Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.]] Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам<ref name="Golkar" >{{спасылка|спасылка=http://www.golkar.or.id/tentang|загаловак=Sejarah|копія=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|дата копіі=21.08.2011}}</ref><ref name="Museum-DPR71" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|загаловак=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|выдавецтва=Museum DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных [[інвэстыцыя]]ў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасьць|прамысловасьці]], дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой [[Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс]] 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту [[Бахарудын Юсуф Габібі|Бахарудыну Юсуфу Габібі]]{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|401—407}}<ref name="Resigns" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|загаловак=President Suharto Resigns|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. ==== Цяперашні час ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|значак|[[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]] ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.]] Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася [[лібэралізацыя]] партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі [[Рэфэрэндум па самавызначэньні Ўсходняга Тымору|рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору]], падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымору, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году<ref name="Tokoh-Mega" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|загаловак=Presiden Berkepribadian Kuat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|дата копіі=29.07.2011}}</ref>. Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная [[Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі]] на чале з дачкой Сукарны [[Мэгаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня [[Абдурахман Вахід]], а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году{{Зноска|LloydSmith|2001|Lloyd & Smith|29—44}}. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil" >{{спасылка|спасылка=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|загаловак=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|выдавецтва=Time|копія=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="What?" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/710338|загаловак=But What Will Megawati Do?|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="Mega takes" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/717279|загаловак=Mega Takes Charge|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" >{{спасылка|спасылка=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|загаловак=Indonesia: National Security|копія=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]]. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычнай партыі]]. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|дата копіі=21.06.2011}}</ref>. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг<ref name="Мир с Аче" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|загаловак=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ID|загаловак=GDP growth (annual %) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref>, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden RI "Terpopuler"|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|дата копіі=06.08.2011}}</ref>. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя<ref>{{артыкул|аўтар=Stott, D.A.|загаловак=Indonesia’s 2019 Elections: Democracy Consolidated?|выданьне=The Asia-Pacific Journal|том=17|нумар=6|год=15.03.2019}}</ref>, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў<ref>{{кніга|аўтар=Mukartono, A.; Hartiwiningsih, H.|загаловак=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|выдавецтва=Atlantis Press|том=358|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Mietzner, M.|загаловак=Flirting with Autocracy in Indonesia: Jokowi's Majoritarianism and its Democratic Legacy|выданьне=Journal of Current Southeast Asian Affairs|том=44|нумар=3|старонкі=366—384|год=21.02.2025|DOI=10.1177/18681034251318053}}</ref>. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў [[Юсуф Кала]]. == Геаграфія == [[Файл:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|значак|Горныя краявіды [[Усходняя Ява|Ўсходняй Явы]]. На выяве бачныя вульканы [[Сэмэру]] і [[Брома]].]] У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 астравоў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Астравы разьмешчаныя з абодвух бакоў [[роўнік|экватару]]. Па плошчы самымі вялікімі астравамі ёсьць [[Ява]], [[Суматра]], [[Калімантан]] (інданэзійская частка Барнэо), [[Новая Гвінэя]] (падзеленая з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]) і [[Сулавэсі]]. Інданэзія мяжуе з [[Малайзія]]й на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і [[Усходні Тымор|Ўсходнім Тыморам]] на высьпе Тымор. Сталіца [[Джакарта]] знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Мэдан]] і [[Сэмаранг]]. [[Файл:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|значак|зьлева|Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на [[Калімантан]]е і [[Суматра|Суматры]].]] З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а востраў Ява — самы густанаселены востараў у сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны [[Пунчак Ява]] складае 4884 мэтры, а [[Тоба (возера)|возера Тоба]] на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта [[Махакам (рака)|Махакам]] і [[Барыта (рака)|Барыта]] на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры вострава, цякуць па [[балота]]х у [[мора]], забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі. Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і [[землятрус]]аў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых [[вулькан]]аў<ref name=britannica/>, уключаючы [[Кракатао (вулькан)|Кракатао]] і [[Тамбора (вулькан)|Тамбора]], абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна {{лік|70000}} гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году|цунамі 2004 году]], якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і [[Джакарцкі землятрус]] у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і [[Балі (правінцыя)|Балі]]. === Клімат === [[Файл:Koppen-Geiger Map IDN present.svg|значак|Кліматычная мапа Інданэзіі паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref>Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30.10.2018). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6207062 «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»]. Scientific Data. 5: 180214. — [[doi:10.1038/sdata.2018.214]]. PMID 30375988.</ref>.]] Інданэзія ляжыць на [[роўнік|экватары]], таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году<ref>[https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf «Climate: Observations, projections and impacts»]. Met Office Hadley Centre.</ref>. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае [[трапічны клімат]] з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым [[тэмпэратура]] на працягу году вагаецца нязначна<ref name="worldbank">[https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf «Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies»]. World Bank.</ref>. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік<ref name="worldbank"/>. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]] пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага [[мусонны клімат|мусоннага]] і [[саванны клімат|саваннага клімату]] асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў [[Джакарта|Джакарце]] вагаецца ад 26 да 30{{ГЦэ|2=.}}. [[Файл:Gunung Palung Jungle.jpg|значак|зьлева|Джунглі на [[Заходні Калімантан|Заходнім Калімантане]].]] Некаторыя рэгіёны, як то [[Калімантан]] і [[Суматра]], маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то [[Малыя Зонскія астравы]], назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на [[Ява|Яве]] і ўнутраных раёнах Калімантану і [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], і менш у раёнах бліжэйшых да [[Аўстралія|Аўстраліі]], як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70{{%}} да 90{{%}}. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, [[мусон]]ы звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. [[Тайфун]]ы і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках [[Лямбоцкая пратока|Лямбок]] і [[Сапэ (пратока)|Сапэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190324065541/http://countrystudies.us/indonesia/29.htm «Climate»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату<ref>Overland, Indra et al. (2017) [https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier «Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier»]. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI), Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref>. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу {{ГЦэ|1|сп}} да сярэдзіны стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210810205627/https://impactlab.org/map/#usmeas=absolute&usyear=1981-2010&gmeas=change-from-hist&gyear=2080-2099&tab=global&gvar=tasmax-over-95F&gprob=0.5&grcp=rcp85 «Climate Impact Map»]. Climate Impact Lab.</ref><ref name="case">Case, M.; Ardiansyah, F.; Spector, E. (14.11.2007). [https://web.archive.org/web/20180219103237/http://awsassets.panda.org/downloads/inodesian_climate_change_impacts_report_14nov07.pdf «Climate Change in Indonesia: Implications for Humans and Nature»]. WWF.</ref>, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі<ref name="case"/>, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў<ref name="case"/>. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах<ref name="case"/><ref>[https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood «Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood»]. Climate Central.</ref><ref>Lin, Mayuri Mei; Hidayat, Rafki (13.08.2018). [https://web.archive.org/web/20181018234203/https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934 «Jakarta, the fastest-sinking city in the world»]. BBC.</ref>. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20171206014747/http://sdwebx.worldbank.org/climateportal/countryprofile/doc/GFDRRCountryProfiles/wb_gfdrr_climate_change_country_profile_for_IDN.pdf «Indonesia: Climate Risk and Adaptation Country Profile»]. World Bank.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG|значак|[[Рафлезія Арнальда]] расьце ў джунглях [[Суматра|Суматры]] і [[Калімантан]]у.]] Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў [[біяразнастайнасьць|біяразнастайнасьці]] ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных [[Міжнароднае таварыства захаваньня прыроды|Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды]]. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў<ref>Mumtazah, Hani (22.05.2003). [https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml «Indonesia’s Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People»]. Islam Online.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230302064457/https://news.yahoo.com/5-most-biodiverse-countries-world-214740659.html «These Are The 5 Most Biodiverse Countries In The World»]. Yahoo.</ref>. Астравы [[Зондзкі шэльф|Зондзкага шэльфу]], як то Суматра, Ява, Калімантан і [[Балі (востраў)|Балі]], калісьці былі павязаныя з мацерыковай [[Азія]]й і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то [[суматранскі тыгр]], насарог, арангутан, [[азіяцкі слон]] і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, [[Сулавэсі]], Малыя Зонскія астравы і [[Малуку]] займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну<ref>Whitten, T.; Henderson, G.; Mustafa, M. (1996). «The Ecology of Sulawesi». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-075-6.</ref><ref>Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). «The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-076-3.</ref>. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm «Indonesia»]. InterKnowledge Corp.</ref>. [[Файл:Sumatran tiger.jpg|значак|зьлева|[[Суматранскі тыгр]].]] Інданэзія займае другое месца пасьля [[Аўстралія|Аўстраліі]] паводле колькасьці [[эндэмізм|эндэмічных]] відаў, то бок 36{{%}} з 1531 віду птушак і 39{{%}} з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі<ref>Lambertini, Marco (10.04.2011). [https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html «A Naturalist’s Guide to the Tropics, excerpt»]. The University of Chicago Press.</ref>. У Інданэзіі знаходзіцца 83{{%}} старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі<ref>Estoque, Ronald C.; Ooba, Makoto; Avitabile, Valerio; Hijioka, Yasuaki; DasGupta, Rajarshi; Togawa, Takuya; Murayama, Yuji (23.04.2019). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478739 «The future of Southeast Asia’s forests»]. Nature Communications. 10 (1): 1829. — [[doi:10.1038/s41467-019-09646-4]]. PMID 31015425.</ref>. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў<ref>Tomascik, Tomas; Mah, Anmarie Janice; Nontji, Anugerah; Moosa, Mohammad Kasim (1996). «The Ecology of the Indonesian Seas — Part One». Hong Kong: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-078-7.</ref>. Інданэзія лічыцца адной з краінаў [[Каралавы трохкутнік|Каралавага трохкутніка]] з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў [[каралавы рыф|каралавых рыфаў]], з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі<ref>Tamindael, Otniel (17.05.2011). [https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster «Coral reef destruction spells humanitarian disaster»]. Antara News.</ref>. Брытанскі натураліст [[Альфрэд Расэл Ўолес]] апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як [[лінія Ўолеса]], паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі<ref name="Severin">Severin, Tim (1997). «The Spice Island Voyage: In Search of Wallace». Great Britain: Abacus Travel. — ISBN 978-0-349-11040-0.</ref>. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай [[Ламбоцкая пратока|Ламбоцкай пратокі]], паміж [[Ламбок]]ам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году ''«[[Малайскі архіпэляг (кніга)|Малайскі архіпэляг]]»'' Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну<ref>Wallace, A.R. (2000) [1869]. «The Malay Archipelago». Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-645-1.</ref>. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэяй]] цяпер называецца [[Ўалесія]]й<ref name="Severin"/>. [[Файл:Riau palm oil 2007.jpg|значак|Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на [[Суматра|Суматры]].]] Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў<ref name="Miller">Miller, Jason R. (14.08.2007). [https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM «Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population»]. TED Case Studies.</ref>. Гэтак у краіне зьнішчаюцца [[тарфянік]]і, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі<ref name="Miller"/>. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў [[Індэкс экалягічнай эфэктыўнасьці|Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці]] 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце<ref>[https://web.archive.org/web/20200609071235/https://epi.yale.edu/sites/default/files/files/IDN_EPI2020_CP.pdf «2020 Environmental Performance Index»]. Yale University.</ref>. У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў<ref>[https://web.archive.org/web/20230302000019/https://www.youtube.com/watch?v=cBbVu1ZOpYY&t=114s «Selling Out West Papua»]. Al Jazeera.</ref><ref name="Limaho">Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (14.07.2022). [https://doi.org/10.3390%2Fsu14148621 «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia»]. Sustainability. 14 (14): 8621. — [[doi:10.3390/su14148621]].</ref>. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1{{%}} тэрыторыі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20210813152001/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=ID «Forest area (% of land area) — Indoneisa»]. World Bank.</ref>, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87{{%}}<ref name="Tsujino">Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335—347. — [[doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034]].</ref>. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў<ref name="Tsujino"/>. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю [[пальмавы алей|пальмавага алею]]<ref>Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (1.02.2019). [https://doi.org/10.1088%2F1748-9326%2Faaf6db «What causes deforestation in Indonesia?»]. Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. — [[doi:10.1088/1748-9326/aaf6db]].</ref>, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў<ref name="Limaho"/><ref>Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (26.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People»].</ref>. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам [[парніковыя газы|парніковых газаў]] зь лясоў<ref>Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (4.10.2017). [http://www.wri.org/blog/2017/10/evaluating-indonesias-progress-its-climate-commitments «Evaluating Indonesia’s Progress on its Climate Commitments»]. World Resources Institute.</ref>. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў|Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як [[экацыд]]<ref>Yeo, Kate (4.08.2022). [https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ «Explainer: What is ecocide?»]. Eco-Business.</ref><ref>Setiyono, Joko; Natalis, Aga (30.12.2021). [https://doi.org/10.18280%2Fijsdp.160807 «Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia»]. International Journal of Sustainable Development and Planning. 16 (8): 1465—1471. — [[doi:10.18280/ijsdp.160807]].</ref>. == Палітыка == Інданэзія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[прэзыдэнцкая рэспубліка|прэзыдэнцкага ладу]]. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref name="Dwi">Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim (1.01.2006). [https://doi.org/10.1093%2Ficon%2Fmoi055 «Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court»]. International Journal of Constitutional Law. 4 (1): 138—150. — [[doi:10.1093/icon/moi055]].</ref>. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы<ref>Ardiansyah, Fitrian; Marthen, Andri; Amalia, Nur (2015). «Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia». — [[doi:10.17528/cifor/005695]].</ref>. [[Прэзыдэнт Інданэзіі]] зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар. [[Файл:Ruang MPR.jpg|значак|Інаўгурацыя прэзыдэнта [[Джока Відода|Джокі Відоды]] ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.]] Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць [[Народны кансультатыўны кангрэс]]. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта<ref name="1945Constitution">[https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf «The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia»]. International Labour Organization.</ref>, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то [[Рада народнага прадстаўніцтва]] (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды [[Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва]] (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў<ref name="Evans">Evans, Kevin (2019). [https://web.archive.org/web/20190417120111/https://australiaindonesiacentre.org/app/uploads/2018/09/Guide-to-the-2019-Presidential-Elections-Kevin-Evans.pdf «Guide to the 2019 Indonesian Elections»]. Australia-Indonesia Centre.</ref>. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні<ref name="Dwi"/>, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня<ref name="1945Constitution"/>. Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе [[Канстытуцыйны суд Інданэзіі|Канстытуцыйны суд]], які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок [[шарыят]]у<ref>Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf «The Islamic Legal System in Indonesia»]. Pacific Rim Law & Policy Journal.</ref>. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20211019190810/https://www.komisiyudisial.go.id/frontend/static_content/authority_and_duties/about_ky «Authority and Duty»]. Judicial Commission of the Republic of Indonesia.</ref>. Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы. === Палітычныя партыі і выбары === [[Файл:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|значак|зьлева|Дзейны прэзыдэнт краіны [[Прабова Субіянта]].]] З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На [[Усеагульныя выбары ў Інданэзіі 2024 году|ўсеагульных выбарах 2024 году]] [[Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы]] забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году<ref>Siregar, Kiki (22.03.2024). [https://www.channelnewsasia.com/asia/indonesia-elections-pdip-megawati-soekarnoputri-prabowo-subianto-4213661 «Megawati’s PDI-P scores hat-trick in Indonesia election, but the party faces opposition dilemma under a Prabowo government»]. Channel News Asia.</ref>. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца [[Голкар|Партыя функцыянальных групаў]] (Голкар), [[Герындра|Рух за Вялікую Інданэзію]] (Герындра), [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычная партыя]] і [[Партыя квітнеючай справядлівасьці]]. Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін<ref name="Dwi"/><ref name="Evans"/>. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году<ref>Tehusijarana, Karina M. (8.02.2019). [https://web.archive.org/web/20190513073335/https://www.thejakartapost.com/news/2019/02/08/explaining-the-2019-simultaneous-elections.html «Explaining the 2019 simultaneous elections»]. The Jakarta Post.</ref>. === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Indonesia provinces english.png|значак|Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.]] Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Legge, John David, Wolters, Oliver W., McDivitt, James F., Adam, Asvi Warman, Leinbach, Thomas R., Mohamad, Goenawan Susatyo|загаловак=Indonesia|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia|дата=25 лютага 2026}}</ref>. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны ({{мова-id|kabupaten|скарочана}}) і гарадзкія акругі ({{мова-id|kota|скарочана}}). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з [[Усходні Калімантан|Усходняга Калімантану]] была вылучаная правінцыя [[Паўночны Калімантан]]. Правінцыі [[Ачэг (правінцыя)|Ачэг]], [[Джакарта]], [[Джак’якарта]], [[Папуа]] і [[Заходняе Папуа]] маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html «Finally, Aceh local parties to take part in general election»]. The Jakarta Post.</ref>. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы [[шарыят]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Michelle Ann Miller|год=2004|загаловак=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|выданьне=Asian Ethnicity|volume=5|выпуск=3|pages=333—351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref>. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа<ref>[https://www.economist.com/asia/2012/06/30/the-last-frontier «The last frontier»]. The Economist.</ref>. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны. === Замежныя дачыненьні === Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20210829134618/https://kemlu.go.id/portal/id/page/29/kedutaan_konsulat «Missions»]. Ministry of Foreign Affairs</ref>. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі<ref>Péter, Klemensits; Márton, Fenyő (16.08.2017). [https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf «The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi’s „Visi-Misi“ Program»]. Pázmány Péter Catholic University.</ref>. [[Файл:ASEAN HQ 1.jpg|значак|У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|АСЕАН]].]] Інданэзія была значным полем бітваў падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Шматлікія спробы з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>Bevins, Vincent (20.10.2017). [https://web.archive.org/web/20190428190633/https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/the-indonesia-documents-and-the-us-agenda/543534/ «What the United States Did in Indonesia»]. The Atlantic.</ref><ref>Muraviev, Alexey; Brown, Colin (2008). [https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf «Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century»]. Australian National University.</ref> і ў некаторай ступені [[Кітай|Кітая]]<ref>Dahana, A. (1.10.2015). [https://web.archive.org/web/20151005021538/https://www.thejakartapost.com/news/2015/10/01/china-and-sept-30-movement.html «China and the Sept. 30 movement»]. The Jakarta Post.</ref> завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm «Indonesia — Foreign Policy»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (АСЕАН) і [[Усходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкага саміту]]. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з [[Ізраіль|Ізраілем]] і актыўна падтрымлівае [[Дзяржава Палестына|Палестыну]]. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем<ref>Muhammad Zulfikar Rakhmat (11.03.2015). [https://web.archive.org/web/20180613085526/https://thediplomat.com/2015/03/the-quiet-growth-in-indonesia-israel-relations/ «The Quiet Growth in Indonesia-Israel Relations»]. The Diplomat.</ref>. Інданэзія ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]] і [[Арганізацыя ісламскай супрацы|Арганізацыі ісламскай супрацы]]<ref>Roberts, C.; Habir, A.; Sebastian, L. (25.02.2015). [https://web.archive.org/web/20230309152554/https://books.google.com/books?id=Fri_BwAAQBAJ&pg=PP62 «Indonesia’s Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order»]. Springer. — ISBN 978-1-137-39741-6.</ref>. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, [[Кернская група|Кернскай групы]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] і раней была сябрам [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты|ОПЭК]]<ref>Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda. [https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 «Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again»]. Reuters.</ref>. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году<ref>Pierre van der Eng (2.12.2017). [https://web.archive.org/web/20180722143133/http://www.eastasiaforum.org/2017/12/02/why-does-indonesia-seem-to-prefer-foreign-aid-from-china/ «Why does Indonesia seem to prefer foreign aid from China?»]. East Asia Forum.</ref>, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой<ref>Yasmin, Nur (18.10.2019). [https://web.archive.org/web/20191020134511/https://jakartaglobe.id/news/indonesia-launches-212m-international-development-aid-fund «Indonesia Launches $212M International Development Aid Fund»]. Jakarta Globe.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году<ref name="mfa">{{Спасылка|url=https://indonesia.mfa.gov.by/en/bilateral_relations/political/|загаловак=Bilateral Relations with the Republic of Indonesia|выдавец=Embassy of the Republic of Belarus in the Republic of Indonesia|мова=en|}}</ref>. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у Інданэзіі<ref name="mfa"/>. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы [[алей]], [[садавіна]], арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка. === Праблема Заходняй Новай Гвінэі === Ад 1965 году папуасы [[Заходняя Новая Гвінэя|Заходняй Новай Гвінэі]] змагаюцца за ўзьяднаньне з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе [[Арганізацыя вызваленьня Папуа]], якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі. === Войска === [[Файл:Taruna akmil.jpg|значак|зьлева|Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.]] Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах<ref>{{кніга|аўтар=International Institute for Strategic Studies|спасылка=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023|загаловак=The Military Balance 2023|месца=London|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-032-50895-5}}</ref>. Войска ўзьнікла ў [[вайна за незалежнасьць Інданэзіі|вайны за незалежнасьць Інданэзіі]], фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=McVey, R.|загаловак=The Post-Revolutionary Transformation of the Indonesian Army|выданьне=Indonesia|старонкі=131—176|год=04.1971|DOI=10.2307/3350748}}</ref>. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам<ref>{{кніга|аўтар=Rabasa, A.; Haseman, J.|спасылка=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2002/MR1599.pdf|загаловак=The Military and Democracy in Indonesia: Challenges, Politics, and Power|выдавецтва=RAND Corporation|год=2002}}</ref><ref name="Mietzner" >{{кніга|імя=M.|прозьвішча=Mietzner|спасылка=https://www.files.ethz.ch/isn/35255/PS023.pdf|загаловак=The Politics of Military Reform in Post-Suharto Indonesia: Elite Conflict, Nationalism, and Institutional Resistance|выдавецтва=East-West Center Washington|том=23}}</ref>. У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі»<ref>{{кніга|аўтар=Djiwandono, J.S.|загаловак=Civil-Military Relations in Indonesia: The Case of ABRI's Dual Function|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–58|isbn=978-0-429-50157-9}}</ref>. Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня<ref name="Mietzner" />. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю<ref>{{кніга|аўтар=McCulloch, L.|загаловак=The Military as an Economic Actor|выдавецтва=Palgrave Macmillan, London|старонкі=94–123|isbn=978-1-349-43323-0}}</ref>. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2023&locations=ID&start=2007&view=chart|загаловак=Military expenditure (% of GDP) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Matthews, R.|загаловак=Indonesia's defense acquisition strategy|выданьне=Asian Security|том=21|нумар=2|старонкі=125—148|год=06.07.2025|DOI=10.1080/14799855.2025.2527088}}</ref>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору]] і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у [[Ачэг]]у і [[Заходняе Новае Папуа|Папуа]]{{Зноска|Friend|2003|Friend|269—273}}{{Зноска|Friend|2003|Friend|477—480}}. [[Ачэгаўскі канфлікт|Паўстаньне ў Ачэгу]] скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі<ref>{{артыкул|аўтар=Rusdianto, A.|загаловак=Implementation of Special Autonomy Policy in Papua Province|выданьне=International Journal of Progressive Sciences and Technologies|том=39|старонкі=457—464|год=06.2023|DOI=10.52155/ijpsat.v39.1.5404}}</ref>. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Baird, N.|загаловак=The Universal Periodic Review and West Papua: Beyond Invisibility?|выданьне=International Journal on Minority and Group Rights|том=32|нумар=1|старонкі=24—60|год=01.04.2024|DOI=10.1163/15718115-bja10158}}</ref>. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасьці ААН]]. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувэйт|Кувэйце]]<ref name="Buku Putih" >{{спасылка|спасылка=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|загаловак=Indonesia Military Strength|выдавецтва=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|копія=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. === Дзяржаўная сымболіка === Дзяржаўная сымболіка Інданэзіі рэглямэнтуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам, то бок у адпаведнасьці з законам аб дзяржаўным сьцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была ўхваленая ў 2009 годзе<ref name="UUD" >{{спасылка|спасылка=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|загаловак=Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskah|выдавецтва=Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat|копія=https://www.webcitation.org/659e94Wl7?url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="UU24" >{{спасылка|спасылка=http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|загаловак=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaan|выдавецтва=Sekretariat Negara|копія=https://web.archive.org/web/20101231110220/http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|дата копіі=31.12.2010}}</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|значак|зьлева|[[Герб Інданэзіі]].]] [[Сьцяг Інданэзіі]] ўяўляе сабою прастакутны палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзьве гарызантальныя простыя роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацьверджаныя розныя памеры сьцяга дзеля розных дзяржаўных установаў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадзкіх імпрэзаў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязьменнай<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Чырвона-белы сьцяг упершыню пачаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэньня сьцяга і значэньне ягоных колераў дакумэнтальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сьцяга сярэдневечнай дзяржавы Маджапагіт, дзе чырвоны сымбалізуе адвагу, а белы — чысьціню памкненьняў. Існуе таксама вэрсія зьяўленьня інданэзійскага сьцяга ад [[Сьцяг Нідэрляндаў|нідэрляндзкага]], ад якога былі ўзятыя толькі два з трох колераў<ref name="Flags" >{{спасылка|спасылка=https://www.fotw.info/flags/id.html|загаловак=Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/616oBBP3M?url=https://www.fotw.info/flags/id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. Дзяржаўным [[герб Інданэзіі|гербам Інданэзіі]] ёсьць залатая мітычная птушка Гаруда з [[тарча (геральдыка)|тарчой]] на грудзях. Апярэньне Гаруды сымбалізуе 17 жніўня 1945 году, то бок дату абвяшчэньня стварэньня Рэспублікі Інданэзіі. Гэтак 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі ёсьць спасылкай на 1945 год, пр гэтым 8 пёраў у хвасьце сымбалізуе месяц жнівень, а 17 пёраў у кожным з крылаў ёсьць пазнакай 17 дня. У кіпцюрах Гаруда трымае срэбную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасьці» ({{мова-jv|Bhinneka Tunggal Ika|скарочана}}) ці літаральна «разнастайнасьць адзінае гэта»<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Шчыт на грудзях Гаруды складаецца з чатырох частак, а яшчэ адзін малы шчытком зьмешчаны ў цэнтры канструкцыі. Пяць элемэнтаў герба сымбалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалёгіі. Гэтак залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба ёсьць сымбалем веры ў адзінага Бога, а галава [[бантэнг]]у ў першай частцы ў барвовым полі ёсьць спасылкай на народнасьць, кіраваную прадстаўнічымі органамі, дрэва баньян на срэбным тле атаесамляе нацыянальнае адзінства, а рысавы парастак і галінка бавоўны ў трэцім срэбным полі спасылаюцца ўсеагульную сацыяльную справядлівасьць, ланцуг з круглявых і прастакутных зьвёнаў у чацвёртым полі ёсьць сымбалем справядлівага і цывілізаванага гуманізму. Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пас, які сымбалізуе роўнік, які пераразае Інданэзію<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Герб быў распрацаваны султанам [[Пантыянак]]у Гамідам II падчас ягонай працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданэзіі і зацьверджаны ў якасьці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданэзіі 11 лютага 1950 году<ref name="Hamid" >{{спасылка|спасылка=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|загаловак=Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultan|выдавецтва=Tempo|копія=https://www.webcitation.org/616oKImA2?url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Гімн Інданэзіі|Гімн Рэспублікі Інданэзіі]], вядомы як «Вялікая Інданэзія» ({{мова-id|Indonesia Raya|скарочана}}) складзены кампазытарам [[Ваге Рудольф Супратман|Ваге Рудольфам Супратманам]] у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў час кангрэсу моладзевых арганізацыяў 28 кастрычніка 1928 году. У якасьці дзяржаўнага гімну гэты твор ухвалілі ў дзень абвяшчэньня незалежнасьці краіны 17 жніўня 1945 году<ref name="UUD" /><ref name="IR" >{{спасылка|спасылка=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|загаловак=Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysia|копія=https://www.webcitation.org/616oMukBd?url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|дата копіі=21.08.2011}}</ref> . == Эканоміка == [[Файл:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|значак|Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці [[пальмавы алей|пальмавага алею]] ў [[Заходняя Ява|Заходняй Яве]]. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту<ref>Pacheco, P.; Gnych, S.; Dermawan, A.; Komarudin, H.; Okarda, B. (2017). «The Palm Oil Global Value Chain: Implications for Economic Growth and Social and Environmental Sustainability». Center for International Forestry Research — Working Paper. 220.</ref>.]] Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю<ref>[https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177 «Economy of Indonesia»]. Indonesia Investments.</ref>. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў [[Група дваццаці|G20]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150205230641/http://g20.org/ «G20 Presidency of Indonesia»]. G20.</ref>, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. [[Сфэра паслугаў]] зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%)<ref>[https://web.archive.org/web/20181126092751/https://www.statista.com/statistics/319236/share-of-economic-sectors-in-the-gdp-in-indonesia/ «Indonesia: Share of economic sectors in the gross domestic product (GDP) from 2008 to 2018»]. Statista.</ref>. Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца [[каўчук]]а, [[какава]] (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), [[перац|перца]], [[хінін]]а. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15{{%}} паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: [[рыс]], [[каўчукавае дрэва]], [[гарбата]], [[тытунь]], экзатычныя [[спэцыі]], [[пальма (дрэва)|пальма]] і г. д. [[Файл:Industry area - panoramio.jpg|значак|зьлева|Прамысловыя вытворчасьці ў [[Батам]]е.]] Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна<ref name="Elias">Elias, Stephen; Noone, Clare (2011). [https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf «The Growth and Development of the Indonesian Economy»]. Reserve Bank of Australia.</ref>. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі<ref name="Elias"/>. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на [[нафта|нафту]] ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X «Indonesia — Poverty and Wealth»]. Encyclopedia of the Nations.</ref>. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкім фінансавым крызісам]] 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%<ref>Titiheruw, Ira S.; Atje, Raymond (2008). «Managing Capital Flows: The Case of Indonesia». Asian Development Bank Institute Discussion Paper. 94: 9—10.</ref>. У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя<ref>Temple, Jonathan (15.08.2001). [https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf «Growing into trouble: Indonesia after 1966»]. University of Bristol.</ref> і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў<ref>Van der Eng, Pierre (4.02.2002). [https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf «Indonesia’s growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses»]. Australian National University.</ref> спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня<ref>[https://web.archive.org/web/20180125114318/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=11&sy=2007&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= «World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects — Indonesia»]. International Monetary Fund.</ref>, што дапамагло Інданэзіі перажыць [[Сусьветны эканамічны крызіс 2008—2013 гадоў|сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm «IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth»]. International Monetary Fund. </ref> і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг<ref>[https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940 «Fitch Upgrades Indonesia’s Rating to Investment Grade»]. Jakarta Globe.</ref>. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%<ref>Musyaffa, Iqbal (9.01.2020). [https://web.archive.org/web/20200110142100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-s-economy-grew-last-year-despite-shortfalls/1697593 «Indonesia’s economy grew last year despite shortfalls»]. Anadoly Agency.</ref>. У першы год сусьветнай [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]] эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220622092437/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/37584 «Indonesia Economic Prospects, June 2022: Financial Deepening for Stronger Growth and Sustainable Recovery»]. WorldBank.</ref>. === Турызм === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|значак|[[Барабудур]] у [[Цэнтральная Ява|Цэнтральнай Яве]] зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі<ref>Elliott, Mark (2003). «Indonesia». Melbourne: Lonely Planet Publications Pty Ltd. — С. 211—215. — ISBN 978-1-74059-154-6.</ref>.]] [[Турызм]] у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221226010318/https://www.weforum.org/reports/travel-and-tourism-development-index-2021/explore-the-data#report-nav «Travel and Tourism Development Index 2021 Edition — Interactive Data and Economy Profiles»]. World Economic Forum.</ref>. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Сынгапур]]у, [[Малайзія|Малайзіі]] і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201206034809/https://www.bps.go.id/indicator/16/327/3/jumlah-kedatangan-wisatawan-mancanegara-ke-indonesia-menurut-negara-tempat-tinggal.html «Number of International Tourist Arrivals to Indonesia by Country of Residence»]. Statistics Indonesia. 2002—2019.</ref>. З 2011 году ''«Цудоўная Інданэзія»'' ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію<ref>Erwida, Maulia (6.01.2011). [https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html «Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign»]. The Jakarta Post.</ref>. Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі [[арангутаны|арангутанаў]]. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы [[Барабудур]] і [[Прамбанан]], а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]], у тым ліку нацыянальны парк [[Камода (нацыянальны парк)|Камода]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Jakarta.jpg|значак|Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны [[Джакарта|Джакарты]].]] Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25{{%}}<ref>https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 Fifty years needed to bring population growth to zero"]. Waspada Online.</ref>. [[Ява]] — самы густанаселены востраў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, дзе пражывае 56{{%}} насельніцтва краіны<ref name="bps">[https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf «Hasil Sensus Penduduk 2020»]. Statistics Indonesia. 2021. — С. 9.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км²<ref name="bps"/>, што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек<ref>Nitisastro, Widjojo (2006). [https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC «Population Trends in Indonesia»]. Equinox Publishing. — С. 268. — ISBN 9789793780436.</ref>. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf «World Population Prospect: 2017 Revision»]. United Nations Department of Economics and Social Affairs.</ref>. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году. Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу [[Джакарта|Джакарты]] і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191 «BBC: First contact with isolated tribes?»]. Survival International.</ref>. На 2017 год каля 54,7{{%}} насельніцтва пражывае ў гарадах<ref>[https://web.archive.org/web/20210812214024/https://ourworldindata.org/grapher/share-of-population-urban «Share of people living in urban areas, 2017»]. Our World in Data.</ref>. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition»]. Demographia.</ref>. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў [[Малайзія|Малайзіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Сынгапур]]ы, [[Ганконг]]у, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>Krisetya, Beltsazar (14.09.2016). [https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7 «Tapping the Indonesian Diaspora Potential»]. Forum for International Studies.</ref>. Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў [[мусульмане]] і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага [[хрысьціянства|хрысьціяне]], ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых. === Этнічныя групы і мовы === [[Файл:Sarungan.jpg|значак|зьлева|Купа [[яванцы|яванцаў]] у нацыянальных строях.]] Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў<ref name="statistics">Na’im, Akhsan; Syaputra, Hendry (2010). [https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf «Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians»]. Statistics Indonesia.</ref>. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад [[аўстранэзійцы|аўстранэзійскіх]] народаў, чые мовы паходзяць ад [[прааўстранэзійскія мовы|прааўстранэзійскай мовы]], якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — [[мэланэзійцы]], якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок [[Малуцкія астравы]], заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]] і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў<ref>Dawson, B.; Gillow, J. (1994). «The Traditional Architecture of Indonesia». London: Thames and Hudson Ltd. p. 7. ISBN 978-0-500-34132-2.</ref><ref>Truman Simanjuntak; Herawati Sudoyo; Multamia R.M.T. Lauder; Allan Lauder; Ninuk Kleden Probonegoro; Rovicky Dwi Putrohari; Desy Pola Usmany; Yudha P.N. Yapsenang; Edward L. Poelinggomang; Gregorius Neonbasu (2015). [https://web.archive.org/web/20221225091356/https://gln.kemdikbud.go.id/glnsite/diaspora-melanesia-di-nusantara/ «Diaspora Melanesia di Nusantar»]. Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. — ISBN 978-602-1289-19-8.</ref>. [[Файл:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|значак|Мапа этнічных групаў Інданэзіі.]] [[Яванцы]] зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2{{%}} насельніцтва<ref name="statistics"/>. Яны дамінуюць у палітыцы<ref>Kingsbury, Damien (2003). «Autonomy and Disintegration in Indonesia». Routledge. — С. 131. — ISBN 0-415-29737-0.</ref>. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. [[Сунданцы]] ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4{{%}}), за якой рушаць [[малайцы]], [[батакі]], [[мадурцы]], [[бэтаві]], [[мінангкабаў (народ)|мінангкабаў]] і народы [[бугі]]. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|256}}. Афіцыйнай мовай краіны ёсьць [[інданэзійская мова|інданэзійская]], якая зважаецца варыянтам [[малайская мова|малайскай мовы]], базуючыся на ейным [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыжным]] дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў [[лінгва франка]] архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html «The History of Indonesian»]. Language Translation, Inc.</ref>. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў<ref name="ethnologue">Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. [https://web.archive.org/web/20190626224541/https://www.ethnologue.com/country/ID/languages «Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition»]. SIL International.</ref>, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 [[папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref name="ethnologue"/>. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае [[яванская мова|яванская]], якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне [[Джак’якарта (спэцыяльная акруга)|Джак’якарта]]<ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Details/162614/perda-no-2-tahun-2021 «Peraturan Daerah Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 2 Tahun 2021 tentang Pemeliharaan dan Pengembangan Bahasa, Sastra, dan Aksara Jawa (Regional Regulation 2)»]. Governor of Special Region of Yogyakarta.</ref>. У 1930 годзе колькасьць [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]], іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4{{%}} ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>van Nimwegen, Nico (2002). [https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf «The Demographic History of the Dutch in the East Indies»]. Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.</ref>. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай мовы]] аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў<ref>Baker, Colin; Prys Jones, Sylvia (1998). [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC «Encyclopedia of bilingualism and bilingual education»]. Multilingual Matters Ltd. — С. 202. — ISBN 9781853593628.</ref>. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя<ref>Ward, Kerry (2009). «Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 322—342. — ISBN 978-0-521-88586-7.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Pradaksina.jpg|значак|зьлева|Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.]] Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то [[іслам]], [[пратэстанцтва]], [[каталіцтва]], [[індуізм]], [[будызм]], [[канфуцыянства]]<ref>Shah, Dian A. H. (2017). [https://web.archive.org/web/20230309152557/https://books.google.com/books?id=8ek4DwAAQBAJ&q=Constitutions%2C%20Religion%20and%20Politics%20in%20Asia%3A%20Indonesia%2C%20Malaysia&pg=PR6 «Constitutions, Religion and Politics in Asia: Indonesia, Malaysia and Sri Lanka»]. Cambridge: Cambridge University Press. — ISBN 978-1-107-18334-6.</ref><ref name="Marshall">Marshall, Paul (2018). [https://doi.org/10.1080%2F15570274.2018.1433588 «The Ambiguities of Religious Freedom in Indonesia»]. The Review of Faith & International Affairs. 16 (1): 85-96. — [[doi:10.1080/15570274.2018.1433588]].</ref> і рэлігіі карэннага насельніцтва<ref name="Marshall"/><ref>[https://web.archive.org/web/20240229034716/https://nasional.kompas.com/read/2016/12/07/09405241/penjelasan.pemerintah.terkait.pentingnya.kolom.agama.di.kk.dan.ktp «Penjelasan Pemerintah Terkait Pentingnya Kolom Agama di KK dan KTP»]. Kompas.</ref>, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны<ref name="1945Constitution"/>. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7{{%}}), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|379}}, прычым [[сунізм|суніты]] складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99{{%}})<ref>[https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/ «Sunni and Shia Muslims»]. Pew Research Center.</ref>. [[шыізм|Шыіты]] і [[агмадызм|агмадыты]], адпаведна, складаюць 1{{%}} (1—3 мільёны) і 0,2{{%}} (200 000—400 000) мусульманаў<ref name="Marshall"/>. Каля 10{{%}} інданэзійцаў прыяналежаць на [[хрысьціянства]], пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях<ref>[https://web.archive.org/web/20221206002546/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238298 «International Religious Freedom Report for 2014, Indonesia»]. U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, 2014.</ref>. Большасьць індуістаў — балійцы<ref>Oey, Eric (1997). «Bali» (3rd ed.). Singapore: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-028-2.</ref>, а большасьць будыстаў — [[кітайцы]]-інданэзійцы<ref>Suryadinata, Leo, ed. (2008). [https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA98 «Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia»]. Institute of Southeast Asian Studies. — ISBN 9789812308351.</ref>. [[Файл:Salah Satu Upacara Besar Di Pura Agung Besakih.jpg|значак|Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.]] Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся [[анімізм]]у і [[дынамізм]]у, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў<ref name="Ooi">Ooi, Keat Gin, ed. (2004). «Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)». ABC-CLIO. — С. 177. — ISBN 978-1-57607-770-2.</ref>. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі ([[х’ян]]) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы<ref name="Ooi"/>. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі [[сунда вівітан]], даяцкі [[кахарынган]] і яванскі [[кеявэн]]. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія [[абанганы]], балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі<ref>Magnis-Suseno, F. (1981). «Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life». PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997. — С. 15—18. — ISBN 979-605-406-X.</ref>. Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства [[Салаканагара]] на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным [[Вялікая Індыя|індыянізаваным]] каралеўствам на архіпэлягу. [[Будызм]] зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як [[Маджапагіт]], [[Сайлендра]], [[Шрывіджая]] і [[Матарам]]. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру<ref>Rachman, T. (2013). «'Indianization' of Indonesia in an Historical Sketch». International Journal of Nusantara Islam. 1 (2).</ref><ref>Sedyawati, Edi (19.12.2014). [https://web.archive.org/web/20170415194440/https://www.sanskritimagazine.com/india/global-influence-of-hinduism/influence-hinduism-buddhism-indonesian-culture/ «Influence of Hinduism and Buddhism on Indonesian culture»]. Sanskriti Magazine.</ref>. [[Файл:Masjid Baiturrahman - panoramio.jpg|значак|зьлева|Вялікі [[мячэт Байтуррагман Рая]] ў [[Банда-Ачэ]].]] [[Іслам]] трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам [[шафійскі мазгаб|шафійскай]] школы, а таксама [[суфізм|суфійскімі]] гандлярам з [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскага субкантынэнту]] і паўднёвай [[Арабійскі паўвостраў|Арабіі]] яшчэ ў VIII стагодзьдзі<ref>Martin, Richard C. (2004). «Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Vol. 2: M-Z». Macmillan.</ref><ref>Gerhard Bowering et al. (2012). «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — С. xvi. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры)<ref>[https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html «Indonesia — Bhineka Tunggal Ika»]. Centre Universitaire d’Informatique.</ref>{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|12—14}}. Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік [[Чжэн Хэ]] і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах<ref>Taufiq Tanasaldy. «Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia». Brill Academic. — ISBN 978-90-04-26373-4.</ref><ref>Gerhard Bowering et al.. «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры. [[Файл:Patung Tuan ma-Semana Santa.jpg|значак|Каталіцкая цырымонія на [[пакутны тыдзень]] у [[Ларантука|Ларантуцы]].]] Распаўсюдам [[каталіцтва]] займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт [[Францішак Ксавэры]], які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|25—26}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml «About St Francis Xavier»]. Catholic Archdiocese of Sydney.</ref>. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай [[Гішпанія|Гішпаніі]]. [[Пратэстанцтва]] перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] і [[лютэранства|лютэранскіх]] місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|62}}<ref>Vickers, Adrian (2005). [https://archive.org/details/historyofmoderni00adri «A History of Modern Indonesia»]. Cambridge University Press. — С. 22. — ISBN 0-521-54262-6.</ref><ref>Goh, Robbie B.H. (2005). «Christianity in Southeast Asia». Institute of Southeast Asian Studies. — С. 80. — ISBN 978-981-230-297-7.</ref>. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php «Indonesia — Asia»]. Reformed Online.</ref>. На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць [[габрэі|габрэяў]], пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Манада|Манадзе]] і [[Сурабая|Сурабаі]]<ref>Ayala Klemperer-Markman. [https://web.archive.org/web/20190804011540/https://www.bh.org.il/jewish-community-indonesia/ «The Jewish Community in Indonesia»]. Translated by Julie Ann Levy. Beit Hatfutsot.</ref>. [[Юдаізм]] калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе [[Сукарна|Сукарны]], але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году<ref>Aryani, Sekar Ayu (25.06.2022). [https://doi.org/10.14421%2Fajis.2022.601.199-226 «Dialectic of Religion and National Identity in North Sulawesi Jewish Communities in The Perspective of Cross-Cultural and Religious Psychology»]. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies. 60 (1). Al-Jamiah Research Centre: 199—226. — [[doi:10.14421/ajis.2022.601.199-226]].</ref>. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога [[Шаар Гашамаім]], разьмешчанай у [[Паўночны Сулавэсі|Паўночным Сулавэсі]], блізу 31 км ад Манады<ref>Wullur, Frangky (25.12.2019). [https://beritamanado.com/bupati-royke-roring-resmikan-synagogue-shaar-hashamayim/ «Bupati Minahasa Royke Roring Resmikan Synagogue Shaar Hashamayim»]. Beritamanado.</ref>. На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы [[Мухамад Сухарта|Мухамада Сухарты]] многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця<ref>[https://web.archive.org/web/20180827174002/http://www.pewforum.org/2018/06/13/how-religious-commitment-varies-by-country-among-people-of-all-ages/ «How religious commitment varies by country among people of all ages»]. Pew Research Center.</ref><ref>Pearce, Jonathan MS (28.10.2018). [https://web.archive.org/web/20181028170242/https://www.patheos.com/blogs/tippling/2018/10/28/religion-in-indonesia-an-insight/ «Religion in Indonesia: An Insight»]. Patheos.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:No 18 Rektorat Universitas Indonesia.jpg|значак|Будынак рэктарату [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт|Інданэзійскага ўнівэрсытэту]].]] Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў<ref>al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro (9.03.2013). [https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years «Awakening Indonesia’s Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years»]. The World Bank Blog.</ref>. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна<ref>Tan, Charlene (2014). [https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf «Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia»]. Nanyang Technological University.</ref>. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93{{%}} дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36{{%}} выпускнікоў школаў<ref name="unesco">[https://web.archive.org/web/20170821124830/http://uis.unesco.org/en/country/ID «Indonesia»]. UNESCO Institute for Statistics.</ref>. Узровень пісьменнасьці складае 96{{%}}, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6{{%}} ВУП<ref name="unesco"/>. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74{{%}}) разьмешчаная на [[Суматра|Суматры]] і [[Ява|Яве]]<ref>Huda, Nur; Pawennei, Irsan; Ratri, Andhina; Taylor, Veronica L. (1.12.2020). [https://web.archive.org/web/20210928070135/https://www.ksi-indonesia.org/assets/uploads/original/2021/02/ksi-1613637314.pdf «Making Indonesia’s Research and Development Better»]. Centre for Innovation Policy and Governance. — С. 36.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200924060508/https://www.asiasentinel.com/p/indonesia-unequal-higher-education «Indonesia’s Unequal Higher Education»]. Asia Sentinel. </ref>. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт]], [[Унівэрсытэт Гаджа Мада]] і [[Бандунскі тэхналягічны інстытут]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220716164900/https://www.topuniversities.com/universities/indonesia?country=%5BID%5D&sorting=%5Brankings_htol «List of Universities in Indonesia»]. QS World University Rankings.</ref>. == Транспарт == === Водны === [[Файл:KM Lawit.JPG|значак|зьлева|Пасажырскі тэрмінал сурабайскага порту Танджунг Пэрак, аднаго з найбольшых у краіне.]] З улікам раскіданасьці краіны на архіпэлягах водны транспарт гістарычна адыгрывае ў ейным сацыяльна-эканамічным жыцьці асаблівую ролю. Паводле працягласьці афіцыйна зарэгістраваных унутрынацыянальных марскіх маршрутаў даўжынёю {{Лік|21579}} км на 2005 год краіна займае 5 месца ў сьвеце. Большасьць частка водных шляхоў ахоплівае [[Калімантан]], а яшчэ кажная з чвэрці трапляе на [[Суматра|Суматры]] і [[Новая Гвінэя|Новую Гвінэю]]. Водныя шляхі вельмі запатрабаваныя, бо рэкі на гэтых астравах недастаткова шырокія, каб зьмясьціць сярэднія суднiны. Акрамя таго, аўтамабільныя і чыгуначныя шляхі ня вельмі разьвітыя на Калімантане і ў Папуа ў адрозьненьні ад [[Ява|Явы]], якая ёсьць высокаразьвітым востравам<ref>{{спасылка|аўтар=Guerin, Bill|спасылка=http://kerrycollison.net/index.php?/archives/2805-Politics-and-Business-Mix-in-Indonesia.html|загаловак=Politics and Business Mix in Indonesia|выдавецтва=Kerry B. Collison|дата публікацыі=21.07.2006|копія=https://web.archive.org/web/20080510232006/http://kerrycollison.net/index.php?%2Farchives%2F2805-Politics-and-Business-Mix-in-Indonesia.html|дата копіі=10.05.2008}}</ref>. Рачны транспарт у той ці іншай ступені выкарыстоўваецца практычна паўсюдна, аднак сур’ёзнае значэньне як сродак грузавых і пасажырскіх перавозак мае, перш за ўсё, на Калімантане, у тым ліку праз наяўнасьць там найбольш паўнаводных рэкаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/gaya/2009/08/31/622/Pesona-di-Bawah-Garis-Katulistiwa|загаловак=Pesona di Bawah Garis Katulistiwa|выдавецтва=Suara Merdeka|копія=https://www.webcitation.org/659eE4NmR?url=http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/gaya/2009/08/31/622/Pesona-di-Bawah-Garis-Katulistiwa|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.borneotourgigant.com/Rukun_Damai.html|загаловак=Visit Rukun Damai Dayak Longhouse|выдавецтва=Gigantara}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://baritobasin.wordpress.com/2008/05/26/barito-induk-sungai|загаловак=Sungai Barito: Induk Sungai di Kalimantan Selatan dan Tengah|копія=https://www.webcitation.org/659eJgeVg?url=http://baritobasin.wordpress.com/2008/05/26/barito-induk-sungai|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Частыя паромныя перавозкі злучаюць праз пратокі блізкія адзін да аднага астравы, асабліва ў ланцугу астравоў, які цягнецца ад Суматры празь Яву да [[Малыя Зондзкія астравы|Малых Зондзкіх астравоў]]. На ажыўленых пераправах паміж Суматрай, Явай і [[Балі]] працуюць некалькі аўтамабільных паромаў часта цэлыя содні. Маюцца таксама міжнародныя паромныя перавозкі праз [[Малацкая пратока|Малацкую пратоку]], якія злучаюць Суматру з [[Малайзія]], а таксама робяць злучнасьць паміж [[Сынгапур]]ам і найбліжэйшымі інданэзійскімі астравамі, як то востравам [[Батам]]. Паромныя перавозкі ажыцьцяўляюцца дзяржаўнай кампаніяй [[ASDP Indonesia Ferry]] і некалькімі прыватнымі апэратарамі. [[Файл:Pelni Schifffahrtsnetz 2006.png|значак|Гандлёвыя водныя шляхі кампаніі [[Pelni]].]] Сярод буйных партоў і гаваняў вылучаюцца парты [[Бітунг]]у, [[Чылачап]]у, [[Чырэбон]]у, [[Джакарта|Джакарты]], [[Купанг]]у, [[Палембанг]]у, [[Сэмаранг]]у, [[Сурабая|Сурабаі]] і [[Макасар]]ы. Партамі кіруюць розныя інданэзійскія партовыя карпарацыі, пранумараваныя ад I да IV. Кожная зь іх мае юрысдыкцыю над рознымі рэгіёнамі краіны, прычым I робіць апэрацыі на захадзе, а IV — на ўсходзе. [[Танджунг-Прыёк (порт)|Порт Танджунг-Прыёку]] ў Джакарце ёсьць найбольш загружаным портам Інданэзіі, які апрацоўвае больш за 5,20 мільёнаў [[двацацціфутавы эквівалент|teu]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|загаловак=Top 50 World Container Ports|выдавецтва=World Shipping Council|дата публікацыі=2015|копія=https://web.archive.org/web/20171115163646/http://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|дата копіі=15.11.2017}}</ref>. === Аўтамабільны === [[Файл:New DAMRI Tourista SR2 Laksana.jpg|значак|зьлева|Міжгародні аўтобус кампаніі [[Perum DAMRI]].]] У Інданэзіі налічваецца {{Лік|283102}} кілямэтраў асфальтаваных шашэйных дарог і {{Лік|213505}} кілямэтраў грунтавых шашэйных дарог паводле ацэнак на 2011 год. Чатыры галоўныя шашы Інданэзіі клясыфікуюцца як частка Азіяцкай сеткі шашэйных дарог, як то адрэзак AH2 на [[Ява|Яве]] і [[Балі]], AH25 і AH151 на [[Суматра|Суматры]], AH152 на Яве і адрэзак AH150 на [[Калімантан]]е. Некаторыя зь іх пранумараваныя, але пакуль толькі на Яве і (часткова) на Суматры. Частасьць і якасьць дарожнай сеткі ў розных рэгіёнах краіны вельмі нераўнамерныя ў сілу істотных адрозьненьняў у населенасьці і эканамічным разьвіцьці гэтых рэгіёнаў, то бок найвышэйшыя адпаведныя паказьнікі назіраюцца на Яве, а мінімальныя можна знайсьці на інданэзійскіх тэрыторыях Калімантану і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]]. Дзеля перавозкі дарогамі Інданэзіі выкарыстоўваецца шырокі спэктар транспартных сродкаў. Аўтобусныя перавозкі дасяжныя ў большасьці рэгіёнаў, падлучаных да дарожнай сеткі. Паміж буйнымі гарадамі, асабліва на Суматры, Яве і Балі, рэйсы частыя і беспасярэднія з шматлікімі экспрэсавымі рэйсамі без прыпынкаў да канчатковага пункту прызначэньня. Міжгароднія аўтобусныя перавозкі пераважаюць сярод усіх наземных транспартных паслугаў, бо звычайна добра злучаюць гарады як у межах аднаго вострава, гэтак і паміж астравамі, дзякуючы паромным пераправам. Кампаніі-апэратары міжгародніх аўтобусаў звычайна называюцца абрэвіятурай P.O., а некалькі буйных кампаніяў працуюць пераважна на Яве і Суматры. Найдаўжэйшы маршрут міжгародніх аўтобусных перавозак у Інданэзіі абслугоўваецца кампаніяй P.O. Antar Lintas Sumatera, якая злучае [[Мэдан]] на Паўночнай Суматры і [[Джэмбэр]] ва Ўсходняй Яве. Гэтая тыднёвая аўтобусная лінія працяжнасьцю ў 2920 кілямэтраў<ref>{{спасылка|спасылка=https://kumparan.com/kumparanoto/daftar-po-bus-yang-punya-trayek-terjauh-di-indonesia-1uRfUYoe01i|загаловак=Daftar PO Bus yang Punya Trayek Terjauh di Indonesia|выдавецтва=kumparan}}</ref>. Рост колькасьці такога кшталту аўтобусных перавозак адбыўся пасьля завяршэньня будаўніцтва адрэзка [[Трансьяванская шаша|Трансьяванскай шашы]], які злучае [[Джакарта|Джакарту]] і [[Сурабая|Сурабаю]], у 2018 годзе. У гэты час некаторыя міжгароднія аўтобусныя службы пачалі эксплуатаваць парк двухпавярховых аўтобусаў<ref>{{спасылка|аўтар=Radityasani, Muhammad Fathan|спасылка=https://otomotif.kompas.com/read/2020/10/13/172500415/ini-daftar-bus-akap-double-decker-via-tol-trans-jawa|загаловак=Ini Daftar Bus AKAP Double Decker via Tol Trans Jawa|выдавецтва=Kompas Cyber Media|дата публікацыі=13.10.2020}}</ref>. === Чыгуначны === Чыгуначны транспарт пачаў разьвівацца ў часы нідэрляндзкай калянізацыі, а першая чыгунка зьявілася на астравах у 1867 годзе. Станам на 2009 год працягласбць чыгуначных шляхоў складае 5042 км — 35-е месца ў сбвеце. [[Электрацягнік|Электрыфікаваных]] чыгунак 565 км. У якасьці нацыянальнага стандарту прынятая гэтак званая [[Капская каляіна]] шырынёю 1067 мм. Дзеля разьвіцьця чыгуначнай сеткі характэрныя тыя ж рэгіянальныя дыспрапорцыі, што і для аўтадарожнай. [[Файл:KCIC400AF at Kopo, Bound for Halim (cropped).jpg|значак|Цягнік хуткаснай чыгуначнай лініі паміж [[Джакарта]]й і [[Бандунг]]ам.]] Асноўныя чыгуначныя магістралі Інданэзіі кіруюцца [[Kereta Api Indonesia]] і ейнымі даччынымі кампаніямі. Гэты апэратар ажыцьцяўляюць як пасажырскія, гэтак і грузавыя перавозкі. Большасьць чыгунак пабудаваная на востраве Ява. На Суматры маюцца чатыры асобныя чыгуначныя сеткі, сярод якіх адная месьціцца ў [[Ачэг]]у, яшчэ адная ў Паўночнай Суматры, а іншыя ў Заходняй Суматры і апошняя ў Паўднёвай Суматры і [[Лампунг]]у. Паўднёвы Сулавэсі мае чыгуначную сетку ў акрузе Бару ў выніку будаўніцтва [[Транссулавэская чыгунка|Транссулавэскай чыгункі]], першая фаза якой улучае 146-кілямэтровы маршрут ад [[Макасар]]у да [[Парэпарэ]], які быў завершаны ў лістападзе 2022 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.merdeka.com/uang/pernah-direncanakan-tahun-1915-kereta-api-pertama-di-sulawesi-akhirnya-beroperasi.html|загаловак=Pernah Direncanakan Tahun 1915, Kereta Api Pertama di Sulawesi Akhirnya Beroperasi|выдавецтва=merdeka.com|дата публікацыі=10.03.2023}}</ref>. У іншых частках Інданэзіі чыгунак няма, але новыя сеткі разьвіваюцца на такіх астравах, як то Калімантан<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2012/11/14/central-kalimantan-s-28b-coal-railway-kick-early-next-year.html New railway on Kalimantan]</ref> і Новая Гвінэя. Міжгародняя чыгуначная сетка дапаўняецца мясцовымі прыгараднымі чыгуначнымі маршрутамі, асабліва ў аглямэрацыях Джакарты і Сурабаі. У Джакарце прыгарадная лінія KRL перавозіць больш за мільён пасажыраў на дзень<ref>{{навіна|спасылка=https://jakartaglobe.id/business/commuter-line-passes-milestone-of-1m-daily-passengers|загаловак=Commuter Line Passes Milestone of 1m Daily Passengers|выдавец=Jakarta Globe}}</ref>. У 2019 годзе ў пачаў працу [[Джакарцкі мэтрапалітэн]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.indoindians.com/mrt-and-lrt-jakartas-new-rapid-transportation-coming-soon/|загаловак=MRT and LRT, Jakarta's New Rapid Transportation: Coming Soon|выдавецтва=Indo Indians|дата публікацыі=25.09.2017|копія=https://web.archive.org/web/20180117032821/https://www.indoindians.com/mrt-and-lrt-jakartas-new-rapid-transportation-coming-soon/|дата копіі=17.01.2018}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Alexander, Hilda B.|спасылка=http://properti.kompas.com/read/2016/10/22/162355221/lrt.palembang.beroperasi.juni.2018|загаловак=Palembang LRT to begin operation in June 2018|выдавец=Kompas|дата публікацыі=22.10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161029175950/http://properti.kompas.com/read/2016/10/22/162355221/lrt.palembang.beroperasi.juni.2018|дата копіі=29.10.2016}}</ref>. У 2023 годзе ў Інданэзіі зьявілася першая хуткасная чыгуначная лінія Whoosh, якая злучыла Джакарту і [[Бандунг]] у рамках праекта, распрацаванага сумесна з [[Кітай|Кітаем]]<ref>{{артыкул|аўтар=Zufarihasan, R.|загаловак=Recent developments in high-speed railway in Indonesia: Superstructure construction and track infrastructure|выданьне=Transportation Research Interdisciplinary Perspectives|том=31|год=21.03.2025|DOI=10.1016/j.trip.2025.101385}}</ref>. == Культура == Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|5}}{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|8—9}}<ref>Henley, David (2015). «Indonesia. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism». John Wiley & Sons, Inc. — С. 1—7. — [[doi:10.1002/9781118663202.wberen460]]. ISBN 978-1-118-66320-2.</ref> мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва<ref name="ethnologue"/><ref name="statistics"/> з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар [[ваянг]], [[крыс]], [[батык]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 «Indonesian Batik»]. UNESCO.</ref>, [[пэнчак сілат]], [[ангклунг]], [[гамэлан]] і тры жанры традыцыйнага балійскага танца<ref>[https://web.archive.org/web/20171222052039/https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists «Indonesia — Intangible heritage, cultural sector»]. UNESCO.</ref>. === Мастацтва і архітэктура === [[Файл:Raden Saleh - Six Horsemen Chasing Deer, 1860.jpg|значак|зьлева|''«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем»'' (1860) працы [[Радэг Салег]].]] Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь [[Індыя|Індыі]], арабскага сьвету, [[Кітай|Кітаю]] і [[Эўропа|Эўропы]] — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем<ref>[https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html «Indonesian Arts and Crafts»]. Living in Indonesia</ref>. Жывапіс добра разьвіты на [[Балі (востраў)|Балі]], жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі [[камасан]] або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах [[чандзі]] ва ўсходняй Яве<ref>Forge, Anthony (1978). [https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf «Balinese Traditional Paintings»]. The Australian Museum.</ref>. [[Файл:Museum Balla Lompoa.jpg|значак|Дом [[бугі]] ў Паўднёвым Сулавэсі.]] Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі [[рума адат]]. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю<ref>Reimar Schefold; P. Nas; Gaudenz Domenig, eds. (2004). [https://books.google.com/books?id=Oup15S3lTDAC «Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture»]. NUS Press. — С. 5. — ISBN 978-9971-69-292-6.</ref>. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і [[бамбук]]а з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[сьвіран|сьвірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі). Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі [[нэаліт]]у — мэнгіры, уступістыя [[курган]]ы, [[дальмэны]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі [[андэзыт]]у), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. === Музыка === [[Файл:Tari Pendet.jpg|значак|зьлева|Інданэзійскія танцоркі.]] Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі [[гукарад]]амі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны [[сэлендэра]] і сяміступенны [[пэлог]]. Агулам характэрныя разьвітыя [[гетэрафанія]] і [[поліфанія]], перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры [[гамэлан]]а, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: [[ксыляфон]] [[гамбанг]], мэталафон [[гендэр (музыкальны інструмэнт)|гендэр]], ляжачыя [[гонг]] [[бананг]], бубны [[генданг]]. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы [[крангчонг|падобнага на гітару музычнага інструмэнта]], які выкарыстоўваецца як [[акампанэмэнт]]. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр [[дангдут]], які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі. [[Файл:Angklung-arumba.jpg|значак|Музыка выцінае на [[ангклунг]]у.]] У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам [[клясычная музыка|клясычнай]], гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку [[поп-музыка|поп]] і [[рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць [[Суджасьмін]], Ахмад Пасарыбу, [[Сусьбіні]]. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе. Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу<ref>[https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html «Indonesia Tourism: The Dance and Theater in the Archipelago»]. Indonesia Tourism.</ref>. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені [[Японія|Японіі]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэі]]. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй<ref>Chua Mei Lin (2011). [https://web.archive.org/web/20201206060336/https://www.nhb.gov.sg/spm/-/media/spm/documents/indonesia-land-of-dance-and-dragon.pdf?la=en «Land of Dance & Dragon»]. National Heritage Board.</ref>. === Тэатар і кінэматограф === [[Файл:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|значак|зьлева|[[Пандавы|Пандава]] і [[Крышна]] ў выкананьні тэатру [[ваянг]].]] [[Файл:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|значак|Афіша першага фільму каляніяльных часоў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]».]] [[Ваянг]], яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то ''«[[Рамаяна]]»'' і ''«[[Магабгарата]]»''<ref>[https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf «Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java»]. Gamelan.</ref>. Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія [[лудрук]] і [[кетапрак]], сундскую [[сандывару]], бэтавійскі [[ленонг]]<ref>Dewangga, Kusuma (10.11.2013). [https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html «Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)»]. Indonesia’s Global Portal.</ref> і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару<ref name=britannica/>. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як [[рандай]] народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях<ref>Pauka, Kirstin (1998). «The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre». The Drama Review. 42 (1): 113—121. — [[doi:10.1162/105420498760308706]].</ref><ref name="globalshakespeares">[https://web.archive.org/web/20160316100101/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/ «Randai (Indonesian folk theater form, uses silat)»]. MIT Global Shakespeares.</ref> і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня<ref name="globalshakespeares"/>. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва<ref>Hatley, Barbara (13.11.2017). [https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre «Review: Indonesian post-colonial theatre»]. Inside Indonesia.</ref>. Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]»<ref>Sitorus, Rina (30.11.2017). [https://web.archive.org/web/20191122042803/https://theculturetrip.com/asia/indonesia/articles/the-reformation-of-indonesian-film/ «The Reformation of Indonesian Film»]. The Culture Trip.</ref>, нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. [[Усмар Ісмаіл]], які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно<ref>[https://web.archive.org/web/20190409155237/https://time.com/5206668/google-doodle-usmar-ismail-indonesia/ «Today Is the 97th Birthday of the Father of Indonesian Cinema. Here’s What You Should Know About Usmar Ismail»]. Time.</ref>. У апошнія гады эпохі [[Сукарна]] кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку<ref name="Sen">Sen, Krishna (2006). Giecko, Anne Tereska (ed.). [https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse/page/96 «Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order»]. Oxford/New York: Berg. — С. 96—107. — ISBN 978-1-84520-237-8.</ref>. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «''[[Раб д’ябла]]''» (1980), «''[[Нагабонар]]''» (1987), «''[[Тшут на дыен]]''» (1988), «''[[Кататан сі Бой]]''» (1989) і камэдыі стылю [[варкоп]]у. З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне<ref name="Sen"/>. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла<ref>Kristianto, JB (2.07.2005). [https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm «The Last 10 Years of Indonesia’s Film Industry»]. Kompas</ref>. Як прыклад можна прывесьці фільм «[[Рэйд (фільм)|''Рэйд'']]», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. У 2022 годзе фільм ''«[[ККН у вёсцы танцораў]]»'' пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах<ref>Shackleton, Liz (22.12.2022). [https://web.archive.org/web/20221225073509/https://deadline.com/2022/12/indonesian-films-record-box-office-kkn-di-desa-penari-satans-slaves-2-disney-1235204953/ «Indonesian Films Race Past Pre-Pandemic Admissions Record; 'KKN Di Desa Penari', 'Satan’s Slaves 2', Disney Movies Top 2022 Box Office; Theatrical Market Set For Growth»]. Deadline.</ref>. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку [[інданэзійскі кінафэстываль|фэстываль інданэзійскага кіно]], які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году. === Кухня === З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя [[страва|стравы]], першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў [[кітайская кухня|кітайскай кухні]]<ref name="Кухня-анг">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|значак|зьлева|Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў [[соевая падліва|соевай падліве]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[гарбата]] чаю зь [[лёд]]ам.]] Асноўным [[вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], [[тэмпэ]], сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць [[насі-гарэнг]], то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць [[тумпэнг]] — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-анг" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні [[хлеб]] не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-анг" /><ref name=autogenerated9 />. [[Файл:Nasi ramas rendang.JPG|значак|[[Насі-паданг]] з [[рэнданг]]ам, [[гулай|гулаем]] і гароднінай.]] Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, [[бараніна]], казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[сьвініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]], мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з [[курыца|курыцы]], казьляціны або бараніны, а таксама [[отак-отак]] — здробленыя катлеты з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд [[суп]]ы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца [[крупук]] — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[крэвэткі|крэвэтачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да эўрапейскай [[салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соўс]]ам. Часта падаецца ласунак з трапічнай [[садавіна|садавіны]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спэцыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага [[трысьнёг|трысьнягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алькаголь]] ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як [[туак]]. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а [[бамбузэ]] зь зерня бамбука<ref name="Кухня-анг" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == Спорт == Распаўсюд сярод інданэзійцаў эўрапейскіх відаў спорту пачаўся ў час нідэрляндзкай калянізацыі, але пераважна толькі сярод арыстакратычных колаў. Улады незалежнай Інданэзіі, звычайна, надавалі вялікую ўвагу разьвіцьцю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і [[Інданэзійскі нацыянальны камітэт па спорце|Інданэзійскага нацыянальнага камітэту па спорце]]<ref name="История спорта" >{{спасылка|спасылка=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|загаловак=Perkembangan Olahraga pada Zaman Kemerdekaan|копія=https://www.webcitation.org/659jl9uf0?url=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="KONI" >{{спасылка|спасылка=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|загаловак=Sejarah|выдавецтва=Komite Olahraga Nasional Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659jpvhwh?url=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Gelora Bung Karno Stadium, Asia Cup 2007.jpg|значак|зьлева|Джакарцкі стадыён [[Гелора Бунг Карна]] ўважаецца за найбуйнешы ў краіне.]] Да XXI стагодзьдзя ў краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюд практычна ўсе летнія віды спорту, пры гэтым як мужчынскія, гэтак і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданэзійскія спартоўцы належаць да ліку наймацнейшых, бо паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году]], якія ладзіліся ў [[Палембанг]]у, яны занялі першае месца ў камандным заліку, маючы 182 залатыя, 151 срэбныя і 143 бронзавыя мэдалі. Паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году]], якія ладзіліся ў [[Віетнам]]е, інданэзійскія спартоўцы занялі трэці радок у камандным заліку з 241 мэдалём пасьля Віетнаму і Тайлянду. Поруч з гэтым, у больш шырокім міжнародным маштабе іхныя дасягненьні нашмат больш сьціплыя, бо [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2016]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|2020]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|2024]] гадоў зборная Інданэзіі бралі 3, 5 і 3 мэдалі адпаведна, пры гэтым у 2016 і 2020 гадах залаты мэдаль на кожным зь іх быў толькі адзіны, а ў 2024 годзе інданэзійскія спартоўцы брылі два залатыя мэдалі. Традыцыйна найбольш пасьпяховымі спартоўцамі зь іх ёсьць інданэзійскія [[Бадмінтон|бадмінтаністы]], асабліва мужчыны. [[Мужчынская зборная Інданэзіі па бадмінтоне]] шматкроць брала [[Кубка Томаса]], шмат разоў рабілася алімпійскім чэмпіёнам, а жаночая зборная не адзін раз здабывала [[Кубак Убэр]]<ref name="Бадминтон" >{{спасылка|спасылка=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|загаловак=RI shuttlers see smooth start at Thomas Cup|выдавецтва=The Jakarta Post|копія=https://www.webcitation.org/659jqWkg3?url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Таксама звычайна алімпійскімі мэдалямі краіну забясьпечваюць спартоўцы і спартоўкі зь [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыкі]], асабліва ў лёгкай вазе. Цяжкаатлет [[Эка Юлі Іраван]] чатыры разы быў прызэрам на летніх Алімпійскіх гульняў, пры чым пароўну мае як срэбныя, гэтак і бронзавыя мэдалі. Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплінаў ставяцца [[футбол]], [[бадмінтон]], [[цяжкая атлетыка]] і [[баскетбол]]{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|174—177}}. Футбол ёсьць адным з найболей папулярных відаў спорту ў краіне<ref>{{артыкул|аўтар=Prawira, A.; Suhianto, Y.|загаловак=The Development of the Indonesian Football Industry and its influence Towards National Reputation|выданьне=Sentris|том=5|старонкі=89—99|год=29.11.2024}}</ref>. Інданэзія была першым азіяцкім прадстаўніком на чэмпіянатах сьвету, узяўшы ўдзел у [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянаце сьвету 1938 году]] як Нідэрляндзкая Ост-Індыя<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|загаловак=Indonesia at the 1938 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=20.11.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251207192236/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|дата копіі=07.12.2025}}</ref>. Найбуйнейшым стадыёнам краіны ёсьць джакарцкі шматфункцыянальны стадыён [[Гелора Бунг Карна]], які раней меў зьмяшчальнасьць у 100 тысяч гледачоў, але праз пэўную колькасьць мадэрнізацыяў і перабудоваў колькасьць глядацкіх месцаў была скарочаная да ліку блізкамі 77 тысячам чалавек. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба [[сілат]] і [[сэпактакраў]], разнастайныя гульні на дошцы, у тым ліку [[маджонг]], [[манкала]], а таксама спаборніцтвы, павязаныя з запускам [[паветраны зьмей|паветраных зьмеяў]] і гульні з круцёлкай — [[гасінг]], якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|загаловак=Indonesia. Sports and recreation|выдавецтва=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://www.webcitation.org/659jnxceo?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|загаловак=Gasing Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659kq9049?url=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|3}} == Літаратура == * {{кніга|імя=J.|прозьвішча=Forshee|спасылка=https://www.bloomsbury.com/au/culture-and-customs-of-indonesia-9781567509984/|загаловак=Culture and Customs of Indonesia|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-3133-3339-2}} * {{кніга|імя=T.|прозьвішча=Friend|спасылка=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674018341|загаловак=Indonesian Destinies|выдавецтва=Harvard University Press|год=2003|isbn=0-674-01137-6||ref=Friend}} * {{Кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1300|выданьне=2nd|месца=Stanford, CA|выдавецтва=Stanford University Press|год=1991|isbn=0-333-57690-X|ref=Ricklefs1991}} * {{кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|спасылка=https://www.sup.org/books/asian-studies/history-modern-indonesia-c-1200|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1200|выдавецтва=Palgrave; Stanford University Press|год=2001|isbn=978-0-8047-4480-5|ref=Ricklefs2001}} * {{кніга|імя=J.G.|прозьвішча=Taylor|спасылка=https://yalebooks.co.uk/book/9780300105186/indonesia/|загаловак=Indonesia: Peoples and Histories|выдавецтва=Yale University Press|год=2003|isbn=978-0-300-12808-6|ref=Taylor}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * {{Curlie|Regional/Asia/Indonesia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Інданэзія]. BBC. * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407114201/http://nn.by/1999/11/07.htm|аўтар=Сяргей Богдан|загаловак=Інданэзія: цана свабоды|выдавец=Наша Ніва|дата публікацыі=ліпень 1999|url=http://nn.by/1999/11/07.htm}} {{Краіны Азіі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 7x7ivl3oc55li149cxgnfhmol70v08h 2679522 2679521 2026-07-19T08:56:15Z Dymitr 10914 /* Транспарт */ выпраўленьне спасылак 2679522 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 4,658 трлн $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 16 542 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,402 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2024 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 4 980 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2024 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Інданэ́зія''' ({{мова-id|Republik Indonesia}}) — астраўная [[дзяржава]], разьмешчаная ў [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] паміж [[Індыйскі акіян|Індыйскім]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянамі]], на астравох [[Малайскі архіпэляг|Малайскага архіпэлягу]] і ў заходняй частцы вострава [[Новая Гвінэя]]. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html «16,000 Indonesian islands registered at UN»]. The Jakarta Post.</ref>, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы<ref>[https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer «Indonesia — The Next Major Oil Importer?»]. Seeking Alpha.</ref>. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў [[Ява]] зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны. Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, [[Джакарта]], зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]], [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] і ўсходняй часткай [[Малайзія|Малайзіі]]. Іншыя суседнія краіны ўключаюць [[Сынгапур]], [[Віетнам]], [[Філіпіны]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Палаў]] і [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], якія належаць [[Індыя|Індыі]]. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці<ref>[https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world «Meet The 10 Megadiverse Countries In The World»]. SEAsia.</ref>. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|загаловак=Indonesia|выдавец=The Observatory of Economic Complexity|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}</ref>. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца [[Кітай]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Японія]], Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія. Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі [[Шрывіджая]], а затым [[Маджапахіт]] гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі [[індуізм|індуісцкія]] і [[будызм|будыйскія]] каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён [[іслам]]у<ref>[https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC «Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations»]. Amsterdam University Press.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC «Indonesia: A Global Studies Handbook»]. ABC-CLIO Corporate.</ref>, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою [[хрысьціянства]], ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцьці|Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў]]. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава [[Амбон (востраў)|Амбона]] і стварэньня [[Батавія|Батавіі]], у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь [[Нідэрлянды|Нідэрляндамі]]. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы і ісламізацыя === Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі [[архантрап]]а, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Recent advances in far eastern paleoanthropology|выданьне=Annual Review of Anthropology|том=17|нумар=1|старонкі=43—77|год=1988|DOI=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Pope, G.G.|загаловак=Evidence on the age of the Asian Hominidae|выданьне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|том=80|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1983|DOI=10.1073/pnas.80.16.4988}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=de Vos, J.P.; Sondaar, P.Y.|загаловак=Dating hominid sites in Indonesia|выданьне=Science|том=266|нумар=16|старонкі=4988—4992|год=1994|DOI=10.1126/science.7992059}}</ref>, а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Brumm, A.; Jensen, G.M.; van den Bergh, G.D.; Morwood, M.J.; Kurniawan, I.; Aziz, F.; Storey, M.|загаловак=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|выданьне=Nature|том=464|нумар=7289|старонкі=748—752|год=2010|DOI=10.1038/nature08844}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=O'Connor, S.; Bulbeck, D.|загаловак=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|выдавецтва=Oxford Academic|старонкі=346–367}}</ref> Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на [[Сулавэсі]], дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум {{Лік|51200}} гадоў таму<ref>{{спасылка|аўтар=Harris, G.|спасылка=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|загаловак=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|выдавецтва=The Art Newspaper|дата публікацыі=04.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240704104825/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|дата копіі=04.07.2024}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Oktaviana, A.A.; Joannes-Boyau, R.; Hakim, B.|загаловак=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|выданьне=Nature|том=631|нумар=8022|старонкі=814—818|год=03.07.2024|DOI=10.1038/s41586-024-07541-7}}</ref>. Пазьнейшыя [[мэгаліт]]ычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на [[Ява|Яве]], [[Суматра|Суматры]], Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця<ref>{{кніга|імя=T.|прозьвішча=Steimer-Herbet|спасылка=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|загаловак=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|выдавецтва=Archaeopress|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref>. [[Файл:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|значак|зьлева|Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры [[Лубанг Джэрыджы Салег]]. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.]] Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з [[Тайвань (востраў)|Тайваню]] ў астраўную частку [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Ўсходняй Азіі]]{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|5—7}}, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу<ref>{{кніга|аўтар=Bellwood, P.|спасылка=https://www.jstor.org/content/oa_book_edited/j.ctt2jbjx1|загаловак=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|выдавецтва=ANU Press|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref>. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|8—11}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|15—20}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|22-23}}. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|17—22}}. Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае [[Шрывіджая]], пашырылася праз гандаль і [[будызм]]<ref>{{артыкул|аўтар=Manguin, P-Y.|загаловак=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|выданьне=Journal of Urban Archaeology|том=3|старонкі=87—100|год=2021|DOI=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref name="Wicahyah" >{{артыкул|аўтар=Wicahyah, D.; Asyari, A.K.; Irwanto, D.; L.R., Retno Susanti|загаловак=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|выданьне=Ilomata International Journal of Social Science|том=3|нумар=3|старонкі=303—313|год=07.2022|DOI=10.52728/ijss.v3i3.483}}</ref>. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў<ref name="Wicahyah" />. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі [[Сайлендра]] і [[Матарам]] узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з [[Барабудур]]ам і [[Прамбанан]]ам<ref>{{кніга|імя=A. A.|прозьвішча=Munandar|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/159319|загаловак=Cultural Dynamics in a Globalized World|выдавецтва=Taylor & Francis Group|isbn=978-1-315-22534-0}}</ref>. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву<ref>{{кніга|імя=D.W.|прозьвішча=Bade|спасылка=https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1909|загаловак=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|месца=Singapore|выдавецтва=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя [[Маджапагіт]], якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу<ref name="Hall" >{{кніга|імя=K.R.|прозьвішча=Hall|спасылка=https://www.bloomsbury.com/us/history-of-early-southeast-asia-9780742567603/|загаловак=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500|месца=Lanham, Maryland|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|год=2011}}</ref>. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі<ref name="Hall" />{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|18}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|21}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|24—26}}{{Зноска|Taylor|2003|Taylor|101—103}}. Уздоўж гандлёвых шляхоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяну]] і [[Малацкая пратока|Малацкай пратокі]] [[іслам]] пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|4}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|7}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|10—11}} і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай [[Валі Санга]]. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|9}}{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|12—14}}. === Прыбыцьцё эўрапейцаў === Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з [[Франсішку Сэран]]ам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, [[гвазьдзік]]ам і [[перац кубэба|перцам кубэба]]. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі [[Нідэрляндзкая Ост-Індзкая кампанія|Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію]], якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў [[Батавія|Батавіі]] і на воставе [[Амбон (востраў)|Амбон]]. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|загаловак=The Dutch East India Company|выдавец=European Heritage Project|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company}}</ref>. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а [[Нідэрлянды]] ўсталявалі на астравах калёнію. [[Файл:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|значак|зьлева|Капітуляцыя прынца [[Дыпанэгора]] нідэрляндзкаму генэралу [[Гэндрык Мэркус дэ Кок|Гэндрыку дэ Коку]], якое скончыла [[Яванская вайна|Яванскую вайну]] ў 1830 годзе.]] З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава [[Ява]], галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|131}}. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то [[Падрыйская вайна]], [[Яванская вайна]] і доўгатэрміновая [[Ачэгаўская вайна]]. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная [[Заходняя Новая Гвінэя]]. У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем<ref>Tjahjono Rahardjo (2013). ''«Between Two Worlds: Ethical Policy, Western education and Javanese arts»''. Academia.edu.</ref>. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала<ref>[https://www.e-ir.info/2015/08/30/the-remnants-of-the-japanese-occupation-of-modern-indonesia/ «The Remnants of the Japanese Occupation of Modern Indonesia»]. E-International Relations Student.</ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] архіпэляг быў захоплены [[Японія|Японскай імпэрыяй]], якая ліквідавала галяндзкую ўладу<ref>Gert Oostindie; Bert Paasman (1998). [http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html ''«Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves»'']. Eighteenth-Century Studies. 31 (3): 349—355. [[doi:10.1353/ecs.1998.0021]]</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 «Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942-50; The Japanese Occupation, 1942-45»]. Library of Congress.</ref>. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то [[Сукарна]] і [[Махамад Хата]]. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася [[Японія]]. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм. === Незалежнасьць === ==== Час барацьбы за незалежнасьць ==== [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|значак|[[Сукарна]] — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.]] Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху [[Сукарна]] быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны [[Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі]] ({{мова-id|Komite Nasional Indonesia Pusat|скарочана}}, ЦНКІ), які абраў Сукарну і [[Махамад Хата|Хату]], адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|150—154}}. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Джак’якарта|Джак’якарту]]<ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар=Poerwokoeoemo, Soedarisman|загаловак=Daerah Istimewa Yogyakarta|месца=Yogyakarta|выдавецтва=Gadjah Mada University Press|год=1984|старонкі=56—63}}</ref>. Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае [[Лінгаджацкае пагадненьне]], паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году [[Рэнвільскае пагадненьне]], якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў [[Букітынгі]]<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў [[Гаагаўская канфэрэнцыя круглага стала|Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі ({{мова-id|Republik Indonesia Serikat|скарочана}}, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою [[фэдэрацыя|фэдэратыўнага]] ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]])<ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак=Всемирная история|месца=Масква|выдавецтва=Мысль|год=1979|том=12|старонкі=359}}</ref>. ==== Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі ==== Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на [[Парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкую рэспубліку]]. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля [[прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]] наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі<ref name="Sejarah DPR" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|загаловак=Sejarah|выдавецтва=DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Sukarno casting his ballot in the 1955 elections (cropped).jpg|значак|зьлева|Прэзыдэнт [[Сукарна]] галасуе на [[Парлямэнцкія выбары ў Інданэзіі 1955 году|парлямэнцкіх выбарах 1955 году]].]] Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць [[Рада народных прадстаўнікоў (Інданэзія)|парлямэнту]] нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|316—326}}. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў [[Бандунг]]у [[Бандунгаўская канфэрэнцыя|Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі]]<ref name="МИД" >{{спасылка|спасылка=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|загаловак=H. Roeslan Abdulgani|выдавецтва=Deplu RI|копія=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «[[Насакам]]», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» ({{мова-id|Demokrasi Terpimpin|скарочана}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў<ref name="Sejarah DPR"/>. Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок [[сацыялістычны лягер|сацыялістычнага блёку]] пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі [[Заходняя Новая Гвінэя|заходнюю частку Новай Гвінэі]]. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе [[Інданэзійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на [[Малацкі паўвостраў|Малацкім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с">{{кніга|аўтар=Малетин, Н. П.|загаловак=АСЕАН в системе международных отношений|месца=Масква|год=1983|старонкі=4—12}}</ref><ref name="Anwar">{{кніга|аўтар=Anwar, D. F.|загаловак=Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism|месца=Singapore|год=1992|старонкі=26—29,169}}</ref>. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданэзіі|камуністычнай партыяй]] краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасьня]] і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі<ref name="М в с"/>. ==== «Новы парадак» ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|значак|[[Мухамад Сухарта]] — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.]] Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам [[Мухамад Сухарта|Сухартам]], узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданэзіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек<ref>{{артыкул|загаловак=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|выданьне=CounterPunch|год=05.11.2005}}</ref>. Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія [[Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэсу]] (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{артыкул|загаловак=General Suharto’s New Order|выданьне=Royal Institute of International Affairs|том=44|нумар=1|старонкі=40—47|год=1968}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" >{{спасылка|спасылка=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|загаловак=The Military in Indonesian Politics|выдавецтва=Moscow Defense Brief|копія=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|значак|зьлева|Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.]] Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам<ref name="Golkar" >{{спасылка|спасылка=http://www.golkar.or.id/tentang|загаловак=Sejarah|копія=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|дата копіі=21.08.2011}}</ref><ref name="Museum-DPR71" >{{спасылка|спасылка=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|загаловак=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|выдавецтва=Museum DPR RI|копія=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных [[інвэстыцыя]]ў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасьць|прамысловасьці]], дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой [[Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс]] 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту [[Бахарудын Юсуф Габібі|Бахарудыну Юсуфу Габібі]]{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|401—407}}<ref name="Resigns" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|загаловак=President Suharto Resigns|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. ==== Цяперашні час ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|значак|[[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]] ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.]] Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася [[лібэралізацыя]] партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі [[Рэфэрэндум па самавызначэньні Ўсходняга Тымору|рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору]], падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымору, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году<ref name="Tokoh-Mega" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|загаловак=Presiden Berkepribadian Kuat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat|дата копіі=29.07.2011}}</ref>. Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная [[Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі]] на чале з дачкой Сукарны [[Мэгаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня [[Абдурахман Вахід]], а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году{{Зноска|LloydSmith|2001|Lloyd & Smith|29—44}}. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil" >{{спасылка|спасылка=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|загаловак=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|выдавецтва=Time|копія=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="What?" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/710338|загаловак=But What Will Megawati Do?|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|дата копіі=20.08.2011}}</ref><ref name="Mega takes" >{{спасылка|спасылка=http://www.economist.com/node/717279|загаловак=Mega Takes Charge|выдавецтва=The Economist|копія=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|дата копіі=20.08.2011}}</ref>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" >{{спасылка|спасылка=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|загаловак=Indonesia: National Security|копія=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдхаёна]]. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычнай партыі]]. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce|дата копіі=21.06.2011}}</ref>. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг<ref name="Мир с Аче" >{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|загаловак=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|выдавецтва=BBC|копія=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|дата копіі=10.02.2013}}</ref>. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ID|загаловак=GDP growth (annual %) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref>, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" >{{спасылка|спасылка=http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|загаловак=Presiden RI "Terpopuler"|выдавецтва=Tokoh Indonesia|копія=https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce|дата копіі=06.08.2011}}</ref>. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя<ref>{{артыкул|аўтар=Stott, D.A.|загаловак=Indonesia’s 2019 Elections: Democracy Consolidated?|выданьне=The Asia-Pacific Journal|том=17|нумар=6|год=15.03.2019}}</ref>, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў<ref>{{кніга|аўтар=Mukartono, A.; Hartiwiningsih, H.|загаловак=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|выдавецтва=Atlantis Press|том=358|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Mietzner, M.|загаловак=Flirting with Autocracy in Indonesia: Jokowi's Majoritarianism and its Democratic Legacy|выданьне=Journal of Current Southeast Asian Affairs|том=44|нумар=3|старонкі=366—384|год=21.02.2025|DOI=10.1177/18681034251318053}}</ref>. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў [[Юсуф Кала]]. == Геаграфія == [[Файл:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|значак|Горныя краявіды [[Усходняя Ява|Ўсходняй Явы]]. На выяве бачныя вульканы [[Сэмэру]] і [[Брома]].]] У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 астравоў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Астравы разьмешчаныя з абодвух бакоў [[роўнік|экватару]]. Па плошчы самымі вялікімі астравамі ёсьць [[Ява]], [[Суматра]], [[Калімантан]] (інданэзійская частка Барнэо), [[Новая Гвінэя]] (падзеленая з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]) і [[Сулавэсі]]. Інданэзія мяжуе з [[Малайзія]]й на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і [[Усходні Тымор|Ўсходнім Тыморам]] на высьпе Тымор. Сталіца [[Джакарта]] знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Мэдан]] і [[Сэмаранг]]. [[Файл:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|значак|зьлева|Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на [[Калімантан]]е і [[Суматра|Суматры]].]] З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а востраў Ява — самы густанаселены востараў у сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны [[Пунчак Ява]] складае 4884 мэтры, а [[Тоба (возера)|возера Тоба]] на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта [[Махакам (рака)|Махакам]] і [[Барыта (рака)|Барыта]] на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры вострава, цякуць па [[балота]]х у [[мора]], забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі. Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і [[землятрус]]аў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых [[вулькан]]аў<ref name=britannica/>, уключаючы [[Кракатао (вулькан)|Кракатао]] і [[Тамбора (вулькан)|Тамбора]], абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна {{лік|70000}} гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала [[Землятрус у Індыйскім акіяне 2004 году|цунамі 2004 году]], якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і [[Джакарцкі землятрус]] у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і [[Балі (правінцыя)|Балі]]. === Клімат === [[Файл:Koppen-Geiger Map IDN present.svg|значак|Кліматычная мапа Інданэзіі паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]]<ref>Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30.10.2018). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6207062 «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»]. Scientific Data. 5: 180214. — [[doi:10.1038/sdata.2018.214]]. PMID 30375988.</ref>.]] Інданэзія ляжыць на [[роўнік|экватары]], таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году<ref>[https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf «Climate: Observations, projections and impacts»]. Met Office Hadley Centre.</ref>. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае [[трапічны клімат]] з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым [[тэмпэратура]] на працягу году вагаецца нязначна<ref name="worldbank">[https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf «Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies»]. World Bank.</ref>. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік<ref name="worldbank"/>. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|клясыфікацыі Кёпэна]] пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага [[мусонны клімат|мусоннага]] і [[саванны клімат|саваннага клімату]] асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў [[Джакарта|Джакарце]] вагаецца ад 26 да 30{{ГЦэ|2=.}}. [[Файл:Gunung Palung Jungle.jpg|значак|зьлева|Джунглі на [[Заходні Калімантан|Заходнім Калімантане]].]] Некаторыя рэгіёны, як то [[Калімантан]] і [[Суматра]], маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то [[Малыя Зонскія астравы]], назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на [[Ява|Яве]] і ўнутраных раёнах Калімантану і [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], і менш у раёнах бліжэйшых да [[Аўстралія|Аўстраліі]], як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70{{%}} да 90{{%}}. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, [[мусон]]ы звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. [[Тайфун]]ы і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках [[Лямбоцкая пратока|Лямбок]] і [[Сапэ (пратока)|Сапэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190324065541/http://countrystudies.us/indonesia/29.htm «Climate»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату<ref>Overland, Indra et al. (2017) [https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier «Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier»]. Norwegian Institute of International Affairs (NUPI), Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).</ref>. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу {{ГЦэ|1|сп}} да сярэдзіны стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20210810205627/https://impactlab.org/map/#usmeas=absolute&usyear=1981-2010&gmeas=change-from-hist&gyear=2080-2099&tab=global&gvar=tasmax-over-95F&gprob=0.5&grcp=rcp85 «Climate Impact Map»]. Climate Impact Lab.</ref><ref name="case">Case, M.; Ardiansyah, F.; Spector, E. (14.11.2007). [https://web.archive.org/web/20180219103237/http://awsassets.panda.org/downloads/inodesian_climate_change_impacts_report_14nov07.pdf «Climate Change in Indonesia: Implications for Humans and Nature»]. WWF.</ref>, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі<ref name="case"/>, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў<ref name="case"/>. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах<ref name="case"/><ref>[https://web.archive.org/web/20191102025006/https://climatecentral.org/news/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood «Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood»]. Climate Central.</ref><ref>Lin, Mayuri Mei; Hidayat, Rafki (13.08.2018). [https://web.archive.org/web/20181018234203/https://www.bbc.com/news/world-asia-44636934 «Jakarta, the fastest-sinking city in the world»]. BBC.</ref>. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20171206014747/http://sdwebx.worldbank.org/climateportal/countryprofile/doc/GFDRRCountryProfiles/wb_gfdrr_climate_change_country_profile_for_IDN.pdf «Indonesia: Climate Risk and Adaptation Country Profile»]. World Bank.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG|значак|[[Рафлезія Арнальда]] расьце ў джунглях [[Суматра|Суматры]] і [[Калімантан]]у.]] Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў [[біяразнастайнасьць|біяразнастайнасьці]] ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных [[Міжнароднае таварыства захаваньня прыроды|Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды]]. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў<ref>Mumtazah, Hani (22.05.2003). [https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml «Indonesia’s Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People»]. Islam Online.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230302064457/https://news.yahoo.com/5-most-biodiverse-countries-world-214740659.html «These Are The 5 Most Biodiverse Countries In The World»]. Yahoo.</ref>. Астравы [[Зондзкі шэльф|Зондзкага шэльфу]], як то Суматра, Ява, Калімантан і [[Балі (востраў)|Балі]], калісьці былі павязаныя з мацерыковай [[Азія]]й і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то [[суматранскі тыгр]], насарог, арангутан, [[азіяцкі слон]] і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, [[Сулавэсі]], Малыя Зонскія астравы і [[Малуку]] займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну<ref>Whitten, T.; Henderson, G.; Mustafa, M. (1996). «The Ecology of Sulawesi». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-075-6.</ref><ref>Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). «The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku». Hong Kong: Periplus Editions Ltd. — ISBN 978-962-593-076-3.</ref>. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак<ref>[https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm «Indonesia»]. InterKnowledge Corp.</ref>. [[Файл:Sumatran tiger.jpg|значак|зьлева|[[Суматранскі тыгр]].]] Інданэзія займае другое месца пасьля [[Аўстралія|Аўстраліі]] паводле колькасьці [[эндэмізм|эндэмічных]] відаў, то бок 36{{%}} з 1531 віду птушак і 39{{%}} з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі<ref>Lambertini, Marco (10.04.2011). [https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html «A Naturalist’s Guide to the Tropics, excerpt»]. The University of Chicago Press.</ref>. У Інданэзіі знаходзіцца 83{{%}} старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі<ref>Estoque, Ronald C.; Ooba, Makoto; Avitabile, Valerio; Hijioka, Yasuaki; DasGupta, Rajarshi; Togawa, Takuya; Murayama, Yuji (23.04.2019). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478739 «The future of Southeast Asia’s forests»]. Nature Communications. 10 (1): 1829. — [[doi:10.1038/s41467-019-09646-4]]. PMID 31015425.</ref>. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў<ref>Tomascik, Tomas; Mah, Anmarie Janice; Nontji, Anugerah; Moosa, Mohammad Kasim (1996). «The Ecology of the Indonesian Seas — Part One». Hong Kong: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-078-7.</ref>. Інданэзія лічыцца адной з краінаў [[Каралавы трохкутнік|Каралавага трохкутніка]] з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў [[каралавы рыф|каралавых рыфаў]], з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі<ref>Tamindael, Otniel (17.05.2011). [https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster «Coral reef destruction spells humanitarian disaster»]. Antara News.</ref>. Брытанскі натураліст [[Альфрэд Расэл Ўолес]] апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як [[лінія Ўолеса]], паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі<ref name="Severin">Severin, Tim (1997). «The Spice Island Voyage: In Search of Wallace». Great Britain: Abacus Travel. — ISBN 978-0-349-11040-0.</ref>. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай [[Ламбоцкая пратока|Ламбоцкай пратокі]], паміж [[Ламбок]]ам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году ''«[[Малайскі архіпэляг (кніга)|Малайскі архіпэляг]]»'' Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну<ref>Wallace, A.R. (2000) [1869]. «The Malay Archipelago». Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-645-1.</ref>. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэяй]] цяпер называецца [[Ўалесія]]й<ref name="Severin"/>. [[Файл:Riau palm oil 2007.jpg|значак|Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на [[Суматра|Суматры]].]] Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў<ref name="Miller">Miller, Jason R. (14.08.2007). [https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM «Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population»]. TED Case Studies.</ref>. Гэтак у краіне зьнішчаюцца [[тарфянік]]і, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі<ref name="Miller"/>. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў [[Індэкс экалягічнай эфэктыўнасьці|Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці]] 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце<ref>[https://web.archive.org/web/20200609071235/https://epi.yale.edu/sites/default/files/files/IDN_EPI2020_CP.pdf «2020 Environmental Performance Index»]. Yale University.</ref>. У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў<ref>[https://web.archive.org/web/20230302000019/https://www.youtube.com/watch?v=cBbVu1ZOpYY&t=114s «Selling Out West Papua»]. Al Jazeera.</ref><ref name="Limaho">Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (14.07.2022). [https://doi.org/10.3390%2Fsu14148621 «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia»]. Sustainability. 14 (14): 8621. — [[doi:10.3390/su14148621]].</ref>. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1{{%}} тэрыторыі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20210813152001/https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=ID «Forest area (% of land area) — Indoneisa»]. World Bank.</ref>, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87{{%}}<ref name="Tsujino">Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335—347. — [[doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034]].</ref>. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў<ref name="Tsujino"/>. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю [[пальмавы алей|пальмавага алею]]<ref>Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (1.02.2019). [https://doi.org/10.1088%2F1748-9326%2Faaf6db «What causes deforestation in Indonesia?»]. Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. — [[doi:10.1088/1748-9326/aaf6db]].</ref>, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў<ref name="Limaho"/><ref>Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (26.03.2012). [https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People»].</ref>. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам [[парніковыя газы|парніковых газаў]] зь лясоў<ref>Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (4.10.2017). [http://www.wri.org/blog/2017/10/evaluating-indonesias-progress-its-climate-commitments «Evaluating Indonesia’s Progress on its Climate Commitments»]. World Resources Institute.</ref>. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. [[Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных багацьцяў|Міжнародны зьвяз аховы прыроды]] вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як [[экацыд]]<ref>Yeo, Kate (4.08.2022). [https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ «Explainer: What is ecocide?»]. Eco-Business.</ref><ref>Setiyono, Joko; Natalis, Aga (30.12.2021). [https://doi.org/10.18280%2Fijsdp.160807 «Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia»]. International Journal of Sustainable Development and Planning. 16 (8): 1465—1471. — [[doi:10.18280/ijsdp.160807]].</ref>. == Палітыка == Інданэзія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[прэзыдэнцкая рэспубліка|прэзыдэнцкага ладу]]. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады<ref name="Dwi">Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim (1.01.2006). [https://doi.org/10.1093%2Ficon%2Fmoi055 «Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court»]. International Journal of Constitutional Law. 4 (1): 138—150. — [[doi:10.1093/icon/moi055]].</ref>. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы<ref>Ardiansyah, Fitrian; Marthen, Andri; Amalia, Nur (2015). «Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia». — [[doi:10.17528/cifor/005695]].</ref>. [[Прэзыдэнт Інданэзіі]] зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар. [[Файл:Ruang MPR.jpg|значак|Інаўгурацыя прэзыдэнта [[Джока Відода|Джокі Відоды]] ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.]] Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць [[Народны кансультатыўны кангрэс]]. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта<ref name="1945Constitution">[https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf «The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia»]. International Labour Organization.</ref>, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то [[Рада народнага прадстаўніцтва]] (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды [[Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва]] (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў<ref name="Evans">Evans, Kevin (2019). [https://web.archive.org/web/20190417120111/https://australiaindonesiacentre.org/app/uploads/2018/09/Guide-to-the-2019-Presidential-Elections-Kevin-Evans.pdf «Guide to the 2019 Indonesian Elections»]. Australia-Indonesia Centre.</ref>. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні<ref name="Dwi"/>, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня<ref name="1945Constitution"/>. Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе [[Канстытуцыйны суд Інданэзіі|Канстытуцыйны суд]], які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок [[шарыят]]у<ref>Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf «The Islamic Legal System in Indonesia»]. Pacific Rim Law & Policy Journal.</ref>. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20211019190810/https://www.komisiyudisial.go.id/frontend/static_content/authority_and_duties/about_ky «Authority and Duty»]. Judicial Commission of the Republic of Indonesia.</ref>. Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы. === Палітычныя партыі і выбары === [[Файл:Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg|значак|зьлева|Дзейны прэзыдэнт краіны [[Прабова Субіянта]].]] З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На [[Усеагульныя выбары ў Інданэзіі 2024 году|ўсеагульных выбарах 2024 году]] [[Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы]] забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году<ref>Siregar, Kiki (22.03.2024). [https://www.channelnewsasia.com/asia/indonesia-elections-pdip-megawati-soekarnoputri-prabowo-subianto-4213661 «Megawati’s PDI-P scores hat-trick in Indonesia election, but the party faces opposition dilemma under a Prabowo government»]. Channel News Asia.</ref>. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца [[Голкар|Партыя функцыянальных групаў]] (Голкар), [[Герындра|Рух за Вялікую Інданэзію]] (Герындра), [[Дэмакратычная партыя (Інданэзія)|Дэмакратычная партыя]] і [[Партыя квітнеючай справядлівасьці]]. Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін<ref name="Dwi"/><ref name="Evans"/>. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году<ref>Tehusijarana, Karina M. (8.02.2019). [https://web.archive.org/web/20190513073335/https://www.thejakartapost.com/news/2019/02/08/explaining-the-2019-simultaneous-elections.html «Explaining the 2019 simultaneous elections»]. The Jakarta Post.</ref>. === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Indonesia provinces english.png|значак|Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.]] Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён<ref name=britannica>{{Спасылка|аўтар=Legge, John David, Wolters, Oliver W., McDivitt, James F., Adam, Asvi Warman, Leinbach, Thomas R., Mohamad, Goenawan Susatyo|загаловак=Indonesia|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=20 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia|дата=25 лютага 2026}}</ref>. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны ({{мова-id|kabupaten|скарочана}}) і гарадзкія акругі ({{мова-id|kota|скарочана}}). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з [[Усходні Калімантан|Усходняга Калімантану]] была вылучаная правінцыя [[Паўночны Калімантан]]. Правінцыі [[Ачэг (правінцыя)|Ачэг]], [[Джакарта]], [[Джак’якарта]], [[Папуа]] і [[Заходняе Папуа]] маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html «Finally, Aceh local parties to take part in general election»]. The Jakarta Post.</ref>. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы [[шарыят]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Michelle Ann Miller|год=2004|загаловак=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|выданьне=Asian Ethnicity|volume=5|выпуск=3|pages=333—351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref>. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа<ref>[https://www.economist.com/asia/2012/06/30/the-last-frontier «The last frontier»]. The Economist.</ref>. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны. === Замежныя дачыненьні === Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20210829134618/https://kemlu.go.id/portal/id/page/29/kedutaan_konsulat «Missions»]. Ministry of Foreign Affairs</ref>. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі<ref>Péter, Klemensits; Márton, Fenyő (16.08.2017). [https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf «The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi’s „Visi-Misi“ Program»]. Pázmány Péter Catholic University.</ref>. [[Файл:ASEAN HQ 1.jpg|значак|У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|АСЕАН]].]] Інданэзія была значным полем бітваў падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Шматлікія спробы з боку [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>Bevins, Vincent (20.10.2017). [https://web.archive.org/web/20190428190633/https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/10/the-indonesia-documents-and-the-us-agenda/543534/ «What the United States Did in Indonesia»]. The Atlantic.</ref><ref>Muraviev, Alexey; Brown, Colin (2008). [https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf «Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century»]. Australian National University.</ref> і ў некаторай ступені [[Кітай|Кітая]]<ref>Dahana, A. (1.10.2015). [https://web.archive.org/web/20151005021538/https://www.thejakartapost.com/news/2015/10/01/china-and-sept-30-movement.html «China and the Sept. 30 movement»]. The Jakarta Post.</ref> завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm «Indonesia — Foreign Policy»]. U.S. Library of Congress.</ref>. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (АСЕАН) і [[Усходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкага саміту]]. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з [[Ізраіль|Ізраілем]] і актыўна падтрымлівае [[Дзяржава Палестына|Палестыну]]. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем<ref>Muhammad Zulfikar Rakhmat (11.03.2015). [https://web.archive.org/web/20180613085526/https://thediplomat.com/2015/03/the-quiet-growth-in-indonesia-israel-relations/ «The Quiet Growth in Indonesia-Israel Relations»]. The Diplomat.</ref>. Інданэзія ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]] і [[Арганізацыя ісламскай супрацы|Арганізацыі ісламскай супрацы]]<ref>Roberts, C.; Habir, A.; Sebastian, L. (25.02.2015). [https://web.archive.org/web/20230309152554/https://books.google.com/books?id=Fri_BwAAQBAJ&pg=PP62 «Indonesia’s Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order»]. Springer. — ISBN 978-1-137-39741-6.</ref>. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, [[Кернская група|Кернскай групы]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] і раней была сябрам [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты|ОПЭК]]<ref>Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda. [https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 «Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again»]. Reuters.</ref>. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году<ref>Pierre van der Eng (2.12.2017). [https://web.archive.org/web/20180722143133/http://www.eastasiaforum.org/2017/12/02/why-does-indonesia-seem-to-prefer-foreign-aid-from-china/ «Why does Indonesia seem to prefer foreign aid from China?»]. East Asia Forum.</ref>, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой<ref>Yasmin, Nur (18.10.2019). [https://web.archive.org/web/20191020134511/https://jakartaglobe.id/news/indonesia-launches-212m-international-development-aid-fund «Indonesia Launches $212M International Development Aid Fund»]. Jakarta Globe.</ref>. ==== Дачыненьні зь Беларусьсю ==== Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году<ref name="mfa">{{Спасылка|url=https://indonesia.mfa.gov.by/en/bilateral_relations/political/|загаловак=Bilateral Relations with the Republic of Indonesia|выдавец=Embassy of the Republic of Belarus in the Republic of Indonesia|мова=en|}}</ref>. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у Інданэзіі<ref name="mfa"/>. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы [[алей]], [[садавіна]], арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка. === Праблема Заходняй Новай Гвінэі === Ад 1965 году папуасы [[Заходняя Новая Гвінэя|Заходняй Новай Гвінэі]] змагаюцца за ўзьяднаньне з [[Папуа-Новая Гвінэя|Папуа-Новай Гвінэяй]]. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе [[Арганізацыя вызваленьня Папуа]], якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі. === Войска === [[Файл:Taruna akmil.jpg|значак|зьлева|Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.]] Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах<ref>{{кніга|аўтар=International Institute for Strategic Studies|спасылка=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023|загаловак=The Military Balance 2023|месца=London|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-032-50895-5}}</ref>. Войска ўзьнікла ў [[вайна за незалежнасьць Інданэзіі|вайны за незалежнасьць Інданэзіі]], фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня<ref>{{артыкул|аўтар=McVey, R.|загаловак=The Post-Revolutionary Transformation of the Indonesian Army|выданьне=Indonesia|старонкі=131—176|год=04.1971|DOI=10.2307/3350748}}</ref>. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал [[Мухамад Сухарта|Сухарта]] заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам<ref>{{кніга|аўтар=Rabasa, A.; Haseman, J.|спасылка=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2002/MR1599.pdf|загаловак=The Military and Democracy in Indonesia: Challenges, Politics, and Power|выдавецтва=RAND Corporation|год=2002}}</ref><ref name="Mietzner" >{{кніга|імя=M.|прозьвішча=Mietzner|спасылка=https://www.files.ethz.ch/isn/35255/PS023.pdf|загаловак=The Politics of Military Reform in Post-Suharto Indonesia: Elite Conflict, Nationalism, and Institutional Resistance|выдавецтва=East-West Center Washington|том=23}}</ref>. У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі»<ref>{{кніга|аўтар=Djiwandono, J.S.|загаловак=Civil-Military Relations in Indonesia: The Case of ABRI's Dual Function|выдавецтва=Routledge|год=1998|старонкі=45–58|isbn=978-0-429-50157-9}}</ref>. Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня<ref name="Mietzner" />. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю<ref>{{кніга|аўтар=McCulloch, L.|загаловак=The Military as an Economic Actor|выдавецтва=Palgrave Macmillan, London|старонкі=94–123|isbn=978-1-349-43323-0}}</ref>. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2023&locations=ID&start=2007&view=chart|загаловак=Military expenditure (% of GDP) - Indonesia|выдавецтва=World Bank}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Matthews, R.|загаловак=Indonesia's defense acquisition strategy|выданьне=Asian Security|том=21|нумар=2|старонкі=125—148|год=06.07.2025|DOI=10.1080/14799855.2025.2527088}}</ref>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданэзійская акупацыя Ўсходняга Тымору|захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору]] і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у [[Ачэг]]у і [[Заходняе Новае Папуа|Папуа]]{{Зноска|Friend|2003|Friend|269—273}}{{Зноска|Friend|2003|Friend|477—480}}. [[Ачэгаўскі канфлікт|Паўстаньне ў Ачэгу]] скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі<ref>{{артыкул|аўтар=Rusdianto, A.|загаловак=Implementation of Special Autonomy Policy in Papua Province|выданьне=International Journal of Progressive Sciences and Technologies|том=39|старонкі=457—464|год=06.2023|DOI=10.52155/ijpsat.v39.1.5404}}</ref>. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Baird, N.|загаловак=The Universal Periodic Review and West Papua: Beyond Invisibility?|выданьне=International Journal on Minority and Group Rights|том=32|нумар=1|старонкі=24—60|год=01.04.2024|DOI=10.1163/15718115-bja10158}}</ref>. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасьці ААН]]. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувэйт|Кувэйце]]<ref name="Buku Putih" >{{спасылка|спасылка=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|загаловак=Indonesia Military Strength|выдавецтва=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|копія=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. === Дзяржаўная сымболіка === Дзяржаўная сымболіка Інданэзіі рэглямэнтуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам, то бок у адпаведнасьці з законам аб дзяржаўным сьцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была ўхваленая ў 2009 годзе<ref name="UUD" >{{спасылка|спасылка=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|загаловак=Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskah|выдавецтва=Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat|копія=https://www.webcitation.org/659e94Wl7?url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="UU24" >{{спасылка|спасылка=http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|загаловак=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaan|выдавецтва=Sekretariat Negara|копія=https://web.archive.org/web/20101231110220/http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf|дата копіі=31.12.2010}}</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|значак|зьлева|[[Герб Інданэзіі]].]] [[Сьцяг Інданэзіі]] ўяўляе сабою прастакутны палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзьве гарызантальныя простыя роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацьверджаныя розныя памеры сьцяга дзеля розных дзяржаўных установаў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадзкіх імпрэзаў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязьменнай<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Чырвона-белы сьцяг упершыню пачаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэньня сьцяга і значэньне ягоных колераў дакумэнтальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сьцяга сярэдневечнай дзяржавы Маджапагіт, дзе чырвоны сымбалізуе адвагу, а белы — чысьціню памкненьняў. Існуе таксама вэрсія зьяўленьня інданэзійскага сьцяга ад [[Сьцяг Нідэрляндаў|нідэрляндзкага]], ад якога былі ўзятыя толькі два з трох колераў<ref name="Flags" >{{спасылка|спасылка=https://www.fotw.info/flags/id.html|загаловак=Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/616oBBP3M?url=https://www.fotw.info/flags/id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. Дзяржаўным [[герб Інданэзіі|гербам Інданэзіі]] ёсьць залатая мітычная птушка Гаруда з [[тарча (геральдыка)|тарчой]] на грудзях. Апярэньне Гаруды сымбалізуе 17 жніўня 1945 году, то бок дату абвяшчэньня стварэньня Рэспублікі Інданэзіі. Гэтак 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі ёсьць спасылкай на 1945 год, пр гэтым 8 пёраў у хвасьце сымбалізуе месяц жнівень, а 17 пёраў у кожным з крылаў ёсьць пазнакай 17 дня. У кіпцюрах Гаруда трымае срэбную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасьці» ({{мова-jv|Bhinneka Tunggal Ika|скарочана}}) ці літаральна «разнастайнасьць адзінае гэта»<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Шчыт на грудзях Гаруды складаецца з чатырох частак, а яшчэ адзін малы шчытком зьмешчаны ў цэнтры канструкцыі. Пяць элемэнтаў герба сымбалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалёгіі. Гэтак залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба ёсьць сымбалем веры ў адзінага Бога, а галава [[бантэнг]]у ў першай частцы ў барвовым полі ёсьць спасылкай на народнасьць, кіраваную прадстаўнічымі органамі, дрэва баньян на срэбным тле атаесамляе нацыянальнае адзінства, а рысавы парастак і галінка бавоўны ў трэцім срэбным полі спасылаюцца ўсеагульную сацыяльную справядлівасьць, ланцуг з круглявых і прастакутных зьвёнаў у чацвёртым полі ёсьць сымбалем справядлівага і цывілізаванага гуманізму. Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пас, які сымбалізуе роўнік, які пераразае Інданэзію<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Герб быў распрацаваны султанам [[Пантыянак]]у Гамідам II падчас ягонай працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданэзіі і зацьверджаны ў якасьці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданэзіі 11 лютага 1950 году<ref name="Hamid" >{{спасылка|спасылка=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|загаловак=Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultan|выдавецтва=Tempo|копія=https://www.webcitation.org/616oKImA2?url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|дата копіі=21.08.2011}}</ref>. [[Гімн Інданэзіі|Гімн Рэспублікі Інданэзіі]], вядомы як «Вялікая Інданэзія» ({{мова-id|Indonesia Raya|скарочана}}) складзены кампазытарам [[Ваге Рудольф Супратман|Ваге Рудольфам Супратманам]] у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў час кангрэсу моладзевых арганізацыяў 28 кастрычніка 1928 году. У якасьці дзяржаўнага гімну гэты твор ухвалілі ў дзень абвяшчэньня незалежнасьці краіны 17 жніўня 1945 году<ref name="UUD" /><ref name="IR" >{{спасылка|спасылка=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|загаловак=Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysia|копія=https://www.webcitation.org/616oMukBd?url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|дата копіі=21.08.2011}}</ref> . == Эканоміка == [[Файл:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|значак|Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці [[пальмавы алей|пальмавага алею]] ў [[Заходняя Ява|Заходняй Яве]]. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту<ref>Pacheco, P.; Gnych, S.; Dermawan, A.; Komarudin, H.; Okarda, B. (2017). «The Palm Oil Global Value Chain: Implications for Economic Growth and Social and Environmental Sustainability». Center for International Forestry Research — Working Paper. 220.</ref>.]] Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю<ref>[https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177 «Economy of Indonesia»]. Indonesia Investments.</ref>. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком [[Паўднёва-Ўсходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў [[Група дваццаці|G20]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150205230641/http://g20.org/ «G20 Presidency of Indonesia»]. G20.</ref>, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. [[Сфэра паслугаў]] зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%)<ref>[https://web.archive.org/web/20181126092751/https://www.statista.com/statistics/319236/share-of-economic-sectors-in-the-gdp-in-indonesia/ «Indonesia: Share of economic sectors in the gross domestic product (GDP) from 2008 to 2018»]. Statista.</ref>. Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца [[каўчук]]а, [[какава]] (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), [[перац|перца]], [[хінін]]а. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15{{%}} паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: [[рыс]], [[каўчукавае дрэва]], [[гарбата]], [[тытунь]], экзатычныя [[спэцыі]], [[пальма (дрэва)|пальма]] і г. д. [[Файл:Industry area - panoramio.jpg|значак|зьлева|Прамысловыя вытворчасьці ў [[Батам]]е.]] Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна<ref name="Elias">Elias, Stephen; Noone, Clare (2011). [https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf «The Growth and Development of the Indonesian Economy»]. Reserve Bank of Australia.</ref>. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі<ref name="Elias"/>. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на [[нафта|нафту]] ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%<ref>[https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X «Indonesia — Poverty and Wealth»]. Encyclopedia of the Nations.</ref>. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкім фінансавым крызісам]] 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%<ref>Titiheruw, Ira S.; Atje, Raymond (2008). «Managing Capital Flows: The Case of Indonesia». Asian Development Bank Institute Discussion Paper. 94: 9—10.</ref>. У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя<ref>Temple, Jonathan (15.08.2001). [https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf «Growing into trouble: Indonesia after 1966»]. University of Bristol.</ref> і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў<ref>Van der Eng, Pierre (4.02.2002). [https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf «Indonesia’s growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses»]. Australian National University.</ref> спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня<ref>[https://web.archive.org/web/20180125114318/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=11&sy=2007&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= «World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects — Indonesia»]. International Monetary Fund.</ref>, што дапамагло Інданэзіі перажыць [[Сусьветны эканамічны крызіс 2008—2013 гадоў|сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm «IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth»]. International Monetary Fund. </ref> і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг<ref>[https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940 «Fitch Upgrades Indonesia’s Rating to Investment Grade»]. Jakarta Globe.</ref>. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%<ref>Musyaffa, Iqbal (9.01.2020). [https://web.archive.org/web/20200110142100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-s-economy-grew-last-year-despite-shortfalls/1697593 «Indonesia’s economy grew last year despite shortfalls»]. Anadoly Agency.</ref>. У першы год сусьветнай [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміі каранавірусу]] эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220622092437/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/37584 «Indonesia Economic Prospects, June 2022: Financial Deepening for Stronger Growth and Sustainable Recovery»]. WorldBank.</ref>. === Турызм === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|значак|[[Барабудур]] у [[Цэнтральная Ява|Цэнтральнай Яве]] зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі<ref>Elliott, Mark (2003). «Indonesia». Melbourne: Lonely Planet Publications Pty Ltd. — С. 211—215. — ISBN 978-1-74059-154-6.</ref>.]] [[Турызм]] у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20221226010318/https://www.weforum.org/reports/travel-and-tourism-development-index-2021/explore-the-data#report-nav «Travel and Tourism Development Index 2021 Edition — Interactive Data and Economy Profiles»]. World Economic Forum.</ref>. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Сынгапур]]у, [[Малайзія|Малайзіі]] і [[Японія|Японіі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201206034809/https://www.bps.go.id/indicator/16/327/3/jumlah-kedatangan-wisatawan-mancanegara-ke-indonesia-menurut-negara-tempat-tinggal.html «Number of International Tourist Arrivals to Indonesia by Country of Residence»]. Statistics Indonesia. 2002—2019.</ref>. З 2011 году ''«Цудоўная Інданэзія»'' ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію<ref>Erwida, Maulia (6.01.2011). [https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html «Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign»]. The Jakarta Post.</ref>. Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі [[арангутаны|арангутанаў]]. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы [[Барабудур]] і [[Прамбанан]], а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]], у тым ліку нацыянальны парк [[Камода (нацыянальны парк)|Камода]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Jakarta.jpg|значак|Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны [[Джакарта|Джакарты]].]] Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25{{%}}<ref>https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 Fifty years needed to bring population growth to zero"]. Waspada Online.</ref>. [[Ява]] — самы густанаселены востраў у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island «Highest population, island»]. Guinness World Records.</ref>, дзе пражывае 56{{%}} насельніцтва краіны<ref name="bps">[https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf «Hasil Sensus Penduduk 2020»]. Statistics Indonesia. 2021. — С. 9.</ref>. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км²<ref name="bps"/>, што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек<ref>Nitisastro, Widjojo (2006). [https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC «Population Trends in Indonesia»]. Equinox Publishing. — С. 268. — ISBN 9789793780436.</ref>. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году<ref>[https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf «World Population Prospect: 2017 Revision»]. United Nations Department of Economics and Social Affairs.</ref>. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году. Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу [[Джакарта|Джакарты]] і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў [[Папуа (правінцыя)|Папуа]], якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады<ref>[https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191 «BBC: First contact with isolated tribes?»]. Survival International.</ref>. На 2017 год каля 54,7{{%}} насельніцтва пражывае ў гарадах<ref>[https://web.archive.org/web/20210812214024/https://ourworldindata.org/grapher/share-of-population-urban «Share of people living in urban areas, 2017»]. Our World in Data.</ref>. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition»]. Demographia.</ref>. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў [[Малайзія|Малайзіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], [[Тайвань|Тайвані]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]], [[Сынгапур]]ы, [[Ганконг]]у, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>Krisetya, Beltsazar (14.09.2016). [https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7 «Tapping the Indonesian Diaspora Potential»]. Forum for International Studies.</ref>. Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў [[мусульмане]] і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага [[хрысьціянства|хрысьціяне]], ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых. === Этнічныя групы і мовы === [[Файл:Sarungan.jpg|значак|зьлева|Купа [[яванцы|яванцаў]] у нацыянальных строях.]] Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў<ref name="statistics">Na’im, Akhsan; Syaputra, Hendry (2010). [https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf «Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians»]. Statistics Indonesia.</ref>. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад [[аўстранэзійцы|аўстранэзійскіх]] народаў, чые мовы паходзяць ад [[прааўстранэзійскія мовы|прааўстранэзійскай мовы]], якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — [[мэланэзійцы]], якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок [[Малуцкія астравы]], заходнюю частку [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]] і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў<ref>Dawson, B.; Gillow, J. (1994). «The Traditional Architecture of Indonesia». London: Thames and Hudson Ltd. p. 7. ISBN 978-0-500-34132-2.</ref><ref>Truman Simanjuntak; Herawati Sudoyo; Multamia R.M.T. Lauder; Allan Lauder; Ninuk Kleden Probonegoro; Rovicky Dwi Putrohari; Desy Pola Usmany; Yudha P.N. Yapsenang; Edward L. Poelinggomang; Gregorius Neonbasu (2015). [https://web.archive.org/web/20221225091356/https://gln.kemdikbud.go.id/glnsite/diaspora-melanesia-di-nusantara/ «Diaspora Melanesia di Nusantar»]. Direktorat Sejarah, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan. — ISBN 978-602-1289-19-8.</ref>. [[Файл:Indonesia Ethnic Groups Map English.svg|значак|Мапа этнічных групаў Інданэзіі.]] [[Яванцы]] зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2{{%}} насельніцтва<ref name="statistics"/>. Яны дамінуюць у палітыцы<ref>Kingsbury, Damien (2003). «Autonomy and Disintegration in Indonesia». Routledge. — С. 131. — ISBN 0-415-29737-0.</ref>. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. [[Сунданцы]] ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4{{%}}), за якой рушаць [[малайцы]], [[батакі]], [[мадурцы]], [[бэтаві]], [[мінангкабаў (народ)|мінангкабаў]] і народы [[бугі]]. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|256}}. Афіцыйнай мовай краіны ёсьць [[інданэзійская мова|інданэзійская]], якая зважаецца варыянтам [[малайская мова|малайскай мовы]], базуючыся на ейным [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыжным]] дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў [[лінгва франка]] архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html «The History of Indonesian»]. Language Translation, Inc.</ref>. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў<ref name="ethnologue">Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. [https://web.archive.org/web/20190626224541/https://www.ethnologue.com/country/ID/languages «Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition»]. SIL International.</ref>, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 [[папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref name="ethnologue"/>. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае [[яванская мова|яванская]], якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне [[Джак’якарта (спэцыяльная акруга)|Джак’якарта]]<ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Details/162614/perda-no-2-tahun-2021 «Peraturan Daerah Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 2 Tahun 2021 tentang Pemeliharaan dan Pengembangan Bahasa, Sastra, dan Aksara Jawa (Regional Regulation 2)»]. Governor of Special Region of Yogyakarta.</ref>. У 1930 годзе колькасьць [[нідэрляндцы|нідэрляндцаў]], іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4{{%}} ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref>van Nimwegen, Nico (2002). [https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf «The Demographic History of the Dutch in the East Indies»]. Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.</ref>. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў [[нідэрляндзкая мова|нідэрляндзкай мовы]] аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў<ref>Baker, Colin; Prys Jones, Sylvia (1998). [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC «Encyclopedia of bilingualism and bilingual education»]. Multilingual Matters Ltd. — С. 202. — ISBN 9781853593628.</ref>. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя<ref>Ward, Kerry (2009). «Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company». Cambridge: Cambridge University Press. — С. 322—342. — ISBN 978-0-521-88586-7.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Pradaksina.jpg|значак|зьлева|Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.]] Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то [[іслам]], [[пратэстанцтва]], [[каталіцтва]], [[індуізм]], [[будызм]], [[канфуцыянства]]<ref>Shah, Dian A. H. (2017). [https://web.archive.org/web/20230309152557/https://books.google.com/books?id=8ek4DwAAQBAJ&q=Constitutions%2C%20Religion%20and%20Politics%20in%20Asia%3A%20Indonesia%2C%20Malaysia&pg=PR6 «Constitutions, Religion and Politics in Asia: Indonesia, Malaysia and Sri Lanka»]. Cambridge: Cambridge University Press. — ISBN 978-1-107-18334-6.</ref><ref name="Marshall">Marshall, Paul (2018). [https://doi.org/10.1080%2F15570274.2018.1433588 «The Ambiguities of Religious Freedom in Indonesia»]. The Review of Faith & International Affairs. 16 (1): 85-96. — [[doi:10.1080/15570274.2018.1433588]].</ref> і рэлігіі карэннага насельніцтва<ref name="Marshall"/><ref>[https://web.archive.org/web/20240229034716/https://nasional.kompas.com/read/2016/12/07/09405241/penjelasan.pemerintah.terkait.pentingnya.kolom.agama.di.kk.dan.ktp «Penjelasan Pemerintah Terkait Pentingnya Kolom Agama di KK dan KTP»]. Kompas.</ref>, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны<ref name="1945Constitution"/>. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7{{%}}), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце{{Зноска|Ricklefs2001|2001|Ricklefs|379}}, прычым [[сунізм|суніты]] складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99{{%}})<ref>[https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/ «Sunni and Shia Muslims»]. Pew Research Center.</ref>. [[шыізм|Шыіты]] і [[агмадызм|агмадыты]], адпаведна, складаюць 1{{%}} (1—3 мільёны) і 0,2{{%}} (200 000—400 000) мусульманаў<ref name="Marshall"/>. Каля 10{{%}} інданэзійцаў прыяналежаць на [[хрысьціянства]], пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях<ref>[https://web.archive.org/web/20221206002546/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238298 «International Religious Freedom Report for 2014, Indonesia»]. U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, 2014.</ref>. Большасьць індуістаў — балійцы<ref>Oey, Eric (1997). «Bali» (3rd ed.). Singapore: Periplus Editions. — ISBN 978-962-593-028-2.</ref>, а большасьць будыстаў — [[кітайцы]]-інданэзійцы<ref>Suryadinata, Leo, ed. (2008). [https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&pg=PA98 «Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia»]. Institute of Southeast Asian Studies. — ISBN 9789812308351.</ref>. [[Файл:Salah Satu Upacara Besar Di Pura Agung Besakih.jpg|значак|Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.]] Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся [[анімізм]]у і [[дынамізм]]у, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў<ref name="Ooi">Ooi, Keat Gin, ed. (2004). «Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)». ABC-CLIO. — С. 177. — ISBN 978-1-57607-770-2.</ref>. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі ([[х’ян]]) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы<ref name="Ooi"/>. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі [[сунда вівітан]], даяцкі [[кахарынган]] і яванскі [[кеявэн]]. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія [[абанганы]], балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі<ref>Magnis-Suseno, F. (1981). «Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life». PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997. — С. 15—18. — ISBN 979-605-406-X.</ref>. Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства [[Салаканагара]] на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным [[Вялікая Індыя|індыянізаваным]] каралеўствам на архіпэлягу. [[Будызм]] зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як [[Маджапагіт]], [[Сайлендра]], [[Шрывіджая]] і [[Матарам]]. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру<ref>Rachman, T. (2013). «'Indianization' of Indonesia in an Historical Sketch». International Journal of Nusantara Islam. 1 (2).</ref><ref>Sedyawati, Edi (19.12.2014). [https://web.archive.org/web/20170415194440/https://www.sanskritimagazine.com/india/global-influence-of-hinduism/influence-hinduism-buddhism-indonesian-culture/ «Influence of Hinduism and Buddhism on Indonesian culture»]. Sanskriti Magazine.</ref>. [[Файл:Masjid Baiturrahman - panoramio.jpg|значак|зьлева|Вялікі [[мячэт Байтуррагман Рая]] ў [[Банда-Ачэ]].]] [[Іслам]] трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам [[шафійскі мазгаб|шафійскай]] школы, а таксама [[суфізм|суфійскімі]] гандлярам з [[Індыйскі субкантынэнт|Індыйскага субкантынэнту]] і паўднёвай [[Арабійскі паўвостраў|Арабіі]] яшчэ ў VIII стагодзьдзі<ref>Martin, Richard C. (2004). «Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Vol. 2: M-Z». Macmillan.</ref><ref>Gerhard Bowering et al. (2012). «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — С. xvi. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры)<ref>[https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html «Indonesia — Bhineka Tunggal Ika»]. Centre Universitaire d’Informatique.</ref>{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|12—14}}. Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік [[Чжэн Хэ]] і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах<ref>Taufiq Tanasaldy. «Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia». Brill Academic. — ISBN 978-90-04-26373-4.</ref><ref>Gerhard Bowering et al.. «The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought». Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-13484-0.</ref>. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры. [[Файл:Patung Tuan ma-Semana Santa.jpg|значак|Каталіцкая цырымонія на [[пакутны тыдзень]] у [[Ларантука|Ларантуцы]].]] Распаўсюдам [[каталіцтва]] займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт [[Францішак Ксавэры]], які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|25—26}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml «About St Francis Xavier»]. Catholic Archdiocese of Sydney.</ref>. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай [[Гішпанія|Гішпаніі]]. [[Пратэстанцтва]] перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] і [[лютэранства|лютэранскіх]] місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|28}}{{Зноска|Ricklefs1991|1991|Ricklefs|62}}<ref>Vickers, Adrian (2005). [https://archive.org/details/historyofmoderni00adri «A History of Modern Indonesia»]. Cambridge University Press. — С. 22. — ISBN 0-521-54262-6.</ref><ref>Goh, Robbie B.H. (2005). «Christianity in Southeast Asia». Institute of Southeast Asian Studies. — С. 80. — ISBN 978-981-230-297-7.</ref>. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php «Indonesia — Asia»]. Reformed Online.</ref>. На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць [[габрэі|габрэяў]], пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Манада|Манадзе]] і [[Сурабая|Сурабаі]]<ref>Ayala Klemperer-Markman. [https://web.archive.org/web/20190804011540/https://www.bh.org.il/jewish-community-indonesia/ «The Jewish Community in Indonesia»]. Translated by Julie Ann Levy. Beit Hatfutsot.</ref>. [[Юдаізм]] калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе [[Сукарна|Сукарны]], але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году<ref>Aryani, Sekar Ayu (25.06.2022). [https://doi.org/10.14421%2Fajis.2022.601.199-226 «Dialectic of Religion and National Identity in North Sulawesi Jewish Communities in The Perspective of Cross-Cultural and Religious Psychology»]. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies. 60 (1). Al-Jamiah Research Centre: 199—226. — [[doi:10.14421/ajis.2022.601.199-226]].</ref>. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога [[Шаар Гашамаім]], разьмешчанай у [[Паўночны Сулавэсі|Паўночным Сулавэсі]], блізу 31 км ад Манады<ref>Wullur, Frangky (25.12.2019). [https://beritamanado.com/bupati-royke-roring-resmikan-synagogue-shaar-hashamayim/ «Bupati Minahasa Royke Roring Resmikan Synagogue Shaar Hashamayim»]. Beritamanado.</ref>. На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы [[Мухамад Сухарта|Мухамада Сухарты]] многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця<ref>[https://web.archive.org/web/20180827174002/http://www.pewforum.org/2018/06/13/how-religious-commitment-varies-by-country-among-people-of-all-ages/ «How religious commitment varies by country among people of all ages»]. Pew Research Center.</ref><ref>Pearce, Jonathan MS (28.10.2018). [https://web.archive.org/web/20181028170242/https://www.patheos.com/blogs/tippling/2018/10/28/religion-in-indonesia-an-insight/ «Religion in Indonesia: An Insight»]. Patheos.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:No 18 Rektorat Universitas Indonesia.jpg|значак|Будынак рэктарату [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт|Інданэзійскага ўнівэрсытэту]].]] Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў<ref>al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro (9.03.2013). [https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years «Awakening Indonesia’s Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years»]. The World Bank Blog.</ref>. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна<ref>Tan, Charlene (2014). [https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf «Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia»]. Nanyang Technological University.</ref>. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93{{%}} дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36{{%}} выпускнікоў школаў<ref name="unesco">[https://web.archive.org/web/20170821124830/http://uis.unesco.org/en/country/ID «Indonesia»]. UNESCO Institute for Statistics.</ref>. Узровень пісьменнасьці складае 96{{%}}, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6{{%}} ВУП<ref name="unesco"/>. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74{{%}}) разьмешчаная на [[Суматра|Суматры]] і [[Ява|Яве]]<ref>Huda, Nur; Pawennei, Irsan; Ratri, Andhina; Taylor, Veronica L. (1.12.2020). [https://web.archive.org/web/20210928070135/https://www.ksi-indonesia.org/assets/uploads/original/2021/02/ksi-1613637314.pdf «Making Indonesia’s Research and Development Better»]. Centre for Innovation Policy and Governance. — С. 36.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200924060508/https://www.asiasentinel.com/p/indonesia-unequal-higher-education «Indonesia’s Unequal Higher Education»]. Asia Sentinel. </ref>. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць [[Інданэзійскі ўнівэрсытэт]], [[Унівэрсытэт Гаджа Мада]] і [[Бандунскі тэхналягічны інстытут]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220716164900/https://www.topuniversities.com/universities/indonesia?country=%5BID%5D&sorting=%5Brankings_htol «List of Universities in Indonesia»]. QS World University Rankings.</ref>. == Транспарт == === Водны === [[Файл:KM Lawit.JPG|значак|зьлева|Пасажырскі тэрмінал сурабайскага порту Танджунг Пэрак, аднаго з найбольшых у краіне.]] З улікам раскіданасьці краіны на архіпэлягах водны транспарт гістарычна адыгрывае ў ейным сацыяльна-эканамічным жыцьці асаблівую ролю. Паводле працягласьці афіцыйна зарэгістраваных унутрынацыянальных марскіх маршрутаў даўжынёю {{Лік|21579}} км на 2005 год краіна займае 5 месца ў сьвеце. Большасьць частка водных шляхоў ахоплівае [[Калімантан]], а яшчэ кажная з чвэрці трапляе на [[Суматра|Суматры]] і [[Новая Гвінэя|Новую Гвінэю]]. Водныя шляхі вельмі запатрабаваныя, бо рэкі на гэтых астравах недастаткова шырокія, каб зьмясьціць сярэднія суднiны. Акрамя таго, аўтамабільныя і чыгуначныя шляхі ня вельмі разьвітыя на Калімантане і ў Папуа ў адрозьненьні ад [[Ява|Явы]], якая ёсьць высокаразьвітым востравам<ref>{{спасылка|аўтар=Guerin, Bill|спасылка=http://kerrycollison.net/index.php?/archives/2805-Politics-and-Business-Mix-in-Indonesia.html|загаловак=Politics and Business Mix in Indonesia|выдавецтва=Kerry B. Collison|дата публікацыі=21.07.2006|копія=https://web.archive.org/web/20080510232006/http://kerrycollison.net/index.php?%2Farchives%2F2805-Politics-and-Business-Mix-in-Indonesia.html|дата копіі=10.05.2008}}</ref>. Рачны транспарт у той ці іншай ступені выкарыстоўваецца практычна паўсюдна, аднак сур’ёзнае значэньне як сродак грузавых і пасажырскіх перавозак мае, перш за ўсё, на Калімантане, у тым ліку праз наяўнасьць там найбольш паўнаводных рэкаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/gaya/2009/08/31/622/Pesona-di-Bawah-Garis-Katulistiwa|загаловак=Pesona di Bawah Garis Katulistiwa|выдавецтва=Suara Merdeka|копія=https://www.webcitation.org/659eE4NmR?url=http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/gaya/2009/08/31/622/Pesona-di-Bawah-Garis-Katulistiwa|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.borneotourgigant.com/Rukun_Damai.html|загаловак=Visit Rukun Damai Dayak Longhouse|выдавецтва=Gigantara}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://baritobasin.wordpress.com/2008/05/26/barito-induk-sungai|загаловак=Sungai Barito: Induk Sungai di Kalimantan Selatan dan Tengah|копія=https://www.webcitation.org/659eJgeVg?url=http://baritobasin.wordpress.com/2008/05/26/barito-induk-sungai|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Частыя паромныя перавозкі злучаюць праз пратокі блізкія адзін да аднага астравы, асабліва ў ланцугу астравоў, які цягнецца ад Суматры празь Яву да [[Малыя Зондзкія астравы|Малых Зондзкіх астравоў]]. На ажыўленых пераправах паміж Суматрай, Явай і [[Балі (востраў)|Балі]] працуюць некалькі аўтамабільных паромаў часта цэлыя содні. Маюцца таксама міжнародныя паромныя перавозкі праз [[Малацкая пратока|Малацкую пратоку]], якія злучаюць Суматру з [[Малайзія]], а таксама робяць злучнасьць паміж [[Сынгапур]]ам і найбліжэйшымі інданэзійскімі астравамі, як то востравам [[Батам]]. Паромныя перавозкі ажыцьцяўляюцца дзяржаўнай кампаніяй [[ASDP Indonesia Ferry]] і некалькімі прыватнымі апэратарамі. [[Файл:Pelni Schifffahrtsnetz 2006.png|значак|Гандлёвыя водныя шляхі кампаніі [[Pelni]].]] Сярод буйных партоў і гаваняў вылучаюцца парты [[Бітунг]]у, [[Чылачап]]у, [[Чырэбон]]у, [[Джакарта|Джакарты]], [[Купанг]]у, [[Палембанг]]у, [[Сэмаранг]]у, [[Сурабая|Сурабаі]] і [[Макасар]]ы. Партамі кіруюць розныя інданэзійскія партовыя карпарацыі, пранумараваныя ад I да IV. Кожная зь іх мае юрысдыкцыю над рознымі рэгіёнамі краіны, прычым I робіць апэрацыі на захадзе, а IV — на ўсходзе. [[Танджунг-Прыёк (порт)|Порт Танджунг-Прыёку]] ў Джакарце ёсьць найбольш загружаным портам Інданэзіі, які апрацоўвае больш за 5,20 мільёнаў [[двацацціфутавы эквівалент|teu]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|загаловак=Top 50 World Container Ports|выдавецтва=World Shipping Council|дата публікацыі=2015|копія=https://web.archive.org/web/20171115163646/http://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports|дата копіі=15.11.2017}}</ref>. === Аўтамабільны === [[Файл:New DAMRI Tourista SR2 Laksana.jpg|значак|зьлева|Міжгародні аўтобус кампаніі [[Perum DAMRI]].]] У Інданэзіі налічваецца {{Лік|283102}} кілямэтраў асфальтаваных шашэйных дарог і {{Лік|213505}} кілямэтраў грунтавых шашэйных дарог паводле ацэнак на 2011 год. Чатыры галоўныя шашы Інданэзіі клясыфікуюцца як частка Азіяцкай сеткі шашэйных дарог, як то адрэзак AH2 на [[Ява|Яве]] і Балі, AH25 і AH151 на [[Суматра|Суматры]], AH152 на Яве і адрэзак AH150 на [[Калімантан]]е. Некаторыя зь іх пранумараваныя, але пакуль толькі на Яве і (часткова) на Суматры. Частасьць і якасьць дарожнай сеткі ў розных рэгіёнах краіны вельмі нераўнамерныя ў сілу істотных адрозьненьняў у населенасьці і эканамічным разьвіцьці гэтых рэгіёнаў, то бок найвышэйшыя адпаведныя паказьнікі назіраюцца на Яве, а мінімальныя можна знайсьці на інданэзійскіх тэрыторыях Калімантану і [[Новая Гвінэя|Новай Гвінэі]]. Дзеля перавозкі дарогамі Інданэзіі выкарыстоўваецца шырокі спэктар транспартных сродкаў. Аўтобусныя перавозкі дасяжныя ў большасьці рэгіёнаў, падлучаных да дарожнай сеткі. Паміж буйнымі гарадамі, асабліва на Суматры, Яве і Балі, рэйсы частыя і беспасярэднія з шматлікімі экспрэсавымі рэйсамі без прыпынкаў да канчатковага пункту прызначэньня. Міжгароднія аўтобусныя перавозкі пераважаюць сярод усіх наземных транспартных паслугаў, бо звычайна добра злучаюць гарады як у межах аднаго вострава, гэтак і паміж астравамі, дзякуючы паромным пераправам. Кампаніі-апэратары міжгародніх аўтобусаў звычайна называюцца абрэвіятурай P.O., а некалькі буйных кампаніяў працуюць пераважна на Яве і Суматры. Найдаўжэйшы маршрут міжгародніх аўтобусных перавозак у Інданэзіі абслугоўваецца кампаніяй P.O. Antar Lintas Sumatera, якая злучае [[Мэдан]] на Паўночнай Суматры і [[Джэмбэр]] ва Ўсходняй Яве. Гэтая тыднёвая аўтобусная лінія працяжнасьцю ў 2920 кілямэтраў<ref>{{спасылка|спасылка=https://kumparan.com/kumparanoto/daftar-po-bus-yang-punya-trayek-terjauh-di-indonesia-1uRfUYoe01i|загаловак=Daftar PO Bus yang Punya Trayek Terjauh di Indonesia|выдавецтва=kumparan}}</ref>. Рост колькасьці такога кшталту аўтобусных перавозак адбыўся пасьля завяршэньня будаўніцтва адрэзка [[Трансьяванская шаша|Трансьяванскай шашы]], які злучае [[Джакарта|Джакарту]] і [[Сурабая|Сурабаю]], у 2018 годзе. У гэты час некаторыя міжгароднія аўтобусныя службы пачалі эксплуатаваць парк двухпавярховых аўтобусаў<ref>{{спасылка|аўтар=Radityasani, Muhammad Fathan|спасылка=https://otomotif.kompas.com/read/2020/10/13/172500415/ini-daftar-bus-akap-double-decker-via-tol-trans-jawa|загаловак=Ini Daftar Bus AKAP Double Decker via Tol Trans Jawa|выдавецтва=Kompas Cyber Media|дата публікацыі=13.10.2020}}</ref>. === Чыгуначны === Чыгуначны транспарт пачаў разьвівацца ў часы нідэрляндзкай калянізацыі, а першая чыгунка зьявілася на астравах у 1867 годзе. Станам на 2009 год працягласбць чыгуначных шляхоў складае 5042 км — 35-е месца ў сбвеце. [[Электрацягнік|Электрыфікаваных]] чыгунак 565 км. У якасьці нацыянальнага стандарту прынятая гэтак званая [[Капская каляіна]] шырынёю 1067 мм. Дзеля разьвіцьця чыгуначнай сеткі характэрныя тыя ж рэгіянальныя дыспрапорцыі, што і для аўтадарожнай. [[Файл:KCIC400AF at Kopo, Bound for Halim (cropped).jpg|значак|Цягнік хуткаснай чыгуначнай лініі паміж [[Джакарта]]й і [[Бандунг]]ам.]] Асноўныя чыгуначныя магістралі Інданэзіі кіруюцца [[Kereta Api Indonesia]] і ейнымі даччынымі кампаніямі. Гэты апэратар ажыцьцяўляюць як пасажырскія, гэтак і грузавыя перавозкі. Большасьць чыгунак пабудаваная на востраве Ява. На Суматры маюцца чатыры асобныя чыгуначныя сеткі, сярод якіх адная месьціцца ў [[Ачэг]]у, яшчэ адная ў Паўночнай Суматры, а іншыя ў Заходняй Суматры і апошняя ў Паўднёвай Суматры і [[Лампунг]]у. Паўднёвы Сулавэсі мае чыгуначную сетку ў акрузе Бару ў выніку будаўніцтва [[Транссулавэская чыгунка|Транссулавэскай чыгункі]], першая фаза якой улучае 146-кілямэтровы маршрут ад [[Макасар]]у да [[Парэпарэ]], які быў завершаны ў лістападзе 2022 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.merdeka.com/uang/pernah-direncanakan-tahun-1915-kereta-api-pertama-di-sulawesi-akhirnya-beroperasi.html|загаловак=Pernah Direncanakan Tahun 1915, Kereta Api Pertama di Sulawesi Akhirnya Beroperasi|выдавецтва=merdeka.com|дата публікацыі=10.03.2023}}</ref>. У іншых частках Інданэзіі чыгунак няма, але новыя сеткі разьвіваюцца на такіх астравах, як то Калімантан<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2012/11/14/central-kalimantan-s-28b-coal-railway-kick-early-next-year.html New railway on Kalimantan]</ref> і Новая Гвінэя. Міжгародняя чыгуначная сетка дапаўняецца мясцовымі прыгараднымі чыгуначнымі маршрутамі, асабліва ў аглямэрацыях Джакарты і Сурабаі. У Джакарце прыгарадная лінія KRL перавозіць больш за мільён пасажыраў на дзень<ref>{{навіна|спасылка=https://jakartaglobe.id/business/commuter-line-passes-milestone-of-1m-daily-passengers|загаловак=Commuter Line Passes Milestone of 1m Daily Passengers|выдавец=Jakarta Globe}}</ref>. У 2019 годзе ў пачаў працу [[Джакарцкі мэтрапалітэн]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.indoindians.com/mrt-and-lrt-jakartas-new-rapid-transportation-coming-soon/|загаловак=MRT and LRT, Jakarta's New Rapid Transportation: Coming Soon|выдавецтва=Indo Indians|дата публікацыі=25.09.2017|копія=https://web.archive.org/web/20180117032821/https://www.indoindians.com/mrt-and-lrt-jakartas-new-rapid-transportation-coming-soon/|дата копіі=17.01.2018}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Alexander, Hilda B.|спасылка=http://properti.kompas.com/read/2016/10/22/162355221/lrt.palembang.beroperasi.juni.2018|загаловак=Palembang LRT to begin operation in June 2018|выдавец=Kompas|дата публікацыі=22.10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161029175950/http://properti.kompas.com/read/2016/10/22/162355221/lrt.palembang.beroperasi.juni.2018|дата копіі=29.10.2016}}</ref>. У 2023 годзе ў Інданэзіі зьявілася першая хуткасная чыгуначная лінія Whoosh, якая злучыла Джакарту і [[Бандунг]] у рамках праекта, распрацаванага сумесна з [[Кітай|Кітаем]]<ref>{{артыкул|аўтар=Zufarihasan, R.|загаловак=Recent developments in high-speed railway in Indonesia: Superstructure construction and track infrastructure|выданьне=Transportation Research Interdisciplinary Perspectives|том=31|год=21.03.2025|DOI=10.1016/j.trip.2025.101385}}</ref>. == Культура == Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|5}}{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|8—9}}<ref>Henley, David (2015). «Indonesia. The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism». John Wiley & Sons, Inc. — С. 1—7. — [[doi:10.1002/9781118663202.wberen460]]. ISBN 978-1-118-66320-2.</ref> мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва<ref name="ethnologue"/><ref name="statistics"/> з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар [[ваянг]], [[крыс]], [[батык]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 «Indonesian Batik»]. UNESCO.</ref>, [[пэнчак сілат]], [[ангклунг]], [[гамэлан]] і тры жанры традыцыйнага балійскага танца<ref>[https://web.archive.org/web/20171222052039/https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists «Indonesia — Intangible heritage, cultural sector»]. UNESCO.</ref>. === Мастацтва і архітэктура === [[Файл:Raden Saleh - Six Horsemen Chasing Deer, 1860.jpg|значак|зьлева|''«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем»'' (1860) працы [[Радэг Салег]].]] Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь [[Індыя|Індыі]], арабскага сьвету, [[Кітай|Кітаю]] і [[Эўропа|Эўропы]] — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем<ref>[https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html «Indonesian Arts and Crafts»]. Living in Indonesia</ref>. Жывапіс добра разьвіты на [[Балі (востраў)|Балі]], жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі [[камасан]] або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах [[чандзі]] ва ўсходняй Яве<ref>Forge, Anthony (1978). [https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf «Balinese Traditional Paintings»]. The Australian Museum.</ref>. [[Файл:Museum Balla Lompoa.jpg|значак|Дом [[бугі]] ў Паўднёвым Сулавэсі.]] Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі [[рума адат]]. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю<ref>Reimar Schefold; P. Nas; Gaudenz Domenig, eds. (2004). [https://books.google.com/books?id=Oup15S3lTDAC «Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture»]. NUS Press. — С. 5. — ISBN 978-9971-69-292-6.</ref>. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і [[бамбук]]а з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[сьвіран|сьвірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі). Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі [[нэаліт]]у — мэнгіры, уступістыя [[курган]]ы, [[дальмэны]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі [[андэзыт]]у), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. === Музыка === [[Файл:Tari Pendet.jpg|значак|зьлева|Інданэзійскія танцоркі.]] Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі [[гукарад]]амі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны [[сэлендэра]] і сяміступенны [[пэлог]]. Агулам характэрныя разьвітыя [[гетэрафанія]] і [[поліфанія]], перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры [[гамэлан]]а, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: [[ксыляфон]] [[гамбанг]], мэталафон [[гендэр (музыкальны інструмэнт)|гендэр]], ляжачыя [[гонг]] [[бананг]], бубны [[генданг]]. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы [[крангчонг|падобнага на гітару музычнага інструмэнта]], які выкарыстоўваецца як [[акампанэмэнт]]. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр [[дангдут]], які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі. [[Файл:Angklung-arumba.jpg|значак|Музыка выцінае на [[ангклунг]]у.]] У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам [[клясычная музыка|клясычнай]], гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку [[поп-музыка|поп]] і [[рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць [[Суджасьмін]], Ахмад Пасарыбу, [[Сусьбіні]]. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе. Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу<ref>[https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html «Indonesia Tourism: The Dance and Theater in the Archipelago»]. Indonesia Tourism.</ref>. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені [[Японія|Японіі]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэі]]. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй<ref>Chua Mei Lin (2011). [https://web.archive.org/web/20201206060336/https://www.nhb.gov.sg/spm/-/media/spm/documents/indonesia-land-of-dance-and-dragon.pdf?la=en «Land of Dance & Dragon»]. National Heritage Board.</ref>. === Тэатар і кінэматограф === [[Файл:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|значак|зьлева|[[Пандавы|Пандава]] і [[Крышна]] ў выкананьні тэатру [[ваянг]].]] [[Файл:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|значак|Афіша першага фільму каляніяльных часоў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]».]] [[Ваянг]], яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то ''«[[Рамаяна]]»'' і ''«[[Магабгарата]]»''<ref>[https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf «Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java»]. Gamelan.</ref>. Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія [[лудрук]] і [[кетапрак]], сундскую [[сандывару]], бэтавійскі [[ленонг]]<ref>Dewangga, Kusuma (10.11.2013). [https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html «Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)»]. Indonesia’s Global Portal.</ref> і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару<ref name=britannica/>. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як [[рандай]] народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях<ref>Pauka, Kirstin (1998). «The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre». The Drama Review. 42 (1): 113—121. — [[doi:10.1162/105420498760308706]].</ref><ref name="globalshakespeares">[https://web.archive.org/web/20160316100101/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/ «Randai (Indonesian folk theater form, uses silat)»]. MIT Global Shakespeares.</ref> і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня<ref name="globalshakespeares"/>. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва<ref>Hatley, Barbara (13.11.2017). [https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre «Review: Indonesian post-colonial theatre»]. Inside Indonesia.</ref>. Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «[[Лутунг Касарунг (фільм)|''Лутунг Касарунг'']]»<ref>Sitorus, Rina (30.11.2017). [https://web.archive.org/web/20191122042803/https://theculturetrip.com/asia/indonesia/articles/the-reformation-of-indonesian-film/ «The Reformation of Indonesian Film»]. The Culture Trip.</ref>, нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. [[Усмар Ісмаіл]], які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно<ref>[https://web.archive.org/web/20190409155237/https://time.com/5206668/google-doodle-usmar-ismail-indonesia/ «Today Is the 97th Birthday of the Father of Indonesian Cinema. Here’s What You Should Know About Usmar Ismail»]. Time.</ref>. У апошнія гады эпохі [[Сукарна]] кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку<ref name="Sen">Sen, Krishna (2006). Giecko, Anne Tereska (ed.). [https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse/page/96 «Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order»]. Oxford/New York: Berg. — С. 96—107. — ISBN 978-1-84520-237-8.</ref>. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «''[[Раб д’ябла]]''» (1980), «''[[Нагабонар]]''» (1987), «''[[Тшут на дыен]]''» (1988), «''[[Кататан сі Бой]]''» (1989) і камэдыі стылю [[варкоп]]у. З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне<ref name="Sen"/>. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла<ref>Kristianto, JB (2.07.2005). [https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm «The Last 10 Years of Indonesia’s Film Industry»]. Kompas</ref>. Як прыклад можна прывесьці фільм «[[Рэйд (фільм)|''Рэйд'']]», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. У 2022 годзе фільм ''«[[ККН у вёсцы танцораў]]»'' пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах<ref>Shackleton, Liz (22.12.2022). [https://web.archive.org/web/20221225073509/https://deadline.com/2022/12/indonesian-films-record-box-office-kkn-di-desa-penari-satans-slaves-2-disney-1235204953/ «Indonesian Films Race Past Pre-Pandemic Admissions Record; 'KKN Di Desa Penari', 'Satan’s Slaves 2', Disney Movies Top 2022 Box Office; Theatrical Market Set For Growth»]. Deadline.</ref>. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку [[інданэзійскі кінафэстываль|фэстываль інданэзійскага кіно]], які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году. === Кухня === З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя [[страва|стравы]], першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў [[кітайская кухня|кітайскай кухні]]<ref name="Кухня-анг">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|значак|зьлева|Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў [[соевая падліва|соевай падліве]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[гарбата]] чаю зь [[лёд]]ам.]] Асноўным [[вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], [[тэмпэ]], сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць [[насі-гарэнг]], то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць [[тумпэнг]] — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-анг" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні [[хлеб]] не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-анг" /><ref name=autogenerated9 />. [[Файл:Nasi ramas rendang.JPG|значак|[[Насі-паданг]] з [[рэнданг]]ам, [[гулай|гулаем]] і гароднінай.]] Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, [[бараніна]], казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[сьвініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]], мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з [[курыца|курыцы]], казьляціны або бараніны, а таксама [[отак-отак]] — здробленыя катлеты з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд [[суп]]ы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца [[крупук]] — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[крэвэткі|крэвэтачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да эўрапейскай [[салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соўс]]ам. Часта падаецца ласунак з трапічнай [[садавіна|садавіны]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спэцыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага [[трысьнёг|трысьнягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алькаголь]] ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як [[туак]]. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а [[бамбузэ]] зь зерня бамбука<ref name="Кухня-анг" /><ref>[https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == Спорт == Распаўсюд сярод інданэзійцаў эўрапейскіх відаў спорту пачаўся ў час нідэрляндзкай калянізацыі, але пераважна толькі сярод арыстакратычных колаў. Улады незалежнай Інданэзіі, звычайна, надавалі вялікую ўвагу разьвіцьцю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і [[Інданэзійскі нацыянальны камітэт па спорце|Інданэзійскага нацыянальнага камітэту па спорце]]<ref name="История спорта" >{{спасылка|спасылка=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|загаловак=Perkembangan Olahraga pada Zaman Kemerdekaan|копія=https://www.webcitation.org/659jl9uf0?url=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref name="KONI" >{{спасылка|спасылка=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|загаловак=Sejarah|выдавецтва=Komite Olahraga Nasional Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659jpvhwh?url=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. [[Файл:Gelora Bung Karno Stadium, Asia Cup 2007.jpg|значак|зьлева|Джакарцкі стадыён [[Гелора Бунг Карна]] ўважаецца за найбуйнешы ў краіне.]] Да XXI стагодзьдзя ў краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюд практычна ўсе летнія віды спорту, пры гэтым як мужчынскія, гэтак і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданэзійскія спартоўцы належаць да ліку наймацнейшых, бо паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году]], якія ладзіліся ў [[Палембанг]]у, яны занялі першае месца ў камандным заліку, маючы 182 залатыя, 151 срэбныя і 143 бронзавыя мэдалі. Паводле вынікаў [[Гульні Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году|Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году]], якія ладзіліся ў [[Віетнам]]е, інданэзійскія спартоўцы занялі трэці радок у камандным заліку з 241 мэдалём пасьля Віетнаму і Тайлянду. Поруч з гэтым, у больш шырокім міжнародным маштабе іхныя дасягненьні нашмат больш сьціплыя, бо [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2016]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|2020]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|2024]] гадоў зборная Інданэзіі бралі 3, 5 і 3 мэдалі адпаведна, пры гэтым у 2016 і 2020 гадах залаты мэдаль на кожным зь іх быў толькі адзіны, а ў 2024 годзе інданэзійскія спартоўцы брылі два залатыя мэдалі. Традыцыйна найбольш пасьпяховымі спартоўцамі зь іх ёсьць інданэзійскія [[Бадмінтон|бадмінтаністы]], асабліва мужчыны. [[Мужчынская зборная Інданэзіі па бадмінтоне]] шматкроць брала [[Кубка Томаса]], шмат разоў рабілася алімпійскім чэмпіёнам, а жаночая зборная не адзін раз здабывала [[Кубак Убэр]]<ref name="Бадминтон" >{{спасылка|спасылка=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|загаловак=RI shuttlers see smooth start at Thomas Cup|выдавецтва=The Jakarta Post|копія=https://www.webcitation.org/659jqWkg3?url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. Таксама звычайна алімпійскімі мэдалямі краіну забясьпечваюць спартоўцы і спартоўкі зь [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыкі]], асабліва ў лёгкай вазе. Цяжкаатлет [[Эка Юлі Іраван]] чатыры разы быў прызэрам на летніх Алімпійскіх гульняў, пры чым пароўну мае як срэбныя, гэтак і бронзавыя мэдалі. Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплінаў ставяцца [[футбол]], [[бадмінтон]], [[цяжкая атлетыка]] і [[баскетбол]]{{Зноска|Forshee|2006|Forshee|174—177}}. Футбол ёсьць адным з найболей папулярных відаў спорту ў краіне<ref>{{артыкул|аўтар=Prawira, A.; Suhianto, Y.|загаловак=The Development of the Indonesian Football Industry and its influence Towards National Reputation|выданьне=Sentris|том=5|старонкі=89—99|год=29.11.2024}}</ref>. Інданэзія была першым азіяцкім прадстаўніком на чэмпіянатах сьвету, узяўшы ўдзел у [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянаце сьвету 1938 году]] як Нідэрляндзкая Ост-Індыя<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|загаловак=Indonesia at the 1938 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=20.11.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251207192236/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/indonesia-first-asian-team|дата копіі=07.12.2025}}</ref>. Найбуйнейшым стадыёнам краіны ёсьць джакарцкі шматфункцыянальны стадыён [[Гелора Бунг Карна]], які раней меў зьмяшчальнасьць у 100 тысяч гледачоў, але праз пэўную колькасьць мадэрнізацыяў і перабудоваў колькасьць глядацкіх месцаў была скарочаная да ліку блізкамі 77 тысячам чалавек. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба [[сілат]] і [[сэпактакраў]], разнастайныя гульні на дошцы, у тым ліку [[маджонг]], [[манкала]], а таксама спаборніцтвы, павязаныя з запускам [[паветраны зьмей|паветраных зьмеяў]] і гульні з круцёлкай — [[гасінг]], якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|загаловак=Indonesia. Sports and recreation|выдавецтва=Encyclopædia Britannica Online|копія=https://www.webcitation.org/659jnxceo?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|дата копіі=02.02.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|загаловак=Gasing Indonesia|копія=https://www.webcitation.org/659kq9049?url=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|дата копіі=02.02.2012}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|3}} == Літаратура == * {{кніга|імя=J.|прозьвішча=Forshee|спасылка=https://www.bloomsbury.com/au/culture-and-customs-of-indonesia-9781567509984/|загаловак=Culture and Customs of Indonesia|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-3133-3339-2}} * {{кніга|імя=T.|прозьвішча=Friend|спасылка=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674018341|загаловак=Indonesian Destinies|выдавецтва=Harvard University Press|год=2003|isbn=0-674-01137-6||ref=Friend}} * {{Кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1300|выданьне=2nd|месца=Stanford, CA|выдавецтва=Stanford University Press|год=1991|isbn=0-333-57690-X|ref=Ricklefs1991}} * {{кніга|імя=Merle Calvin|прозьвішча=Ricklefs|спасылка=https://www.sup.org/books/asian-studies/history-modern-indonesia-c-1200|загаловак=A history of modern Indonesia since c. 1200|выдавецтва=Palgrave; Stanford University Press|год=2001|isbn=978-0-8047-4480-5|ref=Ricklefs2001}} * {{кніга|імя=J.G.|прозьвішча=Taylor|спасылка=https://yalebooks.co.uk/book/9780300105186/indonesia/|загаловак=Indonesia: Peoples and Histories|выдавецтва=Yale University Press|год=2003|isbn=978-0-300-12808-6|ref=Taylor}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * {{Curlie|Regional/Asia/Indonesia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Інданэзія]. BBC. * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20090407114201/http://nn.by/1999/11/07.htm|аўтар=Сяргей Богдан|загаловак=Інданэзія: цана свабоды|выдавец=Наша Ніва|дата публікацыі=ліпень 1999|url=http://nn.by/1999/11/07.htm}} {{Краіны Азіі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 4an96wvgq68l36ikfa4gjj4rusm7jh4 0 44220 2679478 2519354 2026-07-18T17:22:46Z Ziv 89155 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 089.jpg]] → [[File:Rembrandt van Rijn - Saskia van Uylenburgh im Profil, in reichem Kostüm.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Name of the painting and not just a generic number 2679478 wikitext text/x-wiki {{Мастак |Імя = Рэмбрант |Партрэт = Rembrandt - Zelfportret - Google Art Project.jpg |Памер = 250пкс |Апісаньне = Аўтапартрэт (1659),<br />[[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн]], [[Нью-Ёрк]] |Імя пры нараджэньні = Рэмбрант Гармэнзан ван Рэйн }} '''Рэ́мбрант Га́рмэнзан ван Рэйн''' ({{мова-nl|Rembrandt Harmenszoon van Rijn}}; 15 ліпеня 1606, [[Лейдэн]] — 4 кастрычніка 1669, [[Амстэрдам]]) — [[Нідэрлянды|галяндзкі]] мастак, майстар [[жывапіс]]у й [[гравюра|гравюры]]. Як правіла, лічыцца адным з найвялікшых мастакоў у гісторыі эўрапейскага [[мастацтва]]{{зноска|Gombrich|1995|Gombrich|420}}. Ягоны ўнёсак у мастацтва прыйшоўся на [[Галяндзкі залаты час]] — пэрыяд росквіту й культурных дасягненьняў, калі галяндзкі жывапіс, шмат у чым супрацьлеглы традыцыям [[барока]], дамінаваў у [[Эўропа|Эўропе]]. Здабыўшы славу ў маладыя гады ў якасьці мастака-партрэтыста, наступныя гады Рэмбранта былі адзначаныя асабістымі трагедыямі й фінансавымі цяжкасьцямі. Тым ня менш, гравюры й карціны Рэмбранта былі папулярныя на працягу ўсяго ягонага жыцьця, спрыяючы рэпутацыі творцы як жывапісца{{зноска|Gombrich|1995|Gombrich|427}}. На працягу дваццаці гадоў Рэмбрант быў настаўнікам шэрагу выбітных галяндзкіх мастакоў<ref>''''Clark, Kenneth'''' (1969). «Civilisation: a personal view». New York: Harper & Row. p. 203. {{ISBN|978-0-06-010801-4}}.{{ref-en}}</ref>. Лепшымі працамі Рэмбранта лічацца партрэты сучасьнікаў, [[аўтапартрэт]]ы й ілюстрацыі да [[Біблія|біблійных сюжэтаў]]. Ён здолеў увасобіць у сваіх творах увесь спэктар чалавечых перажываньняў наватарскай для [[выяўленчае мастацтва|выяўленчага мастацтва]] эмацыйнай насычанасьцю{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. Працы Рэмбранта, надзвычай разнастайныя па [[жанр]]авай прыналежнасьці, адкрываюць гледачу багаты духоўны сьвет чалавечых пачуцьцяў. У сваіх карцінах і гравюрах майстар паказаў веданьне клясычнай [[іканаграфія|іканаграфіі]], зь якой ён абыходзіўся ў адпаведнасьці з патрабаваньнямі ўласнага досьведу, так выявы біблійных тэм паведамляюць аб веданьні Рэмбрантам канкрэтных тэкстаў, засваеньні клясычнай кампазыцыі, ягоным назіраньнем за габрэйскім насельніцтвам [[Амстэрдам]]у<ref>Clark, Kenneth (1969). «Civilisation: a personal view». New York: Harper & Row. pp. 203—204. {{ISBN|978-0-06-010801-4}}.{{ref-en}}</ref>. == Біяграфія == === Гады навучаньня === [[Файл:Musicerend gezelschap Rijksmuseum SK-A-4674.jpeg|міні|190пкс|''[[Алегорыя музыкі (Рэмбрант)|Алегорыя музыкі]]'' (1626, [[Дзяржаўны музэй (Амстэрдам)|Дзяржаўны музэй]], [[Амстэрдам]]) — прыклад лястманаўскага ўплыву на Рэмбранта-юнака]] Рэмбрант Гармэнзан («сын Гармэнса») ван Рэйн нарадзіўся 15 ліпеня 1606 году{{Заўвага|Подле некаторых зьвестак у 1607 годзе.}} у шматдзетнай сям’і заможнага ўладальніка млына Гармэна Гэрытзана ван Рэйна ў [[Лейдэн]]е. Сям’я маці будучага мастака, нават пасьля [[Нідэрляндзкая рэвалюцыя|Нідэрляндзкай рэвалюцыі]], захоўвала вернасьць [[каталіцызм]]у. У Лейдэне Рэмбрант наведваў лацінскую школу пры [[Лейдэнскі ўнівэрсытэт|ўнівэрсытэце]], але найбольшую цікавасьць праяўляў да жывапісу. У 13 гадоў яго аддалі на навучаньне выяўленчаму мастацтву лейдэнскаму гістарычнаму жывапісцу, каталіку, [[Якаб ван Сванэнбюрг|Якабу ван Сванэнбюргу]]. Працы Рэмбранта гэтага пэрыяду дасьледчыкамі не выяўленыя, і пытаньне пра ўплыў Сванэнбюрга на станаўленьне творчай манеры першага застаецца адкрытым. У 1623 годзе Рэмбрант займаўся ў Амстэрдаме ў [[Пітэр Лястман|Пітэра Лястмана]], які стажыраваўся ў [[Італія|Італіі]] і спэцыялізаваўся на гістарычных, міталягічных і біблійных сюжэтах. Вярнуўшыся ў 1627 годзе ў Лейдэн, Рэмбрант сумесна зь сябрам [[Ян Лівэнс|Янам Лівэнсам]] адкрыў уласную майстэрню й пачаў набіраць вучняў, за некалькі гадоў стаўшы даволі вядомым мастаком. === Уплыў Лястмана і караваджыстаў === [[Файл:Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|міні|190пкс|''[[Хрыстос падчас шторму на моры Галілейскім (Рэмбрант)|Хрыстос падчас шторму на моры Галілейскім]]'' (1633). Адзіны марскі пэйзаж Рэмбранта быў выкрадзены ў 1990 годзе з [[Музэй Ізабэлы Гарднэр|музэю Ізабэлы Гарднэр]] у [[Бостан]]е і дагэтуль знаходзіцца ў вышуках]] Лястманаўская прыхільнасьць да стракатасьці й увагі да дробязяў у выкананьні зрабіла велізарны ўплыў на маладога мастака{{зноска|БСЭ|1965|Доброклонский|1}}. Яна выразна праглядаецца ў першых ягоных захаваных творах — у «Пакутніцтве [[Стэфан Першапакутнік|сьвятога Стэфана]]» (1629), «Сцэне са старажытнай гісторыі» (1626) і «Хрышчэньні эўнуха» (1626). Проці сталых працаў яны незвычайна маляўнічыя, мастак імкнецца старанна выпісаць кожную дэталь матэрыяльнага сьвету{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}, як мага блізка перадаць самабытнасьць біблейскай легенды<ref name="Britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/497584/Rembrandt-van-Rijn Рэмбрант ван Рэйн] на сайце энцыкляпэдыі «[[Брытаніка]]»{{ref-en}}</ref>. Амаль усе героі паўстаюць перад гледачом прыбранымі ў мудрагелістыя ўсходнія ўборы, бліскаюць каштоўнасьцямі, што стварае атмасфэру значнасьці, параднасьці, сьвяточнасьці («Алегорыя музыкі», 1626; «[[Давыд]] перад [[Саул]]ам», 1627). Выніковыя творы гэтага пэрыяду, як то «[[Тавіт]] і Анёл», «[[Валяам (прадракальнік)|Валяам]] і асьліца», адлюстроўваюць ня толькі багатую фантазію мастака, але й ягонае імкненьне як мага выразьней перадаць драматычныя перажываньні сваіх герояў. Падобна іншым майстрам [[барока]], ён пачынае спасьцігаць значэньне рэзка акрэсьленага сьвятлаценю для перадачы эмоцыяў<ref name="Britannica"/>. Настаўнікамі Рэмбранта ў працы са сьвятлом былі [[утрэхт|ўтрэхцкія]] [[караваджызм|караваджысты]], але яшчэ ў большай ступені ён арыентаваўся на творы [[Адам Эльсгаймэр|Адама Эльсгаймэра]] — немца, які працаваў у Італіі<ref name="Britannica"/>. Найбольш караваджыцкімі, паводле выкананьня, палотнамі Рэмбранта зьяўляюцца «Прыповесьць пра неразумнага багатыра» (1627), «Сямён і Ганна ў Храме» (1628), «Хрыстос у [[Эмаўс (Нікопаль)|Эмаўсе]]» (1629). Да гэтай групы можна аднесьці карціну «Мастак у сваёй майстэрні» (1628), якая, імаверна, зьяўляецца [[аўтапартрэт]]ам. На ёй мастак адлюстраваў сябе ў майстэрні ў момант сузіраньня ўласнага тварэньня. Палатно, над якім вядзецца праца, вынесена на першы плян карціны; у параўнаньні зь ім самім аўтар здаецца карлікам<ref name="Britannica"/>. === Майстэрня ў Лейдэне === Адным зь нявырашаных пытаньняў творчай біяграфіі Рэмбранта зьяўляецца мастацкая пераклічка зь Лівэнсам. Працуючы побач, яны ня раз браліся за аднолькавы сюжэт, як то «[[Самсон]] і [[Даліла]]» (1628/1629) ці «[[Уваскрашэньне Лазара]]» (1631). Імаверна абодва цягнуліся за [[Пітэр Паўль Рубэнс|Рубэнсам]], які славіўся тады як лепшы мастак усёй Эўропы<ref name="Britannica"/>, часам Рэмбрант запазычаў мастацкія знаходкі Лівэнса, часам — наадварот. Па гэтай прычыне разьмежаваньне працаў Рэмбранта й Лівэнса 1628—1632 гадоў уяўляе пэўныя складанасьці для мастацтвазнаўцаў<ref name="Britannica"/>. У 1629 годзе Рэмбрант быў заўважаны сакратаром прынца Аранскага, [[Канстантын Гюйгенс|Канстантынам Гюйгенсам]], які зьяўляўся бацькам [[Хрыстыян Гюйгенс|Хрыстыяна Гюйгенса]], вядомага на той час паэта й мэцэната. У адным зь лістоў таго часу Гюйгенс згадвае Лівэнса й Рэмбранта як шматспадзеўных маладых мастакоў, а палатно Рэмбранта «[[Юда Іскарыёт|Юда]], які вяртае трыццаць срэбранікаў» ён параўноўвае зь лепшымі творамі Італіі і нават антычнасьці<ref name="Britannica"/>. Такім чынам Гюйгенс дапамог Рэмбранту наладзіць сувязі з заможнымі кліентамі і замовіў яму некалькі рэлігійных палотнаў для прынца Аранскага. === Выпрацоўка ўласнага стылю === [[Файл:B320 Rembrandt.jpg|міні|зьлева|190пкс|Аўтапартрэт ва ўзросьце 23 гадоў (1630, [[Нацыянальны музэй Швэцыі]], [[Стакгольм]])]] [[Файл:Rembrandt - Rembrandt and Saskia in the Scene of the Prodigal Son - Google Art Project.jpg|міні|190пкс|Рэмбрант з жонкай на карціне ''[[Блудны сын у карчме (Рэмбрант)|Блудны сын у карчме]]'' (1635, [[Дзяржаўныя мастацкія зборы Дрэздэну|Дзяржаўныя мастацкія зборы]], [[Дрэздэн]])]] У 1631 годзе Рэмбрант перабраўся ў [[Амстэрдам]], дзе ўласьцівая эстэтыцы [[барока]] дынамічнасьць і вонкавая патэтыка ягоных палотнаў{{зноска|БСЭ|1965|Доброклонский|1}} адкрылі яму шляхі да мноства заможных прыхільнікаў, якія, як і Гюйгенс, убачылі ў ім новага Рубэнса. Праз год Лівэнс закрыў лейдэнскую майстэрню й зьехаў у [[Ангельшчына|Ангельшчыну]], дзе патрапіў пад уплыў [[Антоніс ван Дэйк|ван Дэйка]], пасьля вяртаньня на радзіму ў 1644 годзе працаваў у [[Антвэрпэн]]е<ref name="Britannica"/>. Пэрыяд пераезду ў Амстэрдам адзначыўся ў творчай біяграфіі Рэмбранта стварэньнем вялікай колькасьці [[эцюд]]аў мужчынскіх і жаночых галоваў, у якіх ён дасьледаваў своеасаблівасьць кожнай мадэлі, экспэрымэнтаваў з рухомай [[міміка]]й твараў. Гэтыя невялікія творы, пасьля памылкова прыманыя за выявы бацькі й маці мастака, сталі сапраўднай школай Рэмбранта-партрэтыста. Менавіта [[партрэт]]ны жывапіс дазваляў у той час мастаку прыцягнуць замовы заможных амстэрдамскіх [[бюргер]]аў і тым самым дамагчыся камэрцыйнага посьпеху. У першыя амстэрдамскія гады значнае месца ў творчасьці Рэмбранта заняў жанр аўтапартрэту, адлюстроўваючы сябе ў фантастычных адзеньнях і мудрагелістых паставах, ён акрэсьліў новыя шляхі разьвіцьця свайго мастацтва. Часам пажылыя пэрсанажы эцюдаў, прыбраныя мастаком у раскошныя ўсходнія строі, пераўвасабляюцца ягоным уяўленьнем у біблійных пэрсанажаў<ref name="Britannica"/>. Гэткі задуменны «[[Ерамія]], які аплаквае разбурэньне Ерусаліму» (1630). Для [[штатгальтар]]а [[Фрыдрых-Генрых Аранскі|Фрыдрыха-Генрыха Аранскага]] ён стварае парныя палотны «Узьвіжаньне крыжа» (1633), і «Зьняцьце з крыжа» (1632/1633), натхнёныя шматфігурнымі гравюрамі Рубэнса<ref name="Britannica"/>. === Посьпех у Амстэрдаме === [[Файл:Rembrandt van Rijn - A Polish nobleman.jpg|міні|190пкс|''[[Партрэт польскага шляхціца (Рэмбрант)|Партрэт польскага шляхціца]]'' (1637, [[Нацыянальная галерэя мастацтва (Вашынгтон)|Нацыянальная галерэя мастацтва]], [[Вашынгтон]])]] Слава Рэмбранта як выдатнага майстра распаўсюдзілася па Амстэрдаме пасьля завяршэньня ім групавога партрэту «[[Урок анатоміі доктара Тульпа]]» (1632), на якім уважлівыя хірургі не былі вышыхтаваныя ў паралельныя рады, зьвернутыя да гледача (як тое было прынятае ў партрэтным жывапісе таго часу), а строга разьмеркаваныя ў пірамідальнай кампазыцыі, якая дазволіла псыхалягічна аб’яднаць усіх дзеючых асобаў у адзіную групу<ref name="Britannica"/>. Багацьце мімікі кожнага твару і драматычнае выкарыстаньне сьвятлаценю падводзіць вынік над гадамі экспэрымэнтаваньня, сьведчачы пра надыход творчай сталасьці мастака. [[Файл:Rembrandt-Belsazar.jpg|міні|270пкс|зьлева|''[[Баль Бальтазара (Рэмбрант)|Баль Бальтазара]]'' (1635, [[Нацыянальная галерэя (Лёндан)|Нацыянальная галерэя]], [[Лёндан]])]] Першыя гады ў Амстэрдаме былі самымі шчасьлівымі ў жыцьці Рэмбранта. Шлюб з [[Саскія ван Эйленбюрг|Саскіяй ван Эйленбюрг]], які адбыўся ў 1634 годзе, адчыніў перад мастаком дзьверы асабнякоў заможных бюргераў, да ліку якіх належаў і ейны бацька — [[бургамістар]] [[Леэўвардэн]]у<ref name="Britannica"/>. У гэты час замовы на стварэньне партрэтаў сыплюцца да яго адна за адной, ня менш за паўсотню партрэтаў датуюцца менавіта першымі гадамі знаходжаньня Рэмбранта ў Амстэрдаме. Асабліва спрыялі яму кансэрватыўныя [[мэнаніты]]. Нямала шуму нарабіў падвойны партрэт [[Мэнаніцтва|мэнаніцкага]] прапаведніка Карнэліса Ансьлё, які быў апеты ў вершах [[Ёст ван дэн Вондэль|ван Вондэлем]]<ref name="Britannica"/>. Матэрыяльны дабрабыт Рэмбранта дазволіў яму набыць [[дом Рэмбранта|уласны дом]], які ён напаўняў прадметамі мастацтва з антыкварных крамаў. Гэта былі ня толькі карціны італьянскіх майстроў і гравюры, але й антычная скульптура, зброя, музычныя інструмэнты{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. Для вывучэньня вялікіх папярэднікаў яму было непатрэбна выяжджаць з Амстэрдаму, бо ў горадзе тады можна было ўбачыць такія шэдэўры, як [[тыцыян]]аўскі «[[Арыёста (Тыцыян)|Арыёста]]» й партрэт [[Бальдазарэ Кастыльёнэ]] працы [[Рафаэль|Рафаэля]]. Пад уплывам гэтых працаў Рэмбрант перайшоў ад падвойных партрэтаў да вялікіх выяваў у поўны рост. Да ліку найбольш значных партрэтаў тых гадоў належаць выявы жонкі Рэмбранта, Саскіі — часам у хатнім, лежачы ў ложку, часам у шыкоўных адзеньнях і тэатралізаваных пераўвасабленьнях: «Саскія ў вобразе Флёры» (1634). У 1641 годзе ў іх нарадзіўся сын [[Тытус ван Рэйн|Тытус]], яшчэ трое дзяцей памерлі ў маленстве. Лішкі жыцьцёвай сілы мастака ў гады шлюбу з Саскіяй з найбольшай бравурнасьцю выяўлены ў карціне «[[Блудны сын у карчме (Рэмбрант)]]» (1635). Іканаграфія гэтай услаўленай працы ўзыходзіць да маралістычных выяваў распусты [[блудны сын|блуднага сына]] зь біблейскай прыповесьці<ref name="Britannica"/>. Саскія памерла праз год пасьля нараджэньня сына, і ў жыцьці Рэмбранта пачаўся пэрыяд бесьперапынных асабістых стратаў{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. === Біблійныя сюжэты === [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 026.jpg|міні|270пкс|''[[Даная (Рэмбрант)|Даная]]'' ў 1985 годзе падвергнулася вандальнаму нападу, але была адноўленая савецкімі рэстаўратарамі (1636/1643, [[Эрмітаж]], [[Пецярбург]])]] На творчы дыялёг Рэмбранта зь вялікімі італьянскімі мастакамі ўказваюць ня толькі партрэтныя працы, але й шматфігурныя карціны на міталягічныя й біблійныя тэмы, якія адлюстравалі клопат мастака аб вонкавых эфэктах і ў гэтым дачыненьні сугучны творам майстроў барочнай Італіі{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. Знакамітая «[[Даная (Рэмбрант)|Даная]]» (1636/1643) уся прамянее сьвятлом. «Выкраданьне [[Эўропа (міталёгія)|Эўропы]]» (1632) і «Выкраданьне Ганімэду» (1635) — таксама звычайныя сюжэты італьянскага жывапісу — цалкам зьмененыя Рэмбрантам шляхам увядзеньня, у першым выпадку, галяндзкага [[пэйзаж]]у, у другім — іранічнай трактоўкай легендарнага юнака-прыгажуна як немаўляці са скажонай ад жаху грымасай. Як і ў гады працы зь Лястманам, творчае ўяўленьне Рэмбранта патрабуе біблійных сюжэтаў з адносна нераспрацаванай [[іканаграфія]]й. У «Балі [[Бальтазар]]а» (1635) на тварах дзеючых асобаў адлюстраваны непадробны жах, уражаньне трывогі ўзмацьняецца драматычным асьвятленьнем сцэны. Ня менш дынамічна праца «Ахвярапрынашэньне Абрама» (1635) — застылы ў паветры нож надае сцэне непасрэднасьць фатаграфічнай выявы. Пазьнейшая вэрсія гэтай кампазыцыі зь [[Мюнхэн]]у зьяўляецца прыкладам таго, як якасна капіявалі карціны Рэмбранта ягоныя вучні<ref name="Britannica"/>. Эфэкты сьвятла і ценю Рэмбрант распрацоўваў і ў [[афорт]]ах, як то «Хрыстос перад Пілятам» (1636), якім нярэдка папярэднічалі шматлікія падрыхтоўчыя малюнкі. На працягу ўсяго наступнага жыцьця афорты прыносілі Рэмбранту ня меншы прыбытак, чым уласна жывапіс<ref name="Britannica"/>. Як афартыст ён асабліва славіўся ўжываньнем сухой іголкі, дынамічнага [[штрых]]у й тэхнікі [[зацяжка (тэхніка)|зацяжкі]]{{зноска|БСЭ|1965|Доброклонский|1}}. === «Начны дазор» === {{Асноўны артыкул|Начны дазор (Рэмбрант)}} [[Файл:The Nightwatch by Rembrandt.jpg|міні|270пкс|''[[Начны дазор (Рэмбрант)|Начны дазор]]'' (1642, [[Дзяржаўны музэй (Амстэрдам)|Дзяржаўны музэй]]), [[Амстэрдам]]]] У 1642 годзе Рэмбрант атрымаў замову на адзін з шасьці групавых партрэтаў амстэрдамскіх [[мушкетэр]]аў для новага будынка Стралковага таварыства; дзьве іншыя замовы дасталіся вучням Рэмбранта. Пры стварэньні гэтай чатырохмятровай карціны, якая зьяўляецца самай вялікай памерам працай мастака, Рэмбрант парваў з [[канон]]амі галяндзкага партрэтнага жывапісу, за два стагодзьдзі прадказаўшы мастацкія вынаходкі XIX стагодзьдзя — эпохі [[рэалізм (жывапіс)|рэалізму]] й [[імпрэсіянізм]]у. Мадэлі былі намаляваныя вельмі непасрэдна, у руху, што зусім не спадабалася заказчыкам, многія зь якіх апынуліся пры гэтым задзьвінутыя на задні плян. {{пачатак цытаты}} Манумэнтальнае тварэньне Рэмбранта, якое захавала раптоўны выступ у паход стралковай роты на чале ротнымі камандзірамі, вырашаная ім як масавая сцэна, працятая рухам натоўпу канкрэтных і безназоўных пэрсанажаў і збудавана на мігатлівым кантрасьце ярка асьветленых каляровых плямаў і зацененых зонаў. Выпадковасьць захаванай на палатне сытуацыі, якае стварае ўражаньне разнабою і напружанасьці, разам з тым прасякнутая ўрачыстасьцю і гераічным уздымам, збліжаецца па сваім гучаньні з гістарычнай кампазыцыяй{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. {{канец цытаты}} Гэтае адважнае спалучэньне групавога партрэту з ваеннымі ўспамінамі [[Нідэрляндзкая рэвалюцыя|Нідэрляндзкай рэвалюцыі]] адпугнула некаторых заказчыкаў. Біёграфы Рэмбранта спрачаюцца аб тым, у якой ступені няўдача «Начнога дазору»{{Заўвага|Менавіта такую памылковую назву пасьля атрымала карціна, да рэстаўрацыі 1940-х гадоў стоеная пад пацямнелым лакам і сажай.}} паўплывала на далейшую кар’еру мастака<ref name="berger">''Berger, Harry''. Manhood, Marriage, & Mischief: Rembrandt’s 'Night watch' and other Dutch group portraits. Fordham University Press, 2007. p. 177. {{ISBN|0-8232-2557-7}}.{{ref-en}}</ref>. Вельмі імаверна, што распаўсюджаная легенда пра няўдачу гэтай працы беспадстаўная<ref name="berger"/>. [[Файл:De Nachtwacht (1).JPG|міні|270пкс|зьлева|Рэмбрант і героі «Начнога дазору» на [[плошча Рэмбранта|плошчы Рэмбранта]] ў [[Амстэрдам]]е]] [[Кансьпіралёгія|Кансьпіралягічная]] вэрсія гісторыі «Начнога дазору» прыведзена ў фільмах брытанскага рэжысэра [[Пітэр Грынўэй|Пітэра Грынўэя]] «Начны дазор» (2007)<ref>Фільм Пітэра Грынўэя {{imdb імя | id=0446750 | імя=«Начны дазор» (2007)}}.</ref> і «Рэмбрант. Я абвінавачваю!» (2008)<ref>Фільм Пітэра Грынўэя {{imdb імя | id=1303889 | імя=«Рэмбрант. Я абвінавачваю!» (2008)}}.</ref>. Якімі б ні былі прычыны астуджэньня амстэрдамскай публікі да Рэмбранта, вынікам зьмены ў густах стала згасаньне славы і паступовае зьбядненьне мастака. Пасьля «Начнога дазору» ў майстэрні Рэмбранта засталіся толькі адзінкі з пасьлядоўнікаў. Ранейшыя вучні, запазычыўшы і разьвіўшы якую-небудзь адну рысу раньняга Рэмбранта, сталіся больш запатрабаванымі мастакамі, чым іхны настаўнік. Асабліва характэрны ў гэтым дачыненьні [[Говарт Флінк]], які ў дасканаласьці засвоіў вонкавую бравурнасьць дынамічных рэмбрантаўскіх палотнаў 1630-х гадоў. Лейдэнец [[Герард Доў]], які быў адным зь першых вучняў Рэмбранта, усё жыцьцё заставаўся пад уплывам лястманаўскай эстэтыкі палотнаў кшталту «Алегорыі музыкі»<ref name="Britannica"/>. [[Карэл Фабрыцыюс]], які працаваў у майстэрні каля 1640 году, ахвотна экспэрымэнтаваў з пэрспэктывай і распрацоўваў высьветлены фон выяваў, што прынесла яму посьпех у [[Дэльфт|Дэльфце]]<ref>''Roland E. Fleischer, Susan Scott Munshower, Susan C. Scott''. ''[http://books.google.com/books?id=CGtvMeltxlIC The Age of Rembrandt]: Studies in Seventeenth-century Dutch Painting''. Pennsylvania State Press, 1988. {{ISBN|0-915773-02-3}}. P. 96.{{ref-en}}</ref>. Тое, што на працягу 1640-х гадоў ад Рэмбранта адварочваюцца заказчыкі і пакідаюць вучні, тлумачыцца ня столькі неадназначным успрыманьнем «Начнога дазору», колькі агульным паваротам маляўнічай моды ў бок скурпулёзнай дэталізацыі, да якой сам Рэмбрант быў найбольш схільны ў раньнія гады<ref name="Britannica"/>. Лёгіка творчага разьвіцьця вяла мастака ў процілеглы кірунак. Зь цягам часу ён стаў аддаваць перавагу адважным мазкам пэндзля і рэзкім кантрастам сьвятла й ценю, якая прыглушвае амаль усе фонавыя дэталі. === Пераходны пэрыяд === Зьвестак пра асабістае жыцьцё Рэмбранта ў 1640-я гг. у дакумэнтах захавалася мала<ref name="Britannica"/>. З вучняў гэтага пэрыяду вядомы толькі [[Нікаляс Мас]] з [[Дордрэхт]]у<ref name="Britannica"/>. Мабыць, мастак працягваў жыць як і раней. Сямейства памерлай Саскіі выказвала заклапочанасьць тым, як ён распарадзіўся ейным пасагам<ref name="Britannica"/>. Няня Тытуса, [[Герт’е Дыркс]], падала на яго ў суд за парушэньне абяцаньня пабрацца зь ёй шлюбам; дзеля ўладжваньня гэтага інцыдэнту мастаку прыйшлося раскашэліцца<ref name="Britannica"/>. <gallery caption="Партрэты сям’і Рэмбранта" widths="135пкс" heights="145пкс" class="center"> Self-portrait at 34 by Rembrandt.jpg|''Аўтапартрэт'' (1640) Rembrandt van Rijn - Saskia van Uylenburgh im Profil, in reichem Kostüm.jpg|''Саскія ў чырвоным капялюшы'' (1633/1634) Rembrandt Harmensz. van Rijn 102.jpg|''Тытус у чырвоным берэце'' (1658) Rembrandt (Rembrandt van Rijn) - A Woman in Bed - Google Art Project - cropped.jpg|Гэрцье Дыркс? (1644) Rembrandt Harmensz. van Rijn 081.jpg|Гэндрык’е Стофэльс (1655) </gallery> У канцы 1640-х Рэмбрант сышоўся са сваёй маладой прыслужніцай [[Гэндрык’е Стофэльс]], вобраз якой, мільгае ў шматлікіх партрэтных працах гэтага пэрыяду («Флёра» (1654), «Жанчына, якая купаецца» (1654), «Гэндрык’е ля вакна» (1655)). Прыходзкі савет асудзіў Гэндрык’е за «грахоўнае сужыцьцё», калі ў 1654 годзе ў яе з мастаком нарадзілася дачка Карнэлія. У гэтыя гады Рэмбрант адыходзіць ад тэмаў, якія маюць грандыёзнае нацыянальнае або агульначалавечае гучаньне<ref name="Britannica"/>. Маляўнічыя працы гэтага пэрыяду нешматлікія<ref name="Britannica"/>. [[Файл:Rembrandt - De Poolse ruiter, c.1655 (Frick Collection).jpg|міні|зьлева|270пкс|''[[Лісоўчык (Рэмбрант)|Лісоўчык]]'' (1655, [[калекцыя Фрыка]], [[Нью-Ёрк]]]] Мастак падоўгу працуе над гравіраванымі партрэтамі [[бургамістр]]а [[Ян Сыкс|Яна Сыкса]] (1647) і іншых уплывовых бюргераў. Усе вядомыя яму прыёмы і тэхнікі гравіроўкі пайшлі ў ход пры стварэньні старанна прапрацаванага афорту «[[Хрыстос, які вылечвае хворых]]», больш вядомага як «Ліст у сто гульдэнаў», — менавіта за такі велізарны для XVII стагодзьдзя кошт ён быў пазьней прададзены. Над гэтым афортам, які ўравжае тонкасьцю сьвятлаценявай гульні, ён працаваў сем гадоў, з 1643 па 1649 <ref name="Britannica"/>. У 1661 годзе працягнулася праца над створаным у 1653 годзе афортам «[[Тры крыжы (Рэмбрант)|Тры крыжы]]» (ня скончаны). [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 058.jpg|thumb|190пкс|''[[Сьвятое сямейства (Рэмбрант)|Сьвятое сямейства]]'' (1645, [[Эрмітаж]], [[Пецярбург]])]] У гады жыцьцёвых нягодаў увагу мастака прыцягваюць [[пэйзаж]]ы з нахмуранымі аблокамі, шквальным ветрам і іншымі атрыбутамі рамантычна ўсхваляванай прыроды ў традыцыях Рубэнса і [[Сэгерс]]а<ref name="Britannica"/>. Да пэрлінаў рэмбрантаўскага рэалізму належыць «Зімовы пэйзаж» 1646 году. Аднак вяршыняй майстэрства Рэмбранта-пэйзажыста былі ня столькі жывапісныя працы, колькі малюнкі й афорты, такія як «Млын» (1641) і «[[Тры дрэвы (Рэмбрант)|Тры дрэвы]]» (1643)<ref name="Britannica"/>. Ён асвойвае й іншыя новыя для сябе жанры — [[натурморт]] (з дзічынай і разабранымі тушамі) і конны партрэт (хоць, па агульным меркаваньні, коні ў Рэмбранта ніколі не атрымліваліся)<ref>[https://web.archive.org/web/20121022070337/http://easyweb.easynet.co.uk/~giraffe/e/hard/text/remb.html Rembrandt’s Trick with Mirrors.] — Interview with Nigel Konstam.{{ref-en}}</ref><ref>''Art in the Making: Rembrandt''. Yale University Press, 2006. P. 189.{{ref-en}}</ref>. Паэтычнае выражэньне ў гэтыя гады атрымліваюць сцэны паўсядзённага хатняга жыцьця,{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}} як два «Сьвятыя сямействы», 1645 і 1646 гадоў. Разам з «Пакланеньнем пастухоў» (1646) і «Адпачынкам на шляху ў Эгіпет» (1647) яны дазваляюць гаварыць пра тэндэнцыю да ідэалізацыі патрыярхальнага ўкладу сямейнага жыцьця{{зноска|БСЭ|1965|Доброклонский|1}}. Гэтыя працы сагрэтыя цёплымі пачуцьцямі роднаснай блізкасьці, каханьня, спачуваньня{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. Сьветлацень у іх дасягае нябачанага раней багацьця адценьняў. [[Калярыт]] асабліва цёплы, зь перавагай мігатлівых чырвоных і залаціста-карычневых таноў{{зноска|БСЭ|1965|Доброклонский|1}}. === Позьні Рэмбрант === У 1653 годзе, адчуваючы матэрыяльныя цяжкасьці, мастак перадаў амаль усю сваю маёмасьць сыну Тытусу<ref name="Britannica"/>, пасьля чаго заявіў у 1656 годзе аб [[банкруцтва|банкруцтве]]. Пасьля распродажу ў 1657-58 гг. дому і маёмасьці (захаваўся цікавы каталёг мастацкага збору Рэмбранта)<ref name="Britannica"/> мастак перабраўся на ўскраіну Амстэрдаму, у габрэйскі квартал, дзе правёў рэшту жыцьця{{зноска|БСЭ|1965|Доброклонский|1}}. Самым блізкім для яго чалавекам у тыя гады, відаць, заставаўся Тытус; менавіта ягоныя выявы найбольш шматлікія. На адных ён паўстае прынцам з чароўнай казкі, на іншых — вытканым з сонечных прамянёў анёлам{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. Сьмерць Тытуса ў 1668 годзе стала для мастака адным з апошніх удараў лёсу; яго самога ня стала годам пазьней. [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 013.jpg|міні|190пкс|''[[Арыстотэль зь бюстам Гамэра (Рэмбрант)|Арыстотэль зь бюстам Гамэра]]'' (1653, [[Мэтраполітэн-музэй]], [[Нью-Ёрк]])]] [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 049.jpg|міні|зьлева|190пкс|''[[Мацьвей і анёл (Рэмбрант)|Мацьвей і анёл]]'' (1661, [[Люўр-Ленс]], [[Па-дэ-Кале]]). Магчыма, мадэльлю для анёла зьяўляўся сын мастака — Тытус]] Адметная рыса рэмбрантаўскай творчасьці 1650-х — выразнасьць і манумэнтальнасьць буйнафігурных кампазыцый{{зноска|БСЭ|1965|Доброклонский|1}}. Характэрна ў гэтым дачыненьні праца «[[Арыстотэль зь бюстам Гамэра]]», выкананая ў 1653 годзе для сыцылійскага арыстакрата Антоніё Руфо і прададзеная ў 1961 годзе яго спадчыньнікамі на аўкцыёне [[Мэтраполітэн-музэй|Мэтраполітэн-музэю]] за рэкордную на той момант суму ў два зь лішнім мільёны даляраў<ref>Knox, Sanka. [http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50913FD3F581B728DDDAF0994D9415B818AF1D3 Museum Gets Rembrandt for 2.3 Million], [[The New York Times]] (1961-11-16).{{ref-en}}</ref>. Арыстотэль пагружаны ў глыбокі роздум; унутранае сьвятло, здаецца, зыходзіць ад яго твару і ад бюста [[Гамэр]]а, на які ён усклаў сваю руку<ref name="Britannica"/>. Калі на палотнах 1650-х гадоў колькасьць фігураў ніколі не перавышае трох, то ў апошняе дзесяцігодзьдзе свайго жыцьця Рэмбрант вяртаецца да стварэньня шматфігурных кампазыцый. У двух выпадках гэта былі буйныя і прэстыжныя заказы. Манумэнтальная гераічная карціна «[[Змова Юлія Цывіліса]]» (1661) стваралася для новай Амстэрдамскай ратушы, але па нейкіх прычынах не задаволіла заказчыкаў і не была аплачаная<ref name="Britannica"/>. Фрагмэнт карціны, які захаваўся ў [[Стакгольм]]е, уражае суровым рэалізмам і нечаканымі вобліскамі сьветлых фарбаў на фоне навакольнай цемры{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. Групавы партрэт «[[Сындыкі]]» (1662), нягледзячы на натуральнасьць постацяў, ажыўленасьць мімікі і згуртаванасьць кампазыцыйнага рашэньня, уяўляе сабою крок назад у параўнаньні зь безкампрамісным натуралізмам «Начнога дазору»<ref name="Britannica"/>. Затое ўсе патрабаваньні заказчыкаў былі выкананыя. Апошнія два дзесяцігодзьдзі жыцьця Рэмбранта сталі вяршыняй ягонага майстэрства як партрэтыста{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. Мадэлямі выступаюць ня толькі таварышы мастака ([[Нікаляс Брэйнінг]], 1652; [[Герард дэ Лерэс]], 1665; [[Ераміяс дэ Дэкер]], 1666), але і невядомыя салдаты і старыя — усе тыя, хто як і аўтар прайшлі праз гады гаротных выпрабаваньняў{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. Іхныя твары і рукі азораны ўнутраным духоўным сьвятлом. Парадны партрэт Яна Сыкса (1654), які нацягвае на руку пальчатку, адрозны выключнай гармоніяй калярыту, шырынёй пастозных мазкоў. Унутраную эвалюцыю мастака перадае чарада аўтапартрэтаў, якая раскрывае гледачу сьвет рэмбрантаўскіх патаемных перажываньняў. Да сэрыі аўтапартрэтаў блізкая чарада выяваў прымудроных жыцьцём [[апостал]]аў; нярэдка ў асобе апостала адгадваюцца рысы самога майстра<ref name="Britannica"/>. <gallery caption="Рэмбрантаўскія старыя" widths="135пкс" heights="145пкс" class="center"> Rembrandt Harmenszoon van Rijn - An Old Man in Red.JPG|''Стары ў чырвоным'' (1652—1654) Rembrandt Harmenszoon van Rijn - Bust of an Old Man in a Fur Cap.JPG|''Бюст старога ў футравай шапцы'' (1630) Rembrandt Harmensz. van Rijn 106.jpg|''Галава старога ў шапцы'' (1628—1630) Rembrandt Harmensz. van Rijn 114.jpg|''Партрэт сьветлавалосага мужчыны'' (1667) Portrait-of-an-Old-Jew.jpg|''Партрэт старога ў фатэлі'' (1654) </gallery> === Апошнія працы === [[Файл:Rembrandt Harmensz van Rijn - Ahasuerus, Haman and Esther - Google Art Project.jpg|міні|270пкс|Вельмі пашкоджаная карціна ''[[Асур, Аман і Эсфір (Рэмбрант)|Асур, Аман і Эсфір]]'' (1660, [[Дзяржаўны мастацік музэй імя Пушкіна]], [[Масква]])]] Мастацкі геній Рэмбранта разьвіваўся па ўзыходнай{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. Апошнія працы ўяўляюць сабою адзінкавую зьяву ў гісторыі жывапісу. Сакрэт іхных ліпкіх фарбаў, якія як бы сьцякаюць па палатне, дагэтуль не разгаданы. Фігуры манумэнтальныя і знарочыста набліжаны да пярэдняй плоскасьці палатна. Мастак спыняецца на рэдкіх біблійных сюжэтах, пошук адпаведнасьцяў якім у Бібліі дагэтуль займае дасьледчыкаў ягонай творчасьці. Яго вабяць такія моманты быцьця, калі чалавечыя перажываньні выяўляюцца з найбольшай сілай{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn - The Return of the Prodigal Son.jpg|thumb|190пкс|left|''[[Вяртаньне блуднага сына (Рэмбрант)|Вяртаньне блуднага сына]]'' (1666/1669, [[Эрмітаж]], [[Пецярбург]])]] Глыбокая драматычная напружанасьць уласьцівая такім працам, як «Асур, Аман і Эсфір» (1660) і [[Адрачэньне Пятра (Рэмбрант)|«Адрачэньне апостала Пятра»]] (1660). Па тэхніцы выкананьня ім сугучны апошнія карціны, аб’яднаныя сямейнай тэмай, — няскончанае «[[Вяртаньне блуднага сына (Рэмбрант)|Вяртаньне блуднага сына]]»<ref>[http://www.googleartproject.com/museums/hermitage/return-of-the-prodigal-son Вяртаньне блуднага сына (выява ад Google у высокім разрозьненьні)]</ref> (1666/1669), сямейны партрэт з [[Браўншвайг]]у (1668/1669) і т. з. «[[Габрэйская нявеста]]» (1665). Датаваньне ўсіх гэтых твораў умоўнае, акалічнасьці іхнага стварэньня акружаны таямніцай. Дасьледчыкі зь цяжкасьцю падбіраюць словы для апісаньня густых «фарбаў, якія пераліваюцца і цьмеюць у залацістай імзе», нанесеных на палатно шпатэлем, ці [[мастыхін]]ам<ref name="Britannica"/>: {{пачатак цытаты}} Актыўнае дзеяньне адсутнічае, статычныя, зьнешне стрыманыя пэрсанажы, часам ахінутыя зьзяньнем парчовых адзеньняў, выступаюць з зацененай прасторы, якая атачае іх. Пануючыя цёмныя залаціста-карычневыя тоны падпарадкоўваюць сабе ўсе фарбы, сярод якіх асаблівая роля належыць падпаленым знутры, падобна цьмеючым вуглям, адценьням чырвонага. Густыя рэльефныя мазкі, працятыя рухам сьветланоснай фарбавай масы, спалучаюцца ў зацененых зонах з напісанымі тонкім пластом празрыстымі [[лесіроўка]]мі. Фактура фарбавай паверхні твораў позьняга Рэмбранта здаецца мігатлівай каштоўнасьцю. Хвалюючая чалавечнасьць ягоных вобразаў адзначана таямнічай прыгажосьцю{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. {{канец цытаты}} На кёльнскім аўтапартрэце 1662 году рысы аўтара скажоны горкай усьмешкай, а на апошніх аўтапартрэтах 1669 году (Галерэя [[Уфіцы]], [[Лёнданская Нацыянальная галерэя]] і [[Маўрыцхейс]]) ён, нягледзячы на фізычную немач, якая кідаецца ў вочы, спакойна глядзіць у твар сваёй долі{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}. Рэмбрант сканаў 4 кастрычніка 1669 году ў Амстэрдаме. Пахавалі яго ў амстэрдамскай [[Вэстэркерк]]<ref name="Britannica"/>. Усяго за сваё жыцьцё Рэмбрант стварыў каля 350 карцінаў, больш 100 малюнкаў і каля 300 афортаў. Дасягненьні Рэмбранта-малявальшчыка не саступаюць ягоным дасягненьням у вобласьці жывапісу{{зноска|Каптерева|2006|Каптерева|1}}; асабліва цэняцца яго позьнія малюнкі, выкананыя трысьняговым пяром{{зноска|БСЭ|1965|Доброклонский|1}}. == Пасьмяротная слава == [[Файл:Rembrandt.JPG|міні|зьлева|190пкс|Помнік Рэмбранту (1852 год) на плошчы Рэмбранта ў [[Амстэрдам]]е]] [[Файл:Rembrandshuis.jpg|міні|270пкс|[[Дом Рэмбранта]] ў год 400-годзьдзя мастака]] Чалавецтву спатрэбілася два стагодзьдзі, каб у поўнай меры ацаніць значэньне творчасьці Рэмбранта. Не зважаючы на тое, што яшчэ [[Джаваньні Кастыльёнэ]] і [[Джаваньні Батыста Т’еполё]] натхняліся ягонымі афортамі<ref name="Britannica"/>, адвага Рэмбранта-жывапісца і трапнасьць ягоных назіраньняў у якасьці малявальшчыка ўпершыню атрымалі прызнаньне ў XIX стагодзьдзі, калі мастакі рэалістычнай школы [[Курбэ]] супрацьпаставілі ягоную глыбока прачулую паэзію сьвятла й цені бяспрэчнай дакладнасьці і выразнасьці францускага [[акадэмізм]]у<ref>''Alison McQueen''. ''[http://books.google.com/books?id=N0dVqAsR5k0C The Rise of the Cult of Rembrandt]: Reinventing an Old Master in Nineteenth-century France''. Amsterdam University Press, 2003. {{ISBN|90-5356-624-4}}.{{ref-en}}</ref>. Яшчэ сто гадоў назад самым вялікім зборам рэмбрантаўскіх палотнаў мог пахваліцца [[Імпэратарскі Эрмітаж]]<ref>Рембрандт ван Рейн // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.{{ref-ru}}</ref>, аднак у XX стагодзьдзі частка гэтага збору была распрададзена, некаторыя карціны былі перададзены ў [[Пушкінскі музэй]], аўтарства іншых было аспрэчана. На працягу ўсяго XX стагодзьдзя галяндцы вялі крапатлівую працу па скупцы палотнаў Рэмбранта й іхнага вяртаньня на радзіму; у выніку гэтых намаганьняў найбольшую колькасьць карцінаў Рэмбранта можна цяпер пабачыць у амстэрдамскім [[Рэйксмюсэюм]]е<ref>{{Спасылка | url = https://www.rijksmuseum.nl/pers/tentoonstellingen/flowers?lang=en | загаловак = Rembrandt's Pupils | accessdate = | мова = | камэнтар = Афіцыйны сайт Рэйксьмюсэюма | archiveurl = https://www.rijksmuseum.nl/pers/tentoonstellingen/flowers?lang=en | archivedate = }}{{ref-en}}</ref>. Адна з цэнтральных плошчаў Амстэрдама, Botermarkt у 1876 годзе атрымала сучасную назву [[Плошча Рэмбранта]] ({{мова-nl|Rembrandtplein}}) у гонар вялікага мастака. У цэнтры плошчы знаходзіцца помнік Рэмбранту. У амстэрдамскім [[дом Рэмбранта|доме мастака]] з 1911 году таксама дзейнічае музэй, дзе выстаўлены пераважна афорты<ref>{{спасылка | url = http://www.rembrandthuis.nl/en/collectie/schilderijen | загаловак = Collection history | accessdate = | мова = | камэнтар = Сайт дому-музэю Рэмбранта ў Амстэрдаме | archiveurl = http://www.rembrandthuis.nl/en/collectie/schilderijen | archivedate = }}{{ref-en}}</ref>. У 2009 годзе імем мастака быў названы кратар на плянэце [[Мэркурый (плянэта)|Мэркурый]], які зьяўляецца адным з самых буйных у [[Сонечная сыстэма|Сонечнай сыстэме]]. Работнікі Дзяржаўнага музэю ў Амстэрдаме вырашылі данесьці мастацтва Рэмбранта бліжэй да людзей. У красавіку 2013 году яны «ажывілі» карціну «Начны дазор», стварыўшы цэлы спэктакль і перанесьлі яго дзеяньне на тэрыторыю вялікага гандлёвага цэнтру<ref>[http://www.youtube.com/embed/a6W2ZMpsxhg?feature=player_embedded «Начны дазор» у гандлёвым цэнтры], відэа.</ref>. == Творчасьць == З 1629 па 1669 год майстар напісаў каля 60 аўтапартрэтаў. Спадчына майстра складае каля 600 карцінаў, 300 афортаў, 2000 малюнкаў. Рэмбрант пісаў партрэты сваякоў, блізкіх і сяброў, ператвараў іх у псыхалягічныя эцюды або жанравыя і міталягічныя карціны («Аўтапартрэт з Саскай», каля 1634 — 35 гадоў, «Флёра», 1634, «[[Вірсавія]]», 1654). Эвангельскія сюжэты часта тлумачыў як сцэны з жыцьця народа («Прыповесьць аб работніках на вінаградніку», 1637; «Сьвятое сямейства», 1645). Зыходзячы з жыцьцёвых назіраньняў, Рэмбрант дасягнуў высокіх мастацкіх абагульненьняў, якія захоўваюць за яго шэдэўрамі значэньне вечных каштоўнасьцяў («Вячэра ў Эмаусе», «Даная», «Адрачэньне апостала Пятра», «Асур, Аман і Эсфір», «Якаў бласлаўляе сыноў Ёсіфа», «Габрэйская нявеста», «Вяртаньне блуднага сына», каля 1668-69). Улюбёным сродкам мадэляваньня вобразаў стала ўжываньне эфэктаў сьветлаценю, ейных нюансаў і кантрастаў, з дапамогай якіх ён дасягаў вялікай матэрыяльнасьці і скіроўваў увагу гледача на галоўнае ў кампазыцыі. Стрыманая залаціста-чырвоная гама, ляканічны малюнак і мігаценьне сьвятла надавалі маляўнічай манэры Рэмбранта асаблівасьць і эмацыйную выразнасьць. Рэмбрант зрабіў вялікі ўклад у разьвіцьцё сусьветнага рэалістычнага мастацтва. == Праблемы атрыбуцыі == [[Файл:Mann mit dem Goldhelm.jpg|міні|190пкс|''[[Партрэт чалавека з залатым шлемам (карціна)|Мужчына ў залатым шлеме]]'' — раней адзін з самых вядомых рэмбрантаўскіх партрэтаў, цяпер ужо не атрыбутуецца майстру (1650?, [[Бэрлінская карцінная галерэя]])]] {{Асноўны артыкул|Дасьледчы праект Рэмбрант}} Адной зь невырашальных праблемаў для дасьледчыка творчасьці Рэмбранта да апошняга часу заставалася велізарная колькасьць копіяў і рэплік зь ягоных палотнаў, якія са спрадвечных часоў праходзілі ў каталёгах пад ягоным імем<ref>Гл. падрабязьней: ''Catherine B. Scallen''. ''[http://books.google.com/books?id=nFSC4KnKbLsC Rembrandt, Reputation, and the Practice of Connoisseurship]''. Amsterdam University Press, 2004. {{ISBN|90-5356-625-2}}.{{ref-en}}</ref>. Так, напрыклад, вядомыя дзесяць вэрсіяў карціны ''«Юда вяртае трыццаць срэбнікаў»'', якія немагчыма адназначна прыпісаць пэўнаму мастаку<ref>''Kristin Bahre'' u. a. (Hrsg.): ''Rembrandt. Genie auf der Suche.'' DuMont Literatur und Kunst, Köln 2006. Seite 208.{{ref-de}}</ref>. У 1968 годзе ў Амстэрдаме пачаў работу [[Дасьледчы праект Рэмбрант]], які паставіў сваёй мэтай складаньне выверанага рэестру твораў Рэмбранта з выкарыстаньнем найноўшых мэтадаў вызначэньня аўтарства. За гады ягонай працы колькасьць прыпісаных Рэмбранту палотнаў скарацілася да 350 адзінак<ref>De Witt, David. A Rembrandt comes out of the shadows., Queen’s Quaterly (2003-12-22).{{ref-en}}</ref>, у той час як на пачатак XX стагодзьдзя лічылася, што пэндзлю Рэмбранта належаць каля 800 карцінаў.<ref>«Наука и жизнь», № 12, 2011, стр. 66.{{ref-en}}</ref>. Напрыклад, з 12 карцінаў, якія выстаўляліся ў [[Збор Ўолеса|Зборы Ўолеса]] пад імем вялікага мастака, праект пацьвердзіў рэмбрантаўскае аўтарства толькі адной<ref>''Gash, John''. Rembrandt or not? — Rembrandt Research Project attempts to authenticate certain works., [[Art in America]] (January 1993).{{ref-en}}</ref>. Посьпех праекту падштурхнуў вучоных на падобныя дасьледаваньня і ў дачыненьні да іншых мастакоў, у прыватнасьці, да [[Тыцыян]]а. === Краіны, дзе захоўваюцца творы Рэмбранта === <div class="references-small" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3; font-size:12пкс;"> * [[Аўстралія]] * [[Аўстрыя]] * [[Бразылія]] * [[Бэльгія]] * [[Вялікабрытанія]] * [[Гандурас]] * [[Гішпанія]] * [[ЗША]] * [[Італія]] * [[Нідэрлянды]] * [[Нямеччына]] * [[Расея]] * [[Украіна]] * [[Францыя]] * [[Швайцарыя]] * [[Швэцыя]] * [[Японія]] </div> == Вучні і гады іх вучнёўства ў Рэмбранта == <div class="references-small" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3; font-size:12пкс;"> * [[Герыт Доў]] (Gerrit Dou) 1628—1632 * Ісаак дэ Юдэрвіль (Isaac de Jouderville) 1629—1632 * Якаб дэ Вэт (Jacob de Wet) 1631—1632 * Вілем дэ Поортэр (Willem de Poorter) 1631—1632 * Говарт Флінк (Govaert Flinck) 1633—1637 * Карнэліс Браўвэр (Cornelis Brouwer) каля 1634 * Гербрант ван дэн Ээкгаўт (Gerbrandt van den Eeckhout) 1635—1641 * Леэндэрт ван Бэйрэн (Leendert van Beyeren) 1636—1642 * [[Фэрдынанд Боль]] (Ferdinand Bol) 1636—1643 * Ян Віктарс (Jan Victors) 1636—1640 * Якаб ван Дорстэн (Jacob van Dorsten) 1640—1645 * [[Самуэль ван Гоогстратэн]] (Samuel van Hoogstraeten) 1640—1646 * Абрагам Фурнэрыюс (Abraham Furnerius) 1640—1646 * Рэйнір ван Гервэн (Reynier van Gherwen) 1640—1646 * Лямбэрт Доомэр (Lambert Doomer) 1640—1642 * [[Карэл Фабрыцыюс]] (Carel Fabritius) 1640—1644 * Бэрнгард Кайль (Bernhard Keil) 1641—1644 * Крыстоф Паўдыс (Christoph Paudiss) 1642—1644 * Ёган Ульрых Майр (Johann Ulrich Mayr) 1642—1649 * Барэнт Фабрыцыюс (Barent Fabritius) 1643—1646 * Карэл ван дэр Плюйм (Karel van der Pluym) 1643—1646 * Дырк Сантвоорт (Dirck Santvoort) 1647—1648 * [[Нікаляс Мас]] (Nicolaes Maes) 1647—1651 * Гэндрык Гээрсхоп (Hendrick Heerschop) 1649—1650 * Канстантэйн ван Рэнэс (Constantijn van Renesse) 1649—1653 * [[Вілем Дрост]] (Willem Drost) 1650—1654 * Яганэс дэ Ёнг Равэн (Johannes De Jonge Raven) 1650—1651 * Абрагам ван Дэйк (Abraham van Dijck) 1650—1651 * Пітэр дэ Віт (Pieter de With) 1650—1651 * Гэйман Дзюлярт (Heyman Dullaert) 1652—1656 * Яганэс ван Глябээк (Johannes van Glabbeeck) 1652—1656 * Якабус Левэк (Jacobus Levecq) 1652—1656 * [[Тытус ван Рэйн]] (Titus van Rijn) 1654—1657 * Яган Лейпэнюс (Johannes Leupenius) 1660—1661 * Арт дэ Гельдэр (Aert de Gelder) 1661—1668 * [[Готфрыд Кнэлер]] (Godfried Kneller) 1668—1669 * [[Антоні ван Барсом]] (Anthonie van Borssom) </div> == Кінаўвасабленьні == Асоба Рэмбранта знайшла свае кінўвасабленьні ў наступных стужках<ref>[http://www.kinopoisk.ru/ Kinopoisk.ru].{{ref-ru}}</ref>: * «Рэмбрант» / Rembrandt — рэж. Аляксандар Корда ([[Вялікабрытанія]], 1936) * «Рэмбрант: Партрэт 1669» / Rembrandt fecit 1669 — рэж. Ёс Стэлінг ([[Нідэрлянды]], 1977) * «Рэмбрант» / Rembrandt — рэж. Шарль Матон ([[Нямеччына]], [[Францыя]], Нідэрлянды, 1999) * «Начны дазор» / Nightwatching — рэж. [[Пітэр Грынўэй]] (Вялікабрытанія, Францыя, [[Канада]], Нямеччына, [[Польшча]], 2007) * "Рэмбрант. Я абвінавачваю! "/ Rembrandt’s J’accuse — рэж. Пітэр Грынуэй (Вялікабрытанія, 2008) * «Рэмбрант і я»/ Rembrandt en ik — рэж. Марлен Гарыс (Нідэрлянды, 2011) == Галерэя == === Аўтапартрэты === <gallery widths="170px" heights="170px" class="center"> Rembrandt - Self-Portrait - WGA19206.jpg|''Малады Рэмбрант'', каля 1628 году, калі мастаку было 22 гады. [[Дзяржаўны музэй (Амстэрдам)|Дзяржаўны музэй]], [[Амстэрдам]] Rembrandt van Rijn 184.jpg|''Аўтапартрэт'', каля 1629; [[Нямецкі нацыянальны музэй]], [[Нюрнбэрг]] Rembrandt van Rijn 199.jpg|''Аўтапартрэт'', 1630, [[Нацыянальны музэй Швэцыі|Нацыянальны музэй]], [[Стакгольм]] Self-portrait by Rembrandt - Gemäldegalerie - Berlin - Germany 2017.jpg|''Аўтапартрэт з вэльвэтавым бэрэтам і ў футравай куртцы'', 1634 </gallery><gallery widths="170px" heights="170px" class="center"> Rembrandt1640.png|''Аўтапартрэт'', у 34 гады, 1640 Rembrandt Harmensz. van Rijn 127b.jpg|''[[Аўтапартрэт (Рэмбрант, Вена)|Аўтапартрэт]]'', алей, 1652. [[Музэй гісторыі мастацтваў]], [[Вена]] Rembrandt Harmensz. van Rijn 132.jpg|''Аўтапартрэт'', Вена каля 1655, алей, скарочана ў памерах. [[Музэй гісторыі мастацтваў (Вена)|Музэй гісторыі мастацтваў]], [[Вена]] Rembrant Self-Portrait, 1660.jpg|''Аўтапартрэт'', 1660 </gallery><gallery widths="170px" heights="170px" class="center"> Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|''[[Аўтапартрэт зь дзьвюма акружынамі]]'', каля 1660. [[Кенўуд-гаўс]], [[Лёндан]] Rembrandt van Rijn 142 version 02.jpg|''Аўтапартрэт'', каля 1662. Адзін з двух афарбаваных аўтапартрэтаў, у якіх Рэмбрант павернуты ў левы бок. [[Музэй Вальрафа-Рыхарца]], [[Кёльн]] Rembrandt Harmensz. van Rijn 134.jpg|''Аўтапартрэт'', 1669. Rembrandt Harmensz. van Rijn 135.jpg|''Аўтапартрэт'', датаваны 1669 годам. Год сьмерці мастака, на гэтым партрэце ён выглядае нашмат старэйшым, чым на іншых аўтапартрэтах. [[Нацыянальная галерэя (Лёндан)|Нацыянальная галерэя]], [[Лёндан]] </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Шунейка Я. Рэмбрант // {{Літаратура/БелЭн|14к}} * {{Кніга |ref =Gombrich |аўтар =E. H. Gombrich |частка = |загаловак =The Story of Art |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва =Phaidon |год =1995 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn =0-7148-3355-X |наклад = }}{{ref-en}} * {{кніга |ref =Каптерева|аўтар = Т. Каптерева |частка = Рембрандт Харменс ван Рейн. |загаловак = Европейское искусство: Живопись. Скульптура. Графика: Энциклопедия |арыгінал = |спасылка =http://slovari.yandex.ru/dict/euroart/article/ei/ei3-0095.htm |адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = Белый город |год = 2006 |том = 3| страницы = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}{{ref-ru}} * {{кніга |ref =БСЭ |аўтар = М. В. Доброклонский |частка = «Рембрандт, Харменс ван Рейн» |загаловак = |арыгінал = Большая советская энциклопедия |спасылка = |адказны = Гл. ред. С. И. Вавилов |выданьне = 2 издание |месца = М. |выдавецтва = Сов. энциклопедия |год = 1965 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |тыраж = }}{{ref-ru}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120513080039/http://staff.science.uva.nl/~fjseins/RembrandtCatalogue/ Поўны каталёг працаў Рэмбранта] * [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/r/rembran/index.html Рэмбрант] у Web Gallery of Art {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Нідэрляндзкія мастакі]] [[Катэгорыя:Нідэрляндзкія калекцыянэры мастацтва]] [[Катэгорыя:Нідэрляндзкія хрысьціянскія дзеячы]] [[Катэгорыя:Нідэрляндзкія малявальнікі і малявальніцы]] [[Катэгорыя:Нідэрляндзкія графікі]] [[Катэгорыя:Нідэрляндзкія мастакі-партрэтысты]] [[Катэгорыя:Нідэрляндзкія гравэры]] [[Катэгорыя:Мастакі і мастачкі Нідэрляндзкага залатога веку]] [[Катэгорыя:Мастакі XVII стагодзьдзя]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Асобы лютэранскага літургічнага календара]] [[Катэгорыя:Нідэрляндзкі канон]] bmxn8hlwfc26pfaa1lc9inynfg1o7om 0 73030 2679481 2562264 2026-07-18T18:18:26Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне дзейнасьць 2679481 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Дубянецкая}} {{Навуковец |Імя = Ірына Дубянецкая |Лацінка = Iryna Dubianieckaja |Фота = Iryna Dubianieckaja ŭ kniharni «Ў».Jpg |Подпіс выявы = Ірына Дубянецкая падчас лекцыі «Беларусь 1000 гадоў бязь Бібліі». Галерэя «Ў» }} '''Іры́на Міха́йлаўна Дубяне́цкая''' (* [[23 траўня]] [[1964]], [[Менск]], [[БССР]]) — беларуская філёзафка і тэалягіня. Доктарка філязофіі, доктарка сакральнай тэалёгіі ([[2005]]). Дачка выдаўца і пісьменьніка [[Міхась Дубянецкі|Міхася Дубянецкага]], сястра паэткі [[Галіна Дубянецкая|Галіны Дубянецкай]]. == Жыцьцяпіс == Скончыла [[Менскі дзяржаўны інстытут замежных моваў|Інстытут замежных моваў]]. Працавала ў Інстытуце літаратуры [[Акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]], Скарынаўскім цэнтры, часопісе «[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]]». У 1992 зьехала на навучаньне ў [[Лёнданскі місіянэрскі інстытут]], дзе яны з Каралінай Мацкевіч сталі першымі жанчынамі-студэнткамі. З [[1997]] вучылася ў [[Лёвэнскі каталіцкі ўнівэрсытэт|Лёвэнскім унівэрсытэце]], дзе атрымала дыплёмы магістра [[Багаслоўе|багаслоўя]], [[Арыенталістыка|арыенталістыкі]], [[Біблеістыка|біблейскіх штудый]], а 24 чэрвеня 2005 абараніла доктарскую дысэртацыю па тэме «Космас і хаос у габрэйскай Бібліі і міталёгія старажытнага Блізкага Ўсходу». Першая жанчына ў Беларусі, якая атрымала ступень доктаркі сакральнае тэалёгіі<ref>{{Спасылка|аўтар = Арцём Багданаў|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 28 сакавіка 2012|url = http://radyjo.net/4/91/Artykul/94796|загаловак = «Забіраць жыцьцё, якое ты не даваў, можа толькі злачынца»|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Беларуская служба Польскага радыё]]|дата = 19 кастрычніка 2012|мова = |камэнтар = }}</ref>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]]. == Дзейнасьць == У 1989 стала адной зь ініцыятарак руху за адраджэньне [[БГКЦ|беларускае грэка-каталіцкае царквы]]. У 1990 разам з Каралінаю Мацкевіч і [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сержуком Абламейкам]] заснавала часопіс «[[Унія (часопіс)|Унія]]» і стала ягонай галоўнай рэдактаркай<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.svjazep.org/vytrymki.htm|загаловак = Кароткія вытрымкі са спэцвыпуску газэты «Царква» на 10-годзьдзе нашай парафіі|фармат = |назва праекту = |выдавец = Грэка-каталіцкая парафія сьвятога Язэпа|дата = 19 кастрычніка 2012|мова = |камэнтар = }}</ref>. Ірына Дубянецкая – стваральніца канцэпцыі праэкта, рэдактарка й аўтарка часткі тэкстаў сэрыі «Традыцыйны светалад беларусаў» у 5 кнігах 2023–2026 гг<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 21 студзеня 2026| url = https://www.youtube.com/watch?v=uLvhBy5PVig | копія = | дата копіі = | загаловак = Ірына Дубянецкая пра ўнікальны навукова-папулярны праект па беларускай міфалогіі | фармат = | назва праекту = | выдавец = Міфавлогія роднага краю | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. Выкладае ў [[Беларускі калегіюм|Беларускім калегіюме]] і [[Лятучы ўнівэрсытэт|Лятучым унівэрсытэце]]. Валодае [[іўрыт]]ам, [[Грэцкая мова|грэцкай]], [[Арамэйская мова|арамэйскай]], [[Угарыцкая мова|угарыцкай]], [[Фінікійская мова|фінікійскай]], [[Маабіцкая мова|маабіцкай]] мовамі<ref>{{Артыкул|аўтар = Ірына Дубянецкая.|загаловак = Айцец|арыгінал = |спасылка = http://gw.lingvo.minsk.by/nn/2001/32/12.htm|аўтар выданьня = |выданьне = [[Наша Ніва]]|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2001|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = }}</ref>. Піша вершы на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Ангельская мова|ангельскай]] мовах. Друкавалася ў зборніку амэрыканскага міжнароднага паэтычнага фонду. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * Ганна Сурмач. [http://www.svaboda.org/content/transcript/797590.html Лёвэн — працяг традыцый] // [[Радыё Свабода]], 14.07.2005 * Валянціна Аксак. [http://www.svaboda.org/content/transcript/2166183.html У «Доме літаратара» Ірына Дубянецкая] // [[Радыё Свабода]], 24.09.2010 * Аляксандра Дынько. [http://www.svaboda.org/content/transcript/2310559.html Ірына Дубянецкая: «Міхал Дубянецкі — гэта чалавек незалежнасьці»] // [[Радыё Свабода]], 16.02.2011 {{Накід}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дубянецкая, Ірына Міхайлаўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XX стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія філёзафы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Дактары філязофіі]] [[Катэгорыя:Беларускія багасловы]] [[Катэгорыя:Дактары навук]] [[Катэгорыя:Беларускія біблісты]] [[Катэгорыя:Асобы Менску]] 8swjeyd41qjfbne97fcj7f6r773w6wb 0 81757 2679475 2679427 2026-07-18T14:26:57Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Бібліяграфія 2679475 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца | Імя = Яўгенія Янішчыц | Лацінка = Jaŭhienija Janiščyc | Партрэт = Яўгенія Янішчыц.jpg | Памер = | Апісаньне = | Імя пры нараджэньні = Яўгенія Ёсіфаўна Янішчыц | Псэўданімы = Ластаўка Палесься | Род дзейнасьці = паэтка | Гады актыўнасьці = 1963—1988 | Напрамак = | Жанр = | Дэбют = | Палічка = https://knihi.com/Jauhienija_Janiscyc/ }} '''Яўге́нія Ёсіфаўна Яні́шчыц''' (20 лістапада 1948, в. [[Рудка (Пінскі раён)|Рудка]], [[Пінскі раён]] — 25 лістапада 1988, [[Менск]]) — [[беларусы|беларуская]] паэтка. == Сям’я == Нарадзілася Яўгенія Янішчыц у сялянскай сям’і, бацька — бондар, цясьляр, маці — працаўніца калгасу. Сям’я жыла спачатку ў вёсцы Рудка, потым пабудавалі новы дом у вёсцы Велясьніца. Першы муж маці Марыі Андрэеўны, Ёзас Янішчыц, загінуў на вайне ў 1944 годзе, ад яго Яўгеніі засталося прозьвішча (аб гэтым яна пісала ў вершы «Памяці Ёзаса Янішчыца»). Другі муж маці, Ёсіф Сьцяпанавіч Патапчук — бацька Яўгеніі Янішчыц — памёр у 1975 годзе. Маці стала двойчы ўдавой і пакінула гэты сьвет у 2006 годзе<ref>{{Спасылка | аўтар = [[Зьміцер Бартосік]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 23 жніўня 2012 | url = https://kamunikat.org/padarozhzhy-svabody-bartosik-zmitser-post-31377 | копія = | дата копіі = | загаловак = «Якім быў апошні прыезд Яўгеніі Янішчыц на радзіму?» | фармат = | назва праекту = Падарожжы Свабоды | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. == Біяграфія == Дзяцінства будучай паэтэсы прайшло на вёсцы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5yJpg4GkDCg Да 70-годдзя з Дня нараджэньня паэткі Яўгеніі Янішчыц.]</ref>. Вучылася Яўгенія Янішчыц спачатку ў Мерчыцкай васьмігодцы, 9—10 клясы скончыла ў Парэцкай сярэдняй школе (Пінскі раён). У юнацкія гады пачала пісаць вершы. Самы першы твор прачытала на школьнай вечарыне, прысьвечанай [[Якуб Колас|Якубу Коласу]]. Вершы 17-гадовай дзяўчыны друкаваліся ў пінскай раённай газэце, у рэспубліканскіх газэтах і часопісах. У 1966, пасьля заканчэньня сярэдняй школы, Яўгенія Янішчыц паступіла на аддзяленьне беларускай мовы і літаратуры філялягічнага факультэту [[БДУ]]. Стала дыплямантам беларускага фэстывалю творчасьці моладзі (1970). Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту (1971) пайшла працаваць загадчыцай бібліятэкі ў ЦК ЛКСМБ. У гэтым жа годзе выйшла замуж за беларускага паэта [[Сяргей Панізьнік|Сяргея Панізьніка]]. Праз пэўны час зьехала ў [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]], дзе муж служыў ваенным журналістам. Аднак хутка вярнулася на радзіму, да маці, і ў 1972 годзе нарадзіла сына Андрэя. Без дапамогі мужа гадавала сына, шлюб у студзені 1976 быў афіцыйна скасаваны. Бытавая і жыцьцёвая неўладкаванасьць працягвалася каля пяці гадоў. Паэтэса пісала ў адным зь лістоў да [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]: {{Цытата| Хаця б хутчэй далі кватэру ў Менску, ды пераехаць. Бо па натуры я вельмі мяккая, а ад таго, мабыць, лёгка ранімая. Кажуць, што для поўнага шчасьця паэт павінен быць неўладкаваным. Але калі гэтай неўладкаванасьці празь меру, то горш ня трэба… }} У 1976 Яўгенія Янішчыц уладкавалася працаваць літкансультантам у «Сельскую газэту». Атрыманая ў 1977 у [[Менск]]у на вуліцы Ўльянаўскай кватэра дазволіла канчаткова замацавацца ў сталіцы. У 1981 Я. Янішчыц удзельнічала ў працы XXXVI сэсіі Генэральнай Асамблеі [[ААН]]. У 1983 яна становіцца загадчыкам аддзелу паэзіі часопісу «[[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]». У 1988 атрымоўвае новую трохпакаёвую кватэру на вуліцы Старажоўскай, на Нямізе. Марудна Яўгенія Янішчыц папраўлялася пасьля аварыі ў [[Магілёў|Магілёве]] ў 1976, калі атрымала мноства пераломаў і была надоўга прыкаваная да бальнічнага ложка. Яна так і ня здолела перамагчы фізычны боль і пакуты, што, у сваю чаргу, паўплывала на дэпрэсіўныя настроі ў апошнія гады жыцьця. Па афіцыйнай вэрсіі, паэтэса трагічна загінула. == Творчасьць == У сьнежні 1962 году першыя вершы былі надрукаваныя ў пінскай раённай газэце «Палеская праўда»<ref name="eug_bio">[http://yaugeniya.ru/biyagrafiya-yaugenii-yanishchy Біяграфія Яўгеніі Янішчыц]</ref>. У 1964 годзе — у часопісе «Бярозка»<ref name="eug_bio2">[http://yaugeniya.ru/nezgasalnae-svyatlo-talentu Незгасальнае сьвятло таленту]</ref>. Аўтар зборнікаў лірыкі «Сьнежныя грамніцы» (1970), «Дзень вечаровы» (1974), «Ясельда» (1978), «На беразе пляча» (1980), «Пара любові і жалю» (1983), «Каліна зімы» (1987). Выйшаў зборнік выбраных твораў «У шуме жытняга сьвятла» (1988), у які вершы адбірала сама паэтэса. Ейнай паэзіі ўласьцівы роздум пра жыцьцё, бацькоўскі край, гераічнае мінулае і сучаснасьць, тэмы сяброўства, каханьня, мацярынства. З самага першага зборніка тэма роднага краю становіцца візыткай паэзіі Яўгеніі Янішчыц. Палесьсе, Велясьніца — вобразы «малой радзімы» праходзяць праз усю яе творчасьць. Ціхая беларуская вёска, навакольная прырода ўплывалі на абуджэньне таленту і фармаваньне сьветапогляду паэтэсы. Вёска зь яе ўстойлівымі традыцыямі і ладам жыцьця выклікала ўяўленьне аб трываласьці і надзейнасьці абжытага сьвету. Прырода паўстала казачнай краінай. У вершы «Прыедзь у край мой ціхі…» паэтэса запрашала пабачыць хараство і самабытнасьць палескіх краявідаў: {{Цытата| Прыедзь у край мой ціхі,<br> Тут продкаў галасы,<br> Тут белыя бусьліхі<br> І мудрыя лясы. }} 3 душэўнай пранікнёнасьцю і пачуцьцём павагі Я. Янішчыц намалявала паэтычныя партрэты землякоў, аднавяскоўцаў («Дзед Сымон», «Насьця», «Усьціньня», «Сава і Марыя», «Павел і Нікан», «Зінька», «У бабулі Паланеі», «Салдаткі» і інш.). Яна ўспрымала працавітых, сумленных палешукоў як амаль сьвятых, называла іх «апосталамі», «інтэлігентамі ад зямлі». Характэрнай рысай вершаў, прысьвечаных палескай прыродзе, было імкненьне перадаць хараство і таямнічасьць навакольнага сьвету. Я. Янішцыц глядзіць на сьвет вачыма рамантыка. У вершы «Чаму ніколі не баюся я…» паэтэса гаворыць пра сваю духоўную еднасьць з радзімай: {{Цытата| Ёсьць у мяне зялёная зямля,<br> Яна магутней слабасьці і сьмерці. }} Паэтэса ўспрымае сьвет у абуджэньні, росквіце, прыліве прыродных сіл. Яе «зялёная зямля» — гэта ня толькі «малая радзіма», гэта таксама эстэтычная рэальнасьць, пазбаўленая недахопаў і недасканаласьці, крыніца творчага натхненьня, гаючы эліксір душы. Любоў да радзімы ня толькі сузіральная, але і дзейсная, «з мазалямі на руках». У вершы «Не воблака, а проста аблачынка…» паэтэса думкай пераносіцца ў мінулае. У яе памяці ўсплывае вобраз вясёлай дзяўчынкі: {{Цытата| …яшчэ бяжыць дзяўчынка<br> Па кладцы той, якой даўно няма. }} 3 вышыні жыцьцёвага вопыту яна глядзіць на юнацкую бесклапотнасьць. Паблажліва, бяскрыўдна ўзіраецца ў сваё мінулае, дзе «лета» і «зіма» незаўважна перайшлі адно ў другое. Кладка, якая злучала два сьветы: сьветлага дзяцінства, багатага на выдумкі юнацтва і шматабяцальнай сталасьці, — стала памяцьцю. Верш насычаны сымбалічнымі вобразамі: воблака (увасабленьне сталасьці), аблачынкі (увасабленьне юнацтва), матылька (лёгкасьці і нязмушанасьці пазнаньня жыцьця), кладкі (злучэньне, сумяшчэньне ў лёсе двух сьветаў). Супрацьпастаўленьне (антыномія) вёскі і гораду ў вершы «Помню, помню праз гады…» не выказваецца адкрыта, а выяўляецца ў падтэксьце тужлівых роздумаў. Горад уражвае, хвалюе, зьдзіўляе, але не выклікае таго захапленьня і паэзіі, якую нараджае вёска. Разлад узьнікае з-за немагчымасьці пераходу з «вясковага» ўзроўню існаваньня душы на іншы. Лірычнай гераіні цяжка знаходзіцца ў гэтым памежным становішчы, на раздарожжы паміж горадам і вёскай. І як толькі ўзьнікаюць жыцьцёвыя праблемы, яна шукае апірышча ў знаёмым, родным, ратуецца думкай пра свой вясковы сьвет. У вершы гучаць фальклёрныя матывы: тэкст мае песенную мэлядычную структуру, па рытмічнай арганізацыі нагадвае сумныя народныя песьні. Паэтэса ўжывае звароты і прыдаткі з ацэнкава-мэтафарычным значэньнем (золатца, сябра-сокала, сьцежкі-птушкі), характэрныя для фальклёру. Лірычная гераіня Я. Янішчыц так сказала пра сябе: «Я — поле, я сьціхлая ў горадзе вёска…» («Наконт гарадзкога мысьленьня»). Паэтэса чуйна рэагавала на зьмены, што адбываюцца на вёсцы, у традыцыйным укладзе жыцьця, хвалявалася за будучыню роднай зямлі. У сваім сэрцы яна імкнулася зьяднаць, прымірыць два сьветы — вясковы і гарадзкі («Я вас люблю»). Паэтычны сьвет Я. Янішчыц напоўнены пачуцьцём любові: да маці, радзімы, жыцьця, кветак, саду, сонца, аблокаў… У вершы «Ты пакліч мяне. Пазаві…» паэтэса гаворыць: {{Цытата| Пачынаецца ўсё зь любві,<br> А інакш і жыць немагчыма. }} Матыў болю праходзіць праз увесь верш «Ля ложка хворай маці». Сэрца дачкі перапоўнена хваляваньнем. З чуласьцю і пяшчотай яна зьвяртаецца да самага дарагога ў жыцьці чалавека: «Так ніколі твая не балела мне доля». Радасьць і смутак суіснуюць побач у вершы «Любоў мая…». «Песьня і маркота» адухаўляюцца любоўю, а з пачуцьця любові пачынаецца песьня, як аснова жыцьця і сьвету. Паэзію Я. Янішчыц адрозьніваюць мэлядычная танальнасьць выказанага слова, у патасны ўзьлёт эмоцыі, драматызм пачуцьця. Лірыка каханьня кранае глыбінёй перажываньняў. У інтымнай лірыцы паэтэса гаворыць мовай шчырай, даверлівай споведзі (верш «Разлука ўпала на траву…»). У жаночым сэрцы боль і туга па страчаным каханьні, «Мой боль — на вышыні сьвятла…» — гучыць прызнаньне ў вершы «А як хацелася цяпла…». Лірычная гераіня кахае і пакутуе, а, пакутуючы, усе роўна жыве дзеля каханьня і любові. Лірычны струмень вызначальны ў зборніках паэзіі, дзе адлюстраваўся сьвет пачуцьцяў чулай і ранімай душы. Чалавек, людзі, прырода, паводле паэтычнай філязофіі Я. Янішчыц, — галоўная і найвышэйшая каштоўнасьць на зямлі. «Жывіце і любіце, // Свой беражыце дом», — такі духоўны запавет пакінула паэтэса. Я. Янішчыц стварыла некалькі паэмаў. Справы вясковых працаўнікоў у паэме «Ягадны Хутар» (1980), якая вызначаецца спалучэньнем верша і вершаванай прозы. У «Зорнай паэме» спалучаюцца лірычныя і публіцыстычныя інтанацыі. Аўтар літаратурна-крытычных артыкулаў, рэцэнзій і інш. Перакладала на беларускую мову з расейскай і ўкраінскай. Асобныя вершы Я. Янішчыц пакладзеныя на музыку. У 2000 пабачыла сьвет кніга «Выбранае» (укладаньне Алы Канапелькі і Валянціны Коўтун), дзе былі ўпершыню апублікаваныя паэма «Галалёд» і апавяданьні Яўгеніі Янішчыц. == Прэміі і ўзнагароды == Ляўрэат прэміі Ленінскага камсамолу БССР (1978) за кнігу лірыкі «Дзень вечаровы», Дзяржаўнай прэміі БССР імя Янкі Купалы (1986) за кнігу лірыкі «Пара любові і жалю». == Літаратурная спадчына == Творы Яўгеніі Янішчыц перакладаліся на ангельскую (1976), баўгарскую (1975; 2000; 2005), башкірскую, вугорскую (1984), гішпанскую (1983), грузінскую (1978), італьянскую (2020), казаскую (1971), латыскую (1967), летувіскую (1972; 2008), малдаўскую (1975), мальтыйскую, нямецкую (1983)<ref>{{Кніга|аўтар = Ferdinand Neureiter |частка = |загаловак = Weißrussische Anthologie. Ein Lesebuch zur weißrussischen Literatur |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Мюнхэн|München]]|выдавецтва = Verlag Otto Sagner |год = 1983 |том = |старонкі = 228, 229 |старонак = 230 |сэрыя =Slavistiche Beiträge |isbn =3-87690-252-5 |наклад = }}{{Ref-de}}</ref>, польскую (1970, 1997; 2013), расейкую (1966), сэрбскую (2012), украінскую (1968), францускую (2017), чуваскую (1985), чэскую (1985) й іншыя мовы. Яны ўключаліся ў калектыўныя зборнікі і друкаваліся ў пэрыядычных выданьнях краін. У 1985 годзе выйшла кніга паэзія Яўгеніі Янішчыц «Спроси у чебреца» на рускай мове ў перакладзе Рымы Казаковай; у 1998 годзе – кніга «Твоето присъствие» на баўгарскай мове (укладальнік Христо Попов); ў 2025 выйшла «Анталёгія паэзіі Яўгеніі Янішчыц» на гішпанскай мове Франсіска Руіс Сарыяна. Кампазытары Р. Давыдаў, Ігар Комар, [[Юры Семяняка]], М. Юрко, Зьміцер Яўтуховіч напісалі музыку на словы яе вершаў<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Даты, падзеі, людзі|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=20 лістапада 2013|нумар=218 (27583)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/11/1384918452_8.pdf 8]|issn=1990-763x}}</ref>. == Ацэнкі == Паэтычная спадчына Яўгеніі Янішчыц — адна з самых яскравых і таленавітых старонак беларускай літаратуры другой паловы XX стагодзьдзя<ref>С. Калядка (2009)</ref>. У рэцэнзіі на яе першую кнігу [[Рыгор Бярозкін]] пісаў: {{Цытата| Першая кніга — кніжка ясная, сьвежая, росная, быццам тая раніца, зь якое яна, Жэня Янішчыц, і выбегла (іменна выбегла) у літаратуру. }} Паводле выказваньня [[Васіль Жуковіч|Васіля Жуковіча]], у літаратуру прыйшла «асоба зь імем Беларусі», якая прысьвяціла сваёй зямлі натхнёныя вершы-оды. Па словах [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]], {{Цытата| Жэня была самая таленавітая з усіх самых таленавітых паэтэс Беларусі, самая цнатлівая і дасканалая. Гэта вялікае няшчасьце, што яна так рана пайшла з жыцьця. Але ў тым і нейкае наканаваньне — даўно і ня намі сказана, што Бог бярэ да сябе найлепшых. Але шкада — месца Жэні ў нашай паэзіі засталося пустое, мабыць, яго доўга ня будзе каму заняць. Бо гэта — дужа годнае месца. }} == Ушанаваньне памяці == * Школе ў вёсцы [[Парэчча (Берасьцейская вобласьць)|Парэчча]] прысвоена імя беларускай паэткі Яўгеніі Янішчыц. == Аўдыё == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = [[Міхась Скобла]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 28 чэрвеня 2016| url = https://kamunikat.org/volnaya-studyya-skobla-mikhas-post-44228 | копія = | дата копіі = | загаловак = Тацьцяна Беланогая: Калі жанчына бʼе словам, то трапляе ў самую сарцавіну | фармат = | назва праекту = Вольная студыя | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = 28 песьняў на вершы Яўгеніі Янішчыц склалі новы альбом Тацьцяны Беланогай «Матылёк»}} {{слупок-2}} * [https://www.youtube.com/watch?v=14NhmHZEnMs Яўгенія Янішчыц. Дзень вечаровы (зборнік вершаў). Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аудыё)] {{слупок-канец}} == Відэа == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.youtube.com/watch?v=l3NZI9CXsE4 | копія = | дата копіі = | загаловак = Яўгенія Янішчыц чытае свой верш «Добры вечар, землякі!»| фармат = | назва праекту = | выдавец = Book in Belarus | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 15 лютага 2019| url = https://www.youtube.com/watch?v=N-bDpcRcSaA | копія = | дата копіі = | загаловак = «Непрыручаная птушка». Творчы лёс Яўгеніі Янішчыц | фармат = | назва праекту = | выдавец = Беларускія Пісьменнікі | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = Дакументальны фiльм}} {{слупок-2}} * [https://www.youtube.com/watch?v=-4zRvfca4QM Пра Яўгенію Янішчыц.] [[Ніна Мацяш]] (1993). * {{Спасылка | аўтар = Андрэй Хадановіч | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 17 красавіка 2023| url = https://www.youtube.com/watch?v=wUlbfwwZKcM | копія = | дата копіі = | загаловак = Таямніца самагубства, каханне і містыка, свабода і савецкая Беларусь: паэтычны лёс Яўгеніі Янішчыц | фармат = | назва праекту = | выдавец = Хадановіч | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-канец}} == Бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} === Перыёдыка === * {{Артыкул| аўтар = Жэня Янішчыц. | загаловак = Паэтычная паверка. Вершы | спасылка = https://kamunikat.org/litaratura-i-mastatstva-organ-ministerstva-kultury-i-prawlennya-sayuza-pismennikaw-bssr-28-2490-1970 | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва |ЛіМ]] | тып =газэта | год = 1970, 10 красавіка | том = | нумар = 28 (2490)| старонкі = 9 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Яўгенія Янішчыц. | загаловак =Ялта—1917. (У вянок Максіму Багдановічу) | спасылка = | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1981 | том = | нумар = 12 (632) | старонкі = 7 }} * {{Артыкул| аўтар = Яўгенія Янішчыц. | загаловак = Вершы. | спасылка = | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1982 | том = | нумар = 1 (633) | старонкі = 114—118 }} * {{Артыкул| аўтар = Яўгенія Янішчыц. | загаловак = Вершы. | спасылка = | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1983 | том = | нумар = 3 (647) | старонкі = 83—85 }} * {{Артыкул| аўтар = Яўгенія Янішчыц. | загаловак = Новыя Вершы. | спасылка = | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1984 | том = | нумар = 3 (659) | старонкі = 121—126 }} * {{Артыкул| аўтар = Яўгенія Янішчыц. | загаловак = Вершы. | спасылка = | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1984 | том = | нумар = 4 (660) | старонкі = 190 }} * {{Артыкул| аўтар = Яўгенія Янішчыц. | загаловак = Жывому паклонімся паэту. (Да 170-годдзя з дня нараджэньня Тараса Шаўчэнкі) | спасылка = | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1984 | том = | нумар = 4 (660) | старонкі = 190—191 }} * {{Артыкул| аўтар = Яўгенія Янішчыц. | загаловак = З кнігі лірыкі «Каліна зімы». | спасылка = | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1985 | том = | нумар = 3 (671) | старонкі = 3—8 }} * {{Артыкул| аўтар = Яўгенія Янішчыц. | загаловак = «Стол мой пісьмовы ўзрос да пагорка». Уступнае слова Валянціны Коўтун. | спасылка = | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1993 | том = | нумар = 5 (769) | старонкі = 139—149 }} * {{Артыкул| аўтар = [[Тамара Аўсяннікава]]. | загаловак = «Я пісала табе пісьмо…» ''Я пісала табе пісьмо: Першы ліст вырваў вецер, Другі ліст заліла чарніламі, Трэці ліст застаўся чыстым. Я. Янішчыц. З неапублікааванага.'' | спасылка = | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 2007, сьнежань| том = | нумар = 12 (938)| старонкі = 166—177 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Сяргей Панізьнік]].| загаловак = «Палесся мілае дзіця». | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Holas_Radzimy.pdf.zip/1998-048.pdf | мова = | выданьне =[[Голас Радзімы]] | тып =часопіс | год = 3 сьнежня 1998 | том = | нумар = 48 (2606)| старонкі = 7 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} === Зборнікі паэзіі === * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Снежныя грамніцы |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактар [[Генадзь Бураўкін]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1970 |том = |старонкі = |старонак = 61 |сэрыя = Першая кніга паэта|isbn = |наклад = 2300}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Дзень вечаровы: лірыка. (Зьмест. Цыклы: Абнадзееныя дні; Адрасы прызнаньня) |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Jauhienija_Janiscyc/Dzien_viecarovy.html |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1974|том = |старонкі = |старонак = 78 |сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}} ** {{Артыкул| аўтар = [[Тамара Аўсяннікава]]. | загаловак = Абнадзеяныя дні. ''Ды ўжо прашу ў дня, Што наступае, Ахоўнага і яснага крыла… Я. Янішчыц.'' | спасылка = https://kamunikat.org/maladosts-03-688-2011 |адказны = | мова = | выданьне =[[Маладосьць (часопіс)|Маладосць]] | тып = часопіс | год = 2011| том = | нумар = 3 (688)| старонкі = 133—136 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Ясельда: лірыка |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1978 |том = |старонкі = |старонак = 126|сэрыя = |isbn = |наклад = 4000}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = На беразе пляча: лірыка|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Jauhienija_Janiscyc/Na_bierazie_placa.html |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1980 |том = |старонкі = |старонак = 96 |сэрыя = |isbn = |наклад = 6000}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Пара любові і жалю: кніга лірыкі |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Jauhienija_Janiscyc/Para_lubovi_i_zalu_scan.html |адказны = мастак [[Мікола Селяшчук]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1983 |том = |старонкі = |старонак = 223 |сэрыя = |isbn = |наклад = 6000}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак =Каліна зімы: кніга лірыкі |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Jauhienija_Janiscyc/Kalina_zimy_kniha_liryki.html |адказны = мастак [[Станіслаў Кузьмар]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1987 |том = |старонкі = |старонак = 206 |сэрыя = |isbn = |наклад = 6000}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = У шуме жытняга святла: вершы, паэмы. (Зьмест. Вершы з кніг: Снежныя грамніцы; Ясельда; На беразе Пляча; Пара любові і жалю; Каліна зімы; паэмы: Ягадны Хутар; Акно ў дождж)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1988 |том = |старонкі = |старонак = 414 |сэрыя = |isbn = 5-340-00138-5|наклад = 6800}} === Выбраннае === * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Выбранае. (Зьмест. З кніг: Снежныя грамніцы; Дзень вечаровы; Ясельда; На беразе пляча; Пара любові і жалю; Каліна зімы)|арыгінал = |спасылка = |адказны = прадмова Марыя Ігнатаўна Панковай, мастак Марыя Эдуардаўна Трухановіч |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]] |год = 1998 |том = |старонкі = |старонак = 270 |сэрыя = Школьная бібліятэка |isbn = 985-06-0404-2|наклад = 21735}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Выбранае. (Зьмест. Цыклы вершаў: Краю блаславёнага дачка…; Паўстану я…; Як светлай памяці зарок…; Пад белымі крыламі цёпла зямлі…; Мы выплакалі столькі шчырых слёз…; Кахання сад…; Такой прысні, як яблыневы сад …; паэмы: Ягадны Хутар; Ясельда; Прызнанне вачамі; Зорная паэма; Галалёд; Апавяданні)|арыгінал = |спасылка = |адказны = укладанне: [[Ала Канапелька]], [[Валянціна Коўтун]]; прадмова [[Дзьмітры Бугаёў|Дзьмітрыя Бугаёва]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2000 |том = |старонкі = |старонак = 350 |сэрыя = |isbn = 985-02-0426-5|наклад = 2250}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Пачынаецца ўсе з любві… Вершы, паэмы |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Jauhienija_Janiscyc/Pacynajecca_usio_z_lubvi_viersy,_paemy_scan.html |адказны = укладаньне [[Віктар Шніп|Віктара Шніпа]]; рэдакцыйная рада: [[Алесь Бадак]] і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2008 |том = |старонкі = |старонак = 334|сэрыя = Беларуская паэзія XX стагоддзя|isbn = 978-985-02-0986-3|наклад = 3000}} ** {{Артыкул| аўтар = ЛеГал.| загаловак = Кулуары. Яўгенія Янішчыц. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2008-11.pdf | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 14 сакавіка 2008 | том = | нумар = 11 (4454) | старонкі = 16 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Выбранае: вершы, паэмы. (Зьмест. Паэмы: Ягадны хутар; Акно ў дождж; Зорная паэма; цыклы: Снежныя грамніцы; Ясельда; На беразе пляча; Пара любові і жалю; Каліна зімы) |арыгінал = |спасылка = |адказны = прадмова [[Алесь Бельскі|Аляксандра Бельскага]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 246 |сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 978-985-02-1074-6 |наклад = 15019}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Кахання сад і ластаўка вясны |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладанне [[Віктар Шніп|Віктара Шніпа]]; мастак [[Мікола Казакевіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2018|том = |старонкі = |старонак = 109 |сэрыя = 100 вершаў |isbn = 978-985-02-1826-1|наклад =500 }} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Непрыручаная птушка: вершы (Зьмест. Цыклы: з кнігі «Снежныя грамніцы» (1970); з кнігі "Ясельда» (1978); з кнігі «На беразе пляча» (1980); з кнігі «Пара любові і жалю» (1983); з кнігі «Каліна зімы» (1987)) |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнік [[Алесь Бадак]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2023 |том = |старонкі = |старонак = 143 |сэрыя = Новая бібліятэка беларускай паэзіі |isbn = 978-985-02-2156-8 |наклад = 700}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Непрыручаная птушка: вершы (Зьмест. Цыклы: з кнігі «Снежныя грамніцы» (1970); з кнігі "Ясельда» (1978); з кнігі «На беразе пляча» (1980); з кнігі «Пара любові і жалю» (1983); з кнігі «Каліна зімы» (1987)) |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнік [[Алесь Бадак]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2024 |том = |старонкі = |старонак = 143 |сэрыя = Новая бібліятэка беларускай паэзіі |isbn = 978-985-02-2249-7 |наклад = 700}} * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Я вас люблю! Вершы. |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладанне [[Віктар Шніп|Віктара Шніпа]] |выданьне = [[|]] |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2025 |том = |старонкі = 89, 6 |старонак = |сэрыя = Бібліятэка паэзіі|isbn = 978-985-01-1996-4 |наклад = 800 }} === Збор твораў === * {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Яўгенія Янішчыц: творы, жыццяпіс, каментарыі: у 4 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнікі: [[Сьвятлана Калядка|С. У. Калядка]], [[Тамара Аўсяньнікава|Т. П. Аўсяннікава]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2016—2019|том = |старонкі = |старонак = 300|сэрыя = |isbn = 978-985-08-2032-7|наклад = }}<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.racyja.com/archivy/kultura/prezentatsyya-vydannya-yaugeniya-yanishchy/ | копія = | дата копіі = | загаловак = Прэзентацыя выдання «Яўгенія Янішчыц: творы, жыццяпіс, каментарыі»| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Беларускае Радыё Рацыя]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Сьвятлана Калядка|Калядка С.У.]] | загаловак = Збор твораў Максіма Танка ў 13 тамах і чатырохтомнае выданне «Яўгеніі Янішчыц: творы, жыццяпіс, каментарыі». З гісторыі падрыхтоўкі | спасылка = https://elib.bspu.by/bitstream/doc/37985/1/%d0%97%d0%b1%d0%be%d1%80_%d1%82%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b0%d1%9e.pdf | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = Сучасная беларуская тэксталогія — актуальныя праблемы і перспектывы развіцця:| тып = матэрыялы Рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі| месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|БДПУ]] Права і эканоміка | год = 2016 | том = | старонкі = 1—5| isbn = | issn = 2518-7902| архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = [[Тамара Аўсяньнікава]].| загаловак = «Адзіны на зямлі». Пра перапіску Яўгеніі Янішчыц і Сяргея Панізніка. | спасылка = https://kamunikat.org/novy-chas-20-679-2020 | мова = | выданьне =[[Новы час (газэта)|Новы час]], (Літаратурная Беларусь) | тып = газэта | год = 2020, 30 траўня | том = | нумар = 20 (679); (№ 5 (165)) || старонкі = 11 (17) | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref> ** {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Яўгенія Янішчыц: творы, жыццяпіс, каментарыі. Першы том |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнікі: [[Сьвятлана Калядка|С. У. Калядка]], [[Тамара Аўсяньнікава|Т. П. Аўсяннікава]]; рэдактар тома [[Лія Кісялёва|Л. Г. Кісялёва]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2016|том = 1 (Змест: Жыццё маё ― загадкавы палёт…: з біяграфіі Я. Янішчыц; зборнікі вершаў: Снежныя грамніцы; Дзень вечаровы; Ясельда; На беразе пляча; Пара любові і жалю)|старонкі = |старонак = 600 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-2033-4|наклад = 500}} ** {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Яўгенія Янішчыц: творы, жыццяпіс, каментарыі. Другі том |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнікі: [[Сьвятлана Калядка|С. У. Калядка]], [[Тамара Аўсяньнікава|Т. П. Аўсяннікава]]; рэдактар тома [[Лія Кісялёва|Л. Г. Кісялёва]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2017 |том = 2 (Змест: зборнік вершаў «Каліна зімы»; паэмы: Завеі снежаньскай пялёсткі; Ясельда; Ягадны Хутар; Акно ў дождж; Зорная паэма; Галалёд; апавяданні і замалёўкі: На памяць; Гарбуз; З адзінаццатага года; Нерв; Паляўнічы сезон; Трое сутак надзеі; Адно толькі ліха, што вароны каркаюць; Усё і пачалося з крэслаў; Антаніна? Не-э, Антон Сцяпанавіч; Бомбачка і інш.; Навуковыя каментарыі; Дадаткі: Творы, прысвечаныя Я. Янішчыц; Успаміны аднакурснікаў, калег па працы, пісьменнікаў (34 аўтары)|старонкі = |старонак = 600 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-2219-2|наклад = 500}} ** {{Кніга|аўтар = Яўгенія Янішчыц. |частка = |загаловак = Яўгенія Янішчыц: творы, жыццяпіс, каментарыі. Трэці том |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнікі: [[Сьвятлана Калядка|С. У. Калядка]], [[Тамара Аўсяньнікава|Т. П. Аўсяннікава]]; рэдактар тома [[Лія Кісялёва|Л. Г. Кісялёва]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2019|том = 3 (Зьмест: «Раўнівы крытык, не капайся ў долі…» — [[Сьвятлана Калядка]]; Вершы і песьні(1963—1988) . Эпіграмы. Чарнавыя накіды. Кароткія выказваньні. Двухрадкоўі; Творы, якія публікаваліся; Творы з архіваў, музэя; Вучнёўскія і недапрацаваныя творы; Навуковыя камэнтары. У дадатку: Успаміны; Зьмест запланаваных паэтычных зборнікаў, якія не апублікаваны пры жыцьці паэтэсы |старонкі = |старонак = 816 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-2436-3|наклад = 500}}<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.racyja.com/archivy/kultura/vyjshau-tretsi-tom-vydannya-yaugeniya-yani/ | копія = | дата копіі = | загаловак = Выйшаў трэці том выдання «Яўгенія Янішчыц: творы, жыццяпіс, каментарыі» | фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Беларускае Радыё Рацыя]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref> === Пераклады на іншыя мовы === ;на расейскую мову * {{Кніга|аўтар = Евгения Янищиц. |частка = |загаловак = Спроси у чебреца|арыгінал = |спасылка = |адказны = перевела с белорусского Римма Казакова |выданьне = |месца =[[Масква|Москва]]|выдавецтва = Советский писатель |год = 1985 |том = |старонкі = |старонак = 86 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1000}} ;на баўгарскую мову * {{Кніга|аўтар = Явгения Янишчиц. |частка = |загаловак = Твоето присъствие: книга се посвещава на 50-год от рождението на Явгения Янишчиц |арыгінал = |спасылка = |адказны = стиховете прев. oт бел. Н. Вълчев и др.; послеслов Р. Евтимова; съставител Христо Попов; художник В. Пауно |выданьне = |месца =[[Сафія|София]]|выдавецтва = Панорама |год = 1998 |том = |старонкі = |старонак = 87+9 |сэрыя = |isbn = 954-9655-03-2 |наклад = }} ;на гішпанскую мову * {{Кніга|аўтар = Yauheniya Yaníshchyts. |частка = |загаловак = Un ave indómita. Antología poética |арыгінал = |спасылка = https://www.visor-libros.com/products/un-ave-indomita|адказны = Traducción de Francisco Ruiz Soriano |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Visor Libros |год = 2025 |том = |старонкі = |старонак = 216 |сэрыя = Colección Visor de Poesía, n.° 1283|isbn = 979-13-87745-83-7|наклад = }} ** {{Артыкул| аўтар = [[Тамара Аўсяньнікава]].| загаловак = «Паэзія, — яна не знае тлену…». Новыя выданні вершаў Яўгеніі Янішчыц. | спасылка = https://crbpinsk.brest.by/wp-content/uploads/2026/02/a-syannikava-t.-paeziya-yana-ne-znae-tlenu-tamar-a-syannikavafota-daslany-a-taram-litaratura-i-mastactva.-2026.-16-studzenya-2.-s.-10-fot.pdf| мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 16 студзеня 2026| том = | нумар = | старонкі = 10 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} ** {{Артыкул| аўтар = [[Тамара Аўсяньнікава]].| загаловак = Напярэдадні 2026 года ў Іспаніі і Беларусі выйшлі новыя выданні Яўгеніі Янішчыц. | спасылка = https://zarya.by/news/kultura/napyaredadni-2026-goda-%D1%9E-ispanii-i-belarusi-vyjshli-novyya-vydanni-ya%D1%9Egenii-yanishchycz/ | мова = | выданьне = Заря | тып = газэта | год = 9 лютага 2026| том = | нумар = | старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} ;на эстонскую мову * {{Артыкул| аўтар = Javgenia Janištšõts.| загаловак = Nii lõkatab sõnadele… (Так заканчваецца словамі…{{Ref-be}}). Vaikus. Täiskuu valgus akna taga… (Цішыня. Сьвятло поўнага месяца за вакном{{Ref-be}}). Tõlkinud Helvi Jürisson. | спасылка = https://dea.digar.ee/?a=is&oid=sirpjavasar19860530&type=staticpdf&e=-------et-25--1--txt-txIN%7ctxTI%7ctxAU%7ctxTA-Baradulin------------ | мова = et | выданьне = Sirp ja Vasar | тып = ajaleht | год = 30 mai 1986 | том = | нумар = |22 (2182) | старонкі = 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = [[Тамара Аўсяннікава]]. |частка = |загаловак = Дзве постаці: Ніл Гілевіч, Яўгенія Янішчыц |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/dzve-postatsi-awsyannikava-tamara |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Віктар Хурсік]] |год = 2021|том = |старонкі = |старонак = 238 |сэрыя = |isbn = 978-985-7219-26-1|наклад = }} * {{Кніга|аўтар = [[Рыгор Барадулін]].|частка = |загаловак = Аратай, які пасвіць аблокі. Сяброўскае слова, эсэ і некананіэаваныя ўспаміны (Так заплачу, нібы запяю…) |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/aratay-yaki-pasvits-abloki-baradulin-rygor |адказны = Рэдактар Н. А. Давыдзенка. Мастак М. Р. Казлоў |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1995 |том = |старонкі = 102—105 |старонак = 350 |сэрыя = |isbn = 5-340-0139-1 |наклад = 2200}} * {{Артыкул| аўтар = Бугаеў, Дзьмітры. | загаловак = Арганічнасьць таленту. (Яўгенія Янішчыц. «Пара любові і жалю»). | спасылка = | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1985 | том = | нумар = 2 | старонкі = 209—215 }} * Бугаёў, Дзьмітры. Усхваляванае слова паэтэсы // Бугаёў Дз. Талент і праца. Мн., 1979. * Гарэлік Л. Янішчыц Яўгенія // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. — Мн.: БелЭн, 2004. ISBN 985-11-0295-4 * {{Кніга|аўтар = [[Сьвятлана Калядка]].|частка = |загаловак = Непрыручаная птушка Палесся: творчая iндывiдульнасць Яўгенii Янiшчыц |арыгінал = |спасылка = |адказны = навуковы рэдактар [[Уладзімер Гніламёдаў]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 216 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-0847-9 |наклад = 300}} * {{Кніга|аўтар =[[Сьвятлана Калядка|Калядка С. У.]] |частка = |загаловак = Паэзiя Яўгенii Янiшчыц: станаўленне творчай iндывiдуальнасцi. Аўтареферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата фiлалагічных навук |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Інстытут літаратуры|Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі]] |год = 1999 |том = |старонкі = |старонак = 20 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Сьвятлана Калядка|Калядка С. У.]] | загаловак = Беларуская літаратура: дапаможнік для вучняў 11-га класа агульнаадукацыйных устаноў з беларускай і рускай мовамі навучання| спасылка = | мова = | аўтар выданьня = пад рэдакцыяй: [[Аляксандар Іванавіч Бельскі|А. І. Бельскага]], [[Міхась Тычына|М. А. Тычыны]] | выданьне = | тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = [[Адукацыя і выхаваньне]] | год = 2009 | том = | старонкі = 141—150 | isbn = 978-985-471-320-5| issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Арнольд Макмілін]]. |частка = |загаловак = Пісьменства ў халодным клімаце. Беларуская літаратура ад 70-х гг. XX ст. да нашых дзён |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Беласток|Białystok]]|выдавецтва = Orthdruk |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = 910 |сэрыя = |isbn = 978-83-89396-55-6|наклад = }} * Семашкевіч Р. Выпрабаванне любоўю // Семашкевіч Р. Выпрабаванне любоўю. Мн., 1982. * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Янішчыц Яўгенія. | арыгінал = | спасылка = https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_6.djvu_493 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі [[Любоў Гарэлік|Гарэлік Л. М.]]; бібліяграфія [[Валянціна Грышкевіч|Грышкевіч В. М.]] | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі| год =1995 | выпуск = | том =6, Талалай—Яфімаў | нумар = | старонкі = 492—497| isbn =5-85700-061-0 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Маргарыта Яфімава]].| загаловак =Будзе вечна блізкім рэхам звінець твой голас малады! (Яўгенія Янішчыц). | спасылка = | мова = | выданьне =[[Бібліятэка прапануе (часопіс)|Бібліятэка прапануе]] | тып =часопіс | год = 2003| том = | нумар =6 | старонкі =14—17 }} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://bis.nlb.by/ru/documents/129808| копія = | дата копіі = | загаловак = Янішчыц Яўгенія Іосіфаўна| фармат = | назва праекту = [[Беларусь у асобах і падзеях]] | выдавец =[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар =[[Васіль Дранько-Майсюк|Васіль Дэ Эм]] | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 20 лістапад 2018 | url = https://www.svaboda.org/a/29607210.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Яўгенія Янішчыц, паэтка, якая багоміла роднае Палесьсе і палохала беларусаў «страшным» горадам Нью-Ёркам | фармат = | назва праекту = 20 нечаканых фактаў | выдавец =[[Радыё Свабода]]. | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Аўтар ідэі, сцэнар: Алесь Кіркевіч. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = Вядучая: Наста Суханосік. | дата публікацыі = 10 чэрвеня 2025 | url = https://www.youtube.com/watch?v=WXtAFvUBYjI| копія = | дата копіі = | загаловак = Загадкавая гібель паэткі: дэпрэсія ці пераслед? Яўгенія Янішчыц | фармат = | назва праекту = Смаленьне вепрука | выдавец = [[Будзьма беларусамі!]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * [http://yaugeniya.ru/ Сайт, прысьвечаны Яўгеніі Янішчыц] (біяграфія, вершы, аналіз) * [https://www.youtube.com/watch?v=HB9WM9e6CFk СВЯТЛО ДАЛЁКАЙ ЗОРКІ. Паэтэса Яўгенія Янішчыц.] Аўтарская праграма Аляксандра Дамарацкага. [[Беларусь 3]]. * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 25 лістапада 2023 | url = https://racyja.com/by/kultura/35-hadou-tamu-trahicna-abarvalasja-zycce-vybitnaj-belaruskaj-paetesy-jauhenii-janiscyc/ | копія = | дата копіі = | загаловак = 35 гадоў таму трагічна абарвалася жыццё выбітнай беларускай паэтэсы Яўгеніі Янішчыц | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Беларускае Радыё Рацыя]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * [https://nashaniva.com/21200 На БТ зьнялі фільм пра Янішчыц], ''[[Наша Ніва]]''. 31 кастрычніка 2008 году. {{слупок-канец}} {{Пісьменьнікі й паэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Янішчыц, Яўгенія Ёсіфаўна}} [[Катэгорыя:Літаратары-самагубцы]] [[Катэгорыя:Беларускія паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары „Сельскай газэты“]] [[Катэгорыя:Савецкія паэты]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыцы]] [[Катэгорыя:Савецкія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з расейскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Сябры Саюзу пісьменьнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Ленінскага камсамолу БССР]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты-песеньнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] 45ji6lrysx546e2fb2q91gxdmfnmg3l 0 81813 2679510 2669095 2026-07-18T23:35:02Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2679510 wikitext text/x-wiki '''Галяцэнскі каляндар''' — распаўсюджаная назва '''''Галяцэнскай эры''''' або '''''Чалавечай эры''''' — сыстэма нумарацыі гадоў, падобная да [[астранамічны запіса гадоў|астранамічнага запісу гадоў]], але з дадаваньнем да яе 10 000. Першы год Галяцэнскай эры прыходзіцца на пачатак ''Чалавечай эры'' (пачатак чалавечай [[цывілізацыя|цывілізацыі]]) і разглядаецца як прыбліжанае значэньне пачатку [[Галяцэн|Эпохі Галяцэну]] (і сканчэньня [[ледавіковы пэрыяд|ледавіковага пэрыяду]]) для прасьцейшага [[геалёгія|геалягічнага]], [[археалёгія|археалягічнага]], [[дэндралёгія|дэндралягічнага]] і [[гісторы|гістарычнага]] годазьлічэньня. Бягучы год паводле [[Грэгарыянскі каляндар|Грэгарыянскага календара]] можа быць ператвораны ў год паводле Галяцэнскага календара шляхам простага дадаваньня лічбы «1» у пачатак нумару году (напрыклад, {{CURRENTYEAR}} год робіцца 1{{CURRENTYEAR}} годам Галяцэнскай эры)). Панятак ''Чалавечай эры'' або Галяцэнскага календара быў упершыню прапанаваны [[Чезарэ Эміліяні]] ў 1993 годзе (11993 годзе паводле Галяцэнскага календара).<ref>Cesare Emiliani, "[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Natur.366..716E Calendar Reform]", ''Nature'' '''366''' (1993) 716.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170102100216/http://readersadvice.com/mmeade/house/holocene.html The Holocene Calendar] at Meerkat Meade</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110609201520/http://weseman.com/page.php?form=human_era_calendar The Human Era Calendar] by Harry and Svetlana Weseman</ref> == Матывацыя == Прапанова каляндарнай рэформы Чезарэ Эміліяні была спробай вырашыць шэраг праблемаў сучаснага годазьлічэньня эры [[Anno Domini]] — ад нараджэньня [[Езус Хрыстус|Езуса Хрыста]], нумарацыя гадоў якой зьяўляецца агульнапрынятым сусьветным календаром. Сярод праблемаў, якія меркавалася вырашыць, былі наступныя: * Годазьлічэньне ''ад нараджэньня Хрыста'' (або [[Наша эра]]) пачынаецца ад меркаванага году нараджэньня [[Езус Хрыстус|Езуса Хрыста]]. Гэты хрысьціянскі аспэкт (асабліва выкарыстаньне назваў кшталту ''да нараджэньня Хрыста'' і ''Anno Domini'') можа зьяўляцца абразьлівым для людзей, якія не зьяўляюцца хрысьціянамі.<ref>[https://web.archive.org/web/20111011184906/http://www.religioustolerance.org/ce.htm Controversy over the use of «CE/BCE» or «AD/BC» dating notation] at Religious Tolerance.org{{ref-en}}</ref> * Біблійныя вучэньні фактычна адзінагалосна пацьвярджаюць тое, што Езус Хрыстус насамрэч нарадзіўся на некалькі гадоў раней за 1 год нашай эры. Гэта робіць каляндар недакладным, нягледзячы на тое, што ён прывязаны да хрысьціянскай даты. * У Галяцэнскім календары не існуе [[0|нулявога году]] з прычыны таго, што пасьля 1 году да н. э. адразу ідзе 1 год н. э. * Годазьлічэньне да н. э. адбываецца ў ненатуральнай пасьлядоўнасьці пры руху зь мінулага ў будучыню, напрыклад, 44 год на н. э. ідзе пасьля 250 году да н. э. Гэта робіць падлік гадоў Галяцэнскай эры, блізкіх да мяжы ''нашай эры'' і ''да нашай эры'', больш складаным, чым у Галяцэнскім календары. Галяцэнская эра закладае пачатак сваёй эпохі або першага году на 10 000 год да н. э. паводле годазьлічэньня нашай эры. Гэта зьяўляецца прыблізным набліжэньнем да пачатку цяперашняй геалягічнай эпохі, [[галяцэн]]у (што літаральна азначае ''цалкам нядаўні''). Падставай для гэтага зьяўляецца тое, што чалавечая цывілізацыя (напрыклад, першыя пасяленьні, сельская гаспадарка і г. д.), як мяркуецца, узьнікла менавіта ў гэты час. Усе ключавыя даты ў пэрыядзе чалавечай гісторыі могуць быць атрыманыя шляхам простага натуральнага павелічэньня даты ў шкале часу, у выніку чаго атрымліваецца, што гады зь меншымі нумарамі заўджы ідуць перад гадамі з большымі нумарамі. === Канвэртацыя === Канвэртацыя нумара году з Юліянскага або Грэгарыянскага календара ў год паводле Галяцэнскага календара можа быць зьдзейсьненая шлахам простага дадаваньня 10 000 да нумара году. Даты да нашай эры канвэртуюцца шляхам адыманьня нумара году да н. э. ад 10 001. Існуе просты спосаб праверкі правільнасьці падліку: сума апошніх разрадаў нумароў гадоў да н. э. і паводле Галяцэнскага календара мусіць складаць 1 або 11. == Глядзіце таксама == * [[Наша эра]] == Крыніцы == {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Час]] [[Катэгорыя:Каляндар]] 4akpqz9k9pdavf5d2hflxngyatuizez 0 86042 2679495 2638408 2026-07-18T19:44:27Z Rotondus 11902 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]], вычытка, [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2679495 wikitext text/x-wiki {{Фільм | назва = Насфэрату: Сымфонія вусьцішы | арыгназва = Nosferatu, eine Symphonie des Grauens | выява = Nosferatuposter.jpg | памер = | подпіс = | жанр = фільм жахаў | рэжысэр = Фрыдрых Мурнаў | прадусар = Энрыка Дыкман<br />Альбін Граў | сцэнарыст = Гэнрык Галеен</br>[[Дракула (раман)|кніга Брэма Стокера]] | дыктар = | ролі = Макс Шрэк</br> Аляксандар Гранах</br> Густаў фон Вангенгайм</br> Грэта Шрэдэр</br> Георг Г. Шнэль | кампазытар = Джэймс Бэрнард</br> Карляс Ю. Гарза</br> Ганс Эрдман | апэратар = Фрыц Арно Вагнэр</br> Гюнтэр Крамф | мантаж = | вытворчасьць = Prana Film | дата = [[1922]] | час = 94 хв. | мова = нямецкія субтытры | краіна = [[Нямеччына]] | бюджэт = | прыбытак = | папярэдні = | наступны = | сайт = }} '''''Насфэрату: Сымфонія вусьцішы''''' ({{мова-de|Nosferatu, eine Symphonie des Grauens}}) — знакаміты нямы [[фільм]] [[Нямеччына|нямецкага]] кінрэжысэра [[Фрыдрых Вільгэльм Мурнаў|Фрыдрыха Вільгэльма Мурнаў]], зьняты ў 1921 годзе і выпушчаны на экраны ў 1922 годзе. Мурнаў хацеў экранізаваць [[Дракула (раман)|«Дракулу»]] [[Брэм Стокер|Брэма Стокера]], аднак кінастудыя {{Артыкул у іншым разьдзеле|Prana Film||fr}} ня здолела набыць правы на выкарыстаньне рамана. Для таго, каб працягнуць работу над фільмам, Мурнаў палічыў дастатковым зьмяніць імёны сваіх пэрсанажаў і зьлёгку перайначыць тэкст. Фільм зьявіўся трэцяй па ліку экранізацыяй Брэма Стокера, але першай, якая захавалася. Ролю графа Орляка сыграў [[Макс Шрэк]], стварыўшы адзін з найвядомейшых экранных вобразаў [[вампір]]аў, які і праславіў актора. Астатнія ролі выканалі Аляксандар Гранах, Грэта Шрэдэр і Густаў фон Вангенгайм. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.imdb.com/title/tt0013442/ ''Насфэрату: Сымфонія вусьцішы''] на сайте [[Internet Movie Database]] * [http://www.archive.org/details/nosferatu 64 хвілінная чорна-белая вэрсія фільма] * [http://www.archive.org/details/Nosferatu_most_complete_version_93_mins. 93 хвілінная таніраваная вэрсія фільма] {{Дракула}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Накід:Кінафільм}} [[Катэгорыя:Фільмы 1922 году]] [[Катэгорыя:Нямецкія фільмы бяз гуку]] [[Катэгорыя:Нямецкія чорна-белыя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра вампіраў]] [[Катэгорыя:Экранізацыя твораў Брэма Стокера]] [[Катэгорыя:Фільмы паводле брытанскіх раманаў]] 6irzguguk06rsc4bvix7gnky8rdlkrh 4 91685 2679500 2679460 2026-07-18T19:55:59Z DymitrBot 56484 робат: абнаўленьне зьвестак 2679500 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Уступ|18.07.2026 19:55 UTC|44,63|44,63|0}}</noinclude> # [[Электрычны ток]] (<span style="color: #909090;">2579 сымб. → </span>3611 сымб.) # [[Дыхальная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2641 сымб. → </span>3697 сымб.) # [[Харчовая соль]] (<span style="color: #909090;">2714 сымб. → </span>3800 сымб.) # [[Сьпірт]] (<span style="color: #909090;">2737 сымб. → </span>3832 сымб.) # [[Сэрца]] (<span style="color: #909090;">2738 сымб. → </span>3833 сымб.) # [[Тэатар]] (<span style="color: #909090;">2739 сымб. → </span>3835 сымб.) # [[Гук]] (<span style="color: #909090;">2761 сымб. → </span>3865 сымб.) # [[Страўнікава-кішачны тракт]] (<span style="color: #909090;">2762 сымб. → </span>3867 сымб.) # [[Кут]] (<span style="color: #909090;">2775 сымб. → </span>3885 сымб.) # [[Мір]] (<span style="color: #909090;">2801 сымб. → </span>3921 сымб.) # [[Любоў]] (<span style="color: #909090;">2804 сымб. → </span>3926 сымб.) # [[Сьвятло]] (<span style="color: #909090;">2809 сымб. → </span>3933 сымб.) # [[Піраміда (архітэктура)]] (<span style="color: #909090;">2814 сымб. → </span>3940 сымб.) # [[Горная парода]] (<span style="color: #909090;">2824 сымб. → </span>3954 сымб.) # [[Фотасынтэз]] (<span style="color: #909090;">2833 сымб. → </span>3966 сымб.) # [[Граматыка]] (<span style="color: #909090;">2858 сымб. → </span>4001 сымб.) # [[Крывяносная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2873 сымб. → </span>4022 сымб.) # [[Свабода волі]] (<span style="color: #909090;">2890 сымб. → </span>4046 сымб.) # [[Электрычнасьць]] (<span style="color: #909090;">2917 сымб. → </span>4084 сымб.) # [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">2919 сымб. → </span>4087 сымб.) # [[Вірус]] (<span style="color: #909090;">2923 сымб. → </span>4092 сымб.) # [[Джаз]] (<span style="color: #909090;">2925 сымб. → </span>4095 сымб.) # [[Сіла (фізычная велічыня)]] (<span style="color: #909090;">2932 сымб. → </span>4105 сымб.) # [[Цэнтральны працэсар]] (<span style="color: #909090;">2941 сымб. → </span>4117 сымб.) # [[Тэрарызм]] (<span style="color: #909090;">2945 сымб. → </span>4123 сымб.) # [[Магабгарата]] (<span style="color: #909090;">2947 сымб. → </span>4126 сымб.) # [[Опэра]] (<span style="color: #909090;">2973 сымб. → </span>4162 сымб.) # [[Пандэмія]] (<span style="color: #909090;">2976 сымб. → </span>4166 сымб.) # [[Комікс]] (<span style="color: #909090;">2978 сымб. → </span>4169 сымб.) # [[Камэта]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Землятрус]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Фанэма]] (<span style="color: #909090;">3031 сымб. → </span>4243 сымб.) # [[Мова праграмаваньня]] (<span style="color: #909090;">3032 сымб. → </span>4245 сымб.) # [[Статыстыка]] (<span style="color: #909090;">3034 сымб. → </span>4248 сымб.) # [[Печань]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная пошта]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная музыка]] (<span style="color: #909090;">3064 сымб. → </span>4290 сымб.) # [[Хуткасьць]] (<span style="color: #909090;">3079 сымб. → </span>4311 сымб.) # [[Мовазнаўства]] (<span style="color: #909090;">3127 сымб. → </span>4378 сымб.) # [[Крыкет]] (<span style="color: #909090;">3132 сымб. → </span>4385 сымб.) # [[Прапаганда]] (<span style="color: #909090;">3142 сымб. → </span>4399 сымб.) # [[Журналістыка]] (<span style="color: #909090;">3145 сымб. → </span>4403 сымб.) # [[Плуг]] (<span style="color: #909090;">3146 сымб. → </span>4404 сымб.) # [[Баявыя мастацтвы]] (<span style="color: #909090;">3148 сымб. → </span>4407 сымб.) # [[Джайнізм]] (<span style="color: #909090;">3158 сымб. → </span>4421 сымб.) # [[Літар]] (<span style="color: #909090;">3176 сымб. → </span>4446 сымб.) # [[Антыбіётык]] (<span style="color: #909090;">3186 сымб. → </span>4460 сымб.) # [[Паводка]] (<span style="color: #909090;">3187 сымб. → </span>4462 сымб.) # [[Эпоха Асьветніцтва]] (<span style="color: #909090;">3197 сымб. → </span>4476 сымб.) # [[Дзяленьне ядра]] (<span style="color: #909090;">3201 сымб. → </span>4481 сымб.) # [[Хвароба]] (<span style="color: #909090;">3205 сымб. → </span>4487 сымб.) # [[Пісьменства]] (<span style="color: #909090;">3206 сымб. → </span>4488 сымб.) # [[Свойскі конь]] (<span style="color: #909090;">3209 сымб. → </span>4493 сымб.) # [[Малюскі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Солі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Мода]] (<span style="color: #909090;">3214 сымб. → </span>4500 сымб.) # [[Вымярэньне]] (<span style="color: #909090;">3218 сымб. → </span>4505 сымб.) # [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3232 сымб. → </span>4525 сымб.) # [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (<span style="color: #909090;">3237 сымб. → </span>4532 сымб.) # [[Тэктоніка пліт]] (<span style="color: #909090;">3261 сымб. → </span>4565 сымб.) # [[Лягарытм]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Амазонка]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Сымэтрыя]] (<span style="color: #909090;">3280 сымб. → </span>4592 сымб.) # [[Бог]] (<span style="color: #909090;">3291 сымб. → </span>4607 сымб.) # [[Склад]] (<span style="color: #909090;">3295 сымб. → </span>4613 сымб.) # [[Шыізм]] (<span style="color: #909090;">3298 сымб. → </span>4617 сымб.) # [[Скульптура]] (<span style="color: #909090;">3310 сымб. → </span>4634 сымб.) # [[Сымфонія]] (<span style="color: #909090;">3322 сымб. → </span>4651 сымб.) # [[Тэорыя лікаў]] (<span style="color: #909090;">3347 сымб. → </span>4686 сымб.) # [[Жывёлы]] (<span style="color: #909090;">3349 сымб. → </span>4689 сымб.) # [[Жанчына]] (<span style="color: #909090;">3354 сымб. → </span>4696 сымб.) # [[Флямэнка]] (<span style="color: #909090;">3367 сымб. → </span>4714 сымб.) # [[Псыхалёгія]] (<span style="color: #909090;">3373 сымб. → </span>4722 сымб.) # [[Гадзіньнік]] (<span style="color: #909090;">3376 сымб. → </span>4726 сымб.) # [[Эпістэмалёгія]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Страваваньне]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Гастраэнтэрыт]] (<span style="color: #909090;">3385 сымб. → </span>4739 сымб.) # [[Флейта]] (<span style="color: #909090;">3389 сымб. → </span>4745 сымб.) # [[Сьлепата]] (<span style="color: #909090;">3394 сымб. → </span>4752 сымб.) # [[Біялягічная клясыфікацыя]] (<span style="color: #909090;">3410 сымб. → </span>4774 сымб.) # [[Павукі]] (<span style="color: #909090;">3411 сымб. → </span>4775 сымб.) # [[Біятэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">3424 сымб. → </span>4794 сымб.) # [[Рыс]] (<span style="color: #909090;">3438 сымб. → </span>4813 сымб.) # [[Арка]] (<span style="color: #909090;">3441 сымб. → </span>4817 сымб.) # [[Магніт]] (<span style="color: #909090;">3470 сымб. → </span>4858 сымб.) # [[Жалезны век]] (<span style="color: #909090;">3479 сымб. → </span>4871 сымб.) # [[Этыка]] (<span style="color: #909090;">3480 сымб. → </span>4872 сымб.) # [[Біяхімія]] (<span style="color: #909090;">3482 сымб. → </span>4875 сымб.) # [[Інфармацыя]] (<span style="color: #909090;">3495 сымб. → </span>4893 сымб.) # [[Паўзуны]] (<span style="color: #909090;">3496 сымб. → </span>4894 сымб.) # [[Камунізм]] (<span style="color: #909090;">3506 сымб. → </span>4908 сымб.) # [[Сунізм]] (<span style="color: #909090;">3510 сымб. → </span>4914 сымб.) # [[Закон захаваньня энэргіі]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Кветка]] (<span style="color: #909090;">3524 сымб. → </span>4934 сымб.) # [[Чалавек]] (<span style="color: #909090;">3526 сымб. → </span>4936 сымб.) # [[Мёд]] (<span style="color: #909090;">3529 сымб. → </span>4941 сымб.) # [[Эвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">3534 сымб. → </span>4948 сымб.) # [[Сталь]] (<span style="color: #909090;">3537 сымб. → </span>4952 сымб.) # [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3542 сымб. → </span>4959 сымб.) # [[Паўправаднік]] (<span style="color: #909090;">3556 сымб. → </span>4978 сымб.) # [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">3563 сымб. → </span>4988 сымб.) # [[Нэматоды]] (<span style="color: #909090;">3565 сымб. → </span>4991 сымб.) # [[Вікінгі]] (<span style="color: #909090;">3576 сымб. → </span>5006 сымб.) # [[Монатэізм]] (<span style="color: #909090;">3578 сымб. → </span>5009 сымб.) # [[Раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">3583 сымб. → </span>5016 сымб.) # [[Вусякі]] (<span style="color: #909090;">3591 сымб. → </span>5027 сымб.) # [[Драўніна]] (<span style="color: #909090;">3598 сымб. → </span>5037 сымб.) # [[Шлюб]] (<span style="color: #909090;">3603 сымб. → </span>5044 сымб.) # [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (<span style="color: #909090;">3614 сымб. → </span>5060 сымб.) # [[Цунамі]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Мора]] (<span style="color: #909090;">3630 сымб. → </span>5082 сымб.) # [[Тэарэма Пітагора]] (<span style="color: #909090;">3634 сымб. → </span>5088 сымб.) # [[Тоўстая кішка]] (<span style="color: #909090;">3642 сымб. → </span>5099 сымб.) # [[Аўстралія і Акіянія]] (<span style="color: #909090;">3650 сымб. → </span>5110 сымб.) # [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">3658 сымб. → </span>5121 сымб.) # [[Паскарэньне]] (<span style="color: #909090;">3671 сымб. → </span>5139 сымб.) # [[СНІД]] (<span style="color: #909090;">3676 сымб. → </span>5146 сымб.) # [[Барабан]] (<span style="color: #909090;">3680 сымб. → </span>5152 сымб.) # [[Манархія]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Вялікая кітайская сьцяна]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Умар ібн аль-Хатаб]] (<span style="color: #909090;">3698 сымб. → </span>5177 сымб.) # [[Нанатэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3707 сымб. → </span>5190 сымб.) # [[Нос]] (<span style="color: #909090;">3728 сымб. → </span>5219 сымб.) # [[Дыёд]] (<span style="color: #909090;">3747 сымб. → </span>5246 сымб.) # [[Чорнае мора]] (<span style="color: #909090;">3748 сымб. → </span>5247 сымб.) # [[Акулы]] (<span style="color: #909090;">3757 сымб. → </span>5260 сымб.) # [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (<span style="color: #909090;">3760 сымб. → </span>5264 сымб.) # [[Эндакрынная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3778 сымб. → </span>5289 сымб.) # [[Мангольская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">3783 сымб. → </span>5296 сымб.) # [[Ідэалёгія]] (<span style="color: #909090;">3790 сымб. → </span>5306 сымб.) # [[Фізыялёгія дыханьня]] (<span style="color: #909090;">3792 сымб. → </span>5309 сымб.) # [[Ганчарства]] (<span style="color: #909090;">3800 сымб. → </span>5320 сымб.) # [[Арганізм]] (<span style="color: #909090;">3814 сымб. → </span>5340 сымб.) # [[Газ]] (<span style="color: #909090;">3824 сымб. → </span>5354 сымб.) # [[Фізычная хімія]] (<span style="color: #909090;">3826 сымб. → </span>5356 сымб.) # [[Частасьць]] (<span style="color: #909090;">3827 сымб. → </span>5358 сымб.) # [[Расьліны]] (<span style="color: #909090;">3828 сымб. → </span>5359 сымб.) # [[Абрам]] (<span style="color: #909090;">3830 сымб. → </span>5362 сымб.) # [[Раман]] (<span style="color: #909090;">3838 сымб. → </span>5373 сымб.) # [[Грамадзянская вайна]] (<span style="color: #909090;">3848 сымб. → </span>5387 сымб.) # [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (<span style="color: #909090;">3850 сымб. → </span>5390 сымб.) # [[Прамысловасьць]] (<span style="color: #909090;">3858 сымб. → </span>5401 сымб.) # [[Цяжарнасьць чалавека]] (<span style="color: #909090;">3859 сымб. → </span>5403 сымб.) # [[Хмара]] (<span style="color: #909090;">3861 сымб. → </span>5405 сымб.) # [[Юдаізм]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Цьвёрдае цела]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Каляндар]] (<span style="color: #909090;">3878 сымб. → </span>5429 сымб.) # [[Проза]] (<span style="color: #909090;">3885 сымб. → </span>5439 сымб.) # [[Веды]] (<span style="color: #909090;">3892 сымб. → </span>5449 сымб.) # [[Дзюдо]] (<span style="color: #909090;">3901 сымб. → </span>5461 сымб.) # [[Глухата]] (<span style="color: #909090;">3910 сымб. → </span>5474 сымб.) # [[Галаўны мозаг]] (<span style="color: #909090;">3920 сымб. → </span>5488 сымб.) # [[Выбуховае рэчыва]] (<span style="color: #909090;">3930 сымб. → </span>5502 сымб.) # [[Вялікі бар’ерны рыф]] (<span style="color: #909090;">3931 сымб. → </span>5503 сымб.) # [[Яблык]] (<span style="color: #909090;">3935 сымб. → </span>5509 сымб.) # [[Ісьціна]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Рэальнасьць]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Халодная вайна]] (<span style="color: #909090;">3978 сымб. → </span>5569 сымб.) # [[Самба]] (<span style="color: #909090;">3993 сымб. → </span>5590 сымб.) # [[Прыручэньне]] (<span style="color: #909090;">3999 сымб. → </span>5599 сымб.) # [[Водарасьці]] (<span style="color: #909090;">4004 сымб. → </span>5606 сымб.) # [[Лацінская мова]] (<span style="color: #909090;">4007 сымб. → </span>5610 сымб.) # [[Сьмяротная кара]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Грызуны]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Агонь]] (<span style="color: #909090;">4050 сымб. → </span>5670 сымб.) # [[Бясконцасьць]] (<span style="color: #909090;">4062 сымб. → </span>5687 сымб.) # [[Цывілізацыя]] (<span style="color: #909090;">4067 сымб. → </span>5694 сымб.) # [[Кўамэ Нкрума]] (<span style="color: #909090;">4078 сымб. → </span>5709 сымб.) # [[Функцыя (матэматыка)]] (<span style="color: #909090;">4081 сымб. → </span>5713 сымб.) # [[Інфаркт міякарда]] (<span style="color: #909090;">4107 сымб. → </span>5750 сымб.) # [[Дымны порах]] (<span style="color: #909090;">4129 сымб. → </span>5781 сымб.) # [[Права]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Кругазварот вады]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Рок-музыка]] (<span style="color: #909090;">4132 сымб. → </span>5785 сымб.) # [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (<span style="color: #909090;">4138 сымб. → </span>5793 сымб.) # [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">4156 сымб. → </span>5818 сымб.) # [[Матэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">4160 сымб. → </span>5824 сымб.) # [[Тэорыя мностваў]] (<span style="color: #909090;">4162 сымб. → </span>5827 сымб.) # [[Халіфат Абасыдаў]] (<span style="color: #909090;">4164 сымб. → </span>5830 сымб.) # [[Скура]] (<span style="color: #909090;">4175 сымб. → </span>5845 сымб.) # [[Грып]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Квантавая мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Клясычная мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4198 сымб. → </span>5877 сымб.) # [[Трансфарматар]] (<span style="color: #909090;">4212 сымб. → </span>5897 сымб.) # [[Сат’яджыт Рай]] (<span style="color: #909090;">4217 сымб. → </span>5904 сымб.) # [[Антанін Леапольд Дворжак]] (<span style="color: #909090;">4227 сымб. → </span>5918 сымб.) # [[Гара]] (<span style="color: #909090;">4228 сымб. → </span>5919 сымб.) # [[Фэрмэнты]] (<span style="color: #909090;">4252 сымб. → </span>5953 сымб.) # [[Плоць]] (<span style="color: #909090;">4266 сымб. → </span>5972 сымб.) # [[Кандэнсатар]] (<span style="color: #909090;">4275 сымб. → </span>5985 сымб.) # [[Мастацтва вайны]] (<span style="color: #909090;">4277 сымб. → </span>5988 сымб.) # [[Вайна]] (<span style="color: #909090;">4281 сымб. → </span>5993 сымб.) # [[Аснова (хімія)]] (<span style="color: #909090;">4287 сымб. → </span>6002 сымб.) # [[Шкілет]] (<span style="color: #909090;">4288 сымб. → </span>6003 сымб.) # [[Срэбра]] (<span style="color: #909090;">4307 сымб. → </span>6030 сымб.) # [[Неарганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Вялікая дэпрэсія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Акіян]] (<span style="color: #909090;">4326 сымб. → </span>6056 сымб.) # [[Кітайскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">4334 сымб. → </span>6068 сымб.) # [[Даасізм]] (<span style="color: #909090;">4343 сымб. → </span>6080 сымб.) # [[Сысуны]] (<span style="color: #909090;">4345 сымб. → </span>6083 сымб.) # [[Сярэдні Ўсход]] (<span style="color: #909090;">4348 сымб. → </span>6087 сымб.) # [[Зносіны]] (<span style="color: #909090;">4364 сымб. → </span>6110 сымб.) # [[Бактэрыі]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Янцзы]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Затаўка]] (<span style="color: #909090;">4374 сымб. → </span>6124 сымб.) # [[Рэгі]] (<span style="color: #909090;">4377 сымб. → </span>6128 сымб.) # [[Камплексны лік]] (<span style="color: #909090;">4383 сымб. → </span>6136 сымб.) # [[Кампутар]] (<span style="color: #909090;">4392 сымб. → </span>6149 сымб.) # [[Музыка]] (<span style="color: #909090;">4394 сымб. → </span>6152 сымб.) # [[Нэкропаль Гізы]] (<span style="color: #909090;">4402 сымб. → </span>6163 сымб.) # [[Эмоцыя]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Конга (рака)]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Партугальская мова]] (<span style="color: #909090;">4425 сымб. → </span>6195 сымб.) # [[Апартэід]] (<span style="color: #909090;">4429 сымб. → </span>6201 сымб.) # [[Грыгарыянскі каляндар]] (<span style="color: #909090;">4435 сымб. → </span>6209 сымб.) # [[Шумэр]] (<span style="color: #909090;">4436 сымб. → </span>6210 сымб.) # [[Камары]] (<span style="color: #909090;">4440 сымб. → </span>6216 сымб.) # [[Імунная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">4443 сымб. → </span>6220 сымб.) # [[Арганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Алмаз]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Пальная зброя]] (<span style="color: #909090;">4454 сымб. → </span>6236 сымб.) # [[Тонкая кішка]] (<span style="color: #909090;">4462 сымб. → </span>6247 сымб.) # [[Час]] (<span style="color: #909090;">4463 сымб. → </span>6248 сымб.) # [[Плошча]] (<span style="color: #909090;">4468 сымб. → </span>6255 сымб.) # [[Зьмеі]] (<span style="color: #909090;">4473 сымб. → </span>6262 сымб.) # [[Кампутарная гульня]] (<span style="color: #909090;">4492 сымб. → </span>6289 сымб.) # [[Шпуля індуктыўнасьці]] (<span style="color: #909090;">4531 сымб. → </span>6343 сымб.) # [[Вуза]] (<span style="color: #909090;">4533 сымб. → </span>6346 сымб.) # [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (<span style="color: #909090;">4538 сымб. → </span>6353 сымб.) # [[Вялікія азёры]] (<span style="color: #909090;">4539 сымб. → </span>6355 сымб.) # [[Глябалізацыя]] (<span style="color: #909090;">4545 сымб. → </span>6363 сымб.) # [[Палітыка]] (<span style="color: #909090;">4557 сымб. → </span>6380 сымб.) # [[Аповесьць пра Гэндзі]] (<span style="color: #909090;">4561 сымб. → </span>6385 сымб.) # [[Кот]] (<span style="color: #909090;">4575 сымб. → </span>6405 сымб.) # [[Літаратура]] (<span style="color: #909090;">4579 сымб. → </span>6411 сымб.) # [[Ёган Гутэнбэрг]] (<span style="color: #909090;">4586 сымб. → </span>6420 сымб.) # [[Паэзія]] (<span style="color: #909090;">4588 сымб. → </span>6423 сымб.) # [[Адам Сьміт]] (<span style="color: #909090;">4599 сымб. → </span>6439 сымб.) # [[Цынь Шыхуандзі]] (<span style="color: #909090;">4606 сымб. → </span>6448 сымб.) # [[Мастацкая выдумка]] (<span style="color: #909090;">4610 сымб. → </span>6454 сымб.) # [[Поліяміеліт]] (<span style="color: #909090;">4611 сымб. → </span>6455 сымб.) # [[Кантынэнт]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Мультыплікацыя]] (<span style="color: #909090;">4638 сымб. → </span>6493 сымб.) # [[Сэкунда]] (<span style="color: #909090;">4643 сымб. → </span>6500 сымб.) # [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">4649 сымб. → </span>6509 сымб.) # [[Зброя]] (<span style="color: #909090;">4681 сымб. → </span>6553 сымб.) # [[Мэтабалізм]] (<span style="color: #909090;">4707 сымб. → </span>6590 сымб.) # [[Падводная лодка]] (<span style="color: #909090;">4719 сымб. → </span>6607 сымб.) # [[Вікторыя (возера)]] (<span style="color: #909090;">4735 сымб. → </span>6629 сымб.) # [[Арэхі]] (<span style="color: #909090;">4741 сымб. → </span>6637 сымб.) # [[Матэматычны аналіз]] (<span style="color: #909090;">4742 сымб. → </span>6639 сымб.) # [[Сельская гаспадарка]] (<span style="color: #909090;">4745 сымб. → </span>6643 сымб.) # [[Батаніка]] (<span style="color: #909090;">4759 сымб. → </span>6663 сымб.) # [[Кніга]] (<span style="color: #909090;">4771 сымб. → </span>6679 сымб.) # [[Праграмнае забесьпячэньне]] (<span style="color: #909090;">4787 сымб. → </span>6702 сымб.) # [[Міталёгія]] (<span style="color: #909090;">4802 сымб. → </span>6723 сымб.) # [[Гольф]] (<span style="color: #909090;">4804 сымб. → </span>6726 сымб.) # [[Мінэрал]] (<span style="color: #909090;">4807 сымб. → </span>6730 сымб.) # [[Сьмерць]] (<span style="color: #909090;">4817 сымб. → </span>6744 сымб.) # [[Папера]] (<span style="color: #909090;">4828 сымб. → </span>6759 сымб.) # [[Мурашкі (вусякі)]] (<span style="color: #909090;">4834 сымб. → </span>6768 сымб.) # [[Мэнструацыя]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Райн]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Геамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">4845 сымб. → </span>6783 сымб.) # [[Розум]] (<span style="color: #909090;">4859 сымб. → </span>6803 сымб.) # [[Слова]] (<span style="color: #909090;">4862 сымб. → </span>6807 сымб.) # [[Археі]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Грамадзтва]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Мова]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Гародніна]] (<span style="color: #909090;">4911 сымб. → </span>6875 сымб.) # [[Інваліднасьць]] (<span style="color: #909090;">4919 сымб. → </span>6887 сымб.) # [[Леў Талстой]] (<span style="color: #909090;">4935 сымб. → </span>6909 сымб.) # [[Каляніялізм]] (<span style="color: #909090;">4936 сымб. → </span>6910 сымб.) # [[Сьнег]] (<span style="color: #909090;">4950 сымб. → </span>6930 сымб.) # [[Цына]] (<span style="color: #909090;">4971 сымб. → </span>6959 сымб.) # [[Мая]] (<span style="color: #909090;">4978 сымб. → </span>6969 сымб.) # [[Паўднёвы полюс]] (<span style="color: #909090;">5006 сымб. → </span>7008 сымб.) # [[Статуя Свабоды]] (<span style="color: #909090;">5024 сымб. → </span>7034 сымб.) # [[Фэмінізм]] (<span style="color: #909090;">5031 сымб. → </span>7043 сымб.) # [[Вулькан]] (<span style="color: #909090;">5075 сымб. → </span>7105 сымб.) # [[Ячмень звычайны]] (<span style="color: #909090;">5080 сымб. → </span>7112 сымб.) # [[Часавы пас]] (<span style="color: #909090;">5083 сымб. → </span>7116 сымб.) # [[Лёгкая атлетыка]] (<span style="color: #909090;">5091 сымб. → </span>7127 сымб.) # [[Віхраслуп]] (<span style="color: #909090;">5111 сымб. → </span>7155 сымб.) # [[Міжземнае мора]] (<span style="color: #909090;">5117 сымб. → </span>7164 сымб.) # [[Дыктатура]] (<span style="color: #909090;">5124 сымб. → </span>7174 сымб.) # [[Плястмаса]] (<span style="color: #909090;">5129 сымб. → </span>7181 сымб.) # [[Лёгіка]] (<span style="color: #909090;">5135 сымб. → </span>7189 сымб.) # [[Нагарджуна]] (<span style="color: #909090;">5145 сымб. → </span>7203 сымб.) # [[Джавагарлал Нэру]] (<span style="color: #909090;">5147 сымб. → </span>7206 сымб.) # [[Расізм]] (<span style="color: #909090;">5158 сымб. → </span>7221 сымб.) # [[Пісьменнасьць]] (<span style="color: #909090;">5165 сымб. → </span>7231 сымб.) # [[Кола]] (<span style="color: #909090;">5174 сымб. → </span>7244 сымб.) # [[Ганг]] (<span style="color: #909090;">5182 сымб. → </span>7255 сымб.) # [[Сьвіньня]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Місысыпі (рака)]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Вінаград (ягада)]] (<span style="color: #909090;">5230 сымб. → </span>7322 сымб.) # [[Вэнэрычныя хваробы]] (<span style="color: #909090;">5238 сымб. → </span>7333 сымб.) # [[Сэнсорная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">5263 сымб. → </span>7368 сымб.) # [[Бібліятэка]] (<span style="color: #909090;">5270 сымб. → </span>7378 сымб.) # [[Лінейная альгебра]] (<span style="color: #909090;">5289 сымб. → </span>7405 сымб.) # [[Альпы]] (<span style="color: #909090;">5309 сымб. → </span>7433 сымб.) # [[Газэта]] (<span style="color: #909090;">5314 сымб. → </span>7440 сымб.) # [[Брагмагупта]] (<span style="color: #909090;">5321 сымб. → </span>7449 сымб.) # [[Сусьветнае павуціньне]] (<span style="color: #909090;">5322 сымб. → </span>7451 сымб.) # [[Вежа]] (<span style="color: #909090;">5331 сымб. → </span>7463 сымб.) # [[Акбар Вялікі]] (<span style="color: #909090;">5363 сымб. → </span>7508 сымб.) # [[Маса]] (<span style="color: #909090;">5376 сымб. → </span>7526 сымб.) # [[Матэматыка]] (<span style="color: #909090;">5397 сымб. → </span>7556 сымб.) # [[Лекі]] (<span style="color: #909090;">5414 сымб. → </span>7580 сымб.) # [[Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">5454 сымб. → </span>7636 сымб.) # [[Тамаш Аквінскі]] (<span style="color: #909090;">5475 сымб. → </span>7665 сымб.) # [[Вакцына]] (<span style="color: #909090;">5478 сымб. → </span>7669 сымб.) # [[Штучны інтэлект]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Галакост]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Індуізм]] (<span style="color: #909090;">5490 сымб. → </span>7686 сымб.) # [[Плод]] (<span style="color: #909090;">5521 сымб. → </span>7729 сымб.) # [[Эль Ніньнё]] (<span style="color: #909090;">5541 сымб. → </span>7757 сымб.) # [[Прыматы]] (<span style="color: #909090;">5568 сымб. → </span>7795 сымб.) # [[Пчолы]] (<span style="color: #909090;">5589 сымб. → </span>7825 сымб.) # [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">5610 сымб. → </span>7854 сымб.) # [[Фрыдрых Ніцшэ]] (<span style="color: #909090;">5699 сымб. → </span>7979 сымб.) # [[Лес]] (<span style="color: #909090;">5725 сымб. → </span>8015 сымб.) # [[Сыкхізм]] (<span style="color: #909090;">5764 сымб. → </span>8070 сымб.) # [[Імпэрыя Гупта]] (<span style="color: #909090;">5785 сымб. → </span>8099 сымб.) # [[Хімічнае злучэньне]] (<span style="color: #909090;">5797 сымб. → </span>8116 сымб.) # [[Каліграфія]] (<span style="color: #909090;">5854 сымб. → </span>8196 сымб.) # [[Мэталюргія]] (<span style="color: #909090;">5861 сымб. → </span>8205 сымб.) # [[Мужчына]] (<span style="color: #909090;">5864 сымб. → </span>8210 сымб.) # [[Нацыяналізм]] (<span style="color: #909090;">5886 сымб. → </span>8240 сымб.) # [[Жывапіс]] (<span style="color: #909090;">5913 сымб. → </span>8278 сымб.) # [[Пустэльня]] (<span style="color: #909090;">5938 сымб. → </span>8313 сымб.) # [[Інтэрнэт]] (<span style="color: #909090;">5942 сымб. → </span>8319 сымб.) # [[Хімічны элемэнт]] (<span style="color: #909090;">5999 сымб. → </span>8399 сымб.) # [[Балтыйскае мора]] (<span style="color: #909090;">6006 сымб. → </span>8408 сымб.) # [[Надвор’е]] (<span style="color: #909090;">6046 сымб. → </span>8464 сымб.) # [[Капіталізм]] (<span style="color: #909090;">6054 сымб. → </span>8476 сымб.) # [[Арабскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">6075 сымб. → </span>8505 сымб.) # [[Смак]] (<span style="color: #909090;">6079 сымб. → </span>8511 сымб.) # [[Абрагам Лінкальн]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Кулямёт]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (<span style="color: #909090;">6126 сымб. → </span>8576 сымб.) # [[Санскрыт]] (<span style="color: #909090;">6136 сымб. → </span>8590 сымб.) # [[Гармоны]] (<span style="color: #909090;">6157 сымб. → </span>8620 сымб.) # [[Грыбы]] (<span style="color: #909090;">6182 сымб. → </span>8655 сымб.) # [[Марксізм]] (<span style="color: #909090;">6188 сымб. → </span>8663 сымб.) # [[Медзь]] (<span style="color: #909090;">6195 сымб. → </span>8673 сымб.) # [[Радыё]] (<span style="color: #909090;">6202 сымб. → </span>8683 сымб.) # [[Арабская мова]] (<span style="color: #909090;">6215 сымб. → </span>8701 сымб.) # [[Парасілавая ўстаноўка]] (<span style="color: #909090;">6231 сымб. → </span>8723 сымб.) # [[Паводзіны]] (<span style="color: #909090;">6252 сымб. → </span>8753 сымб.) # [[Нэрва]] (<span style="color: #909090;">6322 сымб. → </span>8851 сымб.) # [[Авечка]] (<span style="color: #909090;">6324 сымб. → </span>8854 сымб.) # [[Чарлз Дарвін]] (<span style="color: #909090;">6328 сымб. → </span>8859 сымб.) # [[Чжу Сі]] (<span style="color: #909090;">6353 сымб. → </span>8894 сымб.) # [[Амэрыканскі даляр]] (<span style="color: #909090;">6370 сымб. → </span>8918 сымб.) # [[Лібэралізм]] (<span style="color: #909090;">6416 сымб. → </span>8982 сымб.) # [[Плаціна]] (<span style="color: #909090;">6444 сымб. → </span>9022 сымб.) # [[Лікавы аналіз]] (<span style="color: #909090;">6454 сымб. → </span>9036 сымб.) # [[Содні]] (<span style="color: #909090;">6457 сымб. → </span>9040 сымб.) # [[Імпэрыя інкаў]] (<span style="color: #909090;">6482 сымб. → </span>9075 сымб.) # [[Валюта]] (<span style="color: #909090;">6500 сымб. → </span>9100 сымб.) # [[Клясычная музыка]] (<span style="color: #909090;">6501 сымб. → </span>9101 сымб.) # [[Цацка]] (<span style="color: #909090;">6512 сымб. → </span>9117 сымб.) # [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">6513 сымб. → </span>9118 сымб.) # [[Недаяданьне]] (<span style="color: #909090;">6523 сымб. → </span>9132 сымб.) # [[Скрыпка]] (<span style="color: #909090;">6547 сымб. → </span>9166 сымб.) # [[Люі Пастэр]] (<span style="color: #909090;">6548 сымб. → </span>9167 сымб.) # [[Грошы]] (<span style="color: #909090;">6574 сымб. → </span>9204 сымб.) # [[Марк Твэн]] (<span style="color: #909090;">6599 сымб. → </span>9239 сымб.) # [[Лао-Цзы]] (<span style="color: #909090;">6656 сымб. → </span>9318 сымб.) # [[Брытанская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">6680 сымб. → </span>9352 сымб.) # [[Жалеза]] (<span style="color: #909090;">6721 сымб. → </span>9409 сымб.) # [[Хуанхэ]] (<span style="color: #909090;">6741 сымб. → </span>9437 сымб.) # [[Збожжа]] (<span style="color: #909090;">6784 сымб. → </span>9498 сымб.) # [[Беднасьць]] (<span style="color: #909090;">6793 сымб. → </span>9510 сымб.) # [[Тытунь]] (<span style="color: #909090;">6801 сымб. → </span>9521 сымб.) # [[Атлусьценьне]] (<span style="color: #909090;">6834 сымб. → </span>9568 сымб.) # [[Сафокл]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Падатак]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Песьня]] (<span style="color: #909090;">6914 сымб. → </span>9680 сымб.) # [[Вэнэра]] (<span style="color: #909090;">6917 сымб. → </span>9684 сымб.) # [[Рэзыстар]] (<span style="color: #909090;">6922 сымб. → </span>9691 сымб.) # [[Кроў]] (<span style="color: #909090;">6957 сымб. → </span>9740 сымб.) # [[Мяса]] (<span style="color: #909090;">6975 сымб. → </span>9765 сымб.) # [[Аднаўляльная энэргія]] (<span style="color: #909090;">7015 сымб. → </span>9821 сымб.) # [[Культура]] (<span style="color: #909090;">7031 сымб. → </span>9843 сымб.) # [[Кітайская мова]] (<span style="color: #909090;">7044 сымб. → </span>9862 сымб.) # [[Лік]] (<span style="color: #909090;">7045 сымб. → </span>9863 сымб.) # [[Іліяда]] (<span style="color: #909090;">7087 сымб. → </span>9922 сымб.) # [[Гіндустані]] (<span style="color: #909090;">7143 сымб. → </span>10000 сымб.) # [[Млечны Шлях]] (<span style="color: #909090;">7218 сымб. → </span>10105 сымб.) # [[Жытло]] (<span style="color: #909090;">7225 сымб. → </span>10115 сымб.) # [[Дынастыя Хань]] (<span style="color: #909090;">7227 сымб. → </span>10118 сымб.) # [[Дзіця]] (<span style="color: #909090;">7242 сымб. → </span>10139 сымб.) # [[Панамскі канал]] (<span style="color: #909090;">7261 сымб. → </span>10165 сымб.) # [[Марка Полё]] (<span style="color: #909090;">7267 сымб. → </span>10174 сымб.) # [[Сабака]] (<span style="color: #909090;">7271 сымб. → </span>10179 сымб.) # [[Мэтал]] (<span style="color: #909090;">7278 сымб. → </span>10189 сымб.) # [[Дагістарычны час]] (<span style="color: #909090;">7301 сымб. → </span>10221 сымб.) # [[Інсульт]] (<span style="color: #909090;">7307 сымб. → </span>10230 сымб.) # [[Сярэднявечча]] (<span style="color: #909090;">7309 сымб. → </span>10233 сымб.) # [[Цукровы дыябэт]] (<span style="color: #909090;">7319 сымб. → </span>10247 сымб.) # [[Канфуцыянства]] (<span style="color: #909090;">7323 сымб. → </span>10252 сымб.) # [[Нагіб Махфуз]] (<span style="color: #909090;">7341 сымб. → </span>10277 сымб.) # [[Дыпляматыя]] (<span style="color: #909090;">7373 сымб. → </span>10322 сымб.) # [[Рака]] (<span style="color: #909090;">7391 сымб. → </span>10347 сымб.) # [[Нэрвовая сыстэма]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Птушкі]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Дынастыя Цын]] (<span style="color: #909090;">7420 сымб. → </span>10388 сымб.) # [[Ангкор-Ват]] (<span style="color: #909090;">7421 сымб. → </span>10389 сымб.) # [[Меч]] (<span style="color: #909090;">7425 сымб. → </span>10395 сымб.) # [[Псыхічны разлад]] (<span style="color: #909090;">7457 сымб. → </span>10440 сымб.) # [[Цьвёрды дыск]] (<span style="color: #909090;">7473 сымб. → </span>10462 сымб.) # [[Аналітычная хімія]] (<span style="color: #909090;">7481 сымб. → </span>10473 сымб.) # [[Вярблюд]] (<span style="color: #909090;">7485 сымб. → </span>10479 сымб.) # [[Стыхійнае бедзтва]] (<span style="color: #909090;">7498 сымб. → </span>10497 сымб.) # [[Байкал]] (<span style="color: #909090;">7516 сымб. → </span>10522 сымб.) # [[Залежнасьць]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Геаграфія]] (<span style="color: #909090;">7541 сымб. → </span>10557 сымб.) # [[Карл Лінэй]] (<span style="color: #909090;">7550 сымб. → </span>10570 сымб.) # [[Канстытуцыя]] (<span style="color: #909090;">7562 сымб. → </span>10587 сымб.) # [[Душа]] (<span style="color: #909090;">7583 сымб. → </span>10616 сымб.) # [[Паветранае судна]] (<span style="color: #909090;">7590 сымб. → </span>10626 сымб.) # [[Правы чалавека]] (<span style="color: #909090;">7596 сымб. → </span>10634 сымб.) # [[Выкапнёвае паліва]] (<span style="color: #909090;">7634 сымб. → </span>10688 сымб.) # [[Каталіцкая Царква]] (<span style="color: #909090;">7646 сымб. → </span>10704 сымб.) # [[Трыганамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">7659 сымб. → </span>10723 сымб.) # [[Эпас пра Гільгамэша]] (<span style="color: #909090;">7663 сымб. → </span>10728 сымб.) # [[Імануіл Кант]] (<span style="color: #909090;">7665 сымб. → </span>10731 сымб.) # [[Руаль Амундсэн]] (<span style="color: #909090;">7682 сымб. → </span>10755 сымб.) # [[Джон Лок]] (<span style="color: #909090;">7691 сымб. → </span>10767 сымб.) # [[Вакуўм]] (<span style="color: #909090;">7714 сымб. → </span>10800 сымб.) # [[Сорга двухколернае]] (<span style="color: #909090;">7716 сымб. → </span>10802 сымб.) # [[Плаваньне]] (<span style="color: #909090;">7718 сымб. → </span>10805 сымб.) # [[Пратысты]] (<span style="color: #909090;">7723 сымб. → </span>10812 сымб.) # [[Стэнлі Кубрык]] (<span style="color: #909090;">7778 сымб. → </span>10889 сымб.) # [[Карл Вялікі]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Філязофія]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Транзыстар]] (<span style="color: #909090;">7816 сымб. → </span>10942 сымб.) # [[Ёзэф Гайдн]] (<span style="color: #909090;">7818 сымб. → </span>10945 сымб.) # [[Сацыялізм]] (<span style="color: #909090;">7846 сымб. → </span>10984 сымб.) # [[Атлянтычны акіян]] (<span style="color: #909090;">7850 сымб. → </span>10990 сымб.) # [[Адраджэньне]] (<span style="color: #909090;">7856 сымб. → </span>10998 сымб.) # [[Канфуцый]] (<span style="color: #909090;">7858 сымб. → </span>11001 сымб.) # [[Бэйсбол]] (<span style="color: #909090;">7868 сымб. → </span>11015 сымб.) # [[Ціхі акіян]] (<span style="color: #909090;">7875 сымб. → </span>11025 сымб.) # [[Галубовыя]] (<span style="color: #909090;">7879 сымб. → </span>11031 сымб.) # [[Гравітацыя]] (<span style="color: #909090;">7881 сымб. → </span>11033 сымб.) # [[Людвіг Вітгенштайн]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Вадкасьць]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Сыстэма каардынат]] (<span style="color: #909090;">7898 сымб. → </span>11057 сымб.) # [[Труба]] (<span style="color: #909090;">7905 сымб. → </span>11067 сымб.) # [[Вуха]] (<span style="color: #909090;">7922 сымб. → </span>11091 сымб.) # [[Радыяактыўнасьць]] (<span style="color: #909090;">7928 сымб. → </span>11099 сымб.) # [[Сыма Цянь]] (<span style="color: #909090;">7967 сымб. → </span>11154 сымб.) # [[Алюмін]] (<span style="color: #909090;">7971 сымб. → </span>11159 сымб.) # [[Арабская ліга]] (<span style="color: #909090;">7982 сымб. → </span>11175 сымб.) # [[Астэроід]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Гімалаі]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Месяц (спадарожнік)]] (<span style="color: #909090;">7996 сымб. → </span>11194 сымб.) # [[Пнэўманія]] (<span style="color: #909090;">7997 сымб. → </span>11196 сымб.) # [[Земнаводныя]] (<span style="color: #909090;">8000 сымб. → </span>11200 сымб.) # [[Марыя Складоўская-Кюры]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Хлеб]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Кукуруза]] (<span style="color: #909090;">8040 сымб. → </span>11256 сымб.) # [[Макс Плянк]] (<span style="color: #909090;">8043 сымб. → </span>11260 сымб.) # [[Мастацтва]] (<span style="color: #909090;">8045 сымб. → </span>11263 сымб.) # [[Мэтар]] (<span style="color: #909090;">8089 сымб. → </span>11325 сымб.) # [[Азот]] (<span style="color: #909090;">8102 сымб. → </span>11343 сымб.) # [[Горад]] (<span style="color: #909090;">8123 сымб. → </span>11372 сымб.) # [[Абвадненьне]] (<span style="color: #909090;">8130 сымб. → </span>11382 сымб.) # [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (<span style="color: #909090;">8131 сымб. → </span>11383 сымб.) # [[Адзеньне]] (<span style="color: #909090;">8137 сымб. → </span>11392 сымб.) # [[Фэрнан Магелан]] (<span style="color: #909090;">8148 сымб. → </span>11407 сымб.) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8155 сымб. → </span>11417 сымб.) # [[Плянэта]] (<span style="color: #909090;">8167 сымб. → </span>11434 сымб.) # [[Шруба]] (<span style="color: #909090;">8169 сымб. → </span>11437 сымб.) # [[Ўінстан Чэрчыль]] (<span style="color: #909090;">8171 сымб. → </span>11439 сымб.) # [[Франц Шубэрт]] (<span style="color: #909090;">8176 сымб. → </span>11446 сымб.) # [[Юры Гагарын]] (<span style="color: #909090;">8189 сымб. → </span>11465 сымб.) # [[Кітападобныя]] (<span style="color: #909090;">8203 сымб. → </span>11484 сымб.) # [[Інд]] (<span style="color: #909090;">8224 сымб. → </span>11514 сымб.) # [[Тымур]] (<span style="color: #909090;">8229 сымб. → </span>11521 сымб.) # [[Касьмічны палёт]] (<span style="color: #909090;">8239 сымб. → </span>11535 сымб.) # [[Пшаніца]] (<span style="color: #909090;">8295 сымб. → </span>11613 сымб.) # [[Блюз]] (<span style="color: #909090;">8321 сымб. → </span>11649 сымб.) # [[Дождж]] (<span style="color: #909090;">8324 сымб. → </span>11654 сымб.) # [[Размнажэньне]] (<span style="color: #909090;">8326 сымб. → </span>11656 сымб.) # [[Фундамэнталізм]] (<span style="color: #909090;">8338 сымб. → </span>11673 сымб.) # [[Экалёгія]] (<span style="color: #909090;">8344 сымб. → </span>11682 сымб.) # [[Адукацыя]] (<span style="color: #909090;">8356 сымб. → </span>11698 сымб.) # [[Фрыда Калё]] (<span style="color: #909090;">8357 сымб. → </span>11700 сымб.) # [[Чэ Гевара]] (<span style="color: #909090;">8379 сымб. → </span>11731 сымб.) # [[Японская мова]] (<span style="color: #909090;">8412 сымб. → </span>11777 сымб.) # [[Самагубства]] (<span style="color: #909090;">8420 сымб. → </span>11788 сымб.) # [[Фартэпіяна]] (<span style="color: #909090;">8451 сымб. → </span>11831 сымб.) # [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (<span style="color: #909090;">8463 сымб. → </span>11848 сымб.) # [[Гішпанская мова]] (<span style="color: #909090;">8480 сымб. → </span>11872 сымб.) # [[Гай Юліюс Цэзар]] (<span style="color: #909090;">8496 сымб. → </span>11894 сымб.) # [[Арытмэтыка]] (<span style="color: #909090;">8513 сымб. → </span>11918 сымб.) # [[Партэнон]] (<span style="color: #909090;">8531 сымб. → </span>11943 сымб.) # [[Свойскі бык]] (<span style="color: #909090;">8538 сымб. → </span>11953 сымб.) # [[Гэнры Форд]] (<span style="color: #909090;">8544 сымб. → </span>11962 сымб.) # [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8549 сымб. → </span>11969 сымб.) # [[Імавернасьць]] (<span style="color: #909090;">8575 сымб. → </span>12005 сымб.) # [[Ніл Армстранг]] (<span style="color: #909090;">8589 сымб. → </span>12025 сымб.) # [[Плятон]] (<span style="color: #909090;">8594 сымб. → </span>12032 сымб.) # [[Кіляграм]] (<span style="color: #909090;">8604 сымб. → </span>12046 сымб.) # [[Мікалай Капэрнік]] (<span style="color: #909090;">8631 сымб. → </span>12083 сымб.) # [[Іслам]] (<span style="color: #909090;">8632 сымб. → </span>12085 сымб.) # [[Рыхард Вагнэр]] (<span style="color: #909090;">8641 сымб. → </span>12097 сымб.) # [[Іўрыт]] (<span style="color: #909090;">8645 сымб. → </span>12103 сымб.) # [[Трапічны цыклён]] (<span style="color: #909090;">8646 сымб. → </span>12104 сымб.) # [[Грэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">8648 сымб. → </span>12107 сымб.) # [[Палітычная партыя]] (<span style="color: #909090;">8656 сымб. → </span>12118 сымб.) # [[Паўночны полюс]] (<span style="color: #909090;">8660 сымб. → </span>12124 сымб.) # [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (<span style="color: #909090;">8678 сымб. → </span>12149 сымб.) # [[Гітара]] (<span style="color: #909090;">8705 сымб. → </span>12187 сымб.) # [[Бавоўна]] (<span style="color: #909090;">8713 сымб. → </span>12198 сымб.) # [[Каменны век]] (<span style="color: #909090;">8723 сымб. → </span>12212 сымб.) # [[Нэльсан Мандэла]] (<span style="color: #909090;">8746 сымб. → </span>12244 сымб.) # [[Рабства]] (<span style="color: #909090;">8753 сымб. → </span>12254 сымб.) # [[Тэмпэратура]] (<span style="color: #909090;">8756 сымб. → </span>12258 сымб.) # [[Сынан]] (<span style="color: #909090;">8765 сымб. → </span>12271 сымб.) # [[Джэймз Кларк Максўэл]] (<span style="color: #909090;">8784 сымб. → </span>12298 сымб.) # [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (<span style="color: #909090;">8793 сымб. → </span>12310 сымб.) # [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (<span style="color: #909090;">8816 сымб. → </span>12342 сымб.) # [[Эрнан Картэс]] (<span style="color: #909090;">8835 сымб. → </span>12369 сымб.) # [[Садружнасьць нацыяў]] (<span style="color: #909090;">8836 сымб. → </span>12370 сымб.) # [[Вуглярод]] (<span style="color: #909090;">8841 сымб. → </span>12377 сымб.) # [[Фізыка]] (<span style="color: #909090;">8880 сымб. → </span>12432 сымб.) # [[Арыстотэль]] (<span style="color: #909090;">8881 сымб. → </span>12433 сымб.) # [[Шакаляд]] (<span style="color: #909090;">8922 сымб. → </span>12491 сымб.) # [[Ядзерная энэргетыка]] (<span style="color: #909090;">8967 сымб. → </span>12554 сымб.) # [[Вайна ў Віетнаме]] (<span style="color: #909090;">8995 сымб. → </span>12593 сымб.) # [[Эндзі Ўоргал]] (<span style="color: #909090;">9017 сымб. → </span>12624 сымб.) # [[Фатаграфія]] (<span style="color: #909090;">9024 сымб. → </span>12634 сымб.) # [[Спорт]] (<span style="color: #909090;">9069 сымб. → </span>12697 сымб.) # [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">9071 сымб. → </span>12699 сымб.) # [[Эвэрэст]] (<span style="color: #909090;">9072 сымб. → </span>12701 сымб.) # [[Чанак’я]] (<span style="color: #909090;">9081 сымб. → </span>12713 сымб.) # [[Інгмар Бэргман]] (<span style="color: #909090;">9082 сымб. → </span>12715 сымб.) # [[Гульня]] (<span style="color: #909090;">9090 сымб. → </span>12726 сымб.) # [[Кава]] (<span style="color: #909090;">9102 сымб. → </span>12743 сымб.) # [[Дэмакратыя]] (<span style="color: #909090;">9109 сымб. → </span>12753 сымб.) # [[Вялікі выбух]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Від (біялёгія)]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Віно]] (<span style="color: #909090;">9217 сымб. → </span>12904 сымб.) # [[Мэсапатамія]] (<span style="color: #909090;">9226 сымб. → </span>12916 сымб.) # [[Марсэль Пруст]] (<span style="color: #909090;">9231 сымб. → </span>12923 сымб.) # [[Волга]] (<span style="color: #909090;">9233 сымб. → </span>12926 сымб.) # [[Рафаэль]] (<span style="color: #909090;">9238 сымб. → </span>12933 сымб.) # [[Джэймз Джойс]] (<span style="color: #909090;">9245 сымб. → </span>12943 сымб.) # [[Сымон Балівар]] (<span style="color: #909090;">9267 сымб. → </span>12974 сымб.) # [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Культурная соя]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Суставаногія]] (<span style="color: #909090;">9338 сымб. → </span>13073 сымб.) # [[Прырода]] (<span style="color: #909090;">9347 сымб. → </span>13086 сымб.) # [[Архітэктура]] (<span style="color: #909090;">9364 сымб. → </span>13110 сымб.) # [[Жан-Поль Сартр]] (<span style="color: #909090;">9375 сымб. → </span>13125 сымб.) # [[Нямецкая мова]] (<span style="color: #909090;">9412 сымб. → </span>13177 сымб.) # [[Малекула]] (<span style="color: #909090;">9427 сымб. → </span>13198 сымб.) # [[Тэлефон]] (<span style="color: #909090;">9454 сымб. → </span>13236 сымб.) # [[Мысьленьне]] (<span style="color: #909090;">9494 сымб. → </span>13292 сымб.) # [[Зыгмунд Фройд]] (<span style="color: #909090;">9511 сымб. → </span>13315 сымб.) # [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (<span style="color: #909090;">9540 сымб. → </span>13356 сымб.) # [[Ровар]] (<span style="color: #909090;">9581 сымб. → </span>13413 сымб.) # [[Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">9597 сымб. → </span>13436 сымб.) # [[Крыжовыя паходы]] (<span style="color: #909090;">9601 сымб. → </span>13441 сымб.) # [[Вінцэнт ван Гог]] (<span style="color: #909090;">9657 сымб. → </span>13520 сымб.) # [[Саладын]] (<span style="color: #909090;">9738 сымб. → </span>13633 сымб.) # [[Паўднёвы акіян]] (<span style="color: #909090;">9750 сымб. → </span>13650 сымб.) # [[Бэнгальская мова]] (<span style="color: #909090;">9802 сымб. → </span>13723 сымб.) # [[Джэфры Чосэр]] (<span style="color: #909090;">9808 сымб. → </span>13731 сымб.) # [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (<span style="color: #909090;">9864 сымб. → </span>13810 сымб.) # [[Франц Кафка]] (<span style="color: #909090;">9878 сымб. → </span>13829 сымб.) # [[Агрэгатны стан]] (<span style="color: #909090;">9887 сымб. → </span>13842 сымб.) # [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (<span style="color: #909090;">9900 сымб. → </span>13860 сымб.) # [[Рыбы]] (<span style="color: #909090;">9925 сымб. → </span>13895 сымб.) # [[Матэматычны доказ]] (<span style="color: #909090;">10026 сымб. → </span>14036 сымб.) # [[Марлен Дытрых]] (<span style="color: #909090;">10030 сымб. → </span>14042 сымб.) # [[Абу Нувас]] (<span style="color: #909090;">10066 сымб. → </span>14092 сымб.) # [[Нобэлеўская прэмія]] (<span style="color: #909090;">10075 сымб. → </span>14105 сымб.) # [[Суэцкі канал]] (<span style="color: #909090;">10076 сымб. → </span>14106 сымб.) # [[Астраномія]] (<span style="color: #909090;">10084 сымб. → </span>14118 сымб.) # [[Ота фон Бісмарк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Друк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Джэймз Кук]] (<span style="color: #909090;">10147 сымб. → </span>14206 сымб.) # [[Вадарод]] (<span style="color: #909090;">10160 сымб. → </span>14224 сымб.) # [[Кісьля]] (<span style="color: #909090;">10184 сымб. → </span>14258 сымб.) # [[Рэгбі]] (<span style="color: #909090;">10189 сымб. → </span>14265 сымб.) # [[Міжнародны Суд ААН]] (<span style="color: #909090;">10225 сымб. → </span>14315 сымб.) # [[Дыега Вэляскес]] (<span style="color: #909090;">10226 сымб. → </span>14316 сымб.) # [[Магнітнае поле]] (<span style="color: #909090;">10236 сымб. → </span>14330 сымб.) # [[Дзяржава]] (<span style="color: #909090;">10275 сымб. → </span>14385 сымб.) # [[Цукар]] (<span style="color: #909090;">10276 сымб. → </span>14386 сымб.) # [[Кірыліца]] (<span style="color: #909090;">10322 сымб. → </span>14451 сымб.) # [[Год]] (<span style="color: #909090;">10331 сымб. → </span>14463 сымб.) # [[Луіс Армстранг]] (<span style="color: #909090;">10365 сымб. → </span>14511 сымб.) # [[Натуральная воспа]] (<span style="color: #909090;">10367 сымб. → </span>14514 сымб.) # [[Хімія]] (<span style="color: #909090;">10388 сымб. → </span>14543 сымб.) # [[Прыгажосьць]] (<span style="color: #909090;">10392 сымб. → </span>14549 сымб.) # [[Капітал]] (<span style="color: #909090;">10408 сымб. → </span>14571 сымб.) # [[Сакрат]] (<span style="color: #909090;">10419 сымб. → </span>14587 сымб.) # [[Атам]] (<span style="color: #909090;">10461 сымб. → </span>14645 сымб.) # [[Акіра Курасава]] (<span style="color: #909090;">10496 сымб. → </span>14694 сымб.) # [[Анархізм]] (<span style="color: #909090;">10515 сымб. → </span>14721 сымб.) # [[Кацусіка Хакусай]] (<span style="color: #909090;">10558 сымб. → </span>14781 сымб.) # [[Этаноль]] (<span style="color: #909090;">10559 сымб. → </span>14783 сымб.) # [[Карл Маркс]] (<span style="color: #909090;">10598 сымб. → </span>14837 сымб.) # [[Аборт]] (<span style="color: #909090;">10611 сымб. → </span>14855 сымб.) # [[Джордж Вашынгтон]] (<span style="color: #909090;">10612 сымб. → </span>14857 сымб.) # [[Галілео Галілей]] (<span style="color: #909090;">10621 сымб. → </span>14869 сымб.) # [[Плязма]] (<span style="color: #909090;">10644 сымб. → </span>14902 сымб.) # [[Анды]] (<span style="color: #909090;">10647 сымб. → </span>14906 сымб.) # [[Эпілепсія]] (<span style="color: #909090;">10786 сымб. → </span>15100 сымб.) # [[Купал]] (<span style="color: #909090;">10798 сымб. → </span>15117 сымб.) # [[Калідаса]] (<span style="color: #909090;">10825 сымб. → </span>15155 сымб.) # [[Сям’я]] (<span style="color: #909090;">10881 сымб. → </span>15233 сымб.) # [[Майкл Фарадэй]] (<span style="color: #909090;">10887 сымб. → </span>15242 сымб.) # [[Ігар Стравінскі]] (<span style="color: #909090;">10894 сымб. → </span>15252 сымб.) # [[Нігер (рака)]] (<span style="color: #909090;">10900 сымб. → </span>15260 сымб.) # [[Альгарытм]] (<span style="color: #909090;">10965 сымб. → </span>15351 сымб.) # [[Альбрэхт Дурэр]] (<span style="color: #909090;">10974 сымб. → </span>15364 сымб.) # [[Золата]] (<span style="color: #909090;">11021 сымб. → </span>15429 сымб.) # [[Шагнамэ]] (<span style="color: #909090;">11037 сымб. → </span>15452 сымб.) # [[Ніл]] (<span style="color: #909090;">11093 сымб. → </span>15530 сымб.) # [[Галаўны боль]] (<span style="color: #909090;">11142 сымб. → </span>15599 сымб.) # [[Тэлебачаньне]] (<span style="color: #909090;">11150 сымб. → </span>15610 сымб.) # [[Робат]] (<span style="color: #909090;">11199 сымб. → </span>15679 сымб.) # [[Карэйская мова]] (<span style="color: #909090;">11208 сымб. → </span>15691 сымб.) # [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (<span style="color: #909090;">11227 сымб. → </span>15718 сымб.) # [[Вока]] (<span style="color: #909090;">11331 сымб. → </span>15863 сымб.) # [[Нэптун]] (<span style="color: #909090;">11374 сымб. → </span>15924 сымб.) # [[Пі]] (<span style="color: #909090;">11387 сымб. → </span>15942 сымб.) # [[Гафіз]] (<span style="color: #909090;">11411 сымб. → </span>15975 сымб.) # [[Навука]] (<span style="color: #909090;">11432 сымб. → </span>16005 сымб.) # [[Габрыель Гарсія Маркес]] (<span style="color: #909090;">11502 сымб. → </span>16103 сымб.) # [[Фашызм]] (<span style="color: #909090;">11544 сымб. → </span>16162 сымб.) # [[Магатма Гандзі]] (<span style="color: #909090;">11560 сымб. → </span>16184 сымб.) # [[Вецер]] (<span style="color: #909090;">11636 сымб. → </span>16290 сымб.) # [[Гарбата]] (<span style="color: #909090;">11651 сымб. → </span>16311 сымб.) # [[Сухоты]] (<span style="color: #909090;">11702 сымб. → </span>16383 сымб.) # [[Гален]] (<span style="color: #909090;">11707 сымб. → </span>16390 сымб.) # [[Курыца]] (<span style="color: #909090;">11730 сымб. → </span>16422 сымб.) # [[Энэргія]] (<span style="color: #909090;">11758 сымб. → </span>16461 сымб.) # [[Давід Гільбэрт]] (<span style="color: #909090;">11769 сымб. → </span>16477 сымб.) # [[Тэрмадынаміка]] (<span style="color: #909090;">11776 сымб. → </span>16486 сымб.) # [[Аль-Газалі]] (<span style="color: #909090;">11823 сымб. → </span>16552 сымб.) # [[Сок]] (<span style="color: #909090;">11844 сымб. → </span>16582 сымб.) # [[Эўклід]] (<span style="color: #909090;">11886 сымб. → </span>16640 сымб.) # [[Пэрсыдзкая мова]] (<span style="color: #909090;">11919 сымб. → </span>16687 сымб.) # [[Рухавік унутранага згараньня]] (<span style="color: #909090;">11996 сымб. → </span>16794 сымб.) # [[Мэрылін Манро]] (<span style="color: #909090;">12114 сымб. → </span>16960 сымб.) # [[Паўднёвая Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">12121 сымб. → </span>16969 сымб.) # [[Чарлі Чаплін]] (<span style="color: #909090;">12124 сымб. → </span>16974 сымб.) # [[Нікалё Мак’явэльлі]] (<span style="color: #909090;">12142 сымб. → </span>16999 сымб.) # [[Альгебра]] (<span style="color: #909090;">12219 сымб. → </span>17107 сымб.) # [[Сонца]] (<span style="color: #909090;">12265 сымб. → </span>17171 сымб.) # [[Кароткія нарды]] (<span style="color: #909090;">12291 сымб. → </span>17207 сымб.) # [[Майсей]] (<span style="color: #909090;">12376 сымб. → </span>17326 сымб.) # [[Імпэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">12465 сымб. → </span>17451 сымб.) # [[Малако]] (<span style="color: #909090;">12487 сымб. → </span>17482 сымб.) # [[Франсіска Гоя]] (<span style="color: #909090;">12578 сымб. → </span>17609 сымб.) # [[Атэізм]] (<span style="color: #909090;">12579 сымб. → </span>17611 сымб.) # [[Сулейман I]] (<span style="color: #909090;">12584 сымб. → </span>17618 сымб.) # [[Людвіг ван Бэтговэн]] (<span style="color: #909090;">12602 сымб. → </span>17643 сымб.) # [[Джэймз Ўат]] (<span style="color: #909090;">12618 сымб. → </span>17665 сымб.) # [[Геалёгія]] (<span style="color: #909090;">12624 сымб. → </span>17674 сымб.) # [[Эўра]] (<span style="color: #909090;">12800 сымб. → </span>17920 сымб.) # [[Адольф Гітлер]] (<span style="color: #909090;">12845 сымб. → </span>17983 сымб.) # [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (<span style="color: #909090;">12937 сымб. → </span>18112 сымб.) # [[Урад]] (<span style="color: #909090;">12983 сымб. → </span>18176 сымб.) # [[Жыцьцё]] (<span style="color: #909090;">13015 сымб. → </span>18221 сымб.) # [[Азартная гульня]] (<span style="color: #909090;">13015 сымб. → </span>18221 сымб.) # [[Суахілі]] (<span style="color: #909090;">13063 сымб. → </span>18288 сымб.) # [[Танец]] (<span style="color: #909090;">13142 сымб. → </span>18399 сымб.) # [[Малійская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">13178 сымб. → </span>18449 сымб.) # [[Зорка]] (<span style="color: #909090;">13336 сымб. → </span>18670 сымб.) # [[Джордж Байран]] (<span style="color: #909090;">13398 сымб. → </span>18757 сымб.) # [[Рэлігія]] (<span style="color: #909090;">13404 сымб. → </span>18766 сымб.) # [[Готфрыд Ляйбніц]] (<span style="color: #909090;">13468 сымб. → </span>18855 сымб.) # [[Чарлз Дыкенз]] (<span style="color: #909090;">13484 сымб. → </span>18878 сымб.) # [[Арктычны акіян]] (<span style="color: #909090;">13705 сымб. → </span>19187 сымб.) # [[Томас Эдысан]] (<span style="color: #909090;">13856 сымб. → </span>19398 сымб.) # [[Мацуо Басё]] (<span style="color: #909090;">13925 сымб. → </span>19495 сымб.) # [[Уладзімер Ленін]] (<span style="color: #909090;">13932 сымб. → </span>19505 сымб.) # [[Колер]] (<span style="color: #909090;">13969 сымб. → </span>19557 сымб.) # [[Рак (захворваньне)]] (<span style="color: #909090;">14078 сымб. → </span>19709 сымб.) # [[Зямля]] (<span style="color: #909090;">14086 сымб. → </span>19720 сымб.) # [[Гамэр]] (<span style="color: #909090;">14188 сымб. → </span>19863 сымб.) # [[Хвароба Альцгаймэра]] (<span style="color: #909090;">14220 сымб. → </span>19908 сымб.) # [[Гіп-гоп]] (<span style="color: #909090;">14420 сымб. → </span>20188 сымб.) # [[Шкло]] (<span style="color: #909090;">14513 сымб. → </span>20318 сымб.) # [[Роза Люксэмбург]] (<span style="color: #909090;">14625 сымб. → </span>20475 сымб.) # [[Дунай]] (<span style="color: #909090;">14708 сымб. → </span>20591 сымб.) # [[Яганэс Брамс]] (<span style="color: #909090;">14858 сымб. → </span>20801 сымб.) # [[Машына]] (<span style="color: #909090;">14871 сымб. → </span>20819 сымб.) # [[Лё Карбюзье]] (<span style="color: #909090;">14959 сымб. → </span>20943 сымб.) # [[Ацтэкі]] (<span style="color: #909090;">15037 сымб. → </span>21052 сымб.) # [[Аўгустын]] (<span style="color: #909090;">15160 сымб. → </span>21224 сымб.) # [[Ібн Хальдун]] (<span style="color: #909090;">15234 сымб. → </span>21328 сымб.) # [[Ібн Батута]] (<span style="color: #909090;">15332 сымб. → </span>21465 сымб.) # [[Лацінскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">15342 сымб. → </span>21479 сымб.) # [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (<span style="color: #909090;">15393 сымб. → </span>21550 сымб.) # [[Біблія]] (<span style="color: #909090;">15408 сымб. → </span>21571 сымб.) # [[Альфрэд Гічкок]] (<span style="color: #909090;">15429 сымб. → </span>21601 сымб.) # [[Тысяча і адна ноч]] (<span style="color: #909090;">15461 сымб. → </span>21645 сымб.) # [[Сыр]] (<span style="color: #909090;">15466 сымб. → </span>21652 сымб.) # [[ГЭС Тры цясьніны]] (<span style="color: #909090;">15488 сымб. → </span>21683 сымб.) # [[Ізраіль]] (<span style="color: #909090;">15645 сымб. → </span>21903 сымб.) # [[Грэцкі альфабэт]] (<span style="color: #909090;">15742 сымб. → </span>22039 сымб.) # [[Ўолт Дыснэй]] (<span style="color: #909090;">16007 сымб. → </span>22410 сымб.) # [[Міжнародны валютны фонд]] (<span style="color: #909090;">16011 сымб. → </span>22415 сымб.) # [[Канал]] (<span style="color: #909090;">16048 сымб. → </span>22467 сымб.) # [[Леанарда да Вінчы]] (<span style="color: #909090;">16107 сымб. → </span>22550 сымб.) # [[Пераклад]] (<span style="color: #909090;">16161 сымб. → </span>22625 сымб.) # [[Фёдар Дастаеўскі]] (<span style="color: #909090;">16314 сымб. → </span>22840 сымб.) # [[Фэдэрыка Фэліні]] (<span style="color: #909090;">16351 сымб. → </span>22891 сымб.) # [[Асманская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">16367 сымб. → </span>22914 сымб.) # [[Карыбскае мора]] (<span style="color: #909090;">16429 сымб. → </span>23001 сымб.) # [[Паўночнае мора]] (<span style="color: #909090;">16492 сымб. → </span>23089 сымб.) # [[Індыйскі акіян]] (<span style="color: #909090;">16554 сымб. → </span>23176 сымб.) # [[Клімат]] (<span style="color: #909090;">16615 сымб. → </span>23261 сымб.) # [[Цытрус]] (<span style="color: #909090;">16682 сымб. → </span>23355 сымб.) # [[Ядзерная зброя]] (<span style="color: #909090;">16838 сымб. → </span>23573 сымб.) # [[Аль-Харэзьмі]] (<span style="color: #909090;">17459 сымб. → </span>24443 сымб.) # [[Жанна д’Арк]] (<span style="color: #909090;">17572 сымб. → </span>24601 сымб.) # [[Шарль дэ Голь]] (<span style="color: #909090;">17630 сымб. → </span>24682 сымб.) # [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (<span style="color: #909090;">17788 сымб. → </span>24903 сымб.) # [[Інжынэрная справа]] (<span style="color: #909090;">18071 сымб. → </span>25299 сымб.) # [[Сахара]] (<span style="color: #909090;">18181 сымб. → </span>25453 сымб.) # [[Мартын Гайдэгер]] (<span style="color: #909090;">18263 сымб. → </span>25568 сымб.) # [[Афрыканскі зьвяз]] (<span style="color: #909090;">18283 сымб. → </span>25596 сымб.) # [[Дыскрымінацыя]] (<span style="color: #909090;">18460 сымб. → </span>25844 сымб.) # [[Макс Вэбэр]] (<span style="color: #909090;">18464 сымб. → </span>25850 сымб.) # [[Вугляводы]] (<span style="color: #909090;">18492 сымб. → </span>25889 сымб.) # [[Аўстралія]] (<span style="color: #909090;">18580 сымб. → </span>26012 сымб.) # [[Этыёпія]] (<span style="color: #909090;">18988 сымб. → </span>26583 сымб.) # [[Ежа]] (<span style="color: #909090;">18991 сымб. → </span>26587 сымб.) # [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (<span style="color: #909090;">19006 сымб. → </span>26608 сымб.) # [[Здароўе]] (<span style="color: #909090;">19381 сымб. → </span>27133 сымб.) # [[Танзанія]] (<span style="color: #909090;">19438 сымб. → </span>27213 сымб.) # [[Анры Матыс]] (<span style="color: #909090;">19497 сымб. → </span>27296 сымб.) # [[Куба]] (<span style="color: #909090;">19812 сымб. → </span>27737 сымб.) # [[Політэізм]] (<span style="color: #909090;">19829 сымб. → </span>27761 сымб.) # [[Кіліманджара]] (<span style="color: #909090;">19863 сымб. → </span>27808 сымб.) # [[Сусьвет]] (<span style="color: #909090;">19910 сымб. → </span>27874 сымб.) # [[Ум Кульсум]] (<span style="color: #909090;">19912 сымб. → </span>27877 сымб.) # [[Дантэ Аліг’еры]] (<span style="color: #909090;">19924 сымб. → </span>27894 сымб.) # [[Віетнам]] (<span style="color: #909090;">20101 сымб. → </span>28141 сымб.) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (<span style="color: #909090;">20336 сымб. → </span>28470 сымб.) # [[Сунь Ятсэн]] (<span style="color: #909090;">20641 сымб. → </span>28897 сымб.) # [[Касьпійскае мора]] (<span style="color: #909090;">20667 сымб. → </span>28934 сымб.) # [[Тэніс]] (<span style="color: #909090;">20780 сымб. → </span>29092 сымб.) # [[Людовік XIV]] (<span style="color: #909090;">20795 сымб. → </span>29113 сымб.) # [[Банглядэш]] (<span style="color: #909090;">20858 сымб. → </span>29201 сымб.) # [[Ёсіф Сталін]] (<span style="color: #909090;">20951 сымб. → </span>29331 сымб.) # [[Бангкок]] (<span style="color: #909090;">21000 сымб. → </span>29400 сымб.) # [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (<span style="color: #909090;">21115 сымб. → </span>29561 сымб.) # [[Сымона дэ Бавуар]] (<span style="color: #909090;">21533 сымб. → </span>30146 сымб.) # [[Армія]] (<span style="color: #909090;">21550 сымб. → </span>30170 сымб.) # [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (<span style="color: #909090;">21557 сымб. → </span>30180 сымб.) # [[Стаматалёгія]] (<span style="color: #909090;">21592 сымб. → </span>30229 сымб.) # [[Жак Карт’е]] (<span style="color: #909090;">21603 сымб. → </span>30244 сымб.) # [[Ашока]] (<span style="color: #909090;">21736 сымб. → </span>30430 сымб.) # [[Гаўтама Буда]] (<span style="color: #909090;">21745 сымб. → </span>30443 сымб.) # [[Алан Т’юрынг]] (<span style="color: #909090;">21755 сымб. → </span>30457 сымб.) # [[Апэрацыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">21834 сымб. → </span>30568 сымб.) # [[Паблё Пікаса]] (<span style="color: #909090;">21867 сымб. → </span>30614 сымб.) # [[Польшча]] (<span style="color: #909090;">21876 сымб. → </span>30626 сымб.) # [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (<span style="color: #909090;">21896 сымб. → </span>30654 сымб.) # [[Джакама Пучыні]] (<span style="color: #909090;">21956 сымб. → </span>30738 сымб.) # [[Го]] (<span style="color: #909090;">21968 сымб. → </span>30755 сымб.) # [[Сонечная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">22009 сымб. → </span>30813 сымб.) # [[Малярыя]] (<span style="color: #909090;">22062 сымб. → </span>30887 сымб.) # [[Француская рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">22064 сымб. → </span>30890 сымб.) # [[Сынгапур]] (<span style="color: #909090;">22088 сымб. → </span>30923 сымб.) # [[Леанард Ойлер]] (<span style="color: #909090;">22121 сымб. → </span>30969 сымб.) # [[Ерусалім]] (<span style="color: #909090;">22149 сымб. → </span>31009 сымб.) # [[Дыназаўр]] (<span style="color: #909090;">22169 сымб. → </span>31037 сымб.) # [[Вэргіліюс]] (<span style="color: #909090;">22172 сымб. → </span>31041 сымб.) # [[Галяктыка]] (<span style="color: #909090;">22175 сымб. → </span>31045 сымб.) # [[Фрыдэрык Шапэн]] (<span style="color: #909090;">22185 сымб. → </span>31059 сымб.) # [[Энцыкляпэдыя]] (<span style="color: #909090;">22190 сымб. → </span>31066 сымб.) # [[Віктор Юго]] (<span style="color: #909090;">22210 сымб. → </span>31094 сымб.) # [[Джон Мэйнард Кейнз]] (<span style="color: #909090;">22221 сымб. → </span>31109 сымб.) # [[Турэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">22292 сымб. → </span>31209 сымб.) # [[Лізавета I]] (<span style="color: #909090;">22302 сымб. → </span>31223 сымб.) # [[Сатурн]] (<span style="color: #909090;">22305 сымб. → </span>31227 сымб.) # [[Канстантын I Вялікі]] (<span style="color: #909090;">22327 сымб. → </span>31258 сымб.) # [[Танк]] (<span style="color: #909090;">22331 сымб. → </span>31263 сымб.) # [[Хрысьціянства]] (<span style="color: #909090;">22341 сымб. → </span>31277 сымб.) # [[Авідыюс]] (<span style="color: #909090;">22343 сымб. → </span>31280 сымб.) # [[Піва]] (<span style="color: #909090;">22409 сымб. → </span>31373 сымб.) # [[Дынастыя Тан]] (<span style="color: #909090;">22412 сымб. → </span>31377 сымб.) # [[Сыднэй]] (<span style="color: #909090;">22417 сымб. → </span>31384 сымб.) # [[Уран]] (<span style="color: #909090;">22492 сымб. → </span>31489 сымб.) # [[Мэркурый]] (<span style="color: #909090;">22525 сымб. → </span>31535 сымб.) # [[Транспарт]] (<span style="color: #909090;">22582 сымб. → </span>31615 сымб.) # [[Француская мова]] (<span style="color: #909090;">22619 сымб. → </span>31667 сымб.) # [[Міжнародная сыстэма СІ]] (<span style="color: #909090;">22646 сымб. → </span>31704 сымб.) # [[Багдад]] (<span style="color: #909090;">22656 сымб. → </span>31718 сымб.) # [[Мухамад]] (<span style="color: #909090;">22663 сымб. → </span>31728 сымб.) # [[Сэул]] (<span style="color: #909090;">22722 сымб. → </span>31811 сымб.) # [[Ёган Кеплер]] (<span style="color: #909090;">22737 сымб. → </span>31832 сымб.) # [[Дака]] (<span style="color: #909090;">22750 сымб. → </span>31850 сымб.) # [[Лі Бо]] (<span style="color: #909090;">22869 сымб. → </span>32017 сымб.) # [[Архімэд]] (<span style="color: #909090;">22871 сымб. → </span>32019 сымб.) # [[Юпітэр]] (<span style="color: #909090;">22884 сымб. → </span>32038 сымб.) # [[Карачы]] (<span style="color: #909090;">22885 сымб. → </span>32039 сымб.) # [[Рэнэ Дэкарт]] (<span style="color: #909090;">22940 сымб. → </span>32116 сымб.) # [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (<span style="color: #909090;">22961 сымб. → </span>32145 сымб.) # [[Мартын Лютэр Кінг]] (<span style="color: #909090;">23001 сымб. → </span>32201 сымб.) # [[Авіцэна]] (<span style="color: #909090;">23006 сымб. → </span>32208 сымб.) # [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (<span style="color: #909090;">23062 сымб. → </span>32287 сымб.) # [[Мікелянджэлё]] (<span style="color: #909090;">23076 сымб. → </span>32306 сымб.) # [[Эканоміка]] (<span style="color: #909090;">23094 сымб. → </span>32332 сымб.) # [[Фільм]] (<span style="color: #909090;">23103 сымб. → </span>32344 сымб.) # [[Мартын Лютэр]] (<span style="color: #909090;">23104 сымб. → </span>32346 сымб.) # [[Ліпіды]] (<span style="color: #909090;">23138 сымб. → </span>32393 сымб.) # [[Антарктыда]] (<span style="color: #909090;">23198 сымб. → </span>32477 сымб.) # [[Сінтаізм]] (<span style="color: #909090;">23205 сымб. → </span>32487 сымб.) # [[Мігель Сэрвантэс]] (<span style="color: #909090;">23240 сымб. → </span>32536 сымб.) # [[Старажытны Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">23268 сымб. → </span>32575 сымб.) # [[Токіё]] (<span style="color: #909090;">23284 сымб. → </span>32598 сымб.) # [[Анатомія]] (<span style="color: #909090;">23291 сымб. → </span>32607 сымб.) # [[Эрвін Шрэдынгер]] (<span style="color: #909090;">23320 сымб. → </span>32648 сымб.) # [[Антон Чэхаў]] (<span style="color: #909090;">23323 сымб. → </span>32652 сымб.) # [[Бізантыйская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">23333 сымб. → </span>32666 сымб.) # [[Тайлянд]] (<span style="color: #909090;">23339 сымб. → </span>32675 сымб.) # [[Калката]] (<span style="color: #909090;">23430 сымб. → </span>32802 сымб.) # [[Багата]] (<span style="color: #909090;">23542 сымб. → </span>32959 сымб.) # [[Мумбаі]] (<span style="color: #909090;">23559 сымб. → </span>32983 сымб.) # [[Дынастыя Мін]] (<span style="color: #909090;">23576 сымб. → </span>33006 сымб.) # [[Мальер]] (<span style="color: #909090;">23651 сымб. → </span>33111 сымб.) # [[Расейская мова]] (<span style="color: #909090;">23675 сымб. → </span>33145 сымб.) # [[Мэксыка]] (<span style="color: #909090;">23685 сымб. → </span>33159 сымб.) # [[Аргентына]] (<span style="color: #909090;">23702 сымб. → </span>33183 сымб.) # [[Ісак Ньютан]] (<span style="color: #909090;">23715 сымб. → </span>33201 сымб.) # [[Дамаск]] (<span style="color: #909090;">23736 сымб. → </span>33230 сымб.) # [[Рэінкарнацыя]] (<span style="color: #909090;">23764 сымб. → </span>33270 сымб.) # [[Аўганістан]] (<span style="color: #909090;">23795 сымб. → </span>33313 сымб.) # [[Дэлі]] (<span style="color: #909090;">23819 сымб. → </span>33347 сымб.) # [[Пэкін]] (<span style="color: #909090;">23821 сымб. → </span>33349 сымб.) # [[Саудаўская Арабія]] (<span style="color: #909090;">23841 сымб. → </span>33377 сымб.) # [[Старажытная Грэцыя]] (<span style="color: #909090;">23982 сымб. → </span>33575 сымб.) # [[Найробі]] (<span style="color: #909090;">24026 сымб. → </span>33636 сымб.) # [[Мост]] (<span style="color: #909090;">24055 сымб. → </span>33677 сымб.) # [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (<span style="color: #909090;">24100 сымб. → </span>33740 сымб.) # [[Вальтэр]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Ўільям Шэксьпір]] (<span style="color: #909090;">24191 сымб. → </span>33867 сымб.) # [[Сальвадор Далі]] (<span style="color: #909090;">24211 сымб. → </span>33895 сымб.) # [[Бронзавы век]] (<span style="color: #909090;">24265 сымб. → </span>33971 сымб.) # [[Іран]] (<span style="color: #909090;">24270 сымб. → </span>33978 сымб.) # [[Банан (плод)]] (<span style="color: #909090;">24344 сымб. → </span>34082 сымб.) # [[Турэччына]] (<span style="color: #909090;">24349 сымб. → </span>34089 сымб.) # [[Мэхіка]] (<span style="color: #909090;">24407 сымб. → </span>34170 сымб.) # [[Будызм]] (<span style="color: #909090;">24434 сымб. → </span>34208 сымб.) # [[Электроніка]] (<span style="color: #909090;">24482 сымб. → </span>34275 сымб.) # [[Скалістыя горы]] (<span style="color: #909090;">24495 сымб. → </span>34293 сымб.) # [[Чжэн Хэ]] (<span style="color: #909090;">24644 сымб. → </span>34502 сымб.) # [[Пратэстанцтва]] (<span style="color: #909090;">24675 сымб. → </span>34545 сымб.) # [[Эўропа]] (<span style="color: #909090;">24678 сымб. → </span>34549 сымб.) # [[Тадж Магал]] (<span style="color: #909090;">24684 сымб. → </span>34558 сымб.) # [[Дзьмітры Мендзялееў]] (<span style="color: #909090;">24712 сымб. → </span>34597 сымб.) # [[Дрэва]] (<span style="color: #909090;">24747 сымб. → </span>34646 сымб.) # [[Бялкі]] (<span style="color: #909090;">24801 сымб. → </span>34721 сымб.) # [[Гандаль]] (<span style="color: #909090;">24824 сымб. → </span>34754 сымб.) # [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (<span style="color: #909090;">24850 сымб. → </span>34790 сымб.) # [[Джакарта]] (<span style="color: #909090;">24858 сымб. → </span>34801 сымб.) # [[Індыя]] (<span style="color: #909090;">25070 сымб. → </span>35098 сымб.) # [[Нігерыя]] (<span style="color: #909090;">25083 сымб. → </span>35116 сымб.) # [[Кітай]] (<span style="color: #909090;">25183 сымб. → </span>35256 сымб.) # [[Мэка]] (<span style="color: #909090;">25191 сымб. → </span>35267 сымб.) # [[Біялёгія]] (<span style="color: #909090;">25212 сымб. → </span>35297 сымб.) # [[Ангельская мова]] (<span style="color: #909090;">25312 сымб. → </span>35437 сымб.) # [[Карабель]] (<span style="color: #909090;">25428 сымб. → </span>35599 сымб.) # [[Зараастрызм]] (<span style="color: #909090;">25469 сымб. → </span>35657 сымб.) # [[Тлен]] (<span style="color: #909090;">25559 сымб. → </span>35783 сымб.) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">25629 сымб. → </span>35881 сымб.) # [[Марс]] (<span style="color: #909090;">25780 сымб. → </span>36092 сымб.) # [[Ватыкан]] (<span style="color: #909090;">25829 сымб. → </span>36161 сымб.) # [[Першая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">26005 сымб. → </span>36407 сымб.) # [[Антоніё Вівальдзі]] (<span style="color: #909090;">26242 сымб. → </span>36739 сымб.) # [[Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">26395 сымб. → </span>36953 сымб.) # [[Тэгеран]] (<span style="color: #909090;">26438 сымб. → </span>37013 сымб.) # [[Аўтамабіль]] (<span style="color: #909090;">26514 сымб. → </span>37120 сымб.) # [[Хуткасьць сьвятла]] (<span style="color: #909090;">26663 сымб. → </span>37328 сымб.) # [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (<span style="color: #909090;">26975 сымб. → </span>37765 сымб.) # [[Лагас]] (<span style="color: #909090;">26976 сымб. → </span>37766 сымб.) # [[Судан]] (<span style="color: #909090;">27075 сымб. → </span>37905 сымб.) # [[Вашку да Гама]] (<span style="color: #909090;">27792 сымб. → </span>38909 сымб.) # [[Жан-Жак Русо]] (<span style="color: #909090;">28096 сымб. → </span>39334 сымб.) # [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (<span style="color: #909090;">28159 сымб. → </span>39423 сымб.) # [[Японія]] (<span style="color: #909090;">29075 сымб. → </span>40705 сымб.) # [[Нацысцкая Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">29151 сымб. → </span>40811 сымб.) # [[Паўночная Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">29314 сымб. → </span>41040 сымб.) # [[Тэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">29652 сымб. → </span>41513 сымб.) # [[Эўрапейскі Зьвяз]] (<span style="color: #909090;">30051 сымб. → </span>42071 сымб.) # [[Вада]] (<span style="color: #909090;">30372 сымб. → </span>42521 сымб.) # [[Баскетбол]] (<span style="color: #909090;">30657 сымб. → </span>42920 сымб.) # [[Швайцарыя]] (<span style="color: #909090;">30660 сымб. → </span>42924 сымб.) # [[Ірак]] (<span style="color: #909090;">30866 сымб. → </span>43212 сымб.) # [[Сара Бэрнар]] (<span style="color: #909090;">31391 сымб. → </span>43947 сымб.) # [[Энрыка Фэрмі]] (<span style="color: #909090;">31649 сымб. → </span>44309 сымб.) # [[Застуда]] (<span style="color: #909090;">31680 сымб. → </span>44352 сымб.) # [[Атэны]] (<span style="color: #909090;">31871 сымб. → </span>44619 сымб.) # [[The Beatles]] (<span style="color: #909090;">31882 сымб. → </span>44635 сымб.) # [[Мэдыцына]] (<span style="color: #909090;">31921 сымб. → </span>44689 сымб.) # [[Кансэрватызм]] (<span style="color: #909090;">32008 сымб. → </span>44811 сымб.) # [[Пётар Чайкоўскі]] (<span style="color: #909090;">32079 сымб. → </span>44911 сымб.) # [[Гішпанія]] (<span style="color: #909090;">32166 сымб. → </span>45032 сымб.) # [[Цягліцы]] (<span style="color: #909090;">32174 сымб. → </span>45044 сымб.) # [[Санкт-Пецярбург]] (<span style="color: #909090;">32242 сымб. → </span>45139 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (<span style="color: #909090;">33118 сымб. → </span>46365 сымб.) # [[Чынгісхан]] (<span style="color: #909090;">33122 сымб. → </span>46371 сымб.) # [[Азія]] (<span style="color: #909090;">33252 сымб. → </span>46553 сымб.) # [[Дыялектыка]] (<span style="color: #909090;">33477 сымб. → </span>46868 сымб.) # [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (<span style="color: #909090;">33873 сымб. → </span>47422 сымб.) # [[Эйфэлева вежа]] (<span style="color: #909090;">34681 сымб. → </span>48553 сымб.) # [[Аляксандар Пушкін]] (<span style="color: #909090;">34761 сымб. → </span>48665 сымб.) # [[Афрыка]] (<span style="color: #909090;">35086 сымб. → </span>49120 сымб.) # [[Масква]] (<span style="color: #909090;">35575 сымб. → </span>49805 сымб.) # [[Кір II]] (<span style="color: #909090;">35642 сымб. → </span>49899 сымб.) # [[Бульба]] (<span style="color: #909090;">35647 сымб. → </span>49906 сымб.) # [[Джэйн Остын]] (<span style="color: #909090;">35786 сымб. → </span>50100 сымб.) # [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (<span style="color: #909090;">36226 сымб. → </span>50716 сымб.) # [[Ісус Хрыстос]] (<span style="color: #909090;">36531 сымб. → </span>51143 сымб.) # [[Нікола Тэсла]] (<span style="color: #909090;">36540 сымб. → </span>51156 сымб.) # [[Стамбул]] (<span style="color: #909090;">36584 сымб. → </span>51218 сымб.) # [[Ганконг]] (<span style="color: #909090;">37507 сымб. → </span>52510 сымб.) # [[Кіншаса]] (<span style="color: #909090;">37538 сымб. → </span>52553 сымб.) # [[Глябальнае пацяпленьне]] (<span style="color: #909090;">38115 сымб. → </span>53361 сымб.) # [[Ёган Сэбастыян Бах]] (<span style="color: #909090;">38398 сымб. → </span>53757 сымб.) # [[Альбэрт Айнштайн]] (<span style="color: #909090;">38873 сымб. → </span>54422 сымб.) # [[Калізэй]] (<span style="color: #909090;">38896 сымб. → </span>54454 сымб.) # [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (<span style="color: #909090;">39963 сымб. → </span>55948 сымб.) # [[Гісторыя]] (<span style="color: #909090;">41456 сымб. → </span>58038 сымб.) # [[Алімпійскія гульні]] (<span style="color: #909090;">41477 сымб. → </span>58068 сымб.) # [[Сусьветны банк]] (<span style="color: #909090;">41676 сымб. → </span>58346 сымб.) # [[Рабіндранат Тагор]] (<span style="color: #909090;">42836 сымб. → </span>59970 сымб.) # [[Рэмбрант]] (<span style="color: #909090;">44500 сымб. → </span>62300 сымб.) # [[Мао Дзэ-дун]] (<span style="color: #909090;">44938 сымб. → </span>62913 сымб.) # [[Расея]] (<span style="color: #909090;">45417 сымб. → </span>63584 сымб.) # [[Канада]] (<span style="color: #909090;">46191 сымб. → </span>64667 сымб.) # [[Вена]] (<span style="color: #909090;">46921 сымб. → </span>65689 сымб.) # [[Фрэнк Лойд Райт]] (<span style="color: #909090;">48046 сымб. → </span>67264 сымб.) # [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (<span style="color: #909090;">48541 сымб. → </span>67957 сымб.) # [[Шанхай]] (<span style="color: #909090;">48989 сымб. → </span>68585 сымб.) # [[Хрыстафор Калюмб]] (<span style="color: #909090;">51150 сымб. → </span>71610 сымб.) # [[Футбол]] (<span style="color: #909090;">52261 сымб. → </span>73165 сымб.) # [[Шахматы]] (<span style="color: #909090;">53026 сымб. → </span>74236 сымб.) # [[Джузэпэ Вэрдзі]] (<span style="color: #909090;">53080 сымб. → </span>74312 сымб.) # [[Аўстрыя]] (<span style="color: #909090;">53739 сымб. → </span>75235 сымб.) # [[Рэфармацыя]] (<span style="color: #909090;">53786 сымб. → </span>75300 сымб.) # [[Бэрлін]] (<span style="color: #909090;">54057 сымб. → </span>75680 сымб.) # [[Лос-Анджэлес]] (<span style="color: #909090;">56606 сымб. → </span>79248 сымб.) # [[Дубай]] (<span style="color: #909090;">56646 сымб. → </span>79304 сымб.) # [[Альжыр]] (<span style="color: #909090;">56691 сымб. → </span>79367 сымб.) # [[Парыж]] (<span style="color: #909090;">57056 сымб. → </span>79878 сымб.) # [[Амстэрдам]] (<span style="color: #909090;">57097 сымб. → </span>79936 сымб.) # [[Густаў Малер]] (<span style="color: #909090;">58733 сымб. → </span>82226 сымб.) # [[Сан-Паўлу]] (<span style="color: #909090;">59025 сымб. → </span>82635 сымб.) # [[Нідэрлянды]] (<span style="color: #909090;">60735 сымб. → </span>85029 сымб.) # [[Кейптаўн]] (<span style="color: #909090;">61579 сымб. → </span>86211 сымб.) # [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (<span style="color: #909090;">62400 сымб. → </span>87360 сымб.) # [[Аляксандар Македонскі]] (<span style="color: #909090;">63243 сымб. → </span>88540 сымб.) # [[Украіна]] (<span style="color: #909090;">63657 сымб. → </span>89120 сымб.) # [[Мадрыд]] (<span style="color: #909090;">66665 сымб. → </span>93331 сымб.) # [[Каір]] (<span style="color: #909090;">69502 сымб. → </span>97303 сымб.) # [[Лёндан]] (<span style="color: #909090;">70611 сымб. → </span>98855 сымб.) # [[Італія]] (<span style="color: #909090;">71393 сымб. → </span>99950 сымб.) # [[Пётар I]] (<span style="color: #909090;">73782 сымб. → </span>103295 сымб.) # [[Другая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">74800 сымб. → </span>104720 сымб.) # [[Рым]] (<span style="color: #909090;">79729 сымб. → </span>111621 сымб.) # [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (<span style="color: #909090;">80951 сымб. → </span>113331 сымб.) # [[Напалеон I Банапарт]] (<span style="color: #909090;">80988 сымб. → </span>113383 сымб.) # [[Актавіян Аўгуст]] (<span style="color: #909090;">83740 сымб. → </span>117236 сымб.) # [[Буэнас-Айрэс]] (<span style="color: #909090;">85028 сымб. → </span>119039 сымб.) # [[Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">90307 сымб. → </span>126430 сымб.) # [[Партугалія]] (<span style="color: #909090;">92439 сымб. → </span>129415 сымб.) # [[Калюмбія]] (<span style="color: #909090;">93460 сымб. → </span>130844 сымб.) # [[Пакістан]] (<span style="color: #909090;">96832 сымб. → </span>135565 сымб.) # [[Рэспубліка Карэя]] (<span style="color: #909090;">98121 сымб. → </span>137369 сымб.) # [[Вялікабрытанія]] (<span style="color: #909090;">102067 сымб. → </span>142894 сымб.) # [[Цягнік]] (<span style="color: #909090;">102352 сымб. → </span>143293 сымб.) # [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (<span style="color: #909090;">103706 сымб. → </span>145188 сымб.) # [[Нью-Ёрк]] (<span style="color: #909090;">109938 сымб. → </span>153913 сымб.) # [[Бразылія]] (<span style="color: #909090;">111082 сымб. → </span>155515 сымб.) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (<span style="color: #909090;">116484 сымб. → </span>163078 сымб.) # [[Чорная дзірка]] (<span style="color: #909090;">117112 сымб. → </span>163957 сымб.) # [[Майкл Джэксан]] (<span style="color: #909090;">121809 сымб. → </span>170533 сымб.) # [[Францыя]] (<span style="color: #909090;">125799 сымб. → </span>176119 сымб.) # [[Філіпіны]] (<span style="color: #909090;">128250 сымб. → </span>179550 сымб.) # [[Інданэзія]] (<span style="color: #909090;">142221 сымб. → </span>199109 сымб.) # [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (<span style="color: #909090;">154183 сымб. → </span>215856 сымб.) # [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">162545 сымб. → </span>227563 сымб.) 093b77x0tuplsqg6wxno8s6mhl9h6gj 0 139141 2679501 2353193 2026-07-18T20:09:15Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2679501 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Латвія |Назва = Віляка |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Вілякі |Няпэўная назва = |Арыгінальная назва = Viļaka |Герб = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Рэгіён = [[Латгалія]] |Край = [[Віляцкі край|Віляцкі]] |Воласьць = |Мэр = |Плошча = 6.4 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 1407 |Год падліку колькасьці = 2016 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/IRD2016/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf «Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās pagastu dalījumā»]</ref> |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = LV-4583 |Паштовыя індэксы = |ATVK = |Выява = Vilaka no Semenovas.JPG |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 57 |Шырата хвілінаў = 11 |Шырата сэкундаў = 03 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 40 |Даўгата сэкундаў = 21 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Віляка''' ({{мова-lv|Viļaka}}) — [[горад|места]] ў [[Латвія|Латвіі]]. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Віляцкі край|Віляцкага краю]]. Плошча 6,4 км². Насельніцтва 1407 чал. (2016). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170802195426/http://vilaka.lv/ Сайт Вілякі] * [https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] jwiwsz9jt2jh9pcwyekyi79kk4ows7i 0 149372 2679507 2185035 2026-07-18T20:48:52Z IvanScrooge98 46230 /* */ Фота 2679507 wikitext text/x-wiki {{Кінэматаграфіст |Імя = Кляўдыя Кардынале |Арыгінал імя = Claudia Cardinale |Фота = Claudia Cardinale (1960 hq).jpg |Імя пры нараджэньні = Claude Joséphine Rose Cardinale |Дата нараджэньня = {{Нарадзілася|15|4|1938|1|}} |Месца нараджэньня = [[Хальк-эль-Уэд|Ля-Гулет]], [[Туніс]] |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = |Прафэсія = [[акторка]] |Гады актыўнасьці = [[1957]]— цяперашні час |Кірунак = |imdb_id = 0001012 |Сайт = http://official-claudiacardinale.com/english/index.php |Грамадзянства = [[Італія]] |Узнагароды = {{Камандор ордэна Ганаровага легіёна}}{{*}} {{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}} [[1993]] [[Вэнэцыянскі кінафэстываль|МКФ у Вэнэцыі]] — ганаровы «Залаты Леў» за ўклад у кінэматограф }} '''Кляўдыя Кардынале''' ({{мова-it|Claudia Cardinale}}; імя пры нараджэньні — '''Клёдыя Жазэфіна Роз Кардынале''' ({{мова-it|Claude Josephine Rose Cardinale}}); [[15 красавіка]] [[1938]], Ля-Гулет, [[Туніс]] – [[23 верасьня]] [[2025]], [[Нёмур]], Францыя) — італьянская акторка. == Біяграфія == У [[1957]] годзе была прызнана самай прыгожай італьянкай Тунісу й атрымала запрашэньне на Вэнэцыянскі кінафэстываль. Здымалася ў фільмах знакамітых італьянскіх рэжысэраў [[Люкіна Вісконці]] й [[Фэдэрыка Фэліні]]. Мела шюбы з [[Франка Крыстальдзі]] й [[Паскуале Скуіт’еры]]. З канца [[1980-х]] гадоў стала пражывае ў Парыжы. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140302145235/http://oldcinema.110mb.com/kard1.htm Кляўдыя Кардынале. Біяграфія й фільмаграфія.] {{Накід:Акторка}} {{Бібліяінфармацыя |PND=118667092 |LCCN= |VIAF=79116142 |SELIBR= |GKD= |SWD= |WP= }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кардынале, Кляўдыя}} [[Катэгорыя:Італьянскія акторкі]] [[Катэгорыя:Акторы вэстэрнаў]] nmtoczu3bica4yxvuhv8axg09vgb9kx 2679508 2679507 2026-07-18T20:49:08Z IvanScrooge98 46230 /* */ 2679508 wikitext text/x-wiki {{Кінэматаграфіст |Імя = Кляўдыя Кардынале |Арыгінал імя = Claudia Cardinale |Фота = Claudia Cardinale (1960 hq).jpg |Імя пры нараджэньні = Claude Joséphine Rose Cardinale |Дата нараджэньня = {{Нарадзілася|15|4|1938|1|}} |Месца нараджэньня = [[Хальк-эль-Уэд|Ля-Гулет]], [[Туніс]] |Дата сьмерці = |Месца сьмерці = |Прафэсія = [[акторка]] |Гады актыўнасьці = [[1957]]— цяперашні час |Кірунак = |imdb_id = 0001012 |Сайт = http://official-claudiacardinale.com/english/index.php |Грамадзянства = [[Італія]] |Узнагароды = {{Камандор ордэна Ганаровага легіёна}}{{*}} {{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}} [[1993]] [[Вэнэцыянскі кінафэстываль|МКФ у Вэнэцыі]] — ганаровы «Залаты Леў» за ўклад у кінэматограф }} '''Кляўдыя Кардынале''' ({{мова-it|Claudia Cardinale}}; імя пры нараджэньні — '''Клёдыя Жазэфіна Роз Кардынале''' ({{мова-fr|Claude Joséphine Rose Cardinale}}); [[15 красавіка]] [[1938]], Ля-Гулет, [[Туніс]] – [[23 верасьня]] [[2025]], [[Нёмур]], Францыя) — італьянская акторка. == Біяграфія == У [[1957]] годзе была прызнана самай прыгожай італьянкай Тунісу й атрымала запрашэньне на Вэнэцыянскі кінафэстываль. Здымалася ў фільмах знакамітых італьянскіх рэжысэраў [[Люкіна Вісконці]] й [[Фэдэрыка Фэліні]]. Мела шюбы з [[Франка Крыстальдзі]] й [[Паскуале Скуіт’еры]]. З канца [[1980-х]] гадоў стала пражывае ў Парыжы. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140302145235/http://oldcinema.110mb.com/kard1.htm Кляўдыя Кардынале. Біяграфія й фільмаграфія.] {{Накід:Акторка}} {{Бібліяінфармацыя |PND=118667092 |LCCN= |VIAF=79116142 |SELIBR= |GKD= |SWD= |WP= }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кардынале, Кляўдыя}} [[Катэгорыя:Італьянскія акторкі]] [[Катэгорыя:Акторы вэстэрнаў]] 8o8fgjcoydfrxtyb7k9uviflekygsmc 0 152511 2679476 2464331 2026-07-18T14:41:54Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Вонкавыя спасылкі 2679476 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Навум Гальпяровіч |Арыгінал імя = Навум Якаўлевіч Гальпяровіч |Партрэт = Navum Halpiarovič.jpg |Памер = |Апісаньне = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|14|1|1948|1}} |Месца нараджэньня = [[Полацак]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] |Грамадзянства = [[Беларусь]] |Род дзейнасьці = [[Журналіст]] |Гады актыўнасьці = З 1967-га |Напрамак = |Жанр = [[Паэзія]] |Мова = [[Беларуская мова|Беларуская]] |Мова2 = |Дэбют = Газэта «Хімік» (Наваполацак) |Значныя творы = [[Паэма]] «[[Адзінае]]» (2013) |Прэміі = |Узнагароды = {{Мэдаль Францішка Скарыны}} |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |Сайт = }} '''Навум Гальпяровіч''' (нар. 14 студзеня 1948; Полацак, цяпер [[Віцебская вобласьць]], Беларусь) — беларускі [[журналіст]] і [[паэт]]. Сябар [[Беларускі саюз журналістаў|Беларускага саюзу журналістаў]] (з 1975) і Беларускага саюзу пісьменьнікаў (з 1990). == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў [[габрэй]]скай сям’і рабочага. Пасьля заканчэньня сярэдняй школы працаваў на [[Полацакшкловалакно|Полацкім шклозаводзе]] (1966—1967), у полацкай газэце «[[Сьцяг камунізму]]» (1967—1977). Вучыўся завочна на [[Інстытут журналістыкі БДУ|факультэце журналістыкі]] [[БДУ]]. У 1977 г. пераехаў у [[Наваполацак]] ([[Полацкі раён]], Віцебская вобл.). Скончыў завочна [[Віцебскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Віцебскі пэдагагічны інстытут]] (1979). У 1977—1980 — рэдактар радыёвяшчаньня вытворчага аб’яднаньня «[[Палімір]]» у Наваполацку, у 1980—1981 — супрацоўнік наваполацкай гарадской газэты «Хімік», з 1981 — уласны карэспандэнт Дзяржтэлерадыё БССР па Віцебскай вобласьці, аўтар шматлікіх [[рэпартаж]]аў, аналітычных матэрыялаў. З 1997 жыве ў [[Менск]]у. Працаваў намесьнікам галоўнага рэдактара ў [[часопіс]]е [[Вожык (часопіс)|«Вожык»]], з 1998 — намесьнік старшыні [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюза беларускіх пісьменьнікаў]], зь 2002 — галоўны рэдактар, намесьнік галоўнага дырэктара і галоўны дырэктар замежнага вяшчаньня Беларускага радыё ([[Беларусь (радыё)|радыёстанцыя «Беларусь»]]). == Творчасьць == Адзін з аўтараў калектыўнага зборніка паэзіі «Сьцяжына» (1988). Аўтар кніг паэзіі «Сьцяжына», «Брама» (1990), «Востраў душы», «Струна», «Сьвятло ў акне», «Гэта ўсё для цябе», «Голас і рэха», кнігі прозы «Шляхі і вяртаньні», а таксама шматлікіх публікацыяў у калектыўных зборніках. Таксама выступае зь літаратурна-крытычнымі і публіцыстычнымі артыкуламі. Беларускія [[кампазытар]]ы [[Э. Зарыцкі]], [[Уладзімер Буднік]], [[Алег Елісеенкаў]], [[В. Іваноў]] напісалі песьні на яго вершы. Асобныя творы маюць пераклады на [[Баўгарская мова|баўгарскую]], [[Польская мова|польскую]], [[Румынская мова|румынскую]] [[Расейская мова|расейскую]] мовы. == Бібліяграфія == * Брама : вершы / Н. Я. Гальпяровіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — 94 с. * Востраў душы: вершы / Н. Гальпяровіч. — Мн., 1995. —110 с. * Гальпяровіч Н., Пятрэнка М. Застаецца песня і Радзіма. — Полацк, 1996. * Струна: вершы / Н. Гальпяровіч. — Мн., 1997. -109 с. * Шляхі і вяртанні: кн. эсэ / Н. Гальпяровіч. — Мн.: ВВР УП «Дом прэсы», 2001. — 63 с. * Святло ў акне: вершы: для сярэд. і ст. шк узросту / Маст. У. Б. Максімаў. — Мн., 2002. — 110 с. * Голас і рэха: кн. паэзіі / Н. Я. Гальпяровіч. — Мн., 2005. — 119 с. * Гэта ўсё для цябе: вершы, мініяцюры, навэлы / Н. Гальпяровіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2006. — 238 с. * Насцеж : вершы / Н. Я. Гальпяровіч. — Менск : Мастацкая літаратура, 2008. — 221 с. * На трапяткім агні. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2012. == Літаратура == * Васючэнка, П. В. Маналог струны : [ кніга Н. Гальпяровіча «Струна»] / П. В. Васючэнка // Полымя. — 1998. — № 12. — С. 270—274. * Гальпяровіч Навум // Беларускія пісьменнікі (1917—1990) : Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі; нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 119—120.; * Гальпяровіч Навум // Беларускія пісьменнікі : Біябібліяграфічны слоўнік : У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: БелЭн, 1992—1995. — Т. 2. — С. 102—103.; * Гальпяровіч Навум // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Т. 4. — Мн.: БелЭн, 1997. — С. 478. * Гальпяровіч Навум // Памяць : гіст.-дак. хроніка Полацка. — Мн., 2002. — С. 785. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20131210164102/http://vershy.ru/category/navum-galpyarovich Старонка] на [[Вершы.ru]] * [http://ngalpiarovich.livejournal.com Жывы часопіс] * {{Спасылка | аўтар = Навум Гальпяровіч. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 сьнежня 2024 | url = https://www.youtube.com/watch?v=soAcvhIqeYU| копія = | дата копіі = | загаловак = Паліна Дваранская| фармат = | назва праекту = «Суразмоўцы» | выдавец = «[[Беларусь 3]]» | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{Накід:Пісьменьнік}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гальпяровіч Навум}} [[Катэгорыя:Беларускія журналісты]] [[Катэгорыя:Сябры Саюзу пісьменьнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Савецкія паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускія жыды]] 35ho8yzuxgmn1t5hx9ztukaiwgec88v 0 235987 2679480 2651566 2026-07-18T18:04:46Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2679480 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Швед}} {{Пісьменьнік |Імя = Віктар Мікітавіч Швед |Арыгінал імя = |Жанчына = |Партрэт = Віктар Шведа Выява.jpg |Памер = 250пкс |Апісаньне = Віктар Швед |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Род дзейнасьці = паэзія, проза, журалістыка |Гады актыўнасьці = 1939 — 2020 |Кірунак = |Жанр = паэзія |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = Подпіс Віктара Шведа.jpg |Апісаньне подпісу = |Бацька = Мікіта Швед |Маці = |Жонка = Валянціна |Дзеці = дачка Натальля |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Камунікат = http://kamunikat.org/8780.html |Сайт = }} '''Ві́ктар Мікі́тавіч Швед''' (23 сакавіка 1925, в. [[Мора (гміна Чыжы)|Мора]], [[Гайнаўскі павет]], [[Падляскае ваяводзтва]], [[Польшча]] — 22 кастрычніка 2020<ref>[https://przegladprawoslawny.pl/2020/11/21/%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%B2%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4/ Выбраны Віктар Швед]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210111132945/https://nn.by/index.php/?c=ar&i=261207 Памёр Віктар Швед]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210111150452/https://lit-bel.org/news/pamyer-viktar-shved/ Памёр Віктар Швед]</ref>) — беларускі<ref>[https://web.archive.org/web/20181028070334/http://kamunikat.org/8780.html Бэнэфіс Віктара Шведа]</ref> [[паэт]], [[перакладчык]], [[публіцыст]], грамадзкі дзяяч. Заслужаны дзеяч культуры Польшчы (1971). == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся 23 сакавіка 1925 году<ref name="нашаслова">[https://www.nslowa.by/2025/03/29/100-gadou-z-dnya-naradzhennya-viktara-shveda/ 100 гадоў з дня нараджэння Віктара Шведа] на [[Наша слова]]</ref> ў сялянскай сям’і ў беларускай вёсцы [[Мора (гміна Чыжы)|Мора]]<ref name="слоўнікорг">[https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік] на [[Слоўнікорг]]у</ref> на [[Падляшша|Падляшшы]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]]. Вучыўся ў польскай школе ў Моры, а пасьля ў Орлі. Пра гэта ў «У адроджанай краіне» ён пісаў так: «Не было на Беласточчыне навучаньня беларускай мове. Польскія асьветныя ўлады арганізавалі вясковыя чатырохклясныя школы і так прыдумалі ў іх навучаньне: дзеці вучыліся сем гадоў; у першай і другой клясе па годзе, у трэцім два гады і ў чацьвертай клясе тры гады». Тады ён пачаў пісаць вершы на польскай мове. Меў бацькоў з заможнай сялянскае сям’і. Тата ваяваў у [[Першая сусьветная вайна|першую сусьветную вайну]] на баку [[Расейская імпэрыя|Расеі]]. Пад час баёў папаў у палон, аднак змог зьбяжаць. Быў у сваёй вёсцы Мора. У ёй хаваўся ад прызыву ў войска Расеі. Доўга ня мог сядзець пад страхам паўторнага прыгону на вайну, таму тата Віктара Шведа выехаў у глыб Расеі ў [[Кіеўская губэрня|Кіеўскую губэрню]] да [[манах]]аў [[Кіева-Пячэрская Лаўра|Кіева-Пячэрскае Лаўры]]. Ў тым манастыры быў манахам яго [[дзядзька]]. У манахаў тата рабіў земляробам: араў, сеяў, жаў. Пасьля [[Кастрычніцкі пераварот|перавароту ў 1917]] годзе рашыў тата вяртацца назад да вёскі Мора<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 9.</ref>. У часы [[Міжваенная Польшча|Польшчы]] сям’я Шведаў была зямянамі і займалася земляробствам. У маленстве (узрост 4-ох год) В. Швед хварэў трахомаю, аднак хвароба не пакінула сьлядоў. В. Швед вучыўся ў школе ў Орлі. Памятаў сваю першую паездку са сваімі школьнікамі ў «міжваенны» Беласток, якая стала для яго «успамінамі на ўсё жыцьцё»<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 33.</ref>. Сям’я Шведаў мела сваю зямлю. Сям’я В. Шведа была пад пастаянным страхам пакараньняў польскіх уладаў. Тата В. Шведа зьбіраўся ехаць у [[Аргентына|Аргентыну]], каб «карчаваць аргентынскі лес»<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 10.</ref>. Тата В. Шведа судзіўся ў судах па розных злоўжываньнях і карах дзяржаўных устаноў Польшчы. Дапамагла нечаканая [[Другая сусьветная вайна|вайна зь немцамі]] й напад [[СССР]] 17 верасьня 1939 году. Зьнішчэньне польскае дзяржавы прывяло да прыпыненьня пакараньняў з боку ўлад. Аднак лёгка было нядоўга. З прыходам савецкае ўлады пачаліся прыдзіркі з боку [[НКУС]] [[БССР]]. Сям’я Шведаў была пастаўлена на ўлік «[[кулак]]амі». У іх забралі ледзь усё [[збожжа]]. Верагодна, сям’я Шведаў папала ў сьпіс да высяленьня. Аднак «павязло», бо тата В. Шведа «акульгавіў»<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 10.</ref>. [[Выява:Віктар Швед 1938 год.jpg|міні|Віктар Швед у 1938 годзе. Хлопец адзеты ў адзеньне [[скаўт]]а.]] У 1939 годзе Віктар Швед пайшоў вучыцца ў беларускую школу-дзесяцігодку ў вёсцы Орля, дзе навучалі на беларускай мове. Ён успамінаў, што яго вучыла [[матэматыка|матэматыцы]] [[Габрэі|габрэйка]] Лея Юнгерман<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 35.</ref>. Яна вучыла на беларускай мове, хоць уцякла з [[Варшава|Варшавы]] ад [[НСДАП|нацыстаў]]. Большасьць настаўнікаў прывезьлі з БССР. В. Швед вучыўся два гады на роднае мове і пачаў пісаць вершы на беларускае мове. Быў на першае алімпіядзе дзіцячае творчасьці ў [[Бельск-Падляскі|Бельску]]<ref>Мае Айчыны, — Віктар Швед, — выдавецтва «Прымат», — Беласток, — 2003,— ст. 18.</ref>. [[Выява:Віктар Швед 1942 год.jpg|міні|зьлева|Віктар Швед у 1942 годзе.]] В. Швед выпускнік [[Беларускі ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча|Беларускага ліцэя]] ў [[Бельск-Падляскі|Бельску-Падляскім]] (1946). Пасьля вайны й заканчэньня школы пачаў рабіць. Аднак не забыў паэзію. Свой першы друк В. Швед зьдзейсьніў у [[Ніва (газэта)|тыднёвіку «Ніва»]]. Зь ім ён супрацоўнічаў больш 50 год. У ім убачыла сьвет 2 500 вершаў<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 45.</ref>. У той час [[ПНР|польскія ўлады]] абвінавачвалі беларусаў у жаданьні адрыву Падляшша да СССР<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 62.</ref>. В. Швед быў членам [[Беларускае літаратурнае аб’яднаньне «Белавежа»|Беларускага літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа»]]<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 46.</ref>. Пасьля [[Другі зьезд БГКТ (Польшча)|другога зьезду БГКТ]], які быў 30 красавіка 1958 году Віктар Швед быў выбраны сакратаром [[ГП БГКТ]]<ref name="другізьезд">{{Кніга|аўтар = |імя = Юры|прозьвішча = Туронак|частка = |загаловак = За кардонам Бацькаўшчыны: успаміны|арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Генадзь Сагановіч|Г. Сагановіч]]|выданьне = |месца = [[Менск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2010|том = |старонкі = 152|старонак = 276|сэрыя = [[Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»|Бібліятэка ч-су Беларускі гістарычны агляд]]|isbn = 978-985-6887|наклад = 500}}</ref>. Ён пераехаў у Беласток, каб рабіць там у [[ГП БГКТ]] на новае пасадзе. Віктар Швед у 1960 годзе захацеў вярнуцца ў Варшаву і рабіць у [[Варшаўскі аддзел БГКТ|Варшаўскім аддзеле БГКТ]]. Паколькі сродкі на расходы на плату работнікам былі абмежаваныя, старшыня ГП БГКТ Уладзімер Станкевіч звольніў з работы Рычарда Адамовіча і Гайлевіч і выручаныя такім чынам грошы прызначыў на заробак Віктара Шведа. Напрыканцы 1960 году ён быў прызначаны інструктарам ГП БГКТ у Варшаўскі аддзел<ref name="зваротшведа">{{Кніга|аўтар = |імя = Юры|прозьвішча = Туронак|частка = |загаловак = За кардонам Бацькаўшчыны: успаміны|арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Генадзь Сагановіч|Г. Сагановіч]]|выданьне = |месца = [[Менск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2010|том = |старонкі = 154|старонак = 276|сэрыя = [[Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»|Бібліятэка ч-су Беларускі гістарычны агляд]]|isbn = 978-985-6887|наклад = 500}}</ref>. З гэтага часу ў Варшаўскім аддзеле склалася нетыповае становішча: было свае праўленьне і адначасова інструктар ГП БГКТ, які, па сутнасьці, быў незалежны ад праўленьня аддзела. У 1960-ыя гады ў Варшаве сустрэўся з [[Ларыса Геніюш|Ларысай Геніюш]]. [[Выява:Ян Чыквін Віктар Швед Адам Мальдзіс.jpg|зьлева|міні|У Доме творчасьці пісьменьнікаў "Іслач". Зьлева направа: [[Ян Чыквін]], Віктар Швед, [[Адам Мальдзіс]]. Прыблізна 1980-ыя гады.]] Закончыў [[Акадэмія палітычных навук у Варшаве|Акадэмію палітычных навук]] у [[Варшава|Варшаве]] (1951), аддзяленьне журналістыкі (1955) і аддзяленьне беларускай філялёгіі (1969) [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскага ўнівэрсытэта]]. Працаваў журналістам у [[Ніва (газэта)|«Ніве»]], рэдактарам у выдавецтве «Кніга й веды» ў Варшаве (1960—1988). 28 верасьня 1980 году адбыўся [[пленум ГП БГКТ]], які рашыў зьвярнуцца да першага сакратара [[ЦК ПАРП]] [[Станіслаў Каня|Станіслава Кані]] з просьбаю перагледзець ранейшыя рашэньні і вярнуць БГКТ усё тое, што забралі ў 1970-ыя гады<ref name="зваротдакані">{{Кніга|аўтар = |імя = Юры|прозьвішча = Туронак|частка = |загаловак = За кардонам Бацькаўшчыны: успаміны|арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Генадзь Сагановіч|Г. Сагановіч]]|выданьне = |месца = [[Менск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2010|том = |старонкі = 164|старонак = 276|сэрыя = [[Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»|Бібліятэка ч-су Беларускі гістарычны агляд]]|isbn = 978-985-6887|наклад = 500}}</ref>. Для падрыхтоўкі нарысу мэмарыяла пленум ГП БГКТ паклікаў камісыю ў складзе [[Алесь Барскі|Аляксандра Баршчэўскага]], [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]] і Віктара Шведа. Падрыхтаваны неўзабаве праект мэмарыяла выклікаў няўпэўненасьць і заклапочанасьць старшыні ГП БГКТ [[Мікалай Самоцік|Мікалая Самоціка]], сакратара Янкі Зенюка і Аляксандра Баршчэўскага. Юры Туронак спамінаў: {{пачатак цытаты}} Яго цэлы месяц абмяркоўвалі, папраўлялі, перапісвалі, імкнуліся зьлімінава́ць{{Заўвага|Зьлімінаваць значыць паменшыць.}} непрыемныя для [[ПАРП|партыі]] сьцьвярджэньні. {{канец цытаты|крыніца=За кардонам Бацькаўшчыны: успаміны<ref name="зваротдакані"/>.}} Найбольшы клопат справіла дакумэнтаваная аргумэнтацыя ўплыву дзяржаўнай палітыкі Польшчы на цяжкае становішча ў галіне школьнага навучаньня беларускае мове. Гэтая аргумэнтацыя была зьнята з нарысу мэмарыялу<ref name="канецзваротдакані">{{Кніга|аўтар = |імя = Юры|прозьвішча = Туронак|частка = |загаловак = За кардонам Бацькаўшчыны: успаміны|арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Генадзь Сагановіч|Г. Сагановіч]]|выданьне = |месца = [[Менск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2010|том = |старонкі = 165|старонак = 276|сэрыя = [[Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»|Бібліятэка ч-су Беларускі гістарычны агляд]]|isbn = 978-985-6887|наклад = 500}}</ref>. ГП БГКТ рабілі віноўнымі бацькоў вучняў, якія ня хочуць вучыць беларускую мову. Юрыя Туронка назвалі «некампэтэнтным у галіне школьніцтва». У адказ Юры Туронак 4 лістапада 1980 году паслаў Старшыні ГП Мікалая Самоціку ліст, у якім яшчэ раз прадставіў свой погляд на гэтае пытаньне. Перамовы аб спраўленьні патрэбаў БГКТ адбываліся з сакратаром [[Беластоцкі ваяводзкі камітэт ПАРП|Беластоцкага ваяводскага камітэта ПАРП]] Стэфанам Завадзінскім. Станоўчых вынікаў яны не далі. 1 сьнежня 1982 году Юры Туронак напісаў заяву аб выхадзе з Галоўнага праўленьня БГКТ<ref name="выхадтуронкагпбгкт">{{Кніга|аўтар = |імя = Юры|прозьвішча = Туронак|частка = |загаловак = За кардонам Бацькаўшчыны: успаміны|арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Генадзь Сагановіч|Г. Сагановіч]]|выданьне = |месца = [[Менск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2010|том = |старонкі = 166|старонак = 276|сэрыя = [[Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»|Бібліятэка ч-су Беларускі гістарычны агляд]]|isbn = 978-985-6887|наклад = 500}}</ref>. Пасьля выхаду на пэнсыю Віктар Швед жыў у [[Беласток]]у. Сябра Саюза польскіх пісьменьнікаў і [[Беларускае літаратурнае аб’яднаньне «Белавежа»|Беларускага літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа»]]. [[Распад СССР|Развал СССР]] і стварэньне незалежнае Беларусі Віктар Швед сустрэў з радасьцю<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 55.</ref>. У 1992 годзе В. Швед сустрэўся з [[Васіль Быкаў|Васілём Быкавым]] і падарыў яму свой зборнік вершаў{{Заўвага|Невядома які зборнік перадаў В. Быкаву Віктар Швед.}}. [[Выява:Віктар Швед і яго подпіс.jpg|міні|200пкс|зьлева|Віктар Швед і яго подпіс]] В. Швед хварэў на мачавы пухір. У 2007 годзе прысутнічаў на сьвяце — «Дзесяць год навучаньня на беларускае мове ў Беластоку»<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 41.</ref>. У 2008 годзе памерла сястра Ніна<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 26.</ref>. У 2009 годзе памёр брат Пётар<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 27.</ref>. У 2000-ыя гады Віктар Швед быў зьдзіўлены абвінавачваньнямі ўлад [[Аляксандар Лукашэнка|А. Лукашэнкі]] [[Польшча|Польшчы]] ў жаданьні далучэньня часткі земляў Беларусі<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 62.</ref>. В. Швед выступаў супраць дзяржаўнае мовы Беларусі — [[расейская мова|расейскае мове]]. У 2008 годзе прымаў удзел у сьвяткаваньні 90-ай гадавіны абвяшчэньня БНР і прысьвяціў верш «Дваццаць Пятага Сакавіка»<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 66.</ref>. Уваход у склад [[Эўразьвяз]]у Віктар Швед успрыняў без вялікіх надзеяў. І жыцьцё беларусаў Падляшша не зьмянілася пасьля прыняцьця Польшчы ў Эўразьвяз<ref>Мае Айчыны, — Віктар Швед, — выдавецтва «Прымат», — Беласток, — 2003,— ст. 15.</ref>. 6 красавіка 2020 году было 95 гадоў Віктару Шведу<ref>[https://www.nslowa.by/2020/04/06/paetu-viktaru-shvedu-spounilasya-95-gadou/ Паэту Віктару Шведу споўнілася 95 гадоў] на [[Наша слова]]</ref>. Выдалі кнігі «З мора ў горад» ([[Беласток]], Польшча) і «Мора Віктара Шведа» ([[Менск]], Беларусь). Памёр 22 кастрычніка 2020 году<ref name="часопіс">[https://czasopis.pl/by-belaruskim-pesnjarom-belastochchyny/ Быў беларускім песьняром Беласточчыны] на [[Czasopis|Часопісе]]</ref><ref>[https://www.racyja.com/archivy/sumezhzha/pajshou-z-zhytstsya-paet-belastochchny-vikta/ Пайшоў з жыцця Віктар Швед] на [[Радыё Рацыя]]</ref><ref>[https://www.polskieradio.pl/396/7817/Artykul/2607171,%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%91%D1%80-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82-%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0-%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4 Памёр беларускі паэт Падляшша Віктар Швед]</ref>. == Творчасьць == [[Файл:Рукапіс Віктара Шведа.jpg|міні|Рукапіс Віктара Шведа]] Першы твор — верш «Я — беларус» — убачыў сьвет 24 сакавіка 1957 году на старонках [[Ніва (газэта)|тыднёвіка «Ніва»]]<ref name="белпісьмпольшчы">{{Кніга|аўтар = [[Ян Чыквін]]|імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Беларускія пісьменнікі Польшчы. Другая палова ХХ ст.|арыгінал = |спасылка = |адказны = прадм. У. Конана|выданьне = |месца = [[Менск]]|выдавецтва = [[Беларускі кнігазбор]]|год = 2000|том = |старонкі = 195—210|старонак = 576|сэрыя = |isbn = 985-6318-80-7|наклад = 2000}}</ref>. Пісаў на [[беларуская мова|беларускай]] і [[польская мова|польскай]] мовах. Апублікаваў зборнікі вершаў: * «Жыцьцёвыя сьцежкі» (1967), * «Дзяцінства прыстань» (1975), * «Дружба» (Менск, 1976), * «Мая зялёная Зубровія» (Менск, 1990), * «Родны схоў» (1991), * «Вясёлка» (1991), * «Вершы Натальцы» (1998). Пра Віктара Шведа памятаюць і часта праводзяць у яго памяць розныя мерапрыемствы<ref>[https://czasopis.pl/vecharyna-z-kaljadkami-viktara-shveda/ Вечарына з калядкамі Віктара Шведа] на [[Czasopis|Часопісе]]</ref><ref>[https://czasopis.pl/uzgadvajuchy-viktara-shveda-albo-zhyccjo-mjazhy/ Узгадваючы Віктара Шведа альбо жыццё у мяжы] на [[Czasopis|Часопісе]]</ref>. У яго паэтычных зборніках раскрываецца тэма вернасьці роднай зямлі і мове,<ref>[[А. Мальдзіс]] (БелЭн, 2003)</ref> адлюстравана драма беларускай вёскі і роднай мовы ў выніку дэнацыяналізацыі і гратэскавай правінцыйнай урбанізацыі.<ref>[[Уладзімер Конан|У. Конан]] (2000)</ref> Пісаў для дзяцей. Перакладаў зь [[беларуская мова|беларускай]], [[Расейская мова|расейскай]], [[украінская мова|украінскай]] моў на [[польская мова|польскую]], з польскай — на беларускую. У перакладзе на польскую мову выйшла кніжка В. Шведа «Выбраныя вершы» (1997). Некаторыя яго вершы пакладзены на музыку. Можна сказаць, што праз вершы Віктар Швед выказваў свае погляды на жыцьцё й на грамадзтва. Віктар Швед у 2010 годзе сказаў, што пасьля адзначаньня пяцідзесяцігодзьдзя аб'яднаньня «Белавежы», па стане на 2010 год, у яе складзе было 20 дзейных членаў<ref name="жыцьцёвшведа">{{Кніга |аўтар = Сяргей Чыгрын |імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Мора Віктара Шведа: артыкулы і гутаркі |арыгінал = |спасылка = |адказны = Сяргей Чыгрын |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва = Кнігазбор |год = 2015 |том = |старонкі = 28—29 |старонак = 32 |сэрыя = |isbn = 978-985-7119-71-4 |наклад = 50 }}</ref>, якія маюць свае зборнікі. Белавежа выпусьціла каля 200 кніг, 7 альманахаў і 12 гадавікоў [[Тэрмапілы]]. Сучасная Польшча зьяўляецца краінаю дзьвюх літаратур: польскае й беларускае<ref name="жыцьцёвшведа"/><ref name="янчыквін">{{Кніга |аўтар = |імя = Ян |прозьвішча = Чыквін |частка = |загаловак = Па прызванні і абавязку: літаратурны-крытычныя артыкулы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Беласток]] |выдавецтва = Беластоцкі ўнівэрсытэт |год = 2005 |том = |старонкі = 233—234 |старонак = 236 |сэрыя = |isbn = 83-7431-034-0 |наклад = }}</ref>. Таму беларуская літаратура Польшчы належыць як польскаму, так і беларускаму кантэксту. В. Швед спасылаўся на літаратурных крытыкаў, якія гаварылі, што «Белавежа» зьяўляецца найстарэйшай і з найбольшымі творчымі дасягненьнямі літаратурнаю групаю ў Польшчы<ref name="жыцьцёвшведа"/>. Большасьць твораў В. Шведа напісаная на [[беларуская мова|беларускае мове]]. Былі творы на [[польская мова|польскае мове]]. Творы можна дзяліць: * асабістыя пра свае жыцьцё й сваіх блізкіх і родных людзей * грамадзкія пра мову і беларусаў [[Падляшша]] * розныя іншыя пытаньні === Асабістыя === Можна прывесьці адзін з асабістых вершаў: {{пачатак цытаты}} Бацькі найдаражэйшыя на сьвеце,<br /> Пашана ім, любоў і наш паклон.<br /> Заўсёды памятаюць аб іх дзеці<br /> Да жыцьця апошніх сваіх дзён.<br /><br /> А калі адыдзем за бацькамі,<br /> Калі аб нас ужо загіне слых,<br /> Верым, што будзем жыць і мы таксама<br /> У сэрцах блізкіх, тых, яшчэ жывых.<br /> {{канец цытаты|крыніца=Віктар Швед. Верш "Вера".<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва "Ортдрук", — Беласток, — 2010, — ст. 15.</ref>}} === Грамадзкія пра мову й беларусаў Падляшша === Віктар Швед прысьвяціў некалькі дзясяткаў вершаў беларусам Польшчы. Ён апісваў сьціраньне беларусаў у Падляшшы. У Беластоку па мысьлі В. Шведа палова насельнікаў — беларусы. Аднак ніхто зь іх ня хоча гаварыць па-беларуску. {{пачатак цытаты}} Сядзім, як мышы пад мятлою,<br /> Каб нас толькі не краналі.<br /> {{канец цытаты|крыніца=Віктар Швед. Верш "Дзіўны горад Беласток".<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва "Ортдрук", — Беласток, — 2010, — ст. 32.</ref>}} Дзяцей у школах «толькі горстачка» вывучае беларускую мову. На мерапрыемства "50 год дзейнасьці БГКТ і тыднёвіка «Ніва» В. Швед зьвяртаў увагу на моладзь, якая ня надта прагне разьвіваць «белмову»<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 43.</ref>. [[Выява:Віктар Швед Анатоль Парэмбскі.jpg|міні|[[Віктар Швед]] (зьлева) і Анатоль Парэмбскі. [[Польшча]], 2000-ыя гады.]] Вітаў правядзеньне [[Басовішча]], бо для В. Шведа было прыемна бачыць маладых людзей зь бел-чырвона-белымі сьцягамі<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 50.</ref>. Погляды Віктара Шведа можна апісаць яго вершам: {{пачатак цытаты}} Мы беларускага народа<br /> На Беласточчыне часьціна,<br /> Таму нам Беларусь заўсёды<br /> Будзе айчыннаю краінай.<br /><br /> Хоць гістарычную Пагоню<br /> І сьцяг зьнішчаюць ашалела,<br /> Веру, што герб наш абаронім<br /> І сьцяг наш бел-чырвона-белы.<br /><br /> І беларускай роднай мовай<br /> Не адцураемся ніколі.<br /> Памерці за яе гатовы,<br /> Мы жыць ня хочам у няволі.<br /><br /> Мы кажам: вольнай Беларусьсю<br /> Заўжды, народзе, ганарыся!<br /> Ніхто ніколі не прымусіць<br /> Нас ад Айчыны адрачыся! {{канец цытаты|крыніца=Віктар Швед. Верш "Наш Новы Запавет".<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва "Ортдрук", — Беласток, — 2010, — ст. 65.</ref>}} Віктар Швед дзяліў людзей на «адраджэнцаў» і «адрачэнцаў»<ref>Мае Айчыны, — Віктар Швед, — выдавецтва «Прымат», — Беласток, — 2003,— ст. 7.</ref>. «Адраджэнцы», па яго мысьлі, адраджаюць родную мову і Айчыну. «Адрачэнцы» іншыя. Ім не патрэбная вольная Беларусь, мова і культура. Для іх лепшае чужое, а свае сьвятыні гатовыя перадаць чужым. Віктар Швед выступаў супраць выганьня беларусаў з Падляшша. Другая палова 1940-ых гадоў былі цяжкія. Многія польскія людзі хайцелі высяленьня беларусаў з Падляшша, бо помсьцілі за высяленьне палякаў з Заходняе Беларусі ў 1940-ыя гады. В. Швед прысьвяціў верш «Залешаны», дзе нагадаў пагром вёскі Залешаны<ref>Мае Айчыны, — Віктар Швед, — выдавецтва «Прымат», — Беласток, — 2003,— ст. 20.</ref>. Ён быў супраць ушанаваньня злодзеяў, якія ўчынілі забойства 14 асоб у той вёсцы{{Заўвага|Зараз у Польшчы урад Права і Справядлівасьці спрабуе нацыяналістаў апраўдаць і зрабіць героямі.}}. === Іншыя розныя === У многіх вершах Віктар Швед пісаў пра розных людзей: * Валодзя Наўмюк — разьбяр па дзераву зь вёскі Канюкі<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 37.</ref> * Латышонкі — дапамагалі ладзіць Купальле для дзетак з Супрасьлі<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 38.</ref> * Аліна Ваўранюк — за добрае навучаньне дзяцей у школе<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 40, 138, 139.</ref> * [[Канстанцін Майсеня|Кастусь Майсеня]] — будаўнік музэя<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, [— ст. 45, 151.</ref> * [[Васіль Быкаў]]<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 55.</ref> * [[Ларыса Геніюш]]<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 56.</ref> * [[Канстанцыя Буйло]]<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 57.</ref> * [[Яўген Міклашэўскі]] — паэт<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 58.</ref> * Мікола Тарасюк — разьбяр па дзераву<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 61.</ref> * [[Міраслава Лукша]]<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 140.</ref> * [[Алесь Барскі]]<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, [— ст. 141.</ref> * [[Дзьмітры Шатыловіч]]<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, [— ст. 142.</ref> * Зінаіда Навіцкая<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 149.</ref> і інш. Віктар Швед пісаў пра грамады: * хор «Арляне» — хор зь вёскі Орля<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 51.</ref> * Гасьцёўня ў Бандарах — месца для правядзеньня беларускіх грамадзкіх мерапыемстваў<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 52.</ref> * Ліцэй зь Менску беларускамоўнага навучаньня<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 64.</ref> * Выпусьнікам Бельскага ліцэя імя Браніслава Тарашкевіча<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 131.</ref><ref>Мае Айчыны, — Віктар Швед, — выдавецтва «Прымат», — Беласток, — 2003,— ст. 25.</ref> == Родныя == [[Файл:Выява дружыны Віктара Шведа.jpg|міні|Выява [[Сям’я|сям’і]] Віктара Шведа]] Меў В. Швед: * брата Пётар<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 27.</ref> * сястру Ніна<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 26.</ref>. Сястра Ніна пражыла ўсё жыцьцё ў вёсцы Мора. Маці В. Шведа з-за сварак з братавою жонкаю пераехала са свае хаты ў хату свае дачкі Ніны<ref>Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 13.</ref>. У бацькоўскае хаце В. Шведа застаўся жыць брат. Пасьля сьмерці свайго мужа Ніна пераехала да свайго сына ў Элку. [[Файл:Віктар Швед з дачкою.jpg|міні|зьлева|Карціна, дзе Віктар Швед і яго дачка Наталка. Пісала карціна Тацьцяна Місіюк.]] В. Швед меў жонку Валянціну. Яна нарадзіла дачку Натальлю. У 2010 годзе Натальля паступіла ў ВНУ, каб стаць архітэктарам. Дачку нарадзіў Віктар Швед ва ўзросьце 65 году, а яго жонка мела тады 40 год. == Выданьні == * Вершы Натальцы, — В. Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 1998, — ст. 111. * Мае Айчыны, — Віктар Швед, — выдавецтва «Прымат», — Беласток, — 2003,— ст. 114. * Родны схоў, — Віктар Швед, — выдавецтва Таварыства інвалідаў «Будучыня», — Бельск-Падляскі, — 1991, — ст. 62. * Адплываем з Мора, — Віктар Швед, — выдавецтва «Ортдрук», — Беласток, — 2010, — ст. 159. == Бібліяграфія == [[Файл:Вершы Натальцы Віктар Швед.jpg|міні|Вершы Натальцы Віктар Швед]] * Жыцьцёвыя сьцежкі (1967) * Дзяцінства прыстань (1975) * Дружба (1976) * Мая зялёная Зубровія (1990) * Вясёлка (1991) * Wiersze wybrane (1997) * Вершы Натальцы (1998) * Выбраныя вершы (2000) * Lata wiatr skrzydlaty * Śmiech nie grzech (2000) * Мае Айчыны (2003) * Przemijanie (2006) == Узнагароды і прэміі == * [[Ордэн Францыска Скарыны]]<ref>[https://web.archive.org/web/20250403175951/https://nagrady.by/persona/16279/ Узнагарода Віктара Шведа]</ref> — за актыўную дзейнасьць па папулярызацыі беларускай культуры, мовы і літаратуры, значны асабісты ўклад у разьвіцьцё міжкультурных сувязей і ўмацаваньне добрасуседзкіх адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Польшча (2015) == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Беларускія пісьменнікі Польшчы. Другая палова XX ст. / Уклад. Я. Чыквіна; Прадм. У. Конана — Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2000. — 576 с іл. ISBN 985-6318-80-7. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Viktar Švied}} * [https://web.archive.org/web/20050122173427/http://www.autary.iig.pl/szved/ Жыцьцяпіс Віктара Шведа] * [https://www.nslowa.by/2025/03/29/100-gadou-z-dnya-naradzhennya-viktara-shveda/ Жыцьцяпіс Віктара Шведа] * [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік] на [[Слоўнікорг]]у * [https://rv-blr.com/author/biography/282/ Віктар Швед ] на Родных вобразах * [https://czasopis.pl/by-belaruskim-pesnjarom-belastochchyny/ Быў беларускім песьняром Беласточчыны] на [[Czasopis|Часопісе]] * [https://czasopis.pl/uzgadvajuchy-viktara-shveda-albo-zhyccjo-mjazhy/ Узгадваючы Віктара Шведа альбо жыццё у мяжы] на [[Czasopis|Часопісе]] * [https://czasopis.pl/vecharyna-z-kaljadkami-viktara-shveda/ Вечарына з калядкамі Віктара Шведа] на [[Czasopis|Часопісе]] * [http://niva.bialystok.pl/issue/2002/11/art_08.htm Амерыканскія беларусы] допіс Віктара Шведа ў газэту «[[Ніва (газэта)|Ніва]]» * [http://www.bialorushajnowka.pl/aktualnosci/642-2022-03-24-10-57-34 Жыцьцяпіс Віктара Шведа] * [https://www.nslowa.by/2020/04/06/paetu-viktaru-shvedu-spounilasya-95-gadou/ Паэту Віктару Шведу споўнілася 95 гадоў] на [[Наша слова]] {{Беларусы ў Польшчы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Швед, Віктар Мікітавіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Польскія паэты]] [[Катэгорыя:Польскія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Сябры Беларускага літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа»]] pb1jc2wl67kta7d6yd5uhoscyr0kc6z 0 241499 2679511 2679418 2026-07-18T23:50:24Z SergeiSEE 38150 2679511 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьніца |Імя = Маргарыта Барысаўна Яфімава |Арыгінал імя = Маргарыта Яўхімава |Жанчына = так |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзілася|25|12|1927|}} |Месца нараджэньня = Ворша |Дата сьмерці = {{Памерла|21|1|2015}} |Месца сьмерці = Менск |Род дзейнасьці = |Гады актыўнасьці = 1956—2015 |Кірунак = [[літаратуразнаўства]], [[пэдагогіка]] |Жанр = |Мова = беларуская |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} '''Маргары́та Яфі́мава''' (25 сьнежня 1927, [[Ворша]] — 21 студзеня 2015, [[Менск]])<ref>{{Артыкул| аўтар =Міхась Шавыркін. | загаловак =Прамяністай душы чалавек. | спасылка = https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/01/27stu-11.indd_.pdf | мова = | выданьне = [[Звязда]] | тып = газэта| год = 2015, 27 студзеня | том = | нумар = 15 (27873) | старонкі = 11 }}</ref> — [[Літаратуразнаўства|літаратуразнаўца]], [[Пэдагогіка|пэдагог]], адна з пачынальнікаў стварэньня гісторыі [[Беларуская дзіцячая літаратура|беларускай дзіцячай літаратуры]], [[Кандыдат навук|кандыдат]] [[Філялёгія|філялягічных]] навук (1956)<ref>{{Кніга|аўтар =М. Б. Ефимова.|частка = |загаловак =Творчество Янки Мавра : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БГУ]] |год =1955 |том = |старонкі =|старонак = 16|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>, [[дацэнт]]ка [[БДУ]] (1968), сябра [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|СБП]] (1993). == Жыцьцяпіс == Нарадзілася ў сям’і настаўнікаў. Да вайны вучылася ў беларускай сярэдняй школе № 2 г. на вул. Астроўскага ў [[Ворша|Воршы]] ({{Каардынаты|54|30|48.62|паўночнае|30|25|34.38|усходняе|тып=пункт}}), потым эвакуацыя ў [[Расея|Расею]]. У 1946 стала студэнткай [[Філялягічны факультэт БДУ|філялягічнага факультэту БДУ]]. У 1951 скончыла ўніверсітэт, у 1955 — асьпірантуру БДУ. Працавала выкладчыцай на катэдры беларускай літаратуры й катэдрах факультэту пэдагогікі й мэтодыкі пачатковага навучаньня ў [[Магілёўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскім пэдінстытуце]] (1955—1966).<ref>{{Кніга|аўтар =[[Аляксандар Агееў|Агееў А. Р.]] і інш.|частка = |загаловак =Магілёўскі дзяржаўны універсітэт імя А.А.Куляшова: мінулае і сучаснасць |арыгінал = |спасылка =https://libr.msu.by/handle/123456789/6365 |адказны =Пад рэд. М. І. Вішнеўскага |выданьне =|месца =[[Магілёў]] |выдавецтва =МДУ імя А.А.Куляшова|год = 2003|том = |старонкі =128, 129 |старонак =260 |сэрыя = |isbn =985-480-015-6|наклад = }}</ref> 3 1966 дацэнтка катэдры беларускай літаратуры [[Філялягічны факультэт БДУ|філялягічнага факультэту БДУ]], выкладчыца гісторыі беларускай дзіцячай літаратуры, практыкума па мастацкаму чытаньню, курсаў па мэтодыцы выкладаньня літаратуры. == Творчасьць == Першы артыкул Маргарыты Яфімавай, прысьвечаны творчасьці [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], надрукаваны ў 1957 годзе. Аўтар кніг «Цэлы сьвет – дзецям», «Янка Маўр», «Беларуская дзіцячая літаратура», «Літаратурныя вечары ў школе», «Гучыць жывое слова», «3ь верай у дзіцячае сэрца». Складальніца кніг пра [[Францішак Скарына|Францішку Скарыну]] «Народу свайму ўслугуючы» і «Адкрыць нашчадкам Скарыну». Адна з аўтараў вучэбных дапаможнікаў для студэнтаў «Беларуская дзіцячая літаратура», «Гісторыя беларускай савецкай літаратуры» і інш. Ёй належаць прадмовы да кніг [[Алена Васілевіч|Алены Васілевіч]], [[Васіль Вітка|Васіля Віткі]], [[Павел Кавалёў|Паўла Кавалёва]], [[Уладзімер Ліпскі|Уладзімера Ліпскага]], [[Янка Маўр|Янкі Маўра]], [[Іван Муравейка|Івана Муравейкі]], [[Тарас Хадкевіч|Тараса Хадкевіча]], [[Алесь Якімовіч|Алеся Якімовіча]]; артыкулы пра творчасьць [[Эдзі Агняцвет]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Васіль Вітка|Васіля Віткі]], [[Ніна Галіноўская|Ніны Галіноўскай]], [[Зоська Верас|Зоські Верас]], [[Клаўдзія Каліна|Клаўдзію Каліну]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Янка Купала|Янкі Купала]], [[Мікола Чарняўскі|Міколы Чарняўскага]], [[Алесь Якімовіч|Алеся Якімовіча]], [[Яўгенія Янішчыц|Яўгенію Янішчыц]]. Дасьледчыца гісторыі беларускай літаратуры, пытаньняў дзіцячай літаратуры й пісьменьніцкага майстэрства, праблемы эстэтычнага выхаваньня, мэтодыкі выкладаньня літаратуры, майстэрства мастацкага чытаньня й пэдагагічнага лектарскага майстэрства, а таксама пытаньні мэтодыкі правядзеньня літаратурных вечароў. Аўтарка шматлікіх сцэнарыяў літаратурных вечароў па творчасьці пісьменьнікаў, літаратурных кампазыцый, зьмешчаных ў пэдагагічных часопісах [[Роднае слова (часопіс)|«Роднае слова»]], [[Пачатковая школа (часопіс)|«Пачатковая школа»]], [[Пралеска (часопіс)|«Пралеска»]] і ў рэпэртуарных зборніках «Літаратурныя вечары ў школе» (1977), «Гучыць жывое слова» (1983), «Зь верай у дзіцячае сэрца» (1983), «Зямля бацькоў – зямля сьвятая» (1987), «Слова – краска, слова – зьзяньне» (2000) і іншыя.. Заснавальніца, кіраўніца, рэжысэрка філфакаўскага тэатра-студыі «Летуценьнік».<ref>{{Навіна|аўтар= |імя = |прозьвішча=|спасылка на аўтара = |аўтар 2 =|аўтар 3= |загаловак=Премьерой «Паўлінкі» Янки Купалы 14 декабря вновь заявит о себе после 20-летнего перерыва студенческий театр-студия «Летуценнік»...|спасылка=https://bsu.by/news/20963-d/|выдавец=Навiны [[БДУ]]|мова =ru |дата публікацыі=14.12.2007 |копія = |дата копіі = |дата доступу=}}</ref> == Сям’я == * Бацька — Барыс Дзьмітрыевіч Яфімаў. Нарадзіўся ў 1895 годзе ў [[Падольская губэрня|Падольскай губэрні]]. Скончыў [[Віцебская гімназія|Віцебскую гімназію]]. З 1919 да 1940 гады працаваў настаўнікам на Віцебшчыне, першы дырэктар школы № 2 у [[Ворша|Воршы]].<ref>{{Навіна|аўтар=Пакин, Евгений|імя =|прозьвішча=|спасылка на аўтара =|аўтар 2 =|аўтар 3= |загаловак=Не бывает в жизни случайных встреч|спасылка=https://02orsha.schools.by/news/352916 |выдавец=Дзяржаўная ўстанова адукацыі "Сярэдняя школа № 2 г. Оршы"|мова =ru |дата публікацыі=20.03.2017 |копія = |дата копіі = |дата доступу=}}</ref> У 1940 годзе скончыў Смаленскі дзяржаўны пэдагагічны інстытут і працаваў старэйшым выкладчыкам пэдагагічнага вучылішча ў [[Ворша|Воршы]]. У гады Вялікай Айчыннай вайны ў войску, адзначаны ордэнам Айчыннай вайны 2-й ступені. Пасьля вайны, у 1946—1947 гадах, працаваў намесьнікам дырэктара ў Берасьцейкім настаўніцкім інстытуце. З 1947 году й да адыходу на пэнсію ў 1954 годзе ён працаваў дэканам літаратурнага факультэта, загадчыкам катэдрай расейкай мовы ў [[Гомельскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Гомельскім пэдагагічным інстытуце]].<ref>[http://old.gsu.by/70years/veteran/Efimov.asp Яфімаў Барыс Дзьмітрыевіч.] ГДУ ім. Ф. Скарыны.</ref><ref>{{Кніга|аўтар =Зеленкова, А. И., Мезга, Н. Н., Савинская, М. П. |частка = |загаловак =Гомельский государственный университет имени Франциска Скорины (1930–2015 годы) |арыгінал = |спасылка =https://core.ac.uk/download/pdf/76000911.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Гомель]] |выдавецтва =ГГУ им. Ф. Скорины|год =2015 |том = |старонкі =16, 17|старонак =266 |сэрыя = |isbn =978-985-439-997-3 |наклад =100 }}</ref> * Маці — Вікторыя Сьцяпанаўна, працавала настаўніцай у школе № 2 ў [[Ворша|Воршы]], выкладала мэтодыку літаратуры ў [[Гомельскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Гомельскім пэдінстытуце]] з 1947 году. * Муж — Марлен Рыгоравіч Каўхута (07.11.1929, [[Глуск]] —24.03.2007, [[Менск]]) — беларускі фізыка-географ. Кандыдат геаграфічных навук (1968).<ref>[https://web.archive.org/web/20211128204037/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogilev/r15p11_5.htm Каўхута Марлен Рыгоравіч (1929 — 2007).] Знакамітыя людзі Магілёўшчыны.</ref>Аўтар і суаўтар некалькіх дзесяткаў навуковых прац і падручнікаў. Яго імем названы 15 відаў бруханогіх. * Сын — Андрэй Каўхута, (нарадзіўся ў лістападзе 1960 году ў Магілёве) геоляг, міністар прыродных рэсурсаў з 2015 да 2017 г. Скончыў БДУ (1983). Ад 1983 да 2004 года працаваў Інстытуце геалёгіі Акадэміі навук Беларусі. Пасьля перайшоў на працу ў Міністэрства прыроды і аховы навакольнага асяродзьдзя.<ref>{{Навіна|аўтар= |імя =Зьміцер |прозьвішча=Панкавец|спасылка на аўтара =https://www.facebook.com/zmicier.pankaviec |аўтар 2 =|аўтар 3= |загаловак=Новы міністр прыродных рэсурсаў Андрэй Каўхута — беларускамоўны геолаг.|спасылка=https://nn.by/?c=ar&i=151901|выдавец=[[Наша ніва]]|мова =be |дата публікацыі=25.06.2015 |копія = |дата копіі = |дата доступу=}}</ref> * Дачка — Вікторыя Ляшук (нарадзілася ў 1963 годзе ў Магілёве) — мовазнаўка, перакладчыца, кандыдатка філялягічных навук (28.12.1993—10.02.2002), дацэнтка катэдры славянскіх моў філязофскага факультэту універсітэта [[Мацей Бел|Мацея Бела]] ў [[Банска Быстрыца|Банскай Быстрыцы]] ў [[Славаччына|Славакіі]]). Працавала дацэнткай катэдры сучаснай беларускай мовы філялягічнага факультэта БДУ.<ref>{{Кніга|аўтар =Дзятко Д. В., Шахоўская С. У.|частка = |загаловак =Беларускае мовазнаўства: дысертацыі па беларускай мове, абароненыя ў Рэспубліцы Беларусь (1990 – 2011 гг.): навуковы даведнік |арыгінал = |спасылка =https://core.ac.uk/download/pdf/74327015.pdf |адказны =|выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[БДПУ]] |год =2011 |том = |старонкі =65, 191 (№ 163), 265|старонак =400 |сэрыя = |isbn =978-985-541-033-2 |наклад = }}</ref> == Кнігапіс == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Янка Маўр: (жыццё і творчасць) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год =1960 |том = |старонкі =|старонак =127 |сэрыя = |isbn = |наклад =7000 }} * Рэцэнзія: {{Артыкул| аўтар =Зубкоўскі Б.| загаловак =Кніга пра старэйшага пісьменьніка. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]]| тып =газэта | год =1960, 14 траўня | том = | нумар = | старонкі = }} * Рэцэнзія: {{Артыкул| аўтар =Шкраба Р. | загаловак =Пачатак размовы. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год =1960 | том = | нумар = 5| старонкі =}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Цэлы свет ― дзецям: творчы партрэт Янкі Маўра |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БГУ]] |год =1983 |том = |старонкі =|старонак =135 |сэрыя = |isbn = |наклад =2550 }} . * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =З верай у дзіцячае сэрца: (да 100-годдзя з дня нараджэння Я. Маўра) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =|год =1983 |том = |старонкі =|старонак =20 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1000}} * {{Артыкул| аўтар = Маргарыта Яфімава. | загаловак = У сьвятле параўнаньня. (Рэцэнзія) | спасылка = | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1985 | том = | нумар = 8 (676) | старонкі = 218—221 }} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = Маргарыта Яфімава.| загаловак = «І чытачоў знайшоў мільёны…» | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Holas_Radzimy.pdf.zip/2003-029.pdf | мова = | выданьне = [[Голас Радзімы]] | тып = газэта | год = 17 ліпеня 2003 | том = | нумар = 28 (2847)| старонкі = 6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Маргарыта Яфімава.| загаловак = Будзе вечна блізкім рэхам звінець твой голас малады! (Яўгенія Янішчыц). | спасылка = | мова = | выданьне =[[Бібліятэка прапануе (часопіс)|Бібліятэка прапануе]] | тып =часопіс | год = 2003| том = | нумар =6 | старонкі =14—17 }} * {{Кніга|аўтар =Маргарыта Яфімава|частка = |загаловак =Уладзімір Ліпскі: «Не выжываю, а жыву!.» : дапамож. для педагогаў, выхавальнікаў, вучняў шк., навучэнцаў вучылішчаў, каледжаў, ліцэяў, студэнтаў ВНУ |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Адукацыя і выхаванне (выдавецтва)|Адукацыя і выхаванне]] |год =2005 |том = |старонкі =|старонак =223 |сэрыя = |isbn = |наклад =985-471-166-8 }} * {{Артыкул| аўтар = Маргарыта Яфімава.| загаловак = Сонцам сеяў свой палетак. Да 100-годдзя з дня нараджэння Васіля Віткі (Цімоха Васільевіча Крысько).| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.2011-05.pdf | мова = | выданьне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 2011| том = | нумар = 5 (979)| старонкі = 163—167 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак =Яфімава Маргарыта. | арыгінал = | спасылка =https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_6.djvu_531 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі [[Любоў Гарэлік|Гарэлік Л. М.]]; бібліяграфія [[Валянціна Грышкевіч|Грышкевіч В. М.]] | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя ПетрусяБроўкі| год =1995 | выпуск = | том =5, Талалай—Яфімаў | нумар = | старонкі = 530—531| isbn =5-85700-061-0 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Эдвард Карбановіч. | загаловак =Віншуем юбіляра! Маргарыта Яфімава. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]| тып =чштомесячны навуковы і метадычны часопіс | год =2007 | том = | нумар = 12 (240)| старонкі =42 }} * {{Артыкул| аўтар =[[Андрэй Каўхута|Каўхута А. М.]] [[Ігар Шаруха|Шаруха І. М.]] | загаловак =Кароткі навуковы жыццяпіс М. Р. Каўхуты: да 55-годдзя Магілёўскага аддзела геаграфічнага таварыства.| арыгінал = | спасылка =https://dropdoc.ru/doc/148666/mag%D1%96lyo%D1%9Esk%D1%96-merydyyan---belorusskoe-geograficheskoe-obshhestvo | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне =[[Магілёўскі мерыдыян]]. нататкі Магілёўскага аддзялення Беларускага геаграфічнага таварыства | тып =навукова-метадычны часопіс | месца =[[Магілёў]] | выдавецтва = | год =2014 | выпуск = | том =14 | нумар = 1—2(24—25)| старонкі =159, 160| isbn = | issn =2311-3014 }} * {{Артыкул| аўтар = Уладзімір Лайкоў, Любоў Лайкова.| загаловак = Жыццё на ўздыме. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2008-03.pdf | мова = | выданьне =[[Літаратура і мастацтва]] | тып = часопіс | год = 18 студзеня 2008 | том = | нумар = № 3 (4446) | старонкі = 12 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =Лугоўскі, А. І.|частка = |загаловак =Слоўнік студэнта-філолага па методыцы выкладання беларускай літаратуры |арыгінал = |спасылка =http://elib.bspu.by/bitstream/doc/999/1/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%20%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B0-%D1%84%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0.pdf |адказны = |выданьне =|месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[БДПУ]] |год =2008 |том = |старонкі =104|старонак =107 |сэрыя = |isbn =978-985-501-667-1|наклад = }} * {{Артыкул| аўтар =Алесь Макарэвіч. | загаловак =Слова пра Маргарыту Яфімаву. | спасылка =https://libr.msu.by/bitstream/123456789/3821/1/2599m.pdf | мова = | выданьне =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]| тып =штомесячны навуковы і метадычны часопіс| год =2015 | том = | нумар =2 | старонкі =29}} * {{Артыкул| аўтар =Русецкі, А. У.; Русецкі, Ю. А.| загаловак =Шчасце ў навуцы і жыцці, калі мэта дасягаецца. | спасылка = | мова = | аўтар выданьня = | выданьне =Беларуская мова і літаратура ў славянскім этнакультурным кантэксце| тып =матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі, 21―22 кастрычніка 2010 года | месца =[[Віцебск]] | выдавецтва =| год = 2010| том = | старонкі = 205―208| isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар =Русецкий, А. У.; Русецкий, Ю. А.|частка = |загаловак =От земли поозерской... Творчество витебских литераторов в послевоенной период (1946—1965 гг.) Монография |арыгінал = |спасылка =https://lib.vsu.by/jspui/bitstream/123456789/2217/5/%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%90.%D0%92..pdf |адказны = |выданьне =|месца =[[Вицебск]] |выдавецтва =[[Віцебскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|ВДУ]] |год =2010 |том = |старонкі =159—161 |старонак =303 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://naviny.online/rubrics/culture/2009/09/26/ic_media_photo_117_3444 У Мінску адбыўся вечар памяці, прымеркаваны да 85-годдзя паэта Артура Вольскага.]{{Недаступная спасылка|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 26.09.2009 БелаПАН. [[Фатаграфія|Фатограф]] Тацьцяна Зяньковіч. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Яфімава, Маргарыта Барысаўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воршы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратаркі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Маўразнаўцы]] [[Катэгорыя:Беларускія настаўнікі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Магілёўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя А. А. Куляшова]] [[Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] a6ubnwk1sqee2femifvzs21ek9lyp0q 0 254434 2679509 2506243 2026-07-18T22:31:24Z IJzeren Jan 1438 /* Вонкавыя спасылкі */ isvwiki 2679509 wikitext text/x-wiki {{Штучная мова | імя = Міжславянская мова | стваральнік = [[Ян ван Стэнберген]], [[Войцех Мэрунка]] | арыгінальная назва = меджусловјанскы језык, medžuslovjansky jezyk | выява = [[Файл:Flag of Interslavic.svg|180px|border|Сьцяг міжславянскай мовы]] | агульная колькасьць носьбітаў = 2 тыс. чал. (2017)<ref>Kocór, Maria, et al., "Zonal Constructed Language and Education Support of e-Democracy – The Interslavic Experience". Sokratis K. Katsikas & Vasilios Zorkadis eds, ''E-Democracy – Privacy-Preserving, Secure, Intelligent E-Government Services. 7th International Conference, E-Democracy 2017, Athens, Greece, December 14-15, 2017, Proceedings'' (Communications in Computer and Information Science no. 792, Springer International Publishing, 2017, ISBN 978-3-319-71116-4, 978-3-319-71117-1), p. 21.</ref> | пісьмо = [[лацініца]] і [[кірыліца]] | статус = разьвіваецца | катэгорыя = [[Штучныя мовы|Штучная мова]] * [[Моўнае плянаваньне|Плянавая мова]] ** [[Міжнародныя дапаможныя мовы|Міжнародная дапаможная мова]] *** [[Занальна дапаможная мова]] | клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская мова]] * [[Славянскія мовы|Славянская мова]] ** [[Панславянскія мовы|Панславянская мова]] | рэгулюецца = Камітэт міжславянскай мовы |ISO3 = isv }} '''Міжславя́нская мо́ва''' (саманазва: ''меджусловјанскы, medžuslovjansky'') — дапаможная агульнаславянская мова, заснаваная на моўным матэрыяле [[стараславянская мова|стараславянскай мовы]] й існых [[славянскія мовы|славянскіх моваў]], прызначаная для зносінаў паміж іх носьбітамі. == Ідэя == Славянскія мовы — адносна аднародная ґрупа моваў. Яна складаецца з трох падґруп, якія маюць шмат агульных рыс у [[граматыка|ґраматыцы]], [[лексыка|лексыцы]] і [[сынтаксіс]]е. Веданьне адной з славянскіх моваў дастаткова, каб разумець (хаця б трохі) тэкст на іншай славянскай мове. Асноўнай задачай, якую ставілі перад сабой распрацоўшчыкі міжславянскай мовы — стварыць мову, якая будзе зразумелай без папярэдняга вывучэньня ўсім або большасьці носьбітаў [[Славянскія мовы|славянскіх моваў]]. Мова мае спрошчаную ґраматыку зь мінімальнай колькасьцю выключэньняў, якая дазваляе славянафону (славянамоўнаму) лёгка авалодаць ёй. Міжславянская мова можа выкарыстоўвацца на першым этапе вывучэньня славянскіх моваў, паколькі спалучае ў сабе агульныя рысы моваў гэтай ґрупы. Міжславянская мова можа быць добрай падтрымкай для падарожнікаў і вельмі карысным інструмэнтам для ўсіх, хто жадае зьвярнуцца да ўсяго славянскага сьвету празь сеціва безь перакладу тэксту на некалькі моваў. Веданьне гэтай мовы дазволіць чалавеку размаўляць і пісаць даволі зразумела для носьбітаў любой з жывых славянскіх моваў, а таксама і самому лепей разумець тэксты на любой зь іх. == Гісторыя == Праект '''Славянскі''' (Slovianski) створаны ў 2006 годзе супольнымі намаганьнямі ґрупы людзей з розных краінаў, якія сабраліся на Славянскім форуме. Асноўныя распрацоўшчыкі — Андрэй Рэчнік (Ondrej Rečnik), Ґабрыель Свобада (Gabriel Svoboda), Ян ван Стэнберген (Jan van Steenbergen), Ігар Палякоў. Славянскі існаваў у трох варыянтах: * ''Slovianski-P (Одкаўскі)'' — значна спрошчаная мова з элемэнтамі [[піджын]]а (Андрэй Рэчнік, Ґабрыель Свобада). Характарызуецца адсутнасьцю скланеньня назоўнікаў паводле склонаў і дапасаваньня прыметнікаў з назоўнікамі ў родзе. Замест роднага склону шырока ўжываецца канструкцыя з прыназоўнікам ''од'', з-за чаго гэтая мова таксама вядома як ''Одкаўская''. * ''Slovianski-N'' — натуралістычная мова, створаная на агульных для ўсіх славянскіх моваў элемэнтах (Ян ван Стэнберген, пазьней Ігар Палякоў). * ''Slovianski-S'' — спроба спалучаць схематычныя элемэнты з натуралістычнымі (Ґабрыель Свобада, Ігар Палякоў). У 2007 годзе распрацоўшчыкі адмовіліся ад схематычных вэрсій мовы, і цяпер пад назвай славянскі маецца на ўвазе яе натуралістычная вэрсія Slovianski-N. [[Файл:Vojtěch Merunka and Jan van Steenbergen at CISLa 2018.jpg|значак|Войцех Мэрунка і Ян ван Стэнберген падчас другой канфэрэнцыі па міжславянскай мове ў 2018 годзе]] Таксама блізкія да Славянскі былі іншыя праекты панславянскіх моваў. У 2009 годзе Стывэн Радзікаўскі, Андрэй Морачэўскі і Міхал Боравічка прэзэнтавалі палепшаную вэрсію [[словіё]] пад назвай '''Словіёскі''' (''Slovioski''). У 2010 зьявіўся праект '''новаславянскай мовы''' (''Novoslovienskij'', пазьней ''Novoslověnsky'') чэскага аўтара Войцеха Мэрункі, заснаваны на стараславянскай мове. У 2011 годзе праектнымі ґрупамі ''славянскай'', ''словіёскай'' і ''новаславянскай мовы'' было прынята прынцыповае рашэньне аб зьліяньні гэтых блізкіх праектаў у '''міжславянскую мову'''. Пры гэтым аб’яднаньне адбывалася ня шляхам стварэньня агульнай ґраматыкі і агульнага слоўніка, а шляхам набліжэньня наяўных ґраматык і слоўнікаў у выніку пастаяннай міжпраектнай дыскусіі. Пасьля Першай канфэрэнцыі аб міжславянскай мове (CISLa) у 2017 годзе наступіла поўнае аб’яднаньне гэтых праектаў. З 2011 году ў праект таксама ўваходзіць '''Славіянта''' (''Slovianto'') — радыкальна спрошчаная мова, якая прапаноўваецца для пачатковага этапу вывучэньня міжславянскай мовы людзям, незнаёмым з асаблівасьцямі славянскіх моваў. == Артаграфія і фанэтыка == Мова выкарыстоўвае два альфабэты — лацініцу (зь літарамі '''č, ž, š''' для шыпячых і '''ě''' для стараславянскяй [[ѣ|яці]]) і кірыліцу (з '''љ, њ''' для [[паляталізацыя|паляталізаваных]] зычных '''ль, нь''' і '''ј''' для ятацыі): {| | {|class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" !Кірыліца<ref>[http://steen.free.fr/interslavic/orthography.html#standard_alphabet Interslavic — Orthography]</ref> !Лацініца ![[Міжнародны фанэтычны альфабэт|МФА]] |- | [[А|А а]]||A a||/ɑ~a/ |- | [[Б|Б б]]||B ʙ||/b/ |- | [[В|В в]]||V v||/v~ʋ/ |- | [[Г|Г г]]||G g||/g~ɦ/ |- | [[Д|Д д]]||D d||/d/ |- | [[Дж (дыграф)|ДЖ дж]]||DŽ dž||/dʒ~dʐ/ |- | [[Е|Е е]]||E e||/ɛ~e/ |- | [[Є|Є є]] ([[Ѣ|Ѣ ѣ]])||Ě ě||/jɛ~ʲɛ ~ɛ/ |- | [[Ж|Ж ж]]||Ž ž||/ʒ~ʐ/ |- | [[З|З з]]||Z z||/z/ |- | [[И|И и]]||I i||/i/ |- | [[Ј|Ј ј]]||J j||/j/ |- | [[К|К к]]||K k||/k/ |- | [[Л|Л л]]||L l||/l~ɫ/ |- | [[Љ|Љ љ]]||LJ lj||/ʎ~l/ |} | || |valign=top| {|class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" !Кірыліца !Лацініца ![[Міжнародны фанэтычны альфабэт|МФА]] |- | [[М (кірыліца)|М м]]||M m||/m/ |- | [[Н|Н н]]||N n||/n/ |- | [[Њ|Њ њ]]||NJ nj||/nʲ~ɲ/ |- | [[О|О о]]||O o||/ɔ~o/ |- | [[П|П п]]||P p||/p/ |- | [[Р|Р р]]||R r||/r/ |- | [[С (кірыліца)|С с]]||S s||/s/ |- | [[Т|Т т]]||T t||/t/ |- | [[У (кірыліца)|У у]]||U u||/u/ |- | [[Ф|Ф ф]]||F f||/f/ |- | [[Х|Х х]]||H h||/x/ |- | [[Ц|Ц ц]]|| C c ||/ts/ |- | [[Ч|Ч ч]]||Č č||/tʃ~tʂ/ |- | [[Ш|Ш ш]]||Š š||/ʃ~ʂ/ |- | [[Ы|Ы ы]]||Y y||/i~ɪ~ɨ/ |} |} == Граматыка і лексыка == Ґраматыка міжславянскай мовы мае вялікае падабенства з ґраматыкамі славянскіх моваў. Яна мае ґраматычныя рысы, уласьцівыя ўсім або большасьці славянскіх моваў. Такім чынам, як і ў натуральных славянскіх мовах, [[назоўнік]]і маюць тры роды і два лікі і дапасуюцца з [[прыметнік]]амі паводле роду, ліку і шасьці склонам. [[Дзеяслоў|Дзеясловы]] маюць закончанае і незакончанае трываньне і зьмяняюцца паводле лікаў у сапраўдным часе і паводле роду ў мінулым, таксама маюцца загадны і ўмоўны лады. Слова ў адпаведным значэньні дадаецца ў слоўнік мовы, калі яно набірае 3 балы, пры гэтым [[расейская мова|расейская]] і [[польская мова|польская]] мовы даюць па адным бале, [[беларуская мова|беларуская]], [[украінская мова|украінская]], [[чэская мова|чэская]], [[славацкая мова|славацкая]], [[славенская мова|славенская]], [[сэрбскахарвацкая мова|сэрбскахарвацкая]], [[македонская мова|македонская]], [[баўгарская мова|баўгарская]] — па 0,5 балы. Такім чынам, па 2 балы мае кожная з 3 ґруп славянскіх моваў — [[усходнеславянскія мовы|усходнеславянская]], [[заходнеславянскія мовы|заходнеславянская]] і [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]]. Калі для якога-небудзь значэньня не знаходзіцца слова, якое набірае тры балы, то выбар ажыцьцяўляецца шляхам публічнай дыскусіі на [https://web.archive.org/web/20120119050236/http://s8.zetaboards.com/Slovianski/index Міжславянскім форуме] з словаў, што маюцца ў жывых славянскіх мовах. У выключных выпадках таварыства дазваляе нэалягізмы (напрыклад, «часина» ў значэньні «гадзіна» — прапанавана Ґабрыелем Свобадай). Пасьля аб’яднаньня Славянскай, Словіёскай і Новаславянскай мовы таварыства ўжывала 3 слоўнікі: * [http://steen.free.fr/interslavic/ms-en.html Слоўнік Славянскі] (больш за 8300 словаў на пачатак 2012 году) * [https://web.archive.org/web/20160317180421/http://dict.slovioski.com/ Лексікон Словіёскі] (некалькі дзясяткаў тысячаў словаў) * [https://web.archive.org/web/20120330074649/http://download.neoslavonic.org/slovniky%20ns/Novoslovienski%20%20-%20%20Englijski.html Новаславянскі слоўнік] (каля 6000 словаў) Пры гэтым першыя 2 зь іх дапаўняюцца, а 3-і — не. Цяпер ужываецца [http://steen.free.fr/interslavic/dynamic_dictionary.html дынамічны слоўнік] (больш за 17000 словаў у 2018 годзе), а з 2019 году таксама [https://interslavic-dictionary.com/ шматмоўны слоўнік]. === [[Сьпіс Сўодэша]] для міжславянскай мовы === {| class="wikitable" |- ! Міжславянская мова !! Беларуская мова |- | ја || я |- | ты || ты |- | он || ён |- | мы || мы |- | вы || вы |- | они, оне || яны |- | тутој, тута, туто || гэты, гэтая, гэта |- | тамтој, тамта, тамто || той, тая, тое |- | ту || тут |- | тамо || там |- | кто || хто |- | что || што |- | кде || дзе |- | когда || калі |- | како || як |- | не || не |- | вес, вса, все || увесь, уся, усё, усе |- | много || шмат |- | неколико || некалькі |- | ины, другы || іншы, другі |- | једин, једна, једно || адзін |- | два, две || два, дзьве |- | три || тры |- | четыри || чатыры |- | пет || пяць |- | великы || вялікі |- | долгы || доўгі |- | широкы || шырокі |- | толсты || тоўсты |- | тежкы || цяжкі |- | малы || маленькі |- | краткы || кароткі |- | вузкы, тесны || вузкі |- | жена || жанчына |- | муж || мужчына |- | чловєк || чалавек |- | дєте || дзіця |- | муж || муж |- | жена || жонка |- | мати || маці |- | отец || бацька |- | животно || жывёла |- | рыба || рыба |- | птица, птак || птушка |- | пес || сабака |- | вош || вош |- | змија || зьмяя |- | чрвјак || чарвяк |- | дрєво || дрэва |- | лєс || лес |- | овоч, плод || агародніна, садавіна |- | сєме || насеньне |- | лист || ліст |- | корењ || корань |- | кора || кара |- | цвєт || кветка, краска |- | трава || трава |- | врва, шнур || вяроўка |- | кожа || скура |- | месо || мяса |} == Прыклады тэкстаў == * Она приноси јаблока, да бы дєти были здраве (Яна носіць яблыкі, каб дзеці былі здаровы) * Ктора жена љуби тутого мужа? (Якая жанчына любіць гэтага мужчыну?) === [[Ойча наш]] === {| class="wikitable" |- ! '''Кірыліца''' !! '''Лацінка''' !! '''па-стараславянску''' |- | Отче наш, кторы јеси в небесах, нехај свети се име Твоје, нехај пријде краљевство Твоје, нехај буде воља Твоја, како в небу тако и на земји, хлєб наш всакоденны дај нам днес, и одпусти нам наше грєхы, тако како мы одпушчајемо нашим грєшникам, и не введи нас в покушенје, але избави нас од злого. || Otče naš, ktory jesi v nebesah, nehaj sveti se ime Tvoje, nehaj prijde kraljevstvo Tvoje, nehaj bude volja Tvoja, kako v nebu tako i na zemji, hlěb naš vsakodenny daj nam dnes, i odpusti nam naše grěhy, tako kako my odpuščajemo našim grěšnikam, i ne vvedi nas v pokušenje, ale izbavi nas od zlogo. || Отче наш, Иже есии на небесех! Да святится имя Твое, да приидет Царствие Твое, да будет воля Твоя, яко на небеси и на земли. Хлеб наш насущный даждь нам днесь; и да остави нам долги наша, якоже и мы оставляем должником нашим; и не введи нас во искушение, но избави нас от лукавого. |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Interwiki|isv|міжславянскай|}} * [http://steen.free.fr/interslavic/index.html Галоўная старонка міжславянскай мовы] * [https://interslavic-dictionary.com/ Шматмоўны слоўнік] * [http://interslavic-language.org/ Інфармацыйны партал] * [https://web.archive.org/web/20191209155847/http://izvesti.info/ Стужка навін на міжславянскай мове] * [http://slovjani.info «Славяне» — навуковы часопіс на міжславянскай мове] * [http://www.facebook.com/groups/interslavic Ґрупа ў Фэйсбуку] * [https://isv.miraheze.org/wiki/Med%C5%BEuviki:Glavna_stranica Вікі] * [https://isv.miraheze.org/wiki/Sbornik:Glavna_stranica Вікізборнік] * [https://www.tapatalk.com/groups/slovianski/ Форум распрацоўшчыкаў мовы Славянскі] * [https://web.archive.org/web/20200205215010/https://svetemysli.github.io/#/ Свете мысли, збор духоўных цытат на міжславянскай мове] {{Славянскія мовы}} {{Штучныя мовы}} [[Катэгорыя:Штучныя мовы]] [[Катэгорыя:Славянскія мовы]] g017sf547gwsvkhu0m0ahjqp6xofm8b 0 266111 2679486 2676005 2026-07-18T18:57:14Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Паходжаньне */ 2679486 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Вісґайла |лацінка = Visgajła / Vishajła |арыгінал = |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Віс|Wis]] + [[Гайла (імя)|Gailo]] |варыянт = Вісагайла, Візгайла, Візгела, Візгель, Вішгала, Віжгайла, Віжгайл, Вішкіль, Выжгайла |вытворныя = |зьвязаныя = Gelvisa }} '''Вісгайла''' (''Вісагайла'', ''Візгайла'', ''Візгела'', ''Візгель'', ''Вішгала'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Гелвіса або Галвіс (Gelvisa, Galoisus) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l'ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 98, 101.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Віс|-віс- (-віз-, -веш-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Вісімонт|Вісімунт]], [[Вішымут]]; германскія імёны Wisigard, Wisemund, Vismuot) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] wis 'мудры, абазнаны', а аснова [[Гайла (імя)|-гайл- (-гал-, -гел-)]] (імёны ліцьвінаў [[Відзігайла]], [[Інгела]], [[Мантыгайла (імя)|Монтгайла]]; германскія імёны Widigail, Ingeila, Montigel) — ад гоцкага і [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] gails 'жвавы, свавольны, ганарысты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Такім парадкам, імя Вісгайла азначае «жвавая мудрасьць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 20.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя Вісігал (Вісгайл): ''Wyssegayl'', ''Wissegal'' (1339 год)<ref name="Trautmann -1925-119">Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Wissegal#v=snippet&q=Wissegal&f=false S. 119].</ref>, ''Wysgail'' (1394 год)<ref>Pierson W. Altpreußischer Namenkodex // Zeitschrift für Preußische Geschichte und Landeskunde. — Berlin, 1873. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZrV-7V99ov8C&q=Wysgail#v=snippet&q=Wysgail&f=false S. 737].</ref>, ''[[Ганус (імя)|Hannos]] Wyssegal''<ref name="Trautmann -1925-119"/>. У Польшчы адзначаецца прозьвішча Віжгала (Wiżgała)<ref>Walkowiak J. B. Litewskie nazwiska Polaków: słownik etymologiczno-frekwencyjny. — Poznań, 2019. S. 363.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Vesegele'' (15 чэрвеня 1260 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20241117055011/http://starbel.by/dok/d313.htm Пожалование Миндовга для Тевтонского ордена в Ливонии на всю Литовскую землю — фальсификат (1260)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>; ''чоловекъ Визкгаило'' (22 чэрвеня 1415 году<ref>Saviščevas E. Polityka nadań wielkich książąt litewskich na Żmudzi w pierwszej połowie XV wieku // Prace historyczne 141, z. 2 (2014). S. 495.</ref> паводле выпісу 9 чэрвеня 1614 году)<ref>Jablonskis K. Nauji Vytauto laikotarpio aktai // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 383.</ref>; ''Визкгаилу семъица''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 49.</ref>, ''Визкгаилова удова''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 50.</ref>, ''Визкгаило''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 54.</ref>, ''а земля Визкгаилова''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 56.</ref> (1440—1492 гады); ''praesentibus testibus strenuis [[Таўцівіл (імя)|Towthwyl]] et Wesgal'' (1461 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 271.</ref>; ''Воитехъ Вижъкгаилъ'' (1528 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 54.</ref>; ''Петр Визгоилович'' (1537 год)<ref>Mackavičius A. Žemaitijos valsčių surašymas 1537—1538 m. — Vilnius, 2003. P. 108.</ref>; ''чоловекъ ихъ на имя Високгоилъ Високгоиловичъ'' (25 ліпеня 1539 году)<ref>Jablonskis K. Nauji Vytauto laikotarpio aktai // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 397.</ref>; ''Високгоил'' (27 траўня 1543 году)<ref>Jablonskis K. Nauji Vytauto laikotarpio aktai // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 398.</ref>; ''Matthias Wyzgayło'' (1635 год)<ref>Žemaičių vyskupijos vizitacijų aktai 1611—1651 m. // Fontes Historiae Lituaniae. Vol. XI, 2011. P. 156.</ref>; ''Christophorus vero Wysgayło'' (1648—1649 гады)<ref>Žemaičių vyskupijos vizitacijų aktai 1611—1651 m. // Fontes Historiae Lituaniae. Vol. XI, 2011. P. 270.</ref>; ''Georgius Wizgayło, Parochus'' (1643 год)<ref>Žemaičių vyskupijos vizitacijų aktai 1611—1651 m. // Fontes Historiae Lituaniae. Vol. XI, 2011. P. 206.</ref>; ''Pan Paweł Wyzgayło'' (1667 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo mścisławskie 1667 r. — Warszawa, 2008. S. 56.</ref>; ''Nicolaus 3tius Wiżgaylo'' (1675—1677 гады)<ref>Žemaičių vyskupijos vizitacija 1675—1677 m. // Fontes Historiae Lituaniae. Vol. X, 2011. P. 20.</ref>; ''Rozalia Wyżgajło'' (1740 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=10pl&rid=B&search_lastname=Wy%C5%BCgaj%C5%82o&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date= Suwałki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Wisgayły'' (1744 год)<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>; ''Antoni Wiszgało'' (1750 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=10pl&rid=B&search_lastname=Wiszga%C5%82o&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date= Suwałki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Elżbieta Wizgajło'' (1773 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=10pl&rid=S&search_lastname=Wizgaj%C5%82o&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Suwałki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref; ''Jakub Wiszkil'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Wiszkil&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Plusy], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Zofia Wizgelowna'' (1809 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=22br&rid=D&search_lastname=Wizgelowna&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Raków], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Antoni Wizgieło'' (1826 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&w=23lt&rid=A&exac=1&search_lastname=Wizgie%C5%82o&search_lastname2=&from_date=&to_date= Troki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * Візгайла — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]], які атрымаў наданьне ад вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера]] * Войцех Віжгайл — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў [[Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага|попісе войска Вялікага Княства Літоўскага]] 1528 году Візгайлы (Wizgajło) гербу [[Адравонж (герб)|Адравонж]]<ref>Gajl T. Herby Szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodow. — Gdańsk, 2003. S. 320.</ref> — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род. == Глядзіце таксама == * [[Віс]] * [[Гайла (імя)|Гайла]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} {{Імёны з асновай віс}} {{Імёны з асновай гайл}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 6sa92amsjoinzfmon3broqxb4v4d4pw 0 270556 2679525 2678355 2026-07-19T10:47:22Z ~2026-39047-80 98827 /* Параўнальная табліца з германскімі адпаведнікамі */ 2679525 wikitext text/x-wiki '''Імёны старажытных ліцьвінаў''' (''літвінаў'', ''ліцьвіноў'') — засьведчаныя ў пісьмовых крыніцах [[Асабовае імя|асабовыя імёны]] тытульнага [[народ]]у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]]. == Германскія імёны == === Паходжаньне === [[Файл:Žygimont Kiejstutavič. Жыгімонт Кейстутавіч (1434, 1897).jpg|значак|Маестатная пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Гатычнае пісьмо|гатычным]] надпісам на [[Лацінская мова|лаціне]]: + s(igillum) + maiestatis + incliti + principis + d(omi)ni + '''sigismu(n)di''' + dei gracia + magni ducis lithwanie + russe''<ref>Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich // Ateneum Wilenskie. Z. 3—4, 1930. S. 725.</ref>]] Даўнюю традыцыю атаясамліваньня мясцовых [[Беларуская мова|літоўскіх (беларускіх)]] формаў зь іх [[Германскія мовы|германскімі]] адпаведнікамі засьведчыла напісаньне імя [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ў выкананым на загад [[Сьпіс польскіх манархаў|караля]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] кірылічным надпісе ў Сьвятакрыскай капліцы [[Вавэль|Кракаўскага каралеўскага замка]] (1471 год): «''…з пакаленьня Цэсарскага продка пранайясьнейшага '''[[Жыгімонт]]а''' Пана земь Ракускай, Чэскай, і Вугорскай''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 213.</ref><ref>Дашкевич Н. П. Заметки по истории Литовско-Русского государства. — Киев, 1885. С. 108.</ref>{{Заўвага|Таксама паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], «''за прозьбаю кроля [[Сьвятая Рымская імпэрыя|рымскага]] Жыгімонта''»<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. С. 81.</ref>}}. Тым часам яшчэ вялікі князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] (1365—1440) ва ўласных [[Лацінская мова|лацінамоўных]] дакумэнтах азначаў сябе германскім імём [[Жыгімонт|Sigismundus]]<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 144, 153, 164.</ref>. Гэтае ж імя пасьлядоўна ўжывалі ў лацінамоўных дакумэнтах вялікія князі з дынастыі [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]] — [[Жыгімонт Стары]] і [[Жыгімонт Аўгуст]]. [[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|значак|Партрэт вялікага князя [[Вітаўт]]а ({{мова-la|Vitoldus|скарочана}}) зь [[Берасьце|Берасьця]]]] На тоеснасьць імя [[Вітаўт (імя)|Вітаўт]] з германскім імём ''Witold'' (''Witolt''), вядомым за шмат гадоў да зьяўленьня літоўскага вялікага князя, а таксама на сьведчаньне атаясамліваньня гэтых імёнаў — адпаведную германскаму імю [[Лацінская мова|лацінізацыю]] імя Вітаўта (''Witoldus'') — зьвяртае ўвагу польскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юзэф Рэчэк||d|Q104416045}}. Ён жа зазначае, што германскія імёны на ''-old'' (або ''-аld'') бытавалі ў Польшчы яшчэ ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref>Acta Baltico-Slavica. Nr. 8. — Warszawa, 1973. S. 211.</ref>. Тым часам сярод паноў [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] пашырылася імя ''Витолтъ'' (цалкам адпаведнае германскаму ''Witolt''), якое прыйшло ў Малдову не зь Вялікага Княства Літоўскага. Прытым гэтая форма імя ў малдаўскім пісьменстве адзначаецца раней за яе зьяўленьне ва ўкраінскім пісьмовых крыніцах<ref>Юркенас Ю. О появлении сочетания al вместо дифтонга au в литовских древних личных именах // Kalbotyra. Vol. XV, 1967. С. 55.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] у сваёй кнізе «Старажытныя ліцьвіны» зьвяртае ўвагу на тое, што прускі храніст [[Віганд Марбурскі]] пісаў пра герцага Альгерда з [[Гогенштайн (Турынгія)|Гогенштайну]]{{Заўвага|{{мова-la|«Algardus comes de Hoensteyn»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=OsvtAAAAIAAJ&q=Algardus#v=snippet&q=Algardus&f=false S. 645].</ref>}}, тым часам пра аднаго з каралёў [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] Альгерда{{Заўвага|''Allegart''}} VIII стагодзьдзя пісаў аўтар хронікі Ўсходняй [[Фрызія|Фрызіі]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 47.</ref>. Спэцыяліст у галіне [[Анамастыка|анамастыкі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандра Суперанская||ru|Суперанская, Александра Васильевна}} тлумачыць імя [[Альгерд (імя)|Альгерд]] з германскіх моваў<ref>Суперанская А. В. Словарь русских личных имён: Сравнение. Происхождение. Написание. — М.: Айрис-пресс, 2005. С. 168.</ref>, такое ж тлумачэньне даецца ў беларускім «Слоўніку асабовых уласных імёнаў», выдадзеным у 2011 годзе<ref>{{Літаратура/Слоўнік асабовых уласных імёнаў (2011)|к}} С. 22.</ref>. Павал Урбан таксама зьвяртае ўвагу на тое, што аўтар хронікі Ўсходняй Фрызіі пад 1422 годам упамінае Любарта з [[Шмаленбург]]у{{Заўвага|''Lubbert tho Schmalenbrugge''<ref>Veteris aevi analecta, seu vetera monumenta. T. 4. — Hagae-Comitum, 1738. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hAc0N4Of65EC&q=Lubbert+tho+Schmalenbrugge#v=snippet&q=Lubbert%20tho%20Schmalenbrugge&f=false P. 214].</ref>}}, а пад 1417 годам — іншага Любарта зь [[Мюнстэр (Вэстфалія)|Мюнстэру]]. Апроч таго, па 1328 годзе магістар Любарт Бол дзеіў у адной зь філіяў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]], што месьцілася ў месьце [[Утрэхт (горад)|Утрэхце]] ([[Нідэрлянды]]). Германскае паходжаньне імя [[Любарт (імя)|Любарт (''Lubart'', ''Lubard'', ''Lubert'')]] сьцьвяржаецца ў этымалягічным слоўніку старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзеным [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 159.</ref>. Тое, што ліцьвіны былі «''аднаго народу''» з [[Готы|готамі]] і [[Гепіды|гепідамі]], «''на што імёны іх князёў і каралёў ясна паказваюць''», адзначаў [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў сваёй [[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]. Ён падаваў [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскія]] імёны і імёны ліцьвінаў у іх германскіх формах (''[[Альгімонт|Algimunt]]'', ''[[Германт|Germunt]]'', ''[[Рамант|Romunt]]'', ''[[Нарымонт (імя)|Narimunt]]'', ''[[Даўмонт (імя)|Dowmunt]]'', ''[[Скірмант|Skirmunt]]''), у тым ліку літоўскае імя ''Rodiswid'' і гепідзкае ''Rodiswida''{{Заўвага|Апроч таго, Мацей Стрыкоўскія падаваў такія вядомыя за яго часам імёны ліцьвінаў, як ''Videswid'' (адзначалася старажытнае германскае імя ''Wytsuit''<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Wytsuit#v=snippet&q=%40Wytsuit&f=false S. 1573].</ref>), ''Moriwid'' (адзначалася германскае імя ''Marvid''<ref>Stemshaug O. Norsk Personnamnleksikon. — Oslo, 1982. S. 181.</ref>), ''Gyligin'' (адзначалася германскае імя ''Giligin''<ref>Sveriges medeltida personnamn. Hft. 7. — Uppsala, 1981. S. 228.</ref>), ''Aligin'' (адзначалася старажытнае германскае імя ''Alikin''<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Alikin#v=snippet&q=Alikin&f=false S. 80].</ref>)}}<ref>Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi Maciejá Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa, 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vUghAQAAMAAJ&q=co+i+imiona+i+nazwiska+ich+xi%C4%85%C5%BC%C4%85t+i+kr%C3%B3l%C3%B3w+ja%C5%9Bnie+ukazuj%C4%85+#v=snippet&q=co%20i%20imiona%20i%20nazwiska%20ich%20xi%C4%85%C5%BC%C4%85t%20i%20kr%C3%B3l%C3%B3w%20ja%C5%9Bnie%20ukazuj%C4%85&f=false S. 47].</ref>. На тоеснасьць імёнаў ліцьвінаў зь імёнамі [[Германцы|германцаў]] ([[герулы|герулаў]] і [[Лянгабарды|лянгабардаў]]) таксама зьвяртаў увагу [[Альбэрт Каяловіч]] у выдадзенай у 1650 годзе лацінамоўнай «Гісторыі Літвы»{{Заўвага|{{мова-la|«Quis enim Zivibundum, Algimundum, Narimundum audiens, non facile cogitet Herulum quempiam aut Longobardum nominari? Haec porro nomina Litvaniae principum sunt»|скарочана}}<ref>Historiae Litvanae. — Dantisci, 1650. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FVsVAAAAQAAJ&q=Herulum+Longobardum+nominari#v=snippet&q=Herulum%20Longobardum%20nominari&f=false P. 7].</ref>}}. У гэтай жа працы ён упамінае [[Сьвінтарог (імя)|Сьвінтарога]] «''in campo Swintoroha''», у імі якога ўжывае неўласьцівае для [[Летувіская мова|летувіскай мовы]] [[Г|фрыкатыўнае ''г (h)'']], а іншыя імёны ліцьвінаў пасьлядоўна падае ў іх германскіх формах — [[Альгерд (імя)|''Olgerdus'']], [[Вітаўт (імя)|''Vitoldus'']], [[Гаштольд (імя)|''Gastoldus'']], [[Рымант|''Rimundus'']], [[Германт|''Germundus'']], ''Sigismundus'' і г. д. На вялікае падабенства імёнаў ліцьвінаў зь імёнамі германцаў (готаў) таксама зьвяртаў увагу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эварыст Андрэй Курапатніцкі||pl|Ewaryst Andrzej Kuropatnicki}} ў выдадзеным у 1789 годзе гербоўніку [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і Вялікага Княства Літоўскага{{Заўвага|{{мова-pl|«…bo wiadomo, że Gottowie z Gettami jeden narod, a dla viekszego dowodu jedneż prawie imiona Gottskie i Litewskie przytaczam Narymund, Doumund, Algimund, Pisimond, Germond, te są stare tey prowincyi nazwiska Gottskim podobne: Torysmond, Trasimond, Hunimond, Zygmont, i moc innych»|скарочана}}<ref>Wiadomość o kleynocie szlacheckim oraz herbach domów szlacheckich w Koronie Polskiey i Wielkim Ziestwie Litewskim. — Warszawa, 1789. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PV5mAAAAMAAJ&q=nazwi%C5%BFka+Gott%C5%BFkim+podobne#v=snippet&q=nazwi%C5%BFka%20Gott%C5%BFkim%20podobne&f=false S. 30].</ref>}}. [[Гоцкая мова|Гоцкае]] паходжаньне імёнаў ліцьвінаў сьцьвярджаў прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Грэвінк||ru|Гревингк, Константин Иванович}} з спасылкай на нямецкага лінгвіста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леа Маер|Леа Маера|de|Leo Meyer (Sprachforscher)}}<ref> Über heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden, insbesondere Lettlands und Weissrusslands / von C. Grewingk. — Dorpat, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HDdQF4Sj-moC&q=meyer%20Gothischen#v=snippet&q=meyer%20Gothischen&f=false S. 91—93]</ref>. На германскі характар імёнаў ліцьвінаў і меркаванае германскае паходжаньне валадароў Літвы (падобна [[Нарманская тэорыя|валадарам Русі]]) зьвяртаў увагу дацкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрэдэрык Шырн||da|Frederik Schiern}}{{Заўвага|{{мова-da|«Hos de gamle litauiske Fyrster og Stormænd træffer man Navne som Gastold, Gedigold, Ringold, Rumbold, Witold, Dovmund, Narimund, Olgimund, Rimund, Skirmund, Skomund, Widimund, og maaskee kan det antages, at de herskende Slægter i Litauen havde været af germansk Oprindelse, som jo de varægiske Slægter, der grundede deres Herredømme i Rusland, vides at have stammet fra Skandinavien»|скарочана}}}}<ref>Schiern F. Nyere historiske Studier. — Kjøbenhavn, 1879. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ySQob1hXWuwC&q=Skirmund#v=snippet&q=Skirmund&f=false S. 356].</ref>. Германскае ([[Паўночнагерманскія мовы|паўночнагерманскае]]) паходжаньне шэрагу літоўскіх шляхецкіх прозьвішчаў (у тым ліку на [[Жамойць|Жамойці]]) сьцьвярджалася ў артыкулах «Жамойць» [[Усеагульная энцыкляпэдыя Самуэля Аргельбранда|Усеагульнай энцыкляпэдыі Самуэля Аргельбранда]] (1868 год){{Заўвага|{{мова-pl|«[[Эйсімонт|Ejsmont]], [[Даўмонт (імя)|Dowmunt]], [[Манігерд|Mongird]], [[Нарвід|Norwid]], [[Мастаўт|Misztolt]], [[Даўконт|Dowkont]], [[Мільвід|Milwid]], [[Контаўт (імя)|Kontowt]], [[Даўгерд (імя)|Dowgird]], [[Гінтаўт|Gintowt]], [[Мільмонт|Milimont]], są to nazwiska skandynawskie»|скарочана}}<ref>Encyklopedyja powszechna. T. 28. — Warszawa, 1868. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=UMpLAQAAIAAJ&q=Gintowt+%2C+Milimont+nazwiska+skandynawskie#v=snippet&q=Gintowt%20%2C%20Milimont%20nazwiska%20skandynawskie&f=false S. 975].</ref>}} і «Літва» [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Геаграфічнага слоўніка Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]] (1884 год){{Заўвага|{{мова-pl|«Ślady najazdu skandynawskiego pozostały do dziś na Żmudzi w podaniach i nazwie skandynawskiego brzmienia szlacheckich rodzin, np. Misztolt, Dowgird, Norwid, Dowkont i t. p.»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/330 S. 330].</ref>}}{{Заўвага|Апроч таго, у ліцьвінаў бытавалі германскія імёны, якія раней адзначаліся ў [[Русіны|рускіх князёў і баяраў]]: [[Алег|Ольг (Алег)]], [[Аскольд (імя)|Яскольд (Аскольд)]], [[Ясмант|Ясмант (Асмунд)]], [[Уладзімер|Валадзімер]], [[Валадар|Валтар (Валадар)]], [[Гедзень]], [[Глеб]], [[Дзір]], [[Івар]], [[Ігар]], [[Лют]], [[Улеб]], [[Якун]] ды іншыя. Увогуле, яшчэ ў 1865 годзе датычна вялікіх князёў літоўскіх (Ягайлы і Вітаўта) адзначаўся неўласьцівы жамойтам «''касмапалітычны характар [[Нарманская тэорыя|нарманскіх]] князёў — прыбылых у Літву''»<ref>Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 2, 1865. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9aAZAAAAYAAJ&q=%40%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A#v=snippet&q=%40%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A&f=false С. 226].</ref>}}. Высунутыя ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] тлумачэньні імёнаў ліцьвінаў зь летувіскай мовы цьвёрда адпрэчваў народжаны на [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыне]] лінвіст [[Уладзіслаў Юргевіч]] (1818—1898), які азначыў іх як «''кур’ёзныя''»<ref>Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. Кн. 3. — М., 1883. С. 28.</ref>. Для народжанага на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] гісторыка [[Юзэф Эдвард Пузына|Юзэфа Эдварда Пузыны]] (1878—1949), які паходзіў з старажытнага княскага роду [[Пузыны|Пузынаў]], не выклікала сумневаў германскае (паўночнагерманскае) паходжаньне цэлага шэрагу імёнаў ліцьвінаў. Ён жа крытыкаваў прыпісваньне тым імёнам [[Балтыйскія мовы|балтыйскага]] паходжаньня{{Заўвага|{{мова-pl|«Dla mnie nie ulega wątpliwości, że cały szereg imion litewskich został prawie żywcem przejęty z języków skandynawskich. Do takich imion zaliczam w pierwszym rzędzie następująae: Olgierd <nowiki>=</nowiki> Algard, Lingweni <nowiki>=</nowiki> Langewin, Witold ~ Witowt <nowiki>=</nowiki> Withoud, Wojszwil <nowiki>=</nowiki> Wajswiltis <nowiki>=</nowiki> Wissewalde <nowiki>=</nowiki> Wsiewołod, wreszcie, nasz Budiwid <nowiki>=</nowiki> Putuwer <nowiki>=</nowiki> Butywidas <nowiki>=</nowiki> Budwietis <nowiki>=</nowiki> Botwid. <…> Nadto uważam za pochodne z języków skandynawskich imiona kończące się na wil względnie wiłaś, jak Dawiłas, Gintwiłas, Gerdwiłas, Radziwiłas etc. lub na mont (mantas) jak Narymont, Jamont, Skomont, Dowmont etc. Te ostatnie wydają mi się kształtowane według germańskiego wzoru jak Edmund, Egmont, Zygmunt. Przypisywanie tym imionom pochodzenia rdzennie bałtyckiego wydaje mi się bezcelowem naciąganiem rzeczywistości»|скарочана}}<ref>Puzyna J. Sukcesorowie Trojdena // Ateneum Wileńskie. Z. 1, 1938. S. 14—15.</ref>}}. Тое, што імёны літоўскіх князёў і баяраў мелі паўночнагерманскае, а не жамойцкае паходжаньне, адзначаў народжаны і выхаваны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] дзяржаўны дзяяч [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] генэрал [[Люцыян Жалігоўскі]]<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 23—25.</ref>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] (1904—1974), які ў 1934—1938 гадох выкладаў ва [[Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага|ўнівэрсытэце Вітаўта Вялікага]] ў [[Коўна|Коўне]], у сваім дакладзе<ref>Notes de toponymie lituanienne, dans Actes et Mémoires du premier Congrès International de Toponymie et d’ Anthroponymie. — Paris, 1938. P. 221.</ref> на Першым Міжнародным кангрэсе тапанімікі і антрапанімікі ў Парыжы (1938 год) зазначыў, што «''нават сёньня амаль усе літоўскія шляхецкія імёны маюць гоцкае паходжаньне''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Aujourd’hui encore, la presque totalité des noms de noblesse lituaniens sont d’origine gotique»|скарочана}}}}<ref>Schmittlein R. Voies et impasses de la toponymie lituanienne // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1958. P. 126.</ref>. На падставе ўласных шматгадовых дасьледаваньнях ён прыйшоў да высновы, што многія літоўскія ўласныя імёны альбо будуюцца паводле германскіх, альбо ёсьць запазычанымі з германскіх<ref>Юркенас Ю. Проблема отражения так называемых «древнеевропейских» элементов в антропонимии // Kalbotyra. № 33 (2), 1981. С. 28.</ref>. У 1948 годзе Раймонд Шмітляйн падкрэсьліваў, што [[Гіпотэза|гіпатэтычныя]] [[Балтыйскія мовы|балтыйскія]] этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку [[Казімер Буга]] і [[Райнгольд Траўтман]]) ня маюць ніякай навуковай вартасьці{{Заўвага|{{мова-fr|«Tout ce qui a été dit depuis cinquante ans à ce sujet par Bezzenberger, Gerullis, Trautmann, Būga et Salys est absolument dénué de valeur»|скарочана}}}}<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>. Пераканаўчасьць пададзенай Раймондам Шмітляйнам аргумэнтацыі наконт літоўскіх імёнаў з [[Двухасноўнае імя|асновай]] ''-монт-'' ([[Жыгімонт]] ды іншыя) засьведчыў амэрыканскі лінгвіст [[Альфрэд Зэн]]<ref>Senn A. Zur Bildung litauischer Gewässernamen // Annali. Sezione Slava. Istituto Universitario Orientale di Napoli. 2 (1959). P. 46.</ref>. Па працяглым маўчаньні зь летувіскага боку<ref>Vanagas A. Raymond Schmittlein, Les noms d’eau de la Lituanie // Baltistica. Nr. 1, 1966. С. 97—98.</ref>, у 1966 годзе на старонках летувіскага савецкага часопісу «Baltistica» зьявілася рэцэнзія летувіскага савецкага тапаніміста [[Аляксандрас Ванагас|Аляксандраса Ванагаса]]<ref>Vanagas A. Raymond Schmittlein, Les noms d’eau de la Lituanie // Baltistica. Nr. 1, 1966. С. 97—102.</ref> з рэзкай крытыкай гэтых высноваў і наступнай заявай: «''што да повязі літоўскай антрапаніміі з германскай, то трэба падкрэсьліць складанасьць гэтага пытаньня''». Аднак прытым Ванагас мусіў быў прызнаць, што «''падабенства паміж некаторымі найбольш старажытнымі літоўскімі і германскімі антрапонімамі сапраўды існуе''»<ref>Юркенас Ю. Проблема отражения так называемых «древнеевропейских» элементов в антропонимии // Kalbotyra. № 33 (2), 1981. С. 28—29.</ref>. У 1989 годзе навуковая супольнасьць Летувы фактычна прызнала, што сэнс складаных імёнаў сярэднявечнай літоўскай шляхты цяжка патлумачыць з пункту гледжаньня летувіскай мовы<ref>Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. С. 121.</ref>{{Заўвага|У адпаведным выданьні (энцыкляпэдыя «Литва») гэта тлумачылася тым, што г.зв. «старажытныя летувіскія» двухасноўныя імёны (у адрозьнасьць ад аналягічных [[Славянскія мовы|славянскіх]]) нібы гістарычна страцілі сваю [[сэмантыка|сэмантыку]], тым часам летувіская мова (якую параўноўваюць з [[санскрыт]]ам і [[Старажытнагрэцкая мова|старажытнагрэцкай мовай]]) лічыцца адной з найбольш архаічных моваў, бо яна ў найбольшай ступені захавала асаблівасьці [[праіндаэўрапейская мова|праіндаэўрапейскай мовы]]<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 208.</ref>}}. Летувіскі эміграцыйны лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}} у сваёй манаграфіі, выдадзенай у 2003 годзе, спасылаецца на дасьледаваньні Раймонда Шмітляйна і прызнае наяўнасьць вялікай колькасьці падобных адзінак у старажытнай літоўскай («''балтыйскай''») і германскай антрапаніміі, а таксама зазначае: «''мабыць, падабенства пералічаных адзінак у большасьці выпадкаў ня ёсьць толькі фармальным''» і што «''выпадковае падабенства вялікай колькасьці адзінак такой даўжыні ўяўляецца малаімаверным''»<ref>Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38, 132, 164.</ref>{{Заўвага|Ёзас Юркенас тлумачыць гэта альбо вынікам агульнага параджальнага працэсу, альбо вынікам узаемнага ўплыву «балтыйскіх» і германскіх антрапанімічных радоў<ref>Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 108.</ref>. Аднак ён не падае хоць-якіх гістарычных сьведчаньняў або іншых аргумэнтаў на карысьць гіпатэтычнага ўплыву «старажытных балтаў» на старажытных германцаў}} ([[Гаўдземунда (імя)|Гаўдземунда]] — ''Gaudemund'', [[Вільгейда]] — ''Williheid'', [[Скірмант|Скірмунт]] — ''Sciremunt'', [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]] — ''Teutgerdis'', [[Таўтвід]] — ''Teutwidis'', [[Румбольд]] — ''Rumbold'', [[Германт]] — ''Germont'', [[Валімонт]] — ''Walmont'', [[Мантыгерд (імя)|Мундыгерд]] — ''Mundgerd'', [[Монтвіл|Мунтвіл]] — ''Muntwil'', [[Талімонт (імя)|Талімунт]] — ''Talamund'', [[Эйсімонт|Эйсмунт]] — ''Eismund'', [[Саргоўд]] — ''Saregaud'', [[Відзігайла]] — ''Widigail'', [[Бірыбольд]] — ''Beribald'', [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]] — ''Visigerd'', [[Вільгерд]] — ''Vilgerd'', [[Керстэн|Керстын]] — ''Kerstin'', [[Гендрута]] — ''Genedrudis'', [[Мантывін|Монтвін]] — ''Mondawin'', [[Відзімонт (імя)|Відзімонт]] — ''Widimunt'', [[Вілімонт]] — ''Willimunt'', [[Гаштольд (імя)|Гаштольд]] — ''Gastold'', [[Нартаўт|Нарталт]] — ''Nartolt'', [[Бартаўт|Барталт]] — ''Bartolt'' ды іншыя). Тое, што вялікая колькасьць германскіх адпаведнікаў не дазваляе лічыць такія супаданьні выпадковасьцю, Юркенас адзначыў яшчэ ў 1976 годзе<ref>Юркенас Ю. Балтийские антропоосновы LIAUB-, DAG-, GUD- // Повідомлення Української ономастичної комісії. Вип. 15. — Київ: Наукова думка, 1976. [https://books.google.by/books?id=HYM-AQAAIAAJ&q=%22+%D0%982+)+%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D0%B5%D1%82+%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0+%22&dq=%22+%D0%982+)+%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D0%B5%D1%82+%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0+%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjHv4aks6OGAxX06wIHHWurCu0Q6AF6BAgHEAI С. 8].</ref>. Спэцыяліст у галіне анамастыкі [[Ігар Капылоў]] зьвяртае ўвагу на тое, што навуковая супольнасьць не прымае летувіскіх этымалёгіяў імёнаў ліцьвінаў<ref>Капылоў І. [http://csl.bas-net.by/press-nan/2012/08/08_yagaily.pdf Ягайлы] // [[Звязда]]. 8 жніўня 2012 г.</ref><ref>Капылоў І. [https://web.archive.org/web/20230122131427/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8054 Гедзіміны] // [[Звязда]]. № 85, 8 мая 2012. С. 4.</ref><ref>Капылоў І. Радзівілы // [[Звязда]]. № 47 (27162), 13 сакавіка 2012 г.</ref>. Лінгвіст і літаратуразнаўца-[[Мэдыявістыка|мэдыявіст]] [[Аляксандар Бразгуноў]] разглядае літоўскі анамастыкон як славянска-заходнебалтыйскую рэцэпцыю германска-[[Кельцкія мовы|кельцкага]]{{Заўвага|Пра падабенства вялікай колькасьці кельцкіх і германскіх складаных антрапонімаў пісаў яшчэ нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ганс Краэ||en|Hans Krahe}}<ref>Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 36.</ref>}} іменаслова. Ён зьвяртае ўвагу на тое, што гіпотэзу пра летувіскі генэзіс імёнаў літоўскіх князёў і баяраў трэба адкінуць як навукова непраўдападобную з наступных прычынаў<ref>Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 210.</ref>: * Нерэпрэзэнтатыўнасьць лексычнага фонду летувіскай мовы для вытлумачэньня падобных імёнаў{{Заўвага|Напрыклад, імя [[Гедзімін (імя)|Гедзімін]] нібы мусіць тлумачыцца ад летувіскіх словаў «журыцца» і «думка», імя [[Даўспрунг (імя)|Даўспрунг]] — ад «шмат» і «душыцца», імя [[Любарт (імя)|Любарт]] — ад «спыняць» і «лаяць», імя [[Гедыгольд|Гедыгоўд]] — ад «журыцца» і «лавіць», імя [[Скіргайла (імя)|Скіргайла]] — ад «вылучаць» і «шкадаваць»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 9.</ref>. Дасьледнік Уладзімер Ягораў зьвяртае ўвагу на тое, што дзеля тлумачэньня зь летувіскай мовы імёнаў з [[Двухасноўнае імя|асновамі]] ''-віт-'' і ''-від-'' ([[Вітаўт (імя)|Вітаўт]], [[Віцень (імя)|Віцень]], [[Відзімонт (імя)|Відзімонт]], [[Будзівід (імя)|Будзівід]] і г. д.) летувіскія аўтары ўжываюць форму дзеяслова ў трэцяй асобе мінулага часу (''išvydo''), тым часам у [[інфінітыў|інфінітыве]] (''išvysti'' — убачыць) і аснове цяперашняга часу (''išvyst-'') гэтага ж дзеяслова няма спалучэньня ''vyd-''<ref>Егоров В. Б. [http://inbelhist.org/litva-versus-belarus-vzglyad-so-storony/ Литва versus Беларусь? Взгляд со стороны] // Великий миф маленькой Летувы: сборник статей / [[Анатоль Тарас|А. Е. Тарас]]. — IBIK, 2016.</ref>. Дасьледнік [[Іван Ласкоў]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх мовах]] азначэньне заўсёды мусіць стаяць перад азначаным словам, таму пры тлумачэньні імёнаў з другой асновай ''-таўт-'' (Вітаўт, [[Бутаўт (імя)|Бутаўт]], [[Гаштольд (імя)|Гастаўт]], [[Гетаўт (імя)|Гетаўт]], [[Контаўт (імя)|Контаўт]] і г. д.) зь летувіскай мовы азначанае слова мае быць ''tauta'' — «народ», якое ні пры якіх азначэньнях ня можа быць імем чалавека, таму гэтыя імёны для летувісаў — чужыя<ref name="Laskou-1993">[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15.</ref>}} (прытым абсалютная большасьць словаў, запісаных у сучасным [[Вялікі слоўнік летувіскай мовы|Вялікім слоўніку летувіскай мовы]], нідзе не фіксуецца да XIX стагодзьдзя{{Заўвага|Напрыклад, слова ''mantà'' з асноўным значэньнем 'рухомая маёмасьць', ад якога ў рэчышчы палітыкі летувізацыі спрабуюць выводзіць германскую іменную аснову [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]], упершыню зьяўляецца толькі ў слоўніку 1894 году ў форме ''monta''<ref>Skardžius P. Lit. zweistämmige Personennamen mit mant- und mantà „bewegliche Habe“ // Zeitschrift für Slavische Philologie. Bd. 29, Nr. 1, 1960. S. 148.</ref>, тым часам адзіны выдадзены ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]] не фіксуе летувіскіх словаў ''gailas'' (зь нібы застарэлым значэньнем 'моцны', якое спрабуюць зьвязваць з асновай [[Гайла (імя)|-гайл-]]), ''gedauti'' ([[Геда|-гед-]]), ''girdė́ti'' ([[Герда|-герд-]]), ''mintis'' ([[Мін|-мін-]]), ''tauta'' ([[Тэўда (імя)|-тэўт-]])}}<ref>Виргиниюс Мисюнас, [https://geraldika.ru/article/32700?fbclid=IwAR28m-i_KnAC_5VGdQo4pIQez1zx3I6BcS0mFsqLfZBX7VunHv0VXpquyZM Витис: возникновение литовского названия Погони], geraldika.ru, 2.10.2012 г.</ref>) * Перадача ў летувіскай мове націскнога ''о'' праз ''а''{{Заўвага|Як паказвае Іван Ласкоў, у беларускай мове (з улікам уласьцівага ёй [[Аканьне|аканьня]]) не магла адбывацца замена націскнога «а» на «о», то бок пры запісе «на слых» замена «Мант» на «Монт» была немагчымай. Адпаведна, летувіскія формы «Жыгімантас», «Нарымантас» і падобныя не маглі быць першаснымі<ref name="Laskou-1993"/>}} * Брак у двух[[Аснова слова|асноўных]] летувіскіх словах злучальных галосных{{Заўвага|Імёны [[Гедзімін (імя)|Гедз-і-мін]], [[Альгімонт|Альг-і-монт]], [[Карыбут (імя)|Кар-ы-бут]], [[Карыгайла (імя)|Кар-ы-гайла]], [[Мантыгайла (імя)|Мант-ы-гайла]], [[Радзівіл (імя)|Радз-і-віл]], [[Таўцівіл (імя)|Таўц-і-віл]] ды іншыя маюць неўласьцівыя для летувіскай мовы злучальныя галосныя<ref name="Laskou-1993"/>}} * Перакручваньне генэтычных асноваў імёнаў у летувіскай перадачы{{Заўвага|Напрыклад, імя [[Ягайла (імя)|Ягайла]] перарабляецца ў Ёгаля, каб патлумачыць яго ад [[Летувіская мова|лет.]] joti 'ехаць конна' і galia 'моц', імя [[Явойша]] — у Ёвайша, каб патлумачыць ад «ехаць конна» і «гасьцінны» і г. д.<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 9.</ref>}} Увогуле, сучасныя беларускія мовазнаўцы адзначаюць слушнасьць меркаваньня пра германска-кельцкае паходжаньне імёнаў ліцьвінаў<ref>Мезенка Г. Віцебшчына ва ўласных іменах: мінулае і сучаснасць. — Віцебск, 2006. С. 14.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што ўсе імёны сярэднявечнай літоўскай шляхты натуральна тлумачацца з [[Усходнегерманскія мовы|усходнегерманскіх моваў]] і многія зь іх маюць поўныя адпаведнікі сярод усходнегерманскіх імёнаў. Сярод германскіх рысаў імёнаў ліцьвінаў ён адзначае захаваньне спалучэньняў ''-ск-'' і ''-св-'' (Скірмунт, [[Свалегед (імя)|Свальгед]]), уласьцівае для германскіх моваў і неўласьцівае для ўсходнебалтыйскіх, наяўнасьць дыфтонгу ''-эй-'' ([[Эйвільд]], [[Эймант]]), якога няма ў летувіскай мове, а таксама ўласьцівыя для германскіх імёнаў канчаткі ''-ен'' ([[Гердзень (імя)|Гердзень]], [[Тройдзень (імя)|Тройдзень]], [[Віцень (імя)|Віцень]]), ''-уд/-ут'' ([[Гердут (імя)|Гердуд]], [[Кейстут (імя)|Кейстут]], [[Яўнут (імя)|Яўнут]]) і ''-іла'', ''-ула'' ([[Вайдзіла (імя)|Вайдыла]], [[Віршыла|Віршула]]), якіх няма ў балтыйскіх імёнах<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. На карысьць унутранага ўсходнегерманскага ([[Готы|гоцкага]]) уплыву ў [[Літва|Літве]] і яго ўзьдзеяньня на ўрадавым узроўні сьведчыць наяўнасьць вялікай колькасьці рэліктаў усходнегерманскай мовы ва ўрадавай лексыцы Вялікага Княства Літоўскага (сок, дзякла, скарб, скарга, шкода, харугва, скрыня, грунт, копа, бонда, рум ды іншае) — як і германізмаў у базавай лексыцы беларускай мовы (буда, дах, рада, дзякуй, боты, гмах, кошт, струмень, гвалт, варта, мусіць, трапіць, рахаваць ды іншае)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29—31.</ref>. Як падсумоўвае Алёхна Дайліда, ''«[[Летувізацыя|„Балтыйская“ тэорыя]] не пацьверджана нічым наогул (у тым ліку і імёнамі). Балтыйская тэорыя не адлюстроўвае ніякіх гістарычных рэаліяў, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня [[Езуіты|езуітаў]] проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]], распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] германскае шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх балтыйскіх плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы выняткова [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы»''<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. === Параўнальная табліца з германскімі адпаведнікамі === {{Аўтанумарацыя табліцы | {{ {| cellspacing="1" cellpadding="10" style="width: 100%; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|ВКЛ}} align="center" ! № !! Імя !! Тоеснае імя (зь перастаноўкай [[Двухасноўнае імя|асноваў]]) !! Германскі адпаведнік !! Германскі адпаведнік тоеснага імя{{Заўвага|Адпаведнікі зь перастаноўкай іменных асноваў прызнае летувіскі эміграцыйны лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 108.</ref>}} |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аба]]'''{{Заўвага|'''Вылучаным''' пазначаюцца імёны, якія маюць поўныя германскія адпаведнікі}} | — | ''Abo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Абека|Абека (Абака)]]'''{{Заўвага|У дужках даюцца характэрныя варыяцыі імя паводле напісаньня ў гістарычных крыніцах}} | — | ''Abbeco'' (''Abbaco'') <br> Abo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Абель]]''' | — | ''Abel'' (''Abilo'') <br> Abo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Абор|Абор (Абар, Абэр, Абер)]]''' | | ''Abar'' (''Abor''{{Заўвага|name="Польшча"|Азначалася ў Польшчы, дзе германскія імёны бытавалі ўжо ў XIII ст.}}, Aber) <br> Abo + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Абуд|Абуд (Абод, Абут, Ябут)]]'''{{Заўвага|У інвэнтарах ВКЛ таксама азначаюцца наступныя чаргаваньні: Адам / Ядам (Адамава / Ядамава, Адамовіч / Ядамовіч)<ref>A. Vardų ir pavadinimų rodyklė // Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 1.</ref>, Андрэй / Яндрэй, Анікей / Янікей<ref>{{Літаратура/Вайсковыя попісы паспалітага рушэньня ВКЛ (2018)|к}} S. 387, 391, 425, 436.</ref>}} | | ''Abbud'' (''Abbod'', ''Abbott'') <br> Abo + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Абрат]]''' | | ''Abrada'' <br> Abo + Rado (Rato) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Агі|Агі (Ака, Ека, Яга, Яка)]]''' | — | ''Agi'' (''Egi'', ''Jag''{{Заўвага|name="Польшча"}}) | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Агіла|Агела (Агіль, Ягіл)]]''' | — | ''Agelo'' (''Agilus'', ''Egilo'') <br> Agi (Egi) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Аген|Аген (Агін, Ягін, Якін)]]''' | — | ''Agenus'' (''Agin'', ''Egen'', ''Ekino'') <br> Agi (Egi) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Якш|Якш (Якша, Агша)]]''' | — | ''Якша''{{Заўвага|Азначалася ў [[Наўгародзкая рэспубліка|Ноўгарадзе]]}} <br> Agi (Egi) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Якбут]]''' | | ''Acbuto'' (''Acbod'') <br> Agi (Egi) + Boto (Buto) <br> Agi (Egi) + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягвін|Ягвін (Яквін)]]''' | | ''Agwin'' (''Acwin'', ''Ecuin'') <br> Agi (Egi) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягайла (імя)|Ягайла (Ягейла, Ягела, Якейла, Агела, Агайла, Акайла, Ягіл)]]''' | | ''Aggalo'' (''Egelo'', ''Agela'', ''Eggel'', ''Egila'') <br> Agi (Jag) + Gailo (Gelo) <br> Agi (Jag) + -l- <br> ''Jogello'' (''Iagellus'', ''Jogallus'') <br> Jo + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягінт|Ягінт (Агінт, Эгінт, Егінт, Ягент)]]''' | | ''Aginto'' (''Egind'') <br> Agi (Egi) + Gento (Gendo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягірд|Ягірд (Эгерд, Агірд, Эгірд, Егерт)]]''' | | ''Ægirdh'' (''Eggerd'', ''Agard'', ''Egert'', ''Aaggaard'') <br> Agi (Jag) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягоўд|Ягоўд (Ягалд, Ягольт, Аколд)]]''' | | ''Agold'' (''Egold'', ''Egolt'', ''Agoult'') <br> Agi (Egi) + Waldo <br> Agi (Egi) + Goldo <br> ''Ágautr'' <br> Agi (Egi) + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягуці|Ягуці (Ягут, Ягуць, Акут, Якуці, Якуць)]]''' | | ''Águti'' (''Agut'', ''Akuti'') <br> Agi (Jag) + Gudo (Guta) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Акунд|Акунд (Якунт, Яконт)]]''' | | ''Agundia'' (''Jaconta'') <br> Agi (Jag) + Gunth (Cund) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Агар (імя)|Агар (Ягер)]] | | ''Agar'' (''Egiheri'') <br> Agi + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Акман|Акман (Якіман, Экман, Ягеман)]]''' | | ''Ackmann'' (''Akemann'', ''Eckmann'', ''Egiman'') <br> Agi (Egi) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ягмін|Ягмін (Ягімін, Акмін, Якмін)]]''' | | ''Agminus'' (''Egiminus'', ''Jagmyn''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Jakmyn''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Agi (Egi) + Minno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Агімонт|Агімонт (Агамонт, Экмунд)]]''' | | ''Agimunt'' (''Agamont'', ''Agamundus'', ''Egmond'', ''Egmont'') <br> Agi + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ала (мужчынскае імя)|Ала (Ела)]]''' | — | ''Alo'' (''Allo'', ''Elo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Алейка|Алейка (Алека)]]''' | — | ''Allecke'' (''Alico'') <br> Alo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аліта (імя)|Аліта (Алета, Алата)]]''' | — | ''Alitta'' (''Alathe'') <br> Alo + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аліш|Аліш (Альш, Гальш)]]''' | — | ''Allisch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Alsch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Halsch''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Alo + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альбэрт|Альбэрт (Альберт, Аўбарт)]]''' | | ''Albert'' (''Albart'', ''Aubert') <br> Alo + Bert <br> Athal + Bert | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альбут|Альбут (Альбот, Яльбут)]]''' | | ''Albot'' (''Elbot'', ''Albóðr'', ''Albutt'') <br> Alo + Boto (Buto) <br> Athal + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альвін]]''' | | ''Alwin'' (''Alwini'') <br> Alo + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альвіс]]''' | | ''Alvis'' (''Alois'') <br> Alo + Wis | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альгерд (імя)|Альгерд (Альгерт, Альгард, Алігард, Альгарт, Гэльгерд, Гольгерт, Ольгерд, Альгірд)]]''' | | ''Algerd'' (''Algeard'', ''Algerðr'', ''Algert'', ''Algardus'', ''Algart'', ''Olgard'', ''Hallgerðr'', ''Halgardus'', ''Algiert'') <br> Alo + Gerd (Gardo) <br> Helgi (Alko) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Алгет|Алгет (Альгет, Элгет)]]''' | | ''Alget'' (''Aalgidis'') <br> Alo + Gedo (Geto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Алігут|Алігут (Алгуць, Аўгут, Аўгуць)]]''' | | ''Algut'' (''Alugod'') <br> Alo + Gudo (Guta) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альман|Альман (Алеман, Эльман)]]''' | | ''Alman'' (''Alemann'', ''Ellmann'') <br> Alo + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альмін]]''' | | ''Almin'' (''Almen'') <br> Alo + Minno (Menno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яльмуд]]''' | | ''Alamud'' (''Almudis'') <br> Alo + Mot (Muta) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аламунт|Аламунт (Альмонт, Эльмонт, Ялмонт)]]''' | | ''Alamunt'' (''Almunt'', ''Almond'', ''Elmund'') <br> Alo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Олда|Олда (Ольда, Голда, Оўда, Аўда)]]''' | — | ''Aldo'' (''Olda'', ''Holt''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> ''Audo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Алдыка|Алдыка (Олдыка, Аўдзіка, Галдык, Гольдзіка)]]''' | — | ''Aldiko'' <br> Aldo + -k- <br> ''Audeca'' <br> Audo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Альдона|Альдона (Алдунь)]]''' | — | ''Aldona'' (''Aldun'', ''Aldonis'') <br> Aldo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Аўтаўт]]''' | | ''Altolt'' (''Aldaud'') <br> Aldo + Waldo (Walt) <br> ''Autald'' <br> Audo (Auto) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яўтар|Яўтар (Алтар, Гаўтар)]]''' | | ''Althar'' (''Alterius'', ''Autier'') <br> Aldo (Holt) + Heri (Hari) <br> ''Authar'' (''Hauthar'', ''Hautar'') <br> Audo (Auto) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Алег|Алько (Алек, Алех, Ольг, Эльг, Аўг)]]''' | — | ''Helgi'' (''Alko'', ''Alacho'', ''Elgo'', ''Algo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вольга|Вольга (Олюшка, Олюхна)]]''' | — | ''Hélga'' (''Helca'', ''Helcha'', ''Alga''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Holga''{{Заўвага|name="Польшча"}}) | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альгін|Альгін (Элькін, Аўгін, Яўгін, Вольгін)]]''' | — | ''Heligin'' (''Alkin'') <br> Helgi (Algo) + -n-<br> ''Augino'' <br> Augo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альгіш]]''' | — | ''Halgasch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Halgas''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Helgi (Algo) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Альгмін|Альгмін (Альхімен, Алькмін, Алігімін)]] | [[Мінялк]] | Helgi (Algo) + Minno <br> ''Alechmannus'' (''Alkeman'') <br> Helgi (Alko) + Mann | Minno + Helgi (Alko) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Альгімонт|Альгімонт (Альгімунд, Альгімунт, Алькімонт, Аўгімонт, Аўгімунд, Аўгімунт)]]''' | | ''Algemundus'' (''Alkemund'', ''Alhmunt'', ''Alchemont'') <br> Helgi (Algo) + Mund (Munt) <br> ''Augemundus'' (''Augemundr'') <br> Augo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Амал|Амал (Амэла, Амаль, Амуль, Аміль, Яміль)]]''' | — | ''Amal'' (''Amelo'', ''Amul'', ''Amil'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яр (імя)|Яр (Ар)]]''' | — | ''Aro'' (''Ahr'') <br> Aro + Mann | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярыла (імя)|Ярыла (Арэла, Арэль, Ярала, Эрэла)]]''' | — | ''Arila'' <br> Aro + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярун|Ярун (Арун, Аруна)]]''' | — | ''Arun'' (''Eruni'', ''Aruna'') <br> Aro + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярунд|Ярунд (Яранд, Аранд, Арант)]]''' | — | ''Jarund'' (''Arant'', ''Jarant'') <br> Aro + -nd- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арбут|Арбут (Арбуд)]]''' | | ''Árbót'' (''Arbod'') <br> Aro + Boto (Buto) <br> Aro + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арвід|Арвід (Ярвід, Арвіт)]]''' | | ''Arvid'' (''Arwit'') <br> Aro + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арвіст|Арвіст (Гервіст)]]''' | | ''Ariovist'' (''Arwist'', ''Arwesth'') <br> Aro + West (Viste) <br> Heri (Hari) + West (Viste) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арыгольд|Арыгольд (Арыгалд, Яргалт)]]''' | | ''Aregaudus'' <br> Aro + Gaudo <br> ''Hargold'' <br> Heri (Hari) + Goldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арман|Арман (Арыман, Ярман, Ярыман, Яроман)]]''' | | ''Arman'' (''Ariman'') <br> Aro + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Армін (імя)|Ярмін (Армін, Ярэмін, Ярамін)]]''' | | ''Armin'' (''Arimin'') <br> Aro + Minno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярмуць|Ярмут (Ярмуць, Армуць)]]''' | | ''Armuth'' <br> Aro + Mot (Muto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярмунд|Ярмунд (Армонт, Арамонт, Ярмонт)]]''' | | ''Armund'' (''Armunt'', ''Arimondus'', ''Eremunt'') <br> Aro + Mund | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яруд|Яруд (Арод, Арут, Ярут)]]''' | | ''Arodus'' (''Aruth'') <br> Aro + Hrodo (Ruodo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярна|Ярна (Арн, Аран, Яран, Арнь, Ярань)]]''' | — | ''Arno'' (''Arn'', ''Aran'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арнольд|Арнольд (Ярнольт)]]''' | | ''Arnold'' (''Arnolt'', ''Ernold'') <br> Aro (Arno) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Арнат (імя)|Арнат (Ярнат, Эрнат)]]''' | | ''Arnad'' (''Arnato'') <br> Aro (Arno) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Арбш]]''' | — | ''Erbsch'' (''Erbisch'') <br> Arbo (Erbo) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ярг]]''' | — | ''Argo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аргела|Аргела (Аргель, Яргель, Аргуль, Аргла, Яргла)]]''' | — | ''Argelo'' (''Argila'') <br> Argo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ашка|Ашка (Яска, Еска, Еш)]]''' | — | ''Asco'' (''Asc'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яскіль|Яскіль (Яскель, Яскал, Ашкела)]]''' | — | ''Ascila'' (''Eskil'', ''Eskel'', ''Ascalo'') <br> Asco + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Аскольд (імя)|Аскольд (Яскольд, Яскольт, Яскулд, Яскулт, Яшчолд)]]''' | | ''Askold'' (''Ascolt'', ''Aschhold'') <br> Asco + Waldo (Walt) <br> ''Höskuldr'' <br> Hatho + Sculd | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Азьвін|Азьвін (Ясьвін)]]''' | | ''Asvin'' (''Assuin'', ''Aschwin'') <br> Asco + Wino <br> Asi + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Аскера|Аскера (Аскер, Ашкер)]]''' | | ''Ascher'' (''Ascar'') <br> Asco + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Есьман|Есьман (Ясьман, Яшман, Ешман, Эсьман, Эсман)]]''' | | ''Eschmann'' (''Esmann'', ''Ascman'', ''Asman'') <br> Asco + Mann <br> Asi + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ясмант|Ясмант (Асмонт, Ашмонт, Есмунт, Ясмонт, Есьмант, Яшмант, Эсмунт)]]''' | | ''Asmunt'' (''Ascmund'', ''Eschmunt'') <br> Asco + Mund (Munt) <br> ''Osmond'' <br> Asi + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ас (імя)|Ас (Азь)]]''' | — | ''Asi'' (''Aso'', ''Osi'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Азела|Азела (Асіла, Ясіла, Ясель, Эзель)]]''' | — | ''Aselo'' (''Asilo'', ''Esilo'') <br> Asi + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Асен|Асен (Асін, Ясін, Ашын)]]''' | — | ''Asin'' (''Asen'') <br> Asi + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Азбут|Азбут (Язбут)]]''' | | ''Ásboð'' <br> Asi + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ясвад]]''' | | ''Asuad'' <br> Asi + Wado | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ясоўд|Ясоўд (Асвальд)]]''' | | ''Asold'' (''Asuald'', ''Oswald'') <br> Asi + Waldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ясьвід|Ясьвід (Ашвід)]]''' | | ''Asvid'' (''Esvid'', ''Ásviðr'') <br> Asi + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Ясьвіл|Ясьвіл (Асьвіл, Ашвіла)]] | | Asi + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ясьвільт]]''' | | ''Asvild'' <br> Asi + Wilto (Wildo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Азгайла]]''' | | ''Easgel'' (''Esgel'') <br> Asi + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яскаўт|Яскаўт (Язкаўт)]]''' | | ''Askaut'' (''Ásgautr'', ''Oskautr'') <br> Asi + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эзгірд]]''' | | ''Esgerd'' (''Asgird'', ''Asgart'', ''Osgerd'') <br> Asi (Osi) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эзгін|Эзгін (Азгін, Ашкін, Ажгін)]]''' | | ''Eskin'' <br> Asi + -kin <br> Asi + Ginno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Осман|Асман (Осман, Ашман, Ясман)]]''' | | ''Osman'' (''Asman'') <br> Asi (Osi) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Асьміна (імя)|Асьміна (Ашміна, Ашмена, Ясьмін, Яшмін, Эсьмін)]]''' | | ''Osminna'' <br> Asi (Osi) + Minno (Menno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Асмот|Асмот (Ашмот, Ясмут)]]''' | | ''Asmot'' (''Asmuot'') <br> Asi + Mot | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Асінар (імя)|Ашнар]]''' | | ''Asnar'' (''Asinar'') <br> Asi + Noro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яст|Яст (Асьць, Яшт)]]''' | — | ''Ast'' (''Osta'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Асьцейка|Асьцейка (Асьцека, Осьцік, Ясьцейка)]]''' | — | ''Oustecha'' (''Ostike'') <br> Ast (Osta) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Асьціла|Асьціла (Остэль)]]''' | — | ''Aostilo'' (''Ostell'') <br> Ast (Osta) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яштальд|Яштальд (Асталт, Аштаўт, Яшталт, Яштаўт)]]''' | | ''Astald'' (''Ostald'', ''Astout'', ''Austaldus'') <br> Ast (Osta) + Waldo <br> Ast (Osta) + Teudo <br> Asi (Osi) + Teudo | ''Teudasia'' <br> Teudo + Asi |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Астар|Астар (Астэр, Ясьцер)]]''' | | ''Austerius'' (''Oster'', ''Astar''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Aster''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Ast (Osta) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Астрат]]''' | | ''Ostrat'' (''Ostrad'', ''Austrad'') <br> Ast (Osta) + Rado (Rato) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бабіла|Бабіла (Бабіль, Бабела, Бабель)]]''' | — | ''Babilo'' (''Babel'') <br> Babo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бат (імя)|Бат (Бад, Бадзь)]]''' | — | ''Bado'' (''Bato'', ''Bath'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Баціка|Баціка (Бадыка, Батка)]]''' | — | ''Badiko'' (''Battke'', ''Paticho'') <br> Bado (Bato) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бадзіла|Бадзіла (Батыла, Батэла, Батуль)]]''' | — | ''Badila'' (''Bathel'') <br> Bado (Bato) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Батаўт]]''' | | ''Bathelt'' (''Badald'', ''Badaut'') <br> Bado (Bato) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бадвіла|Батвіла (Батвіл)]]''' | | ''Badvil'' (''Baduila'') <br> Bado (Bato) + Wilo | ''Willibad'' <br> Wilo + Bado |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Батвін]]''' | | ''Batwin'' (''Badvin'') <br> Bado (Bato) + Wino | ''Winibad'' <br> Wino + Bado |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Батар|Батар (Батэр, Бадар)]]''' | | ''Bathari'' (''Bater'', ''Bader'') <br> Bado (Bato) + Heri (Hari) | ''Heribad'' <br> Heri + Bado |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Больд|Больд (Больт, Бальт, Болт, Баўд, Боўд)]]''' | — | ''Bald'' (''Boldt'', ''Bolte'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Балдыка|Балдыка (Бальдыка, Бальцік, Больцік, Болдык)]]''' | — | ''Baldiko'' (''Baldicke'', ''Baltichus'') <br> Bald (Bolte) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Больцель|Больцель (Баўдзель, Балціла)]]''' | — | ''Baldilo'' <br> Bald (Bolte) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бальцін|Бальцін (Бальтын, Балтэн)]]''' | — | ''Baltin'' (''Balden'') <br> Bald (Bolte) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Больдун|Больдун (Болтун, Бальцюн)]]''' | — | ''Baldun'' <br> Bald (Bolte) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Болташ]]''' | — | ''Boltsch'' <br> Bald (Bolte) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бальдвін]]''' | | ''Baldwin'' <br> Bald + Wino | ''Winibald'' <br> Wino + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Больдаг]]''' | | ''Baldag'' <br> Bald (Bolte) + Dago | ''Dacbold'' <br> Dago + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бальтэр|Бальтэр (Болдэр, Балтр)]]''' | | ''Balterus'' (''Bolder'', ''Baldheri'') <br> Bald + Heri | ''Eribald'' (''Haribald'') <br> Heri + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бальтарт|Бальтарт (Балторт)]]''' | | ''Baltardus'' (''Balthart'') <br> Bald + Hardt (Hart) | ''Artbald'' (''Hartbald'') <br> Hardt (Hart) + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Балтман|Балтман (Бальман, Больман)]]''' | | ''Baldman'' (''Balman'', ''Bollmann'') <br> Bald + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Баўдамір]]''' | | ''Baldomer'' <br> Bald + Mero (Miro) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Болтрык|Болтрык (Бальтрык, Бальдрых, Боўтрык)]]''' | [[Рыбалт]] | ''Boldericus'' (''Baldrich'', ''Baldric'') <br> Bald (Boldt) + Rick | ''Ribald'' <br> Rick (Rih) + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Балтрым|Балтрым (Баўтрым)]] | | Bald + Rim | ''Rimbald'' (''Rimbold'') <br> Rim + Bald |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Балтрун|Балтрун (Бальтрун, Баўтрун)]]''' | | ''Baltrun'' (''Baldrun'') <br> Bald + Runo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бальтрут|Бальтрут (Балтрот)]]''' | | ''Baltrudis'' <br> Bald + Trudo (Trut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бар (імя)|Бар (Бара, Пара)]]''' | — | ''Baro'' (''Paro'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барэйка|Барэйка (Барака, Барэка, Барык, Парэйка, Парык)]]''' | — | ''Bareke'' (''Barocho'', ''Baricke'') <br> Baro + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барыла|Барыла (Барэль, Парыла)]]''' | — | ''Barilo'' (''Barrell'', ''Parrell'') <br> Baro + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барут (імя)|Барут (Баруць, Парут)]]''' | — | ''Baruthus'' (''Baruth''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Baro + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барвід|Барвід (Парвід)]]''' | | ''Barvid'' (''Barwidus'') <br> Baro + Wido | ''Widbor''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Widebor''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Wido + Baro |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барвік]]''' | | ''Barwic'' (''Barwig'') <br> Baro + Wigo (Wic) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барвін|Барвін (Борвін, Парвін)]]''' | [[Вінбор]] | ''Barwin''{{Заўвага|[[Старэйшая рыфмаваная хроніка]] пра «''Барвіна з земляў [[Вэнэды|вэнэдаў]]''» — [[Генрых Борвін I|Генрыха Борвіна I]]}} <br> Baro + Wino | ''Wimber'' <br> Wino + Bеro <br> Wino + Baro |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барвойн]]''' | | ''Barwein'' (''Berwein'') <br> Baro + Wino (Weine) <br> Baro + Uuenna (Wona) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Баргайла|Баргайла (Баргаль, Баргель)]]''' | | ''Bargel''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Baro + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Барконт]]''' | | ''Pargunt'' (''Bercunt'') <br> Baro (Paro) + Gunth (Cund) <br> Biro (Bero) + Gunth (Cund) | ''Gundabari'' <br> Gunth (Cund) + Baro |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Парман]]''' | | ''Parmann'' (''Barmann'') <br> Baro (Paro) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Барда|Барда (Барта)]]''' | — | ''Bardo'' (''Barto'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бардзіла|Бардзіла (Бартэль)]]''' | — | ''Bardilo'' (''Bartel'') <br> Bardo (Barto) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Барцін|Барцін (Бардзін)]]''' | — | ''Bardinus'' (''Barten''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Bardo (Barto) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бартаўт|Бартаўт (Барталт, Бартальт, Бартальд, Партаўт)]]''' | | ''Bartolt'' (''Bartout'', ''Bartold'') <br> Bardo (Barto) + Waldo (Walt) <br> Bert + Waldo (Walt) <br> Bardo + Teudo (Taut) | ''Teutbard'' <br> Teudo (Teuth) + Bard |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бень|Бень (Бін, Бінь)]]''' | — | ''Beno'' (''Ben'', ''Bino'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бінейка|Бінейка (Бенека, Беніка, Бінека)]]''' | — | ''Binnecke'' (''Beneko'', ''Bennico'') <br> Beno (Bino) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бінель|Бінель (Бэнэль)]]''' | — | ''Benilo'' <br> Beno (Bino) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Беняш|Беняш (Бенеш, Бенюш)]]''' | — | ''Bensch'' (''Byenyasch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Benesch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Benas''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Beno + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бінгель]]''' | | ''Bengel'' <br> Beno + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бенат]]''' | | ''Bennato'' (''Bennat'') <br> Beno + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бінэрт]]''' | | ''Benert'' (''Benehard'') <br> Beno (Bino) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бімунт]]''' | | ''Bemund'' <br> Beno (Bino) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бера|Бера (Біра)]]''' | — | ''Bero'' (''Biro'', ''Pero'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірэйка|Бірэйка (Бэрэйка, Бярэйка, Берыка, Бірык, Бірка, Берка, Пірыка, Пірка)]]''' | — | ''Birico'' (''Berico'', ''Bereke'', ''Birke'', ''Piricho'', ''Pircho'') <br> Bero (Biro) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірыла|Бірыла (Бярыла, Бярэла, Бірэла, Берыль, Бірыль, Біруль, Берла)]]''' | — | ''Berila'' (''Berela'', ''Berul'') <br> Bero (Biro) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірын (імя)|Берэн (Бірын, Бірэн)]]''' | — | ''Beren'' (''Birin'') <br> Bero (Biro) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірута (імя)|Бірута (Бірот, Бярута, Бірут, Біруць, Бэрот, Берут, Пірут, Перут)]]''' | — | ''Bierotte'' <br> Bero (Biro) + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірыбольд]]''' | | ''Beribald'' <br> Bero (Biro) + Bald (Boldt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрвольд|Бэрвольд (Бэрвальд, Бэрвэльт)]]''' | | ''Berwoldus'' (''Beroald'') <br> Bero + Wald | ''Waldpero'' <br> Wald + Biro (Bero) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрвід|Бэрвід (Бірвід)]]''' | | ''Berwid'' <br> Bero + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Пэрвайн|Пэрвайн (Пэрвэйн, Пярвойнь)]]''' | | ''Perwein'' <br> Bero (Pero) + Wino (Weine) <br> Bero (Pero) + Uuenna | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Беркін|Беркін (Беркен, Бергін, Пергін)]]''' | | ''Berekin'' (''Beregen'', ''Perkin'') <br> Bero + -kin <br> Bero + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірат|Бірат (Берэт, Бірэта, Перат)]]''' | | ''Beradt'' (''Bereth'', ''Perret'') <br> Bero (Biro) + Hatho (Adi) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэргарт (імя)|Бэргарт]]''' | | ''Berhard'' <br> Bero + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Перман|Перман (Бэрман, Бірман, Пэрман, Парман, Бірмэн, Бермень)]]''' | | ''Perman'' (''Berman'', ''Parmann'', ''Pirrmann'') <br> Bero (Pero) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрымунд (імя)|Перамонт (Парымонт)]]''' | | ''Peremunt'' (''Bermondus'') <br> Bero (Pero) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ператрут]]''' | | ''Perethrud'' (''Beretrudis'') <br> Bero (Pero) + Trudo (Trut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Берн|Берн (Бэрн, Бернь, Бірн)]]''' | — | ''Bern'' (''Pirn'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бірнейка|Бірнейка (Бернейка, Бернека, Бэрніка)]]''' | — | ''Birnico'' (''Bernico'', ''Bernecke'') <br> Bern (Pirn) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бярнут]]''' | — | ''Barnut''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Bern + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бернуш|Бернуш (Бернаш)]]''' | — | ''Bernasch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Bernisch''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Bern + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрнат|Бэрнат (Бэрнад, Бернат, Бернад, Барнат, Бернят, Парнат)]]''' | | ''Bernad'' (''Bernat'', ''Pernat'') <br> Bern + Joto <br> Bern + Hatho (Adi) <br> ''Bernard'' <br> Bern + Hardt | ''Hathubern'' <br> Hatho + Bern |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрнар|Бэрнар (Бернар, Барнар, Пернар)]]''' | | ''Bernar'' (''Bernhari'', ''Pernhari'') <br> Bern + Heri (Hari) | ''Erbern'' <br> Heri + Bern |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрнард|Бэрнард (Бярнард)]]''' | | ''Bernard'' (''Bernhard'') <br> Bern + Hardt | ''Hartbern'' <br> Hardt + Bern |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бергела|Бергела (Бергель, Бэргайла, Бэргаль, Пергайла)]]''' | | ''Bergel'' (''Bieregel'') <br> Berga + Gailo (Gelo) <br> Bero + Gailo (Gelo) <br> Berga + -l- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэрт|Берт (Берць, Перць)]]''' | — | ''Bert'' (''Perht'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэртыка]]''' | — | ''Bertike'' (''Berteka'') <br> Bert + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бертэль|Бертэль (Бэртэль, Перцель, Пірціль)]]''' | — | ''Bertel'' (''Pertilo'', ''Pirthilo'') <br> Bert + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэртун]]''' | — | ''Berhtuni'' (''Perhtun'') <br> Bert + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Берташ|Берташ (Бертыш, Бірташ)]]''' | — | ''Bertsch'' <br> Bert + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бэртальд|Бэртальд (Бэртаўт, Біртаўт)]]''' | | ''Bertold'' (''Bertolt'', ''Bertaut'', ''Birtoldus'') <br> Bert + Waldo (Walt) <br> Bert + Teudo (Taut) | ''Woltbert'' <br> Waldo (Walt) + Bert <br> ''Teutbert'' <br> Teudo (Taut) + Bert |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біе (імя)|Біе]]''' | — | ''Bie'' (''Biho'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Бівойна|Бівойна (Бівайн, Бівэйн)]] | | ''Bivinus'' <br> Bie + Wino (Weine) <br> Bie + Uuenna (Wona) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біят|Біят (Біён, Біюць)]]''' | | ''Byatt'' (''Bietto'') <br> Bie + Joto (Juto) <br> Bie + Hatho | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Біла (імя)|Біла (Біль)]]''' | — | ''Bilo'' (''Biel'', ''Pillo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Біліка|Біліка (Білейка, Пілейка)]]''' | — | ''Biliko'' (''Pilicho'') <br> Bilo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Білін]]''' | — | ''Bilin'' <br> Bilo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Більвін|Більвін (Пільвін)]]''' | | ''Biliwin'' (''Pilwine'') <br> Bilo (Pillo) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Біляр|Біляр (Піляр)]]''' | | ''Biller'' (''Piller'', ''Bilihar'') <br> Bilo + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Більман|Більман (Біліман, Пілеман, Білмен)]]''' | | ''Billmann'' (''Biliman'', ''Pielemann'') <br> Bilo + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Білімін|Білімін (Більмін)]] | | Bilo + Minno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Білят|Білят (Пілят, Білат)]]''' | | ''Bilaeth'' (''Pillat'') <br> Bilo (Pillo) + Joto <br> Bilo (Pillo) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біць|Біць (Біт, Бець)]]''' | — | ''Bitto'' (''Beto'', ''Bedo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біцейка|Біцейка (Бецейка, Бэтэйка, Біцік)]]''' | — | ''Beteke'' (''Bettika'') <br> Bitto (Beto) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біцель|Біцель (Бітэла, Бедэль)]]''' | — | ''Bitel'' (''Betilo'', ''Bedilo'') <br> Bitto (Beto) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Біцін|Біцін (Біцен)]]''' | — | ''Bitinus'' (''Bettin'') <br> Bitto (Beto) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бітаўт|Бітаўт (Біталт)]]''' | | ''Bitold'' (''Betald'', ''Bidaut'', ''Bitaut'') <br> Bitto (Beto) + Waldo (Walt) <br> Bitto (Beto) + Teudo (Taut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бітар|Бітар (Бэтэр)]]''' | | ''Betharius'' <br> Bitto (Beto) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бруна]]''' | — | ''Bruno'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Брунейка]]''' | — | ''Brunico'' (''Brunicho'') <br> Bruno + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бубела|Бубела (Бубель)]]''' | — | ''Bubilo'' (''Bobel'') <br> Bubo (Bobo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бода|Буд (Буда, Бода, Будзь, Бодзь)]]''' | — | ''Bodo'' (''Budo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзейка|Будзейка (Будзека, Будзіка, Байдзейка)]]''' | — | ''Buddeke'' (''Bodico'', ''Bodeca'') <br> Bodo (Budo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзіла|Будзіла (Будэль, Бодзель)]]''' | — | ''Budilo'' (''Bodilo'', ''Budel'', ''Bodel'') <br> Bodo (Budo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзін|Будзін (Бодзен, Будэн, Бодзень, Будзень)]]''' | — | ''Budin'' (''Boden'', ''Budden'') <br> Bodo (Budo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будыш|Будыш (Бодыш, Будуш)]]''' | — | ''Bodusz''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Bodo (Budo) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзівід (імя)|Будзівід (Будвід, Будзьвіт)]]''' | | ''Bodwidus'' <br> Bodo (Budo) + Wido | ''Widbod'' <br> Wid + Bodo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будзівіл|Будзівіл (Будавіл, Будвіл, Будзьвіл)]]''' | | ''Bauduilli'' <br> Bodo (Budo) + Wilo | ''Willibodo'' <br> Wilo + Bodo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будгін|Будгін (Будкін, Бутгін, Буткін, Боткін)]]''' | | ''Budgen'' (''Budekin'', ''Bodkin'', ''Botgen'') <br> Bodo (Budo) + -kin <br> Bodo (Budo) + Ginno | ''Genobod'' <br> Ginno (Genno) + Bodo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Будзікід (імя)|Будзікід (Будгед)]] | [[Гедбуд]] | Bodo (Budo) + Geda (Giddo) | Geda + Bodo (Budo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будар|Будар (Будэр, Бодар, Будр)]]''' | | ''Buder'' (''Boder'') <br> Bodo (Budo) + Heri (Hari) | ''Eribodo'' <br> Heri + Bodo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Будрых|Будрых (Будрык)]]''' | | ''Buddrich'' (''Budrick'') <br> Bodo (Budo) + Rick (Rih) | ''Richbodo'' (''Ricbodo'') <br> Rick (Rih) + Bodo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бота|Бут (Бута, Буць, Бот, Боць)]]''' | — | ''Boto'' (''Buto'', ''Poto'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Буцейка|Буцейка (Боцейка, Боцік, Бутыка, Бутка)]]''' | — | ''Butecke'' (''Butecho'', ''Botic'', ''Buttke'') <br> Boto (Buto) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Буціла|Буціла (Буцель, Боціла, Боцель)]]''' | — | ''Butila'' (''Butel'', ''Botilo'') <br> Boto (Buto) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Буцень|Буцень (Бутэн, Боцін, Боцінь)]]''' | — | ''Buten'' (''Botin'') <br> Boto (Buto) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Боч|Боч (Буч, Бутш)]]''' | — | ''Botsch'' <br> Boto + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутаўт (імя)|Бутаўт (Буталт, Буталд, Бутальд, Ботаўт, Ботальт, Бутэлць)]]''' | [[Вальбут]] <br> [[Тэўтабод (імя)|Таўбут]] | ''Butaldus'' (''Botaldus'', ''Boutaut'', ''Butaud'', ''Butaut'') <br> Boto (Buto) + Waldo (Walt) <br> Boto (Buto) + Teudo (Taut) | ''Waldbott'' <br> Waldo + Boto (Buto) <br> ''Teubod'' <br> Teudo (Taut) + Bodo (Budo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутвід|Бутвід (Ботвід)]]''' | [[Відбут]] | ''Butvid'' (''Botwid'') <br> Boto (Buto) + Wido | ''Wiboto'' <br> Wido + Boto (Buto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутавіт|Бутавіт (Буцівіт, Ботвіт)]]''' | | ''Botwith'' <br> Boto (Buto) + Wito | ''Witbot'' <br> Wito + Boto |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутвіл|Бутвіл (Ботвіл)]]''' | [[Вільбут]] | ''Bauduilli'' <br> Bodo (Budo) + Wilo <br> Boto (Buto) + Wilo | ''Willebut'' (''Wilbot'') <br> Wilo + Boto (Buto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутвін|Бутвін (Ботвін, Ботвінь, Буцьвін, Бацьвін)]]''' | | ''Butwin'' (''Botwin'') <br> Boto (Buto) + Wino (Wini) <br> Bodo (Budo) + Wino | ''Uinebod'' <br> Wino + Bodo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутгель]]''' | [[Галбута]] | ''Baudugailus'' (''Baudigilus'') <br> Bodo (Budo) + Gailo (Gelo) <br> Boto (Buto) + Gailo (Gelo) | ''Galbot'' <br> Gailo (Galo) + Boto (Buto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутгер]]''' | [[Гербут]] | ''Butger'' (''Botgerus'', ''Bodeger'') <br> Boto (Buto) + Gero <br> Bodo + Gero | ''Gerboth'' (''Gerbodo'') <br> Boto (Buto) + Gero <br> Bodo + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутар|Бутар (Бутэр)]]''' | [[Гарбут]] | ''Butter'' <br> Boto (Buto) + Heri (Hari) | ''Harboth'' <br> Heri (Hari) + Boto (Buto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутэрт]]''' | | ''Bottart'' (''Boutard'') <br> Boto (Buto) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутман]]''' | | ''Buthmann'' (''Bothmann'') <br> Boto (Buto) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутмін|Бутмін (Буцьмін)]]''' | [[Мінбут]] | ''Butmen'' <br> Boto (Buto) + Minno <br> ''Budmyn'' <br> Bodo (Budo) + Minno | ''Menbodo'' <br> Minno (Menno) + Bodo (Budo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутнар|Бутнар (Бутэнэр)]]''' | [[Нарбут (імя)|Нарбут]] | ''Botner''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Buthneri''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Boto (Buto) + Noro (Nero) | ''Narbot'' (''Norpoth'', ''Nierbota''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Norpod'') <br> Noro + Boto (Buto) <br> Noro + Bodo (Budo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ботрам|Ботрам (Бутрам, Бутрэм)]]''' | | ''Bothram'' <br> Boto (Buto) + Ramo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутырык (імя)|Бутрык (Бутрыка, Путрык)]]''' | | ''Butariks'' (''Buttericus'', ''Botric'', ''Poterich'') <br> Boto (Buto) + Rick | ''Richboto'' <br> Rick (Rih) + Boto |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бутрым|Бутрым (Будрым, Ботрым, Путрым)]]''' | [[Рымбут]] | ''Bauderrim'' <br> Bodo (Budo) + Rim <br> Boto (Buto) + Rim | ''Rimbotus'' (''Rembod'') <br> Rim + Boto (Buto) <br> Rim + Bodo (Budo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ботэй]]''' | [[Эйбут]] | ''Bótey'' <br> Boto (Buto) + Eicho (Eich) | Eicho (Eich) + Boto (Buto) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Пацейка|Пацейка (Пуцейка, Пуціка, Падзейка)]]''' | — | ''Potico'' (''Putico'') <br> Boto (Poto) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Пуціла|Пуціла (Путэль, Поцель)]]''' | — | ''Putilo'' (''Potilo'', ''Potel'') <br> Boto (Poto) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бой (імя)|Буй]]''' | — | ''Boio'' (''Búi'', ''Beie'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Буйка|Буйка (Бойка, Бейка)]]''' | — | ''Buyke'' (''Boiko'', ''Beiko'') <br> Boio (Beie) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Буйвід|Буйвід (Бойвід, Бувід, Бевід)]] | | Boio (Búi) + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Боер|Боер (Бэер)]]''' | | ''Bojer'' (''Boyer'', ''Beieri'') <br> Boio (Beie) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бумонт]]''' | | ''Bumund'' (''Boymund'', ''Boemonda'') <br> Boio (Búi) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бейнь|Бейна (Бейнь, Байнь)]]''' | — | ''Beino'' (''Beyn'', ''Bainus'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бэйнар|Бэйнар (Бэйнэр, Бейнар, Байнар, Бойнар)]]''' | | ''Beinher'' (''Bainarius'') <br> Beyn + Heri (Hari) <br> Boio (Beio) + Noro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бэйнарт|Бэйнарт (Бэйнэрт, Бойнарт, Бойнерт)]]''' | | ''Beynart'' (''Beinert'') <br> Beyn + Hardt <br> Boio (Beio) + *Nard | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бранта]]''' | — | ''Branto'' (''Brando'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бунь|Бунь (Бонь)]]''' | — | ''Buno'' (''Bono'', ''Bun'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бунейка|Бунейка (Буніка, Боніка)]]''' | — | ''Bunico'' (''Bonica'') <br> Buno (Bono) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бунар|Бунар (Бонар, Бунэр, Бонэр)]]''' | | ''Buner'' (''Bonarius'') <br> Buno (Bono) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бурэйка]]''' | — | ''Buricho'' (''Buricke'') <br> Buro + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бурга|Бурга (Борг)]]''' | — | ''Burga'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бургела|Бургела (Бургель, Пургель)]]''' | | ''Burgela'' (''Burgel'', ''Burgala'') <br> Burga + Gailo (Gelo) | ''Gelburg'' <br> Gailo (Gelo) + Burga |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бука (імя)|Бука (Буга, Бук, Бок)]]''' | — | ''Bugo'' (''Bucco'', ''Bock'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Букель|Букель (Бугіль, Букола)]]''' | — | ''Bukilo'' (''Bucilo'') <br> Bugo (Bucco) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бугень|Бугень (Буген, Бугін, Букін, Букень, Бокін)]]''' | — | ''Bugen'' (''Bugin'', ''Bukin'') <br> Bugo (Bucco) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бугайла|Бугайла (Бугель)]]''' | | ''Bugellus'' <br> Bugo + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Бугар|Бугар (Богар, Багар, Букар)]]''' | | ''Buger'' (''Boger'') <br> Bugo (Bock) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Буш|Буш (Бош, Бус, Бусь)]]''' | — | ''Boos'' (''Busch'', ''Boso'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бушка|Бушка (Буска, Босіка, Боська, Бусека, Бусейка, Бошэйка, Бушэйка)]]''' | — | ''Buschke'' (''Buske'', ''Bosico'', ''Buseke'') <br> Boos (Boso) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бушыла|Бушыла (Бусіл, Бузель)]]''' | — | ''Busilo'' (''Büschel'', ''Busel'') <br> Boos + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бусінь|Бусінь (Бузэн)]]''' | — | ''Buosin'' <br> Boos + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Бушман|Бушман (Бусман)]]''' | | ''Bussman'' <br> Boos (Busch) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вэгер|Вэгер (Вакар, Вегер)]]''' | | ''Weger'' (''Wacaro'', ''Wagher'') <br> Wago (Wego) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войда|Войда (Вайда, Вад, Вэйда)]]''' | — | ''Waido'' (''Weido'', ''Waddo'', ''Woydo''{{Заўвага|name="Польшча"}}) | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вайдзіка|Вайдзіка (Вадэйка, Вайдзейка)]]''' | — | ''Vadiko'' <br> Waido (Waddo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вайдзіла (імя)|Вайдыла (Вайдэль, Вэйдэль, Вайдэла, Вадыла, Вайтыль, Вадзела)]]''' | — | ''Wadila'' (''Weidel'', ''Wadelo'', ''Watilo'', ''Wadel'', ''Woydilo''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Waido (Waddo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вайдзень|Вайдзень (Войдзін)]]''' | — | ''Waddin'' <br> Waido (Waddo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войдаўт]]''' | | ''Weidelt'' <br> Waido (Weido) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вэйдэр|Вэйдэр (Вайдар)]]''' | | ''Weidher'' <br> Waido (Weido) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вейдман|Вейдман (Вейдэман, Вайдман)]]''' | | ''Weidman'' (''Weideman'') <br> Waido (Weido) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войдат (імя)|Войдат (Водат, Вайдзята)]]''' | | ''Woydath''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Waido + Joto <br> Waido + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валь]]''' | — | ''Wal'' (''Walo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валейка|Валейка (Валека, Валіка)]]''' | — | ''Waleicho'' (''Walica'') <br> Wal + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валіла]]''' | — | ''Walilo'' <br> Wal + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валін (імя)|Валін]]''' | — | ''Walin'' <br> Wal + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валант|Валант (Валянт)]]''' | — | ''Waland'' <br> Wal + -nd- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Валат]]''' | — | ''Wallath'' <br> Wal + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вальгун]]''' | | ''Walagoni'' (''Walahun'', ''Walegundis'') <br> Wal + Gunth (Gondo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вальда (імя)|Вальд (Валда, Вольд, Волад)]]''' | — | ''Waldo'' (''Walt'', ''Woldt'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вальцейка|Вальцейка (Вальдзейка, Волдзік, Уладзейка, Валодка, Вайлодка)]]''' | — | ''Waltiko'' (''Waldecke'', ''Waldiko'', ''Woldeke'') <br> Waldo (Walt) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вальдэн|Вальдэн (Вальцін)]]''' | — | ''Valdenus'' (''Waltino'', ''Waldin'') <br> Waldo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Валтун|Валтун (Вяльтун, Вольдан, Вальдан)]]''' | — | ''Waltun'' (''Woldan''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Waldo (Walt) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вальбут|Вальбут (Вяльбот, Вольбат, Валібут)]]''' | [[Бутаўт (імя)|Бутаўт]] | ''Walbot'' (''Waldbott'') <br> Waldo (Walt) + Boto (Buto) <br> Wal (Walo) + Boto (Buto) | ''Butaldus'' (''Botaldus'') <br> Boto (Buto) + Waldo (Walt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Волдат]]''' | [[Ятаўт]] | ''Waldad'' (''Valtat'', ''Walthad'') <br> Waldo (Walt) + Hatho (Had) | ''Atald'' (''Adalt'', ''Hathald'') <br> Hatho (Had) + Waldo (Walt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Валадар|Валадар (Валтар, Вальтар)]]''' | | ''Walder'' (''Waltar'', ''Waldhar'') <br> Waldo (Walt) + Heri (Hari) | ''Erivald'' <br> Heri + Waldo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Уладзімер|Валадзімер (Уладзімер, Валдымэр, Вальдымэр, Валдымір)]]''' | | ''Waldmer'' (''Valdemar'', ''Woldimar'') <br> Waldo + Mero (Maro) | ''Meruald'' <br> Mero + Waldo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Валімонт|Валімонт (Вальмунт, Вальмунд)]]''' | [[Монтаўт]] | ''Walmont'' (''Walmunt'', ''Waltmunt'') <br> Waldo (Walt) + Mund (Munt) <br> ''Walamunt'' <br> Wal (Walo) + Mund (Munt) | ''Montaldus'' (''Mundoald'') <br> Mund (Munt) + Waldo (Walt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Варда|Варда (Ворда, Верда)]]''' | — | ''Wardo'' (''Warto'', ''Werdo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Варна (імя)|Варна]]''' | — | ''Warno'' (''Warin'', ''Werno'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Варнела]]''' | — | ''Warinela'' <br> Warno (Warin) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вярнат]]''' | | ''Warnad'' <br> Warno (Werno) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ваз|Ваз (Вас, Вазь, Вязь, Вяж)]]''' | — | ''Waso'' (''Weso'', ''Woso'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Васбут|Васбут (Вазбут, Вязбут)]]''' | | ''Wospot'' <br> Waso (Woso) + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вазгайла|Вазгайла (Вазгал, Васкайла, Вазгела, Вязгайла, Вяжгайла, Вайжгел)]]''' | | ''Vosgal''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Waso (Woso) + Gailo (Galo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вазгір]]''' | | ''Wasger'' <br> Waso + Gero (Giro) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вазгерд]]''' | | ''Wassgaard'' <br> Waso + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Важгін|Важгін (Васікін, Вашкін, Вашкен, Вазгін)]]''' | | ''Wesikin'' <br> Waso (Weso) + Ginno <br> Waso (Weso) + -kin | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Васмунт|Васмунт (Васмонт)]]''' | | ''Wassmundt'' (''Wasmundus''') <br> Waso + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вірт|Вірт (Вэрд)]]''' | — | ''Werta'' (''Wirt'', ''Werdo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Верцейка|Верцейка (Верцека, Вірцейка)]]''' | — | ''Verdico'' (''Wirdika'') <br> Werta (Werdo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Верцель|Верцель (Вірціла, Вірцель, Вірдзель)]]''' | — | ''Wertel'' (''Wirtele'', ''Wirdilo'') <br> Werta (Werdo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вірцень|Вірцень (Вэртэн)]]''' | — | ''Wirtin'' (''Werdin'') <br> Werta (Werdo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вівіла (імя)|Вівіла]]''' | — | ''Vivilo'' <br> Vivo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вік (імя)|Вік (Віг)]]''' | — | ''Wigo'' (''Wic'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігіла|Вігіла (Вікула, Вігла, Вігель)]]''' | — | ''Wigilo'' (''Wigulo'', ''Wikeli'', ''Wiegel'') <br> Wigo (Wic) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віганд|Віганд (Вігант)]]''' | — | ''Wigand'' (''Wigant'') <br> Wigo + -nd- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вікша]]''' | — | ''Vycxza''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Wigo (Wic) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігайла (імя)|Вігайла (Вігела, Вігал)]]''' | [[Гельвіх]] | ''Wigelo'' (''Wigal'') <br> Wigo + Gailo (Gelo) | ''Geilwihc'' (''Keilwic'') <br> Gailo (Gelo) + Wigo (Wic) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігерд|Вігерд (Вігірд)]]''' | | ''Wigerd'' (''Wicgard'') <br> Wigo + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігінт|Вігінт (Вігент)]]''' | | ''Wigent'' <br> Wigo + Gento | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігунт|Вігунт (Вігунд, Вікунд, Вігонт, Віконт)]]''' | | ''Wigunt'' (''Wicgunt'', ''Wikund'') <br> Wigo (Wic) + Gunth (Cund) | ''Guntwic'' <br> Gunth + Wigo (Wic) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігер|Вігер (Вікар)]]''' | | ''Wiger'' (''Vikar'') <br> Wigo (Wic) + Heri (Hari) | ''Ervig'' <br> Heri + Wigo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вігмант|Вігмант (Вімунт, Вімант, Вімунць, Вегімонт)]]''' | [[Мандывік]] | ''Wigmont'' (''Wihmunt'', ''Wimund'', ''Vimont'', ''Wegemund'') <br> Wigo (Wic) + Mund (Munt) | ''Mundivicus'' <br> Mund + Wigo (Wic) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вікерат]]''' | | ''Wicrat'' (''Wigerat'') <br> Wigo (Wic) + Rado (Rato) | ''Ratwig'' <br> Rado (Rato) + Wigo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Від (імя)|Від (Віда)]]''' | — | ''Wido'' (''Wid'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзейка|Відзейка (Відыка, Відзіка, Ведзейка, Ведзік)]]''' | — | ''Wideke'' (''Widike'', ''Wiedicke'', ''Wedeke'', ''Wiedek'') <br> Wido + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відыла (імя)|Відул (Відэль)]]''' | — | ''Widulo'' (''Widelo'', ''Widilo'') <br> Wido + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відын (імя)|Відзень (Відзін)]]''' | — | ''Widin'' <br> Wido + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відун|Відун (Відзюн)]]''' | — | ''Widun'' (''Widuni'') <br> Wido + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відут|Відут (Відута)]]''' | — | ''Widut'' <br> Wido + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відбут|Відбут (Вібут)]]''' | [[Бутвід]] | ''Widbod'' (''Wiboto'') <br> Wido + Bodo <br> Wido + Boto (Buto) | ''Botwid'' <br> Boto (Buto) + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відаўт]]''' | | ''Widalt'' <br> Wido + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзігайла]]''' | [[Гальвід]] | ''Widigelus'' (''Widigail'') <br> Wido + Gailo (Gelo) | ''Gelvidis'' <br> Gailo (Gelo) + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відугер|Відугер (Відгер, Відугір)]]''' | [[Гервід]] | ''Wideger'' (''Widger'') <br> Wido + Gero (Giro) | ''Gerwid'' <br> Gero + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзегірд|Відзегірд (Віцігерд)]]''' | [[Гірдзівід]] | ''Widgerd'' (''Vuitcardus'')) <br> Wido + Gerd (Gardo) | ''Gyrdvid'' <br> Gerd (Gyrd) + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзігін|Відзігін (Відукін, Ведзікен)]]''' | [[Гінвід]] | ''Widikin'' (''Widukin'', ''Wedigen'') <br> Wido + -kin <br> Wido + Ginno (Genno) | Ginno + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відэр|Відэр (Вэдэр, Відар)]]''' | | ''Wider'' (''Weder'', ''Víðarr'', ''Wiedher'') <br> Wido + Heri | ''Ervid'' <br> Heri + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відарт|Відарт (Відэрт)]]''' | [[Артавід]] | ''Vidart'' (''Widderd'') <br> Wido + Hardt (Hart) | ''Hartvid'' <br> Hardt (Ardo) + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відукінд (імя)|Відгінт]]''' | | ''Widikint'' (''Wedigint'') <br> Wido + Kindo <br> Wido + Gento | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзіман]]''' | [[Манівід]] | ''Widiman'' <br> Wido + Mann | ''Manvidus'' <br> Mann + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Відзімін (імя)|Відзімін]] | [[Мінвід]] | Wido + Minno | ''Minuit'' <br> Minno + Wido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Відзімонт (імя)|Відзімонт (Відзімунд, Відмунд, Відмунт)]]''' | [[Мантывід (імя)|Мантывід]] | ''Widimunt'' (''Widmund'', ''Widimond'') <br> Wido + Mund (Munt) | Mund (Munt) + Wido |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віт|Віт (Віта)]]''' | — | ''Wito'' (''Witt'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віцейка|Віцейка (Вітэк, Вітка)]]''' | — | ''Witicha'' (''Witteke'', ''Wittke'') <br> Wito + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віціла|Віціла (Вітэль, Вітуль)]]''' | — | ''Witila'' (''Witelo'', ''Witulo'') <br> Wito + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віцень (імя)|Віцень (Вітэн, Вітын)]]''' | — | ''Wittenus'' (''Witin'') <br> Wito + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітаўт (імя)|Вітаўт (Віталт, Вітаўд, Вітальд)]]''' | | ''Witolt'' (''Vitaut'', ''Witold'') <br> Wito + Waldo (Walt) <br> Wito + Teudo (Taut) | ''Teudwit'' <br> Teudo + Wito |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітвін]]''' | | ''Witwin'' <br> Wito + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітукін|Вітукін (Віткін)]]''' | | ''Wituchin'' (''Witikinus'') <br> Wito + -kin <br> Wito + Ginno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітар|Вітар (Вітэр)]]''' | | ''Witar'' (''Witer'', ''Withari'') <br> Wito + Heri (Hari) | ''Hariwit'' <br> Heri (Hari) + Wito |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітарт|Вітарт (Вітард, Вітэрт, Віторт)]]''' | | ''Witart'' (''Witard'') <br> Wito + Hardt (Hart) <br> ''Witrud'' <br> Wito + Trudo (Trut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вікінт (імя)|Вікінт]]''' | | ''Wikind'' (''Witikint'') <br> Wito + Kindo <br> Wigo (Wic) + Kindo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вітмонт]]''' | | ''Witmund'' <br> Wito + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE " align="left" | 1 | '''[[Віцэр]]''' | | ''Wicer'' (''Wizhere'') <br> Wizo + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вела]]''' | — | ''Welo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Велейка|Велейка (Велека, Веліка)]]''' | — | ''Weleka'' (''Weliko'') <br> Welo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Велянт|Велянт (Велянда)]]''' | — | ''Welant'' (''Weland'') <br> Welo + -nd- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Велют|Велют (Велут, Велюць)]]''' | — | ''Welut'' <br> Welo + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вяльмонт|Вяльмонт (Велімунт)]]''' | | ''Welamunt'' <br> Welo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Велерат]]''' | | ''Welarat'' <br> Welo + Rado (Rato) <br> ''Wilrad'' <br> Wilo + Rado (Rato) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віла|Віла (Віль)]]''' | — | ''Wilo'' (''Wili'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілейка (імя)|Вілейка (Вілека, Вілік, Вілек)]]''' | — | ''Wilico'' (''Willeke'', ''Willeca'', ''Willicho'') <br> Wilo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілян]]''' | — | ''Willana'' (''Willan'') <br> Wilo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілень|Вілень (Вілін)]]''' | — | ''Wilennus'' (''Willin'') <br> Wilo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілун|Вілун (Вілюн)]]''' | — | ''Wilun'' <br> Wilo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілянт]]''' | — | ''Wilant'' (''Willand'') <br> Wilo + -nd- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віляш|Віляш (Вілюш)]]''' | — | ''Willusch'' (''Vileša''{{Заўвага|name="Чэхія"}}, ''Willusius''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Wilasz''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Wilo + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільбут]]''' | [[Бутвіл]] | ''Willebut'' <br> Wilo + Boto (Buto) | ''Bauduilli'' <br> Bodo (Budo) + Wilo <br> Boto (Buto) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Вілгайла (імя)|Вілгайла (Вілігайла, Вілгал, Вільгела)]] | | ''Wilgils'' <br> Wilo + Gilo (< Gisel) <br> Wilo + Gailo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільгейда|Вільгейда (Вілейт)]]''' | | ''Williheid'' (''Wilhaidis'', ''Williheit'', ''Willet'') <br> Wilo + Heido (Haido) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільгерд|Вільгерд (Вільгард, Вільгерт)]]''' | [[Гердвіл]] | ''Vilgerd'' (''Wilgeard'', ''Vilgard'', ''Wilgert'') <br> Wilo + Gerd (Gardo) | Gerd + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільгет|Вільгет (Вільгат)]]''' | [[Гедзівіл]] | ''Wilgyth'' (''Wilgat'') <br> Wilo + Geda (Giddo) | Geda (Giddo) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільгод|Вільгод (Вількот)]]''' | [[Гудвіл]] | ''Willegod'' (''Wilgotus'', ''Willigut'') <br> Wilo + Gudo (Godo) | ''Góðvili'' <br> Gudo (Godo) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вільгельм|Вілім (Вілем, Вілям, Вільгельм)]]''' | | ''Willem'' (''Wilhelm'') <br> Wilo + Helmo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віляўд|Віляўд (Вілгалд, Вілеўд)]]''' | | ''Wiliaud'' (''Wilgaut'') <br> Wilo + Gaud <br> ''Villald'' <br> Wilo + Waldo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вількін|Вількін (Вількен)]]''' | [[Гінівіл (імя)|Гінівіл]] | ''Wilkin'' (''Wilken'', ''Willegin'') <br> Wilo + -kin <br> Wilo + Ginno | Ginno + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віліман|Віліман (Вілман, Вільман)]]''' | [[Манвіл]] | ''Wiliman'' (''Wilman'') <br> Wilo + Mann | Mann + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілімонт|Вілімонт (Вільмунт, Вільмонт)]]''' | [[Монтвіл]] | ''Wilmunt'' (''Villemont'', ''Wilmont'') <br> Wilo + Mund (Munt) | ''Muntwil'' <br> Mund (Munt) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вілят|Вілят (Віляд)]]''' | [[Ятвіл]] | ''Wiliatus'' (''Williad'') <br> Wilo + Joto <br> Wilo + Hatho (Adi) | ''Attavill'' <br> Hatho (Adi) + Wilo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вільда|Вільта (Вільда, Вільць, Вільдзь)]]''' | — | ''Wilto'' (''Wildo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вільцейка|Вільцейка (Вільдзека, Вільдзік)]]''' | — | ''Wildike'' <br> Wilto (Wildo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вілдзен|Вілдзен (Вілцен)]]''' | — | ''Vilden'' <br> Wilto (Wildo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вілтаўт|Вілтаўт (Вілталт)]]''' | [[Таўцівіл (імя)|Таўцівіл]] | ''Wiltolt'' <br> Wilto + Waldo (Walt) <br> ''Wilithuta'' <br> Wilo + Teudo (Teuth) | ''Waldowildis'' <br> Waldo + Wilto (Wildo) <br> ''Theudowills'' <br> Teudo (Taut) + Wilo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віна (імя)|Віна]]''' | — | ''Wino'' (''Weine'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінка|Вінка (Вініка)]]''' | — | ''Winke'' (''Winika'', ''Winicho'') <br> Wino + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінела|Вінела (Вінель)]]''' | — | ''Winela'' (''Winilo'') <br> Wino + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віняш|Віняш (Вінаш)]]''' | — | ''Winsch'' (''Wiensch'') <br> Wino + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінбор|Вінбор (Вінабер, Вімбар, Вімбэр)]]''' | [[Борвін|Борвін (Барвін)]] | ''Wimber'' <br> Wino + Baro <br> Wino + Bero | ''Barwin'' <br> Baro + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінаўд|Вінаўд (Вінальд, Віняўт)]]''' | | ''Winoldus'' (''Wineuald'', ''Winolt'', ''Winoud'') <br> Wino + Waldo <br> ''Winiaud'' <br> Wino + Gaud | ''Waldwin'' <br> Waldo + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінгер|Вінгер (Вінгір)]]''' | [[Гервін]] | ''Winger'' <br> Wino + Gero | ''Gerwin'' <br> Gero (Kero) + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінгіль]]''' | | ''Winigilo'' <br> Wino + Gilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінгольт]]''' | | ''Vingautr'' (''Winigaud'') <br> Wino + Gaudo (Gaut) <br> ''Wingolt'' <br> Wino + Goldo | ''Gautvin'' <br> Gaudo (Gaut) + Wino <br> ''Goldwine'' <br> Goldo + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінар|Вінар (Вінер)]]''' | | ''Winear'' (''Wiener'') <br> Wino + Heri (Hari) | ''Harwin'' <br> Heri (Hari) + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінарт]]''' | [[Эртвін]] | ''Winard'' (''Winhart'') <br> Wino + Hardt (Hart) | ''Hertwin'' <br> Hardt (Hart) + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінмот]]''' | | ''Winimod'' <br> Wino + Mot (Moda) | ''Motwin'' <br> Mot + Wino |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вінстаўт]]''' | | ''Winstalt'' <br> Wino + Stalto | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вінда (імя)|Вінда (Віндзь, Вінць, Вэнт)]]''' | — | ''Windo'' (''Wind'', ''Wint'', ''Went'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віндзейка|Віндзейка (Віндык)]]''' | — | ''Wendecke'' (''Wendico'') <br> Windo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вінтыла|Вінтыла (Вентыла, Віндул)]]''' | — | ''Wintila'' (''Wentilo'', ''Windilo'') <br> Windo (Wint) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вінтаўт]]''' | [[Таўтвін]] | ''Wintold'' <br> Windo + Waldo (Walt) <br> Wino + Teudo (Taut) | ''Teutwin'' <br> Teudo (Taut) + Wino |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віндэр|Віндэр (Вінтэр, Вінтар)]]''' | | ''Winder'' (''Windhere'', ''Winter'') <br> Windo + Heri | ''Hariovind'' <br> Heri (Hari) + Windo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вера (мужчынскае імя)|Вера (Вара)]]''' | | ''Wero'' (''Varo'') | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вярэйка|Вярэйка (Верыка, Варыка)]]''' | | ''Wericho'' (''Werica'', ''Waraco'') <br> Wero (Varo) + -k- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вірла|Вірла (Вэрела)]]''' | | ''Werle'' (''Warrell'') <br> Wero + -l- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вірбольт]]''' | | ''Werbold'' (''Virboldus'') <br> Wero + Bald (Boldt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вербут|Вербут (Вербат, Вэрбут, Варбут, Вірбут)]]''' | | ''Werboto'' (''Warboto'') <br> Wero (Varo) + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віргаўд]]''' | | ''Vergaut'' (''Werigoz''{{Заўвага|name="goz"}}) <br> Wero + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вергель|Вергель (Варгель, Вэргель, Віргель)]]''' | | ''Wargel'' <br> Wero (Varo) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Варгіра]]''' | | ''Warger'' <br> Wero (Varo) + Gero (Giro) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віргірд]]''' | | ''Wergerd'' (''Wirgardus'') <br> Wero + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вергут|Вергут (Варгуць, Веркут)]]''' | | ''Vergot'' <br> Wero + Gudo (Got) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вірконт|Вірконт (Вярконт, Варакунць)]]''' | | ''Wercund'' (''Wergund'', ''Warigundis'') <br> Wero (Varo) + Gunth (Cund) | ''Gunthivera'' <br> Gunth + Wero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вірмонт|Вірмонт (Вярмонт, Вэрэмунд)]]''' | | ''Vermunt'' (''Virmundis'', ''Veremund'') <br> Wero + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Верза|Верза (Вэрза, Верша)]]''' | — | ''Werzo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віршыла|Віршыла (Вяршыла, Верзэль, Вершэль, Вэрсэль, Вэрсула)]]''' | — | ''Werzel'' <br> Werzo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Вірсімунд]] | | Werzo + Mund | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віс|Віс (Вісь, Віж)]]''' | — | ''Wis'' (''Wiso'', ''Weise'', ''Waiso'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вішэка|Вішэка (Віска, Вішка, Вішэйка, Віжэйк, Вешка, Вяшэйка)]]''' | — | ''Wiseko'' (''Wischke'') <br> Wis + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Візіла (імя)|Вішэла (Вісель, Вісул, Віжэль, Весіла, Везела)]]''' | — | ''Wisilo'' (''Wizilo'', ''Wisel'', ''Wisulo'') <br> Wis + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісень|Вісень (Віжын, Вішын, Вішнь)]]''' | — | ''Wisen'' (''Wisin'') <br> Wis + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісун]]''' | — | ''Wisun'' <br> Wis + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вішынт|Вішынт (Высант)]]''' | — | ''Wisint'' (''Wisant'') <br> Wis + -nd- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісбар|Вісбар (Вісебар, Візбар, Віжбар, Вежбар)]]''' | | ''Wisbar'' <br> Wis + Baro | ''Barwis'' <br> Baro + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісівальд|Вісівальд (Вісевалод)]]''' | | ''Wiswald'' (''Wisewould'') <br> Wis + Waldo | ''Walvis'' <br> Waldo (Walt) + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісьвіда|Вісьвіда (Вішвід, Вісавід)]]''' | | ''Wisvida'' (''Wiswith'') <br> Wis + Wido | ''Widuis'' <br> Wido + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісьвіл|Вісьвіл (Весьвіл, Вішвіл)]]''' | | ''Uesuili'' <br> Wis + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Вісгайла|Вісгайла (Вісагайла, Візгайла, Візгела, Віжгайла)]] | | Wis + Gailo | ''Gelvisa'' (''Galoisus'') <br> Gailo (Gelo) + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісігаўд|Вісігаўд (Візгаўд, Візгаўт, Візгольд, Візкоўд)]]''' | | ''Wisogoz''{{Заўвага|name="goz"|У гэтай зафіксаванай у крыніцах форме адбыўся пераход gaud у goz (coz)<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. S. 609.</ref>}} <br> Wis + Gaud <br> ''Wisigold'' <br> Wis + Goldo | ''Gauduis'' <br> Gaud + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісігер|Вісігер (Вісгер, Візгер, Віскер, Віскар, Вішкер, Візгір)]]''' | | ''Wisger'' (''Uuisager'', ''Wiscar'', ''Weisker'') <br> Wis + Gero (Kero) | ''Gervisa'' <br> Gero + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісігерд (імя)|Вісігерд (Візгерд, Візгард, Візгерт, Вышгерд, Вісігірд, Візгірд, Вышгірт)]]''' | | ''Visigerd'' (''Wisgeard'', ''Wisigard'') <br> Wis + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісігін|Вісігін (Вісакін, Візкін, Вісеген, Візгін)]]''' | [[Гінівойша]] | ''Visekin'' (''Wissegen'', ''Wiseken'') <br> Wis + -kin <br> Wis + Ginno | ''Genuis'' <br> Ginno (Genno) + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Візгінт|Візгінт (Вісагінт, Высагінт, Віскінт)]] | | Wis + Gento | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісконт]]''' | | ''Wisgonda'' (''Wisagund'') <br> Wis + Gunth (Cund) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісад|Вісад (Вішад)]]''' | | ''Wisad'' (''Wisod'') <br> Wis + Hatho (Adi) <br> Wis + Schat (Sado) | ''Aduisus'' (''Hadvisa'') <br> Hatho (Adi) + Wis |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісман|Вісман (Вішман)]]''' | | ''Wisman'' <br> Wis + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Вісьміл]] | | Wis + Milo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вісімонт|Вісімонт (Вісімунт, Вісмунт, Візмунт, Вішмунт, Віжмонт, Вішмонт)]]''' | | ''Wisemund'' (''Wizmunt'') <br> Wis + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вішымут|Вішымут (Вісімот)]]''' | | ''Vismuot'' (''Wismoda'') <br> Wis + Mot (Muto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Віснар|Віснар (Візнэр, Вішнар, Вішнэр, Вішанар)]]''' | | ''Visnar'' (''Wisner'', ''Wisener'') <br> Wis + Noro | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віст|Віст (Вест, Вешт)]]''' | — | ''West'' (''Viste'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вістэла]]''' | — | ''Wistila'' <br> West (Viste) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Віштэнь|Віштэнь (Вайштэнь)]]''' | — | ''Wisten'' <br> West (Viste) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вештар|Вештар (Вэстэр, Вестр, Вістар, Віштар, Вэйштар)]]''' | | ''Vestarr'' (''Wistarius'') <br> West (Viste) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вештарт|Вештарт (Віштарт, Вістарт, Вестэрт, Вештард, Віштард, Вейстарт, Вейштарт, Войштарт)]]''' | | ''Westhard'' (''Guistardus'') <br> West (Viste) + Hardt (Hart) <br> ''Wistrud'' <br> Wis + Trudo (Trut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войша]]''' | — | ''Waiso'' (''Voysch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Woyscha''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> ''Weise'' (''Wiso'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войшка|Войшка (Вайска, Вейшэка, Вейсейка)]]''' | — | ''Weiske'' <br> Weise + -k- <br> | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вайшыла|Вайшыла (Вайшэль, Вэйшэль, Войшэль)]]''' | — | ''Weisel'' <br> Wiso (Waiso) + -l- <br> ''Woschel'' <br> Waiso (Voysch) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Войшын|Войшын (Войсін)]] | — | ''Vussin'' <br> Waiso (Voysch) + -n- <br> ''Wisin'' <br> Weise (Wiso) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Войшывід|Войшывід (Войшвід, Вэйшвід, Вайшвіта)]] | | ''Wisvida'' (''Wiswith'') <br> Weise (Wiso) + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Войшвіл (імя)|Войшвіл (Вошвіл, Вашвіла, Весьвіл)]] | | ''Uesuili'' <br> Weise (Wiso) + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вайсар]]''' | | ''Weiser'' <br> Weise (Wiso) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войсят]]''' | | ''Woyssath''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Woyschat''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Waiso (Voysch) + Hatho (Adi) <br> ''Wisad'' <br> Weise (Wiso) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Войшымунд|Войшымунд (Вайсмонт, Вэйсмант)]] | | ''Wasmundus'' <br> Waiso + Mund <br> ''Wisemund'' <br> Weise (Wiso) + Mund | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Войшнар|Войшнар (Вайснар, Вейшнар, Вэйшнэр, Вайшнар, Вашнар)]]''' | [[Нарывойша]] | ''Wießner'' <br> Weise (Wiso) + Noro | Noro + Voysch |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Войшалк (імя)|Войшалк (Вышалк)]] | | Waiso (Voysch) + Scalc (Schelck) <br> Weise (Wiso) + Helgi (Algo) | ''Alguis'' <br> Helgi (Algo) + Wiso |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Войштаўт|Войштаўт (Вештаўт, Выштальд, Вішталд, Вішталт)]] | | ''Westwalt'' <br> West + Waldo (Walt) <br> Waiso (Voysch) + Teudo (Taut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Война]]''' | — | ''Uuenna'' (''Wona'', ''Woyna''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> ''Wino'' (''Weine'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вайнейка|Вайнейка (Ванейка, Ваніка, Вайнэка)]]''' | — | ''Vunnico'' (''Wonnecke'') <br> Uuenna (Wona) + -k- <br> ''Weinecke'' <br> Wino (Weine) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Вайніла|Вайніла (Вайналь)]]''' | — | ''Weinel'' <br> Wino (Weine) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войніш|Войніш (Войнюш)]]''' | — | ''Weinisch'' <br> Wino (Weine) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войнар|Войнар (Вонар, Вайнэр, Вэйнэр, Вэйнар)]]''' | | ''Wunar'' (''Wuyner''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Woyner''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Woynar''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Uuenna (Wona) + Heri (Hari) <br> ''Weiner'' <br> Wino (Weine) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Войнат|Войнат (Войнад, Войнят)]]''' | | ''Voinot'' (''Wonat'') <br> Uuenna (Wona) + Joto <br> Uuenna (Wona) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Воланг]]''' | | ''Wolank'' <br> Wolo + Lango (Lancho) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Вольман]]''' | | ''Wolman'' (''Wolaman'') <br> Wolo + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гавейка]]''' | — | ''Gauke'' <br> Gawo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гавіла|Гавіла (Гавуль)]]''' | — | ''Gavilo'' (''Gaul'') <br> Gawo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гавень|Гавень (Гавін)]]''' | — | ''Gawin'' <br> Gawo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гаўвід]]''' | | ''Gauwida'' <br> Gawo + Wido | ''Widagauwo'' <br> Wido + Gawo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гаўгонт|Гаўгонт (Галігунт, Галігонт, Галгонт, Галконт, Гяўгунт)]]''' | | ''Gavigunt'' <br> Gawo + Gunth (Gondo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайла (імя)|Гайл (Гайль, Гейль, Гель)]]''' | — | ''Gailo'' (''Geilo'', ''Galo'', ''Gelo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гелейка|Гелейка (Галейка, Гелека, Галека, Гайліка, Галка)]]''' | — | ''Geleko'' (''Galleke'', ''Geilke'', ''Galke'') <br> Gailo (Gelo) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гейлін|Гейлін (Гайлін, Галін, Галень)]]''' | — | ''Gailin'' (''Geilin'', ''Galinno'') <br> Gailo (Galo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайлун|Гайлун (Гелун, Гелон)]]''' | — | ''Gelunus'' (''Galun'', ''Geluni'') <br> Gailo (Gelo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Галбута|Галбута (Гельбат, Гелбут, Келбут)]]''' | [[Бутгель]] | ''Galbot'' <br> Gailo (Galo) + Boto (Buto) | ''Baudugailus'' (''Baudigilus'') <br> Bodo (Budo) + Gailo (Gelo) <br> Boto (Buto) + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гелёлд|Гелёлд (Гелальд)]]''' | | ''Geloldus'' (''Gelald'', ''Geilolt'', ''Kelolt'') <br> Gailo (Gelo) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гальвід]]''' | [[Відзігайла]] | ''Gelvidis'' <br> Gailo (Gelo) + Wido | ''Widigelus'' (''Widigail'') <br> Wido + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гальвін|Гальвін (Гайльвін, Гельвін)]]''' | | ''Galvin'' (''Geilawina'', ''Gelwina'') <br> Gailo (Galo) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гальвірд]]''' | | ''Geilwird'' <br> Gailo (Galo) + Werta (Werdo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гельвіх|Гельвіх (Кельвік)]]''' | [[Вігайла (імя)|Вігайла]] | ''Geilwich'' (''Kelwihc'') <br> Gailo (Gelo) + Wigo | ''Wigelo'' <br> Wigo + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайлігін|Гайлігін (Келікін)]]''' | | ''Gelikin'' <br> Gailo (Gelo) + Ginno <br> Gailo (Gelo) + -kin | ''Gingel'' <br> Ginno + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гелігуд|Гелігуд (Гелгод, Гелгуд, Гелгут)]]''' | [[Гудзігал]] | ''Gelgod'' <br> Gailo (Gelo) + Guda (Godo) | ''Godegel'' <br> Guda (Godo) + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Галінт]]''' | | ''Galind'' (''Geilindis'') <br> Gailo (Galo) + Linto (Lindis) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайліман|Гайліман (Галеман, Гельман, Кельман)]]''' | [[Мангайла]] | ''Gailamanns'' (''Galiman'', ''Gelman'', ''Kalmannus'') <br> Gailo (Gelo) + Mann | ''Manigel'' <br> Mann + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайлімін|Гайлімін (Гальмін, Гельмін)]]''' | [[Мінігайла (імя)|Мінігайла]] | ''Geleminus'' (''Galmin'', ''Gaillemin'') <br> Gailo (Gelo) + Minno | ''Minigelus'' <br> Minno + Gailo (Gelo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Галімонт|Галімонт (Галімунт)]]''' | [[Мантыгайла (імя)|Мантыгайла]] | ''Galmund'' (''Geilmundus'', ''Gelmund'') <br> Gailo (Gelo) + Mund (Munt) | ''Montigel'' <br> Mund (Munt) + Gailo (Gelo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гала (імя)|Гала]]''' | — | ''Halo'' (''Helli'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Галека]]''' | — | ''Haleke'' (''Halika'') <br> Halo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Галень|Галень (Гален)]]''' | — | ''Hallen'' <br> Halo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Галабут|Галабут (Галабуд)]]''' | | ''Halboth'' (''Heliboto'') <br> Halo (Helli) + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гельман|Гельман (Гельмэн)]]''' | | ''Hallmann'' <br> Halo (Helli) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гальмонт]]''' | | ''Hallmund'' (''Helmunt'') <br> Halo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ганус (імя)|Ганус (Гануш)]]''' | — | ''Hanus'' (''Johannes'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гаст|Гаст (Гест, Каст, Гасьць, Гашт, Гесьць, Гешт, Кест, Гейст)]]''' | — | ''Gast'' (''Gest'', ''Cast'', ''Keast'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гасьцейка|Гасьцейка (Госьцік)]]''' | — | ''Gasticho'' (''Casticho'') <br> Gast (Cast) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гасьціла|Гастыла (Гастэла, Гастэль, Касьціла, Кастэль)]]''' | — | ''Gastila'' (''Gastel'', ''Kestilo'', ''Kastel'') <br> Gast + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кесьцень|Кесьцень (Касьцін, Гасьцін, Гаштын)]]''' | — | ''Kesten'' (''Castinus'', ''Gastin'') <br> Gast (Gest) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Кейстут (імя)|Кестут (Гестут, Кістут, Кейстут)]] | — | Gast (Keast) + -t- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Каштарт|Каштарт (Гастарт)]]''' | | ''Kastert'' (''Gastart'') <br> Gast (Cast) + Hardt (Hart) | ''Hartigast'' <br> Hardt (Hart) + Gast |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кестарт|Кестарт (Гестарт, Гестард, Гештарт, Кестэрт, Гейштарт)]]''' | | ''Gesterd'' (''Gisteard'') <br> Gast (Gest) + Hardt (Hart) <br> ''Gistrudis'' <br> Geso (Giso) + Trudo (Trut) | ''Thrudgis'' <br> Trudo (Trut) + Geso (Giso) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гестар|Гестар (Гестэра, Гештар, Гештэр, Гейштэр, Гейштар, Кестэр, Кейстар)]]''' | | ''Gester'' (''Gaster'', ''Caster'') <br> Gast (Gest) + Heri (Hari) | ''Herigast'' <br> Heri + Gast |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гаштольд (імя)|Гастаўд (Гашталт, Гаштольд, Каштаўт, Кашталт)]]''' | | ''Gastald'' (''Castald'', ''Gastaud'', ''Gastaut'') <br> Gast (Cast) + Waldo (Walt) <br> Gast (Cast) + Teudo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гестаўт|Гестаўт (Гесталт, Гішталт, Гешталд, Гешталт, Гештаўт, Кешталт, Кестаўт, Кістаўт, Гестаўд, Гештаўд, Гіштаўт, Гейстаўт, Кейстаўт)]]''' | | ''Gistald'' (''Gestold''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Gast (Gest) + Waldo (Walt) <br> Geso (Giso) + Teudo (Taut) | ''Teutgis'' <br> Teudo (Teuth) + Geso (Giso) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўд|Гаўт (Гаўда, Гаўдзь, Галд, Галдзь)]]''' | — | ''Gaudo'' (''Gauto'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдык|Гаўдык (Галдык, Гальдык, Калдык)]]''' | — | ''Gaudeck'' (''Gaudich'') <br> Gaudo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдзіла|Гаўдзіла (Гаўдэль, Гаўдзіль, Гальдзель)]]''' | — | ''Gaudila'' (''Gaudela'') <br> Gaudo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдзін|Гаўдзін (Голдзін)]]''' | — | ''Gaudin'' <br> Gaudo + -n-<br> ''Goldine'' <br> Goldo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдэш|Гаўдэш (Гольташ)]]''' | — | ''Gautsch'' <br> Gaudo + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўтоўт]]''' | | ''Gautald'' (''Gaudald'') <br> Gaudo (Gauto) + Waldo (Walt) | ''Waltgaud'' <br> Waldo (Walt) + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўтвід]]''' | | ''Gautwidus'' (''Gautvidr'') <br> Gaudo (Gauto) + Wido | ''Widegaud'' <br> Wido + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гоўдвік]]''' | | ''Goldwig'' <br> Gaudo + Wigo (Wic) <br> Goldo + Wigo (Wic) | ''Wihgoz''{{Заўвага|name="goz"}} <br> Wigo + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўтэр|Гаўтэр (Гоўтэр)]]''' | | ''Gauter'' <br> Gaudo + Heri | ''Herigaudis'' <br> Heri + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдземунда (імя)|Гаўдземунда (Гаўдмонт, Каўдмонт)]]''' | | ''Gaudemund'' <br> Gaudo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдэрых|Галтрык]]''' | | ''Gautrik'' (''Gautrikr'', ''Gaudericus'') <br> Gaudo (Gauto) + Rick <br> ''Goldric'' <br> Goldo + Rick | ''Richcoz''{{Заўвага|name="goz"}} <br> Rick (Rih) + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Гаўдрым]] | [[Рымгальд]] | Gaudo + Rim | ''Rimigaud'' <br> Rim + Gaudo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаўдрут|Гаўдрут (Каўтруд)]]''' | | ''Gautrude'' <br> Gaudo + Trudo (Drutus) | ''Trutgaudus'' <br> Trudo + Gaudo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Геда|Геда (Гет, Гіда, Гада)]]''' | — | ''Geda'' (''Geto'', ''Giddo'', ''Gaddo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзейка|Гедзейка (Гадзейка, Гедыка, Гедык, Гадыка)]]''' | — | ''Gedicke'' (''Gädecke'', ''Gedeco''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Geda (Gaddo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзель|Гедзель (Гадыла, Гідзель, Кіцела, Гаціла, Гатэль)]]''' | — | ''Gedel'' (''Gadilo'', ''Gitila'', ''Ketil'', ''Gattilo'', ''Gattel'', ''Catilo'') <br> Geda (Geto) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзень|Гедзень (Гедэн, Гадзін, Гедзін, Гецень, Гіцень)]]''' | — | ''Gedenus'' (''Gadinus'', ''Giddinus'', ''Getina'') <br> Geda (Giddo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Гедбуд|Гедбуд (Гедбод, Гедбут, Кедбут)]] | [[Будзікід (імя)|Будзікід]] | Geda + Bodo (Budo) | Bodo (Budo) + Geda (Giddo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гадаальд|Гідульт (Гідаўд, Гедаўд)]]''' | | ''Gidoldus'' (''Gedoaldus'') <br> Geda (Giddo) + Waldo (Walt) | ''Wealdgyth'' <br> Waldo + Geda (Giddo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гетаўт (імя)|Гетаўт (Геталт, Геталд, Гетальд, Гітаўт, Кетаўт, Гатаўт)]]''' | | ''Getoldus'' (''Ketold'', ''Cataudo'') <br> Geda (Geto) + Waldo (Walt) <br> Geda (Geto) + Teudo (Taut) | ''Theotgit'' <br> Teudo (Teuth) + Geda (Giddo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Гедзівід|Гедзівід (Кедзівід, Гетвід)]] | | Geda + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Гедзівіл|Гедзівіл (Гедвіл, Гетвіл, Гідвіл, Гадвіл, Кедвіл)]] | [[Вільгет]] | Geda (Giddo) + Wilo | ''Wilgyth'' <br> Wilo + Geda (Giddo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедвін]]''' | | ''Gedovin'' <br> Geda + Wino | ''Wynngeat'' <br> Wino + Geda |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гітэр|Гітэр (Гедэр, Гадэр, Гатар, Гедр, Гідр, Кецер, Кадэр)]]''' | | ''Getær'' (''Gader'', ''Gatharius'', ''Gidhari'') <br> Geda (Giddo) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гітарт|Гітарт (Гедарт, Гетарт, Кітарт)]]''' | | ''Gidheard'' (''Gạddert'') <br> Geda (Giddo) + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Гедыгольд|Гедыгоўд (Гедыгольд, Кедкаўд, Кедкольд)]] | | Geda + Gaudo <br> Geda + Goldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедгонт|Гедгонт (Гедконт, Кітконт)]]''' | | ''Gadagunti'' <br> Geda (Gaddo) + Gunth (Kunth) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзіман]]''' | | ''Gidman'' (''Gettman'') <br> Geda (Giddo) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедзімін (імя)|Гедзімін (Гідзімін, Гідамін, Гідмін, Кедзімен, Кедмін, Кідмін)]]''' | | ''Giddeminus'' <br> Geda (Giddo) + Minno | ''Mengede''{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Мэнгдэны|Менгеды (пазьней Мэнгдэны)|de|Mengden (Adelsgeschlecht)}} — [[Нямеччына|нямецкі]], пазьней [[Інфлянты|інфлянцкі]] шляхецкі род, які паходзіць з [[Вэстфалія|Вэстфаліі]]}} <br> Minno (Menno) + Geda |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гедмонт|Гедмонт (Кадзімонт, Гемонт)]]''' | | ''Gadamundus'' (''Gjetmund'', ''Gemundus'') <br> Geda (Gaddo) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гадарых|Гедрык]]''' | | ''Gedrich'' (''Gadric'') <br> Geda (Gaddo) + Rick (Rih) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гадзь|Гадзь (Гата, Ед, Едзь, Яд, Ядзь)]]''' | — | ''Hatho'' (''Had'', ''Hedo'', ''Adi'', ''Edo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Адзейка|Адзейка (Адзіка, Гадыка, Ядзейка, Ядзека, Ядык, Гадэйка)]]''' | — | ''Adecho'' (''Adika'', ''Chadico'', ''Edica'') <br> Hatho (Adi) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гаціла|Гаціла (Гадзіла, Адзель)]]''' | — | ''Hetilo'' (''Hadala'', ''Adela'') <br> Hatho (Adi) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ацень|Ацень (Едзін, Атэн)]]''' | — | ''Atten'' (''Edin'', ''Atin'') <br> Hatho (Adi) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ятаўт|Ятаўт (Атаўт, Гатаўт, Яталт, Яталд, Ятальд, Ядаўт, Ядальд)]]''' | [[Волдат]] | ''Atald'' (''Hathald'', ''Adalt'', ''Hadaud'') <br> Hatho (Had) + Waldo (Walt) | ''Waldad'' (''Walthad'') <br> Waldo (Walt) + Hatho (Had) <br> ''Teuthad'' <br> Teudo (Teuth) + Hatho (Had) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ятвід|Ятвід (Адвід, Едзівід, Гетвід)]]''' | | ''Atvid'' (''Adhuid'', ''Hadewidis'') <br> Hatho (Edo) + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ядвіга|Ядвіга (Ядовіг)]]''' | | ''Hadwig'' (''Hedwig'') <br> Hatho (Hedo) + Wigo | ''Wichad'' <br> Wigo (Wic) + Hatho (Hedo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ятвіл|Ятвіл (Ядвіл, Ядвіла, Едзівіл, Гадвіл)]]''' | [[Вілят]] | ''Attavill'' (''Adovila'') <br> Hatho (Adi) + Wilo | ''Wiliatus'' (''Williad'') <br> Wilo + Hatho (Adi) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ядгаўд]]''' | | ''Hadegaud'' (''Adegaudus'') <br> Hatho (Adi) + Gaudo | ''Gauthaus''{{Заўвага|У гэтай зафіксаванай у крыніцах форме адбыўся пераход had у haus)<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=gauthaus#v=snippet&q=gauthaus&f=false S. 617, 789].</ref>}} <br> Gaudo (Gaut) + Hatho |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ядгін]]''' | [[Гінят]] | ''Hettgen'' (''Hedicken'') <br> Hatho (Adi) + Ginno (Genno) | ''Genat'' (''Gennat'', ''Kynath'') <br> Ginno (Genno) + Hatho (Adi) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ядаг|Ядаг (Адаўг, Адаўк, Ядаўг, Ядаўк, Ядалг)]]''' | | ''Adago'' (''Adaco'') <br> Hatho (Adi) + Dago <br> Hatho (Adi) + Daugo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ядат|Ядат (Ядзят)]]''' | | ''Adat'' (''Adhad'') <br> Hatho (Adi) + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гадар|Гадар (Ядар, Атар)]]''' | | ''Hader'' (''Adar'', ''Hathari'') <br> Hatho (Had) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Атарт|Атарт (Етарт, Едэрт)]]''' | | ''Atard'' (''Adahart'') <br> Hatho (Adi) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гатман|Гатман (Гадман, Адаман, Атман, Адамэн)]]''' | | ''Hadoman'' (''Adiman'', ''Athiman'') <br> Hatho (Adi) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ятмонт|Ятмонт (Адамонт, Этмант)]]''' | | ''Etmunt'' (''Jatmund'', ''Adimondus'') <br> Hatho (Adi) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Атрант]]''' | | ''Aderando'' <br> Hatho (Adi) + Rando (Ranto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гейман]]''' | | ''Heyman'' (''Hayman'') <br> Haimo (Heimo) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Геймант|Геймант (Гаймунт)]]''' | | ''Haimund'' <br> Haimo (Heimo) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Генрых|Генрык]]''' | | ''Henric'' (''Heimirich'') <br> Haimo (Heimo) + Rick (Rih) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Індрых|Індрых (Індрык, Гендрык)]]''' | | ''Hindrich'' (''Heinrich'') <br> Haimo (Heimo) + Rick (Rih) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайд|Гайд (Гайда, Гейда, Гайдзь, Гайць, Кейда, Кейт)]]''' | — | ''Gaidus'' (''Gaido'', ''Geide'', ''Geith'', ''Keith'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайдэль|Гайдэль (Гейтыла)]]''' | — | ''Gaidel'' (''Geitel'') <br> Gaidus (Geith) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гейдзен|Гейдзен (Гайдзен, Гайдэн, Гайцен)]]''' | — | ''Gaidene'' (''Gaidinus'') <br> Gaidus (Geith) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гейдар|Гейдар (Гайдар)]]''' | | ''Gaidheri'' (''Geiter'') <br> Gaidus (Geith) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гейтарт|Гейтарт (Гайторт)]]''' | | ''Gaiterda'' <br> Gaidus (Geith) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гайдэман]]''' | | ''Geidemann'' <br> Gaidus + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гайда (імя)|Гайда (Гейда)]]''' | — | ''Heido'' (''Haido'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гайдэла|Гайдэла (Гайдэль)]]''' | — | ''Heidilo'' (''Heidel'') <br> Heido (Haido) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйтвід]]''' | | ''Heidvid'' <br> Heido + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйтгін|Эйтгін (Эйтыгін, Эйдыгін)]]''' | | ''Heitgin'' (''Heydekinus'') <br> Heido + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гейдмант|Гейдмант (Гейтмант, Эйдмант, Эйтмант)]]''' | | ''Heidmundus'' <br> Heido + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйдрыг|Эйдрыг (Эйдрык)]]''' | | ''Eidrich'' (''Heitrig'', ''Heidericus'') <br> Heido + Rick | ''Rihheid'' <br> Rick (Rih) + Heido |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Геза (імя)|Гез (Гіза, Гіжа, Гесь, Кезь, Кейза)]]''' | — | ''Geso'' (''Giso'', ''Keso'', ''Geiso'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Геска|Гесека (Геска, Гізік, Кізік, Кейзік)]]''' | — | ''Giesecke'' (''Geske'', ''Kiessig'') <br> Geso (Giso) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гізель|Гезела (Гізель, Кізіла, Кезела, Кізель)]]''' | — | ''Gesela'' (''Giesel'', ''Kisila'', ''Kisela'', ''Kiesel'') <br> Geso (Keso) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гізбэрт|Гізбэрт (Гізэбэрт, Гіжбэрт, Гісбарт)]]''' | | ''Gisbert'' (''Gisebert'') <br> Geso (Giso) + Bert | ''Berdegis'' <br> Bert + Geso (Giso) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Кезгайла|Кезгайла (Гезгайла)]] | | Geso (Keso) + Gailo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гішвід]]''' | | ''Gisoidis'' <br> Geso (Giso) + Wido | ''Widugis'' <br> Wido + Geso (Giso) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Гесьмін|Гесьмін (Кесьмін, Кісьмен)]] | | Geso (Keso) + Minno (Menno) <br> ''Gezman'' <br> Geso (Keso) + Mann | ''Minegis'' <br> Minno + Geso (Giso) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гезімунд (імя)|Гесмонт (Гісімунт, Гізымант, Гіжымант, Гейсімонт, Гейсмонт)]]''' | | ''Gesimund'' (''Gesmondo'', ''Gisimund'', ''Gismondus'') <br> Geso (Giso) + Mund (Munt) | ''Mundegis'' <br> Mund + Geso (Giso) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гес]]''' | — | ''Haso'' (''Hesa'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гасьмір]]''' | | ''Hasmar'' (''Hessemer'') <br> Haso (Hesa) + Mero (Maro) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гелда|Гелда (Гілда, Гелдзь, Гільдзь, Кілт)]]''' | — | ''Geldo'' (''Gildo'', ''Gilto'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гальтаўт|Гальтоўт (Гелдаўд, Гальтаўт, Гельтульд)]]''' | | ''Geltolt'' (''Galdualdus'') <br> Geldo + Waldo (Walt) | ''Waldgelt'' <br> Waldo + Geldo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ільць]]''' | — | ''Hilto'' (''Ildia'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гільцін|Гільцін (Ільдзін)]]''' | — | ''Hiltin'' (''Ildin'') <br> Hilto (Ildia) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ілбуць|Ілбуць (Ілбудзь, Ільбуць)]]''' | | ''Ilbuth'' (''Ilbodus'', ''Hiltiboto'') <br> Hilto + Boto (Buto) | ''Buothilt'' <br> Boto (Buto) + Hilto |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ілгут]]''' | | ''Illgut'' (''Hiltgudis'') <br> Hilto + Gudo (Guta) | ''Guthildis'' <br> Gudo (Guta) + Hilto |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гільтэр]]''' | | ''Hilder'' <br> Hilto + Heri | ''Erhilt'' <br> Heri + Hilto |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гельтман|Гельтман (Гільман, Ільман)]]''' | | ''Heltmann'' (''Hillmann'', ''Ilmann'') <br> Hilto + Mann | ''Manehildis'' <br> Mann + Hilto |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гіка]]''' | — | ''Hico'' (''Hiko'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гікель]]''' | — | ''Hiccila'' <br> Hico (Hiko) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінгіла|Гінгіла (Гінгела, Гінгала)]]''' | — | ''Gingel'' (''Gengel'') <br> Geng + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гента (імя)|Гінт (Гент, Генда)]]''' | — | ''Gento'' (''Gendo'', ''Gentt'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінцейка|Гінцейка (Гендэк, Гендзік, Гіндзіка)]]''' | — | ''Gendecke'' (''Gentke'') <br> Gento (Gendo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гентыла|Гентыла (Гендзела, Гіндзель, Гінтыла, Гінтэль)]]''' | — | ''Gentile'' (''Gendele'', ''Gindel'', ''Gentel'') <br> Gento (Gendo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінцін|Гінцін (Гендзін, Гінцень, Кінцен)]]''' | — | ''Genten'' (''Gendinus'') <br> Gento + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінтш|Гінтш (Гінч)]]''' | — | ''Gentsch'' <br> Gento + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінтаўт|Гінтаўт (Гінталт, Гінталд, Гентаўт, Кентаўт, Гантаўт, Кантаўт, Кінтаўт)]]''' | [[Таўцігін]] | ''Gentaltus'' (''Kentuald'', ''Gandualdus'', ''Candoaldo'') <br> Gento + Waldo (Walt) <br> Ginno (Genno) + Teudo (Taut) | ''Theudekin'' (''Deutgen'') <br> Teudo + Ginno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гінтэр|Гінтэр (Гентар, Гандар, Гінтар, Кентар)]]''' | | ''Genter'' (''Genther'', ''Gander'') <br> Gento + Heri (Hari) | ''Erigand'' <br> Heri + Gento (Gando) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кінтарт]]''' | | ''Genthardus'' (''Gentert'') <br> Gento + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гендырых (імя)|Гендрык (Гендрых, Гандрык)]]''' | | ''Gendricus'' (''Gendrich'', ''Gandaricus'') <br> Gento (Gendo) + Rick | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гера|Гера (Кер, Гіра)]]''' | — | ''Gero'' (''Kero'', ''Giro'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Герэйка|Герэйка (Герыка, Герка, Гірэйка, Кірэйка, Кірык)]]''' | — | ''Gerico'' (''Gerecke'', ''Kericho'', ''Kiereck'') <br> Gero (Kero) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Герыла|Герыла (Керыла, Керэль, Герла, Герэль, Геруль, Гірэла)]]''' | — | ''Gerilo'' (''Kerilo'', ''Kerelo'', ''Gerlo'') <br> Gero (Kero) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Герын|Герын (Гірын)]]''' | — | ''Gerin'' (''Girin'') <br> Gero (Giro) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Керун|Керун (Герун, Герон)]]''' | — | ''Keruni'' (''Gerun'', ''Geron'') <br> Gero (Kero) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Герута (імя)|Геруць (Геруд, Гаруць, Гіруць, Керут)]]''' | — | ''Geruthus'' (''Gerutha'') <br> Gero (Giro) + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Керш|Керш (Герш, Гірш, Геруш, Кірш)]]''' | — | ''Kiersch'' (''Giersch'', ''Gierasch'') <br> Gero (Kero) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гербут|Гербут (Гірбут, Гарбут, Кербут, Кірбут, Гірбуд, Гербудзь)]]''' | [[Бутгер]] | ''Gerboth'' (''Kerboto'', ''Gerbodo'', ''Garbutt'') <br> Gero (Kero) + Bodo (Budo) <br> Gero (Kero) + Boto (Buto) | ''Butger'' (''Botgerus'', ''Bodeger'') <br> Boto (Buto) + Gero <br> Bodo + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гервала]]''' | | ''Gerwala'' <br> Gero + Wal (Walo) | ''Walager'' <br> Wal (Walo) + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Геральд|Геральт (Гералт, Гералд, Геральд)]]''' | | ''Gerold'' (''Gerolt'') <br> Gero + Waldo (Walt) | ''Waldger'' <br> Waldo + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гервід|Гервід (Кірвід)]]''' | [[Відугер]] | ''Gerwid'' (''Gervidh'') <br> Gero + Wido | ''Wideger'' (''Widger'') <br> Wido + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кірвік|Кірвік (Гервік)]]''' | | ''Kerwic'' (''Gerwic'') <br> Gero (Kero) + Wigo (Wic) | ''Wicger'' <br> Wigo (Wic) + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гервіла|Гервіла (Гірвіл, Карвіл, Гервел)]]''' | | ''Gerwilo'' (''Garwilus'') <br> Gero (Giro) + Wilo | ''Vilgar'' <br> Wilo + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гервін|Гервін (Кервін, Гервен)]]''' | [[Вінгер]] | ''Gerwin'' (''Kerwin'', ''Girwin'', ''Gerwen'') <br> Gero (Kero) + Wino | ''Winger'' <br> Wido + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гервойна]]''' | | ''Geruuni'' <br> Gero + Uuenna (Wona) | ''Vunniger'' <br> Uuenna (Wona) + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гергард|Гіргарт]]''' | | ''Gerhard'' (''Girart'') <br> Gero (Giro) + Hardt (Hart) | ''Hartger'' <br> Hardt + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гер’ят|Гер’ят (Герат, Кір’ят)]]''' | | ''Gerath'' (''Gerjet'') <br> Gero + Hatho (Adi) <br> Gero + Joto | ''Hatger'' <br> Hatho + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Герод|Герод (Гірод)]]''' | [[Гродгар (імя)|Рутгер]] | ''Gaerod'' (''Girod'') <br> Gero + Hrodo (Roda) <br> Gero + Hatho | ''Rutger'' <br> Hrodo (Ruodo) + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Геркін|Геркін (Гіргін, Кіркін)]]''' | | ''Gerken'' (''Gerkinus'', ''Gergin'') <br> Gero (Kero) + -kin <br> Gero (Kero) + Ginno (Genno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Герконт|Герконт (Гіргонт, Гіркунт, Гірконт, Кірконт, Гірканд)]] | | Gero (Kero) + Gunth (Cund) | ''Cundker'' (''Gunngeir'') <br> Gunth (Cund) + Gero (Kero) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Керман (імя)|Керман (Герман, Гермэн)]]''' | | ''Kerman'' (''German'') <br> Gero (Kero) + Mann | ''Manger'' <br> Gero + Mann |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гермін|Гермін (Гірмін)]]''' | [[Мінгер]] | ''Germinus'' <br> Gero (Giro) + Minno | ''Minger'' <br> Minno (Menno) + Gero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Германт|Германт (Гермунд, Гермунт, Гірмунт, Гармонт, Кірмонт)]]''' | | ''Germont'' (''Germund'', ''Germunt'', ''Girmunt'', ''Garimund'', ''Kermunt'') <br> Gero (Giro) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Керстэн|Керстэн (Керстын, Карштэн, Герштан)]]''' | [[Стангір]] | ''Kersten'' (''Kerstin'', ''Karsten'', ''Girstano''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Gero (Kero) + Steina (Sten) | ''Staniger'' (''Stanker'') <br> Steina (Stean) + Gero (Giro) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Герстолт|Герстолт (Гірстолт, Герштаўт, Гірстоўт, Керстаўт)]] | | Gero (Giro) + Stalto | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гертруда|Гертруда (Гердруда)]]''' | | ''Gertrud'' (''Gerdrud'', ''Girtrudis'') <br> Gero + Trudo | ''Thrudger'' <br> Trudo + Gero |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гір|Гір (Гіра, Гары)]]''' | — | ''Heri'' (''Hiro'', ''Hari'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гірык]]''' | — | ''Hierica'' <br> Heri (Hiro) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гарыла (імя)|Гарыла (Герала, Гірыла)]]''' | — | ''Harilo'' (''Herilo'') <br> Heri (Hari) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гарын|Гарын (Гірын)]]''' | — | ''Herin'' <br> Heri (Hari) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гарыш|Гарыш (Гіраш)]]''' | — | ''Harisch'' (''Heresch''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Heri (Hari) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гарбут|Гарбут (Гарбот, Гербут, Ербут)]]''' | [[Бутар]] | ''Harboth'' (''Herbothe'') <br> Heri (Hari) + Boto (Buto) | ''Butter'' <br> Boto (Buto) + Heri (Hari) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гербэрт]]''' | | ''Herbert'' <br> Heri + Bert | ''Berther'' <br> Bert + Heri |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ірвіл]]''' | | ''Irvil'' (''Iruil'') <br> Heri (Hiro) + Wilo | ''Wileri'' <br> Wilo + Heri |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Герман (імя)|Герман (Гірман, Гарман, Гермен)]]''' | [[Манар]] | ''Hermann'' (''Hirimann'', ''Harimann'') <br> Heri (Hiro) + Mann | ''Manarius'' (''Manahari'') <br> Mann + Heri (Hari) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ермін|Ермін (Герамін)]]''' | | ''Ermin'' (''Hermina'') <br> Heri + Minno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ермант|Ермант (Германт, Эрмант)]]''' | | ''Eremund'' (''Herimont'') <br> Heri + Mund (Munt) | ''Munter'' <br> Mund (Mutn) + Heri |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ерандзь]]''' | [[Рандар]] | ''Herrand'' <br> Heri (Hari) + Rando (Ranto) <br> Heri (Hari) + -nd- | ''Randhere'' (''Ranthar'') <br> Rando + Heri (Hari) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Герда|Герд (Гард, Гірд, Гердзь, Гардзь, Герт)]]''' | — | ''Gerd'' (''Geard'', ''Gardo'', ''Gyrd'', ''Gert'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гердзейка|Гердзейка (Гардзейка, Гірдзейка, Гертык)]]''' | — | ''Gerdeka'' (''Gardeke'', ''Gertke'') <br> Gerd + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гердзіла|Гердзіла (Гардзіла, Гардзела, Гердзяла, Гардзель, Гердзель, Гірдыла)]]''' | — | ''Gardila'' (''Gerdele'', ''Gertil'') <br> Gerd (Gardo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гердзень (імя)|Гердзень (Гірдзен, Гардзінь, Гердзін)]]''' | — | ''Gerden''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Girden''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Garden'', ''Gardin'', ''Gerdin'') <br> Gerd (Gert) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гердун|Гердун (Гердзюн, Гірдзюн)]]''' | — | ''Gerdun'' (''Gartuni'') <br> Gerd (Gardo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гердут (імя)|Гердут (Кердут, Гердуць, Кердуць)]]''' | — | ''Kerdut'' (''Gardut'', ''Gardot'') <br> Gerd + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гертаўт|Гертаўт (Гортаўт, Гіртаўт, Кіртаўт)]]''' | | ''Gertoldus'' (''Kartold'') <br> Gerd (Gardo) + Waldo (Walt) | ''Waldigardis'' <br> Waldo + Gerd (Gardo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гірдзівід|Гірдзівід (Гірдвід, Кірдвід)]]''' | | ''Gyrdvid'' (''Gertwidus'') <br> Gerd (Gyrd) + Wido | ''Widgerd'' <br> Wido + Gerd |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Гердвіл|Гердвіл (Гертвіл, Гірдзівіл, Кірдвіл)]] | [[Вільгерд]] | Gerd + Wilo | ''Wilgeard'' (''Vilgard'') <br> Wilo + Gerd (Gardo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Гердвойна|Гердвойна (Гердвайнь, Гердвэйнь, Гірдвойна)]] | | ''Geardwine'' <br> Gerd + Wino (Weine) <br> Gerd + Uuenna (Wona) | ''Weingard'' <br> Wino (Weine) + Gerd (Gardo) <br> ''Vunnegart'' <br> Uuenna (Wona) + Gerd (Gardo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гірдзімонт|Гірдзімонт (Герцімонт, Кірдзімонт)]]''' | [[Мантыгерд (імя)|Мантыгерд]] | ''Gardmund'' (''Gertmund'') <br> Gerd (Gardo) + Mund (Munt) | ''Mundgerd'' <br> Mund + Gerd |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гардзь|Гардзь (Гарт, Арда)]]''' | — | ''Hardt'' (''Hart'', ''Ardo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гардэль|Гардэль (Гертэль, Эртэль)]]''' | — | ''Hardell'' (''Hertilo'', ''Ertel'') <br> Hardt (Hart) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гардзіна (імя)|Гардзіна (Гардына)]]''' | — | ''Hardin'' (''Herden'') <br> Hardt + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Артавід]]''' | [[Відарт]] | ''Hartvid'' <br> Hardt (Ardo) + Wido | ''Vidart'' <br> Wido + Hardt (Hart) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эртвін]]''' | [[Вінарт]] | ''Hertwin'' (''Artwin'') <br> Hardt (Ardo) + Wino | ''Winhart'' <br> Wino + Hardt |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гартман|Гартман (Гертман, Эртман, Эрдман)]]''' | | ''Hartman'' (''Hertman'', ''Ertman'', ''Erdmann'') <br> Hardt + Mann | ''Manhardt'' <br> Mann + Hardt |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гіба|Гіба (Геба, Кеба, Гейба)]]''' | — | ''Gibo'' (''Gebo'', ''Kebo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кібейка|Кібейка (Гебейка, Гібік)]]''' | — | ''Kibicho'' (''Gebecke'', ''Gibico'') <br> Gibo (Kebo) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кібель|Кібель (Гібэль, Гебель)]]''' | — | ''Kiebel'' (''Giebel'', ''Gebel'') <br> Gibo (Kebo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гібін|Гібін (Гебіна, Гебэн, Гібінь, Гібен, Кебень)]]''' | — | ''Gibin'' (''Gebino'', ''Gebeno'', ''Kebene'') <br> Gibo (Gebo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кібар|Кібар (Гібар, Кібір)]]''' | | ''Kiber'' (''Kebehere'', ''Gibahari'') <br> Gibo (Kebo) + Heri (Hiro) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кібарт|Кібарт (Кібэрт, Гібарт)]]''' | | ''Kibart'' (''Kibbert'', ''Gibert'') <br> Gibo (Kebo) + Bert <br> Gibo (Kebo) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гіў]]''' | — | ''Givo'' (''Gevo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гівейка]]''' | — | ''Givika'' (''Geuica'') <br> Givo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гівін|Гівін (Гівень)]]''' | — | ''Givin'' <br> Givo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гевалт|Гевалт (Гевалд, Гівалт)]]''' | | ''Gevald'' (''Givald'') <br> Givo (Gevo) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Геверт|Геверт (Гівэрт, Ківэрт)]]''' | | ''Gewert'' <br> Givo (Gevo) + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гіль (імя)|Гіль (Кіл)]]''' | — | ''Gilo'' (''Gill'', ''Kil'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гілейка|Гілейка (Гілік, Кілейка)]]''' | — | ''Gilleke'' <br> Gilo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гілін|Гілін (Гілінь, Гілень)]]''' | — | ''Gillin'' (''Gillen'', ''Killin'') <br> Gilo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кілбар]]''' | | ''Kilber'' (''Gilberia'') <br> Gilo (Kil) + Baro | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гілбут]]''' | | ''Gilbody'' <br> Gilo + Boto (Buto) <br> Gilo + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кільман]]''' | | ''Killman'' (''Gillman'') <br> Gilo (Kil) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гілімонт|Гілімонт (Гільмонт)]]''' | | ''Gilmondus'' (''Gilmont'', ''Gilimund'') <br> Gilo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гін|Гін (Гена, Кін, Кена, Кен, Гінь, Гень, Кінь)]]''' | — | ''Ginno'' (''Genno'', ''Gimmo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінейка|Гінейка (Гінка, Гінек, Генейка, Кінейка)]]''' | — | ''Gineke'' (''Genke'', ''Genike'') <br> Ginno (Genno) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Генела|Генела (Генель, Гінела, Гінель, Генуль, Кінель)]]''' | — | ''Genilo'' (''Genellus'', ''Ginolo'') <br> Ginno (Genno) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Генут|Генут (Генюта)]]''' | — | ''Genut'' (''Geniut'') <br> Ginno (Genno) + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кінюш|Кінюш (Генюш, Кінш, Гінюш)]]''' | — | ''Kinosz''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Gennisch'') <br> Ginno (Genno) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кімбар|Кімбар (Кімбэр, Гімбар, Гімбэр)]]''' | | ''Gimber'' (''Cimber'') <br> Ginno + Baro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кімбарт|Кімбарт (Кімбэрт, Генбарт)]]''' | | ''Gimbert'' <br> Ginno (Genno) + Bert <br> ''Kinbardus'' <br> Ginno (Genno) + Bardo (Barto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінібут|Гінібут (Генбут, Гінбут, Кінбут, Гембут, Гімбут)]]''' | | ''Genobod'' (''Genbaud'') <br> Ginno + Bodo (Budo) <br> Gino + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінеўт|Гінеўт (Гінэльд)]]''' | | ''Ginaldus'' (''Genald'', ''Genaud'') <br> Ginno (Genno) + Waldo (Walt) | ''Waldgina'' <br> Waldo + Ginno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гімольт]]''' | | ''Gemoldus'' (''Gimoldus''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Ginno (Gimmo) + Waldo (Walt) <br> Gemo + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Гінвід]] | [[Відзігін]] | Ginno + Wido | ''Widikin'' (''Wedigen'') <br> Wido + -kin <br> Wido + Ginno (Genno) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Гінівіл (імя)|Гінівіл (Кінвіл)]] | [[Вількін]] | Ginno + Wilo | ''Willikin'' (''Willegin'') <br> Wilo + -kin <br> Wilo + Ginno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінвін|Гінвін (Кінвін)]]''' | | ''Genuinus'' (''Kinewin'') <br> Ginno (Genno) + Wino | ''Winneken'' <br> Wino + Ginno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Генавэфа|Генавіфа (Генавэва)]]''' | | ''Genovefa'' <br> Ginno (Genno) + Vivo (*Weif) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Гінівойша]] | [[Вісігін]] | ''Genuis'' <br> Ginno (Genno) + Weise (Wiso) <br> Ginno + Waiso (Voysch) | ''Visekin'' <br> Wiso + Ginno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінят|Гінят (Генат, Гінат, Кінат, Кінят)]]''' | [[Ядгін]] | ''Genat'' (''Gennat'', ''Kynath'') <br> Ginno (Genno) + Hatho (Adi) <br> ''Genniod'' <br> Ginno (Genno) + Audo (Oto) | ''Hettgen'' (''Hedicken'') <br> Hatho (Adi) + Ginno (Genno) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кінэр|Кінэр (Кінер, Кінар)]]''' | | ''Kiener'' (''Ginerius'', ''Gener'') <br> Ginno (Genno) + Heri | ''Herekin'' <br> Heri + Ginno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кінэрт|Кінэрт (Кенарт, Генэрт)]]''' | | ''Kinnert'' (''Ginart'', ''Genard'') <br> Ginno (Genno) + Hardt (Hart) | ''Hartgen'' <br> Hardt (Hart) + Ginno (Genno) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кінконт|Генконт (Кінконт)]]''' | | ''Gengundis'' (''Genegondis'') <br> Ginno (Genno) + Gunth (Cund) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гіман|Гіман (Кіман, Геман, Кеман)]]''' | | ''Gimiman'' (''Kinman'') <br> Ginno (Gimmo) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кімін|Кімін (Гімін)]]''' | | ''Gimmin'' <br> Ginno (Gimmo) + Minno <br> Ginno (Gimmo) + -n- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кімант|Кімант (Гімант, Кімунд, Кімунт)]]''' | | ''Kymund'' (''Ginmund'', ''Kinmonth'') <br> Ginno + Mund (Munt) <br> Gemo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гінет]]''' | | ''Genet'' (''Gennett'', ''Ginetta'') <br> Ginno (Genno) + Nieth | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гендрута|Гендрута (Гендруда, Гентруда, Гентрута, Кендрута)]]''' | | ''Genedrudis'' (''Gintrudis'') <br> Ginno (Genno) + Trudo (Trut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гога|Гога (Гок)]]''' | — | ''Gogo'' (''Goki'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гогель|Гогель (Гугель, Кугель)]]''' | — | ''Goggilo'' (''Kugelo'') <br> Gogo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Грода|Грот (Гродзь, Род, Руд, Родзь)]]''' | — | ''Hrodo'' (''Roda'', ''Ruodo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рудзейка|Рудзейка (Родзейка, Рудзека, Родзіка, Рудзік)]]''' | — | ''Ruadicho'' (''Rodicho'', ''Hruodicho'', ''Rudek'') <br> Hrodo (Ruodo) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рудзіла|Рудзіла (Рудзель, Родзель, Рудаль)]]''' | — | ''Rudila'' (''Rudela'', ''Hrodilo'', ''Ruadalo'') <br> Hrodo (Ruodo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Родэлін]]''' | — | ''Rothelin'' (''Hrodelin'') <br> Hrodo (Roda) + lin | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Родзень|Родзень (Рудзін, Рудзень, Рутэн)]]''' | — | ''Roden'' (''Rudin'', ''Ruethen'', ''Hrodin'') <br> Hrodo (Roda) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рудаш|Рудаш (Рудзеш, Рудзіш)]]''' | — | ''Rudusch'' (''Rudeš''{{Заўвага||name="Чэхія"}}, ''Rudiš''{{Заўвага||name="Чэхія"}}, ''Rutsch'') <br> Hrodo (Ruodo) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рудаўт|Рудаўт (Рудалт, Ротаўт)]]''' | | ''Rudolt'' (''Roudaut'', ''Rotaldus'', ''Rotaudus'', ''Hrotold'') <br> Hrodo (Ruodo) + Waldo (Walt) <br> Hrodo (Ruodo) + Teudo (Taut) | ''Theotrod'' <br> Teudo (Teuth) + Hrodo (Roda) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гродвіл|Гродвіл (Родвіл, Рудзівіл)]]''' | | ''Hrodwil'' (''Rudwill'') <br> Hrodo (Ruodo) + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гродгаўд (імя)|Рогаўд (Рогаўт)]]''' | | ''Rogaudus'' (''Hrodgaud'', ''Rotgaud'') <br> Hrodo (Roda) + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гродгар (імя)|Рутгер (Рудкір, Рукір)]]''' | [[Герод]] | ''Rutger'' (''Rudker'', ''Rucker'') <br> Hrodo (Ruodo) + Gero (Kero) | ''Gaerod'' (''Girod'') <br> Gero + Hrodo (Roda) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рудэр|Рудэр (Рутэр)]]''' | | ''Ruder'' (''Hroadhar'', ''Grotchar'') <br> Hrodo (Ruodo) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Родаман|Родаман (Рудаман, Рудман, Рудамань)]]''' | | ''Rodoman'' (''Roudman'', ''Hrodman'') <br> Hrodo (Roda) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Градзімонт|Градзімонт (Радмонт)]]''' | | ''Hrodmunt'' (''Rodmundus'', ''Rodomonte'') <br> Hrodo (Roda) + Mund (Munt) <br> ''Grodmundus'' | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гуда (імя)|Гут (Гуд, Гудзь, Гот, Года, Годзь)]]''' | — | ''Gudo'' (''Guta'', ''Got'', ''Godo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гудзейка|Гудзейка (Гудзіка, Гудзека, Гадзейка, Годыка, Гатыка, Кудзейка)]]''' | — | ''Gudecke'' (''Gudike'', ''Godeko'', ''Godica'', ''Gutthica'', ''Kudicke'') <br> Gudo (Guta) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гудзіла|Гудзіла (Гадзіла, Годэль, Гутэль)]]''' | — | ''Gudila'' (''Godila'', ''Godel'', ''Güttel'') <br> Gudo (Guta) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гудан|Гудан (Годун, Гудон)]]''' | — | ''Godan'' (''Godun'') <br> Gudo (Godo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гудзін|Гудзін (Гудзень, Годын, Гоцін, Гуцін)]]''' | — | ''Gudin'' (''Godenus'', ''Godin'', ''Gutin'') <br> Gudo (Guta) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Готаўт|Готаўт (Готалт, Гутаўт, Гутальт, Гутальд, Годаўт)]]''' | | ''Gotolt'' (''Gotaldus'', ''Godaut'') <br> Gudo (Godo) + Waldo (Walt) <br> Gudo (Godo) + Tuedo (Taut) | ''Waltgudis'' <br> Waldo (Walt) + Gudo <br> ''Theudeguto'' (''Theudigota'') <br> Teudo + Gudo (Guta) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Годвайн]]''' | | ''Gottwein'' (''Gutwein'') <br> Gudo (Godo) + Wino (Weine) <br> Gudo (Godo) + Uuenna (Wona) | ''Wunigodo'' <br> Uuenna (Wona) + Gudo (Godo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гудвіл|Гудвіл (Гудзьвіл, Годвіль, Гадвіла)]]''' | [[Вільгод]] | ''Góðvili'' (''Goedwil'', ''Goteswillo'') <br> Gudo (Godo) + Wilo | ''Willegod'' (''Willigut'') <br> Wilo + Gudo (Godo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гутвін|Гутвін (Годвін)]]''' | | ''Gutvinus'' (''Guduin'', ''Godoinus'') <br> Gudo (Guta) + Wino | ''Wingot'' <br> Wino + Gudo (Godo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гудзігал]]''' | [[Гелігуд]] | ''Godegel'' <br> Guda (Godo) + Gailo (Gelo) | ''Gelgod'' <br> Gailo (Gelo) + Guda (Godo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гутгер]]''' | | ''Gutgerius'' (''Cuotker'') <br> Gudo (Guta) + Gero (Kero) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гудзігерд|Гудзігерд (Гудгерд, Годгерд)]]''' | | ''Gudegerdus'' (''Godegardus'', ''Gudhgärdh'') <br> Gudo (Godo) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Готгін|Готгін (Годкін, Гудгін)]]''' | | ''Göttgen'' (''Gotichin'', ''Godekin'', ''Goedgen'') <br> Gudo (Guta) + -kin <br> Gudo (Guta) + Ginno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гутар|Гутар (Гутэр, Гудар, Гудэр, Готэр, Гудр, Кудэр, Кутар)]]''' | | ''Guter'' (''Guder'', ''Guther'', ''Gutthar'', ''Gotter'', ''Kuder'', ''Kutter'') <br> Gudo (Guta) + Heri (Hari) | ''Herrguth'' <br> Heri + Gudo (Guta) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Готарт|Готарт (Готард)]]''' | | ''Gotard'' (''Gottert'', ''Godhard'') <br> Gudo (Godo) + Hardt (Hart) <br> ''Gotrudis'' <br> Gudo (Godo) + Trudo (Trut) | ''Hardgot'' <br> Hardt (Hart) + Gudo (Godo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Глеб]]''' | | ''Goteleib'' (''Gudleifr'', ''Gottlieb'') <br> Gudo (Godo) + Leifi (Laybo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Готліб|Готліб (Годліб)]]''' | | ''Gottlieb'' (''Goteleib'') <br> Gudo (Godo) + Leifi (Laybo) <br> ''Gottlieb'' (''Gudilub'', ''Gudeliva'') <br> Gudo (Got) + Lubo (Libo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гудман|Гудман (Гутман, Годман)]]''' | [[Мангуд]] | ''Gudman'' (''Guotman'', ''Godman'') <br> Gudo (Godo) + Mann | ''Mangod'' <br> Mann + Gudo (Godo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гудымін|Гудымін (Гудмін)]]''' | [[Мінгуд]] | ''Goudemen'' (''Gudmen'') <br> Gudo + Minno (Menno) | ''Mengodus'' <br> Minno (Menno) + Gudo (Godo) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гудмунд|Готмант]]''' | | ''Gutmunt'' (''Godmont'', ''Gotmundus'') <br> Gudo (Got) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Косман]]''' | | ''Cosman'' (''Gossmann'') <br> Guso (Goza) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Гошмант]]''' | | ''Gosmundus'' (''Gusimund'') <br> Guso (Goza) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гунт|Гунд (Гунда, Гунта, Кунда, Гонда, Конда, Конт, Конць, Кондзь)]]''' | — | ''Gunth'' (''Gundo'', ''Gondo'', ''Cund'', ''Kunth'', ''Contus'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Канцейка|Канцейка (Кандыка, Кундзік, Кунцік)]]''' | — | ''Cunthicho'' (''Cundicho'') <br> Gunth (Kunth) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кантэль|Кантэль (Гундзіла, Гунтуль)]]''' | — | ''Kuntilo'' (''Gundila'', ''Guntulo'', ''Gontella'') <br> Gunth (Kunth) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Контын|Контын (Кондзін, Кундзін, Гондын, Гунтын, Гундзін)]]''' | — | ''Cundin'' (''Contina'', ''Guntin'', ''Gundin'') <br> Gunth (Kunth) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Контун]]''' | — | ''Cunduni'' (''Gunduni'') <br> Gunth (Kunth) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Контуш|Контуш (Кунтыш, Кунтуш)]]''' | — | ''Cundisch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Gondish'') <br> Gunth (Kunth) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Контаўт (імя)|Контаўт (Гонтаўт, Конталт, Кунтаўт, Кунталт)]]''' | | ''Contaldus'' (''Gontald'', ''Gontaut'') <br> Gunth (Cund) + Waldo (Walt) <br> Gunth (Cund) + Teudo (Taut) <br> Cono + Teudo (Taut) | ''Waldegundis'' <br> Waldo + Gunth <br> ''Teutgundis'' <br> Teudo (Teuth) + Gunth |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кандбут]]''' | | ''Gundbuth'' (''Gundboto'') <br> Gunth (Kunth) + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Контвід]]''' | | ''Gunduidis'' <br> Gunth (Kunth) + Wido | ''Widegundis'' <br> Wido + Gunth |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кантыгерд]]''' | | ''Cundigart'' (''Guntegardis'') <br> Gunth (Kunth) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гунтэр|Гунтар (Гундар, Гонтар, Кунтэр, Контэр, Контар)]]''' | | ''Guntar'' (''Gundar'', ''Gontar'', ''Kunter'', ''Konter'', ''Contari'') <br> Gunth (Kunth) + Heri (Hari) | ''Harigundis'' <br> Heri (Hari) + Gunth (Gundo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кантмін|Кантмін (Гонтмін)]]''' | | ''Cundomenus'' <br> Gunth (Kunth) + Minno (Menno) | ''Menegundia'' <br> Minno (Menno) + Gunth |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гумонт]]''' | | ''Gummund'' (''Guntamund'', ''Cummunt'') <br> Gunth + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кандрат|Кандрат (Кундрат, Контрад, Контрат)]]''' | | ''Conttrat'' (''Kundrat'', ''Gundarat'') <br> Gunth (Kunth) + Rado (Rato) | ''Ratcunda'' <br> Rado (Rato) + Gunth (Kunth) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гундэрык (імя)|Кондрыка (Кандрыка)]]''' | [[Рыконт]] | ''Condricus'' (''Gunderic'') <br> Gunth (Kunth) + Rick <br> ''Candericus'' (''Gandaricus'') <br> Gento (Gando) + Rick | ''Rihcund'' <br> Rick (Rih) + Gunth (Kunth) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кантрым]]''' | [[Рымконт]] | ''Gondarim'' <br> Gunth (Kunth) + Rim | ''Rimigundus'' <br> Rim + Gunth (Gundo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кантрыт]]''' | | ''Guntarith'' <br> Gunth (Kunth) + Rido | ''Riidgunt'' <br> Rido + Gunth |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гундыслаў]]''' | | ''Gundisalv'' <br> Gunth (Gundo) + Aluo <br> Gunth (Gundo) + Salvo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дабейка]]''' | — | ''Dabicho'' <br> Dabo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дабела|Дабела (Дабіла, Дабіль, Дабель)]]''' | — | ''Dabila'' <br> Dabo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дань|Дань (Дан)]]''' | — | ''Dano'' (''Denno'', ''Dann'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Данейка|Данейка (Даніка, Дэнэка, Дэнейка)]]''' | — | ''Danica'' (''Denecke'') <br> Dano (Denno) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Данюш|Данюш (Даніш)]]''' | — | ''Danisch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Danis''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Dano + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дзенгель|Дзенгель (Дзінгель, Дзінгайла, Дангель, Дангела)]]''' | | ''Dengel'' (''Dingela'') <br> Dano (Denno) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Данар|Данар (Данэр, Дэнэр)]]''' | | ''Danhari'' (''Danner'', ''Denner'') <br> Dano + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Доўнарт]]''' | | ''Dannert'' (''Dännart'') <br> Dano + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Данкель]]''' | — | ''Danckel'' (''Danchilo'') <br> Danco + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дамуль|Дамуль (Дамель)]]''' | — | ''Damulo'' (''Damilo'') <br> Dammo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўга|Даўга (Дава, Доўг, Доўк)]]''' | — | ''Daugo'' (''Davo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Давейка|Давейка (Давіка)]]''' | — | ''Davico'' <br> Daugo (Davo) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўгіла|Даўгіла (Дагіла, Догель)]]''' | — | ''Dagila'' (''Dahilo'', ''Degel'') <br> Daugo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўбор|Даўбор (Даўбар, Даўбэр, Даўбір, Доўбэр, Дабар, Даўпар)]]''' | | ''Dauber'' (''Deuber'', ''Daber'') <br> Daugo (Davo) + Baro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўбарт|Даўбарт (Даберт, Дэбэрт)]]''' | | ''Daubert'' <br> Daugo (Davo) + Bert | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Давіл|Давіл (Тавіл)]]''' | | ''Davila'' (''Dauwila'', ''Tauili'') <br> Daugo (Davo) + Wilo <br> Daugo (Davo) + -l- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Давірд|Давірд (Тавірд)]]''' | | ''Daverdt'' <br> Daugo (Davo) + Werta (Werdo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Давінь]]''' | | ''Dawin'' (''Dauwin'') <br> Daugo (Davo) + Wino <br> Daugo (Davo) + -n- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Давойна|Давойна (Дэвойна, Дэвэйна, Давэйна, Давэйн, Давойн)]]''' | | ''Dewein'' <br> Daugo (Davo) + Wino (Weine) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўгайла|Даўгайла (Дагала)]]''' | | ''Dagalo'' (''Dægel'') <br> Daugo (Davo) + Gailo (Galo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўгер|Даўгер (Даўер)]]''' | | ''Dauharjis'' (''Dauer'', ''Daherr'') <br> Daugo (Davo) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўгерд (імя)|Даўгерд (Даўгард, Даўгірд, Дагірд)]]''' | | ''Daugaard'' <br> Daugo (Davo) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўгод|Даўгод (Дагут, Даўгот, Даўгут)]]''' | | ''Dagott'' <br> Daugo (Davo) + Gudo (Got) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўгоўд|Даўгоўд (Доўгаўд, Даўгольд)]]''' | | ''Dagaud'' <br> Daugo (Davo) + Gaudo <br> Daugo (Davo) + Goldo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўгін|Даўгін (Даўкен, Даўген, Далгін)]]''' | | ''Dagin'' (''Dawkin'') <br> Daugo (Davo) + Ginno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Даўгінт|Даўгінт (Даўкінт, Даўгінд)]] | | Daugo (Davo) + Gento (Gendo) <br> Daugo (Davo) + Kindo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўконт|Даўконт (Даўгонт, Даўкант, Дэкант, Даўкунт)]]''' | | ''Dagant'' (''Dachant'') <br> Daugo (Davo) + Gunth (Kunth) <br> Dago + Gento | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Даўлюд|Даўлюд (Даўлід)]] | | Daugo (Davo) + Luido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўмен|Даўмен (Даўман, Даўмін, Доўман)]]''' | [[Міндоўг (імя)|Міндаў]] | ''Dauman'' (''Daman'') <br> Daugo (Davo) + Mann <br> Daugo (Davo) + Minno (Menno) | ''Mindach'' <br> Minno + Daugo (Davo) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўмонт (імя)|Даўмонт (Даўмонд, Даўмунд, Даўмунт, Дамунт, Дамонт, Домунд)]]''' | | ''Damondus'' (''Damundus'') <br> Daugo (Davo) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Доўнар (імя)|Доўнар (Доўнэр, Дохнар)]]''' | | ''Douwner''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Daugo (Davo) + Noro (Nero) <br> ''Dæghnar'' <br> Dago + Noro (Nero) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Даўспрунг (імя)|Даўспрунг]] | | Daugo (Davo) + Spranco | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Даўят (імя)|Даўят (Даўют, Тавят)]]''' | | ''Dowyatt'' (''Daviato'') <br> Daugo (Davo) + Joto (Juto) <br> Daugo (Davo) + Hatho (Adi) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дака (імя)|Дака (Дага)]]''' | — | ''Dago'' (''Dacco'', ''Taggo'', ''Daia'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дагейка|Дагейка (Дакейка)]]''' | — | ''Dageke'' (''Dagiko'') <br> Dago (Dacco) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дакіла|Дакіла (Дакель)]]''' | — | ''Dacilo'' (''Dacilus'', ''Dagilo'') <br> Dago (Dacco) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дайль]]''' | — | ''Daila'' <br> Dago (Daia) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дакінь|Дакінь (Дэген, Тагін)]]''' | — | ''Dacinus'' (''Daginus'', ''Taginus'') <br> Dago (Taggo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дакварда]]''' | | ''Dagward'' <br> Dago (Dacco) + Wardo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дагела|Дагела (Дагель, Дагайль)]]''' | | ''Dagela'' <br> Dago + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дэймонт|Дэймонт (Даймонт)]]''' | | ''Deimund'' (''Daymont'') <br> Dago (Daia) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дэйна]]''' | — | ''Deina'' (''Dagena'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дайнар|Дайнар (Дайнэр, Дэйнар, Дэйнэр)]]''' | | ''Deiner'' (''Degenher'') <br> Deina (Dagena) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дыдэла|Дыдэла (Дэдэла)]]''' | — | ''Dedela'' (''Dedila'') <br> Dedo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дорг (імя)|Дорг (Драга, Драка)]]''' | — | ''Drogo'' (''Drago'', ''Draco'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даргіла|Даргіла (Драгіл, Драгул, Даргель)]]''' | — | ''Drogila'' (''Drogulus'') <br> Drogo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Доргень|Доргень (Доргін)]]''' | — | ''Drogen'' (''Drogin'') <br> Drogo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Даргвойн|Даргвойн (Даргвайн)]] | | ''Dragwin'' <br> Drogo (Drago) + Wino (Weine) <br> Drogo + Uuenna (Wona) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Драгат|Драгат (Даргаць)]]''' | | ''Drogat'' <br> Drogo + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дзір|Дзір (Дыра, Тыр)]]''' | — | ''Diehr'' (''Dioro'', ''Tier'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дзярэйка|Дзярэйка (Дзерык, Дэрэк, Церэйка, Цірык)]]''' | — | ''Diericke'' <br> Diehr + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тырэль|Тырэль (Цірыль, Тырыла)]]''' | — | ''Tyrell'' <br> Diehr (Tier) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тырун|Тырун (Цірун)]]''' | — | ''Teoruni'' <br> Diehr (Tier) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тырыш|Тырыш (Дэрэш, Дэрш)]]''' | — | ''Thiersch'' (''Dirisch'', ''Dirsche'') <br> Diehr (Tier) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дырбут|Дырбут (Дзербут, Цірбут)]]''' | | ''Direbode'' <br> Diehr + Boto (Buto) <br> Diehr + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тырольдзь]]''' | | ''Tirold'' (''Deorwald'') <br> Diehr (Tier) + Waldo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дэрвін|Дэрвін (Дзеравін, Дырвін, Дэрвінь, Дарвінь)]]''' | | ''Derwin'' (''Direwine'', ''Deorwine'') <br> Diehr + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дзірман|Дзірман (Дырымен, Дзерман, Цірман, Дзірамін)]]''' | | ''Dierman'' (''Deormann'', ''Direman'', ''Derman'', ''Tiermann'') <br> Diehr + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дзірмант|Дзірмант (Дырманд, Дзірмунт, Дырмунт, Дзермант, Цірмонт)]]''' | | ''Dyrmond'' (''Diermunt'', ''Deormund'', ''Tiermunt'') <br> Diehr (Dioro) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дзерамер|Дзерамер (Дэрамэр)]]''' | | ''Diormerus'' (''Deormar'', ''Teormar'') <br> Diehr (Dioro) + Mero | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дырмот]]''' | | ''Dyrmodh'' (''Deormod'') <br> Diehr (Dioro) + Mot (Moda) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Дзірсун]] | | Diehr + Suno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дуніла]]''' | — | ''Dunila'' <br> Duno + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дывіла]]''' | — | ''Divilo'' <br> Deiwe + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Іва]]''' | — | ''Ivo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ібут]]''' | | ''Ibodus'' <br> Ivo + Boto (Buto) <br> Ivo + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Івар]]''' | | ''Ivar'' <br> Ivo + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ідзель]]''' | — | ''Idela'' (''Idilo'') <br> Ido + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Інга|Інка]]''' | — | ''Ingo'' (''Incho'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Інгіль]]''' | — | ''Ingilo'' <br> Ingo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Імбар|Імбар (Імбэр)]]''' | | ''Imbor'' (''Imber'', ''Ingeborg'', ''Ingeburg'') <br> Ingo (Incho) + Burga | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ігар]]''' | | ''Inchar'' <br> Ingo (Incho) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Інгела|Інгела (Інгель)]]''' | | ''Ingeila'' (''Ingel'') <br> Ingo + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйса|Эйса (Іса, Іза, Ейса)]]''' | — | ''Iso'' (''Heyse'', ''Eyse'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ізбут|Ізбут (Есбут, Эйсбут)]]''' | | ''Isbodus'' <br> Iso + Bodo (Budo) <br> Iso + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ісавін]]''' | | ''Isovin'' <br> Iso + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ісад]]''' | | ''Isada'' <br> Iso + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ішман|Ішман (Ізман, Ісаман)]]''' | | ''Issmann'' (''Isaman'') <br> Iso + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйсман|Эйсман (Айсман, Эйсыман)]]''' | | ''Eismann'' (''Eisemann'') <br> Iso (Eisen) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ізмунт|Ізмунт (Ісмант, Ішмант)]]''' | | ''Ismund'' (''Isimund'', ''Isemund'') <br> Iso + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйсімонт|Эйсімонт (Эйсмант, Эйсмунт, Эйсмунд, Айсмант)]]''' | | ''Eismund'' (''Eisenmund'') <br> Iso (Eisen) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кагель]]''' | — | ''Cagel'' (''Kagel'', ''Cagilo'') <br> Caco (Kage) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Каз|Каз (Казь, Гась)]]''' | — | ''Cazo'' (''Kas'', ''Gazo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Казека|Казека (Казейка, Казіка)]]''' | — | ''Kaseke'' <br> Cazo (Kas) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Казіль|Казіль (Казела, Гасель)]]''' | — | ''Cazilo'' <br> Cazo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Казімер|Казімер (Казмар, Казьмер, Казімір)]]''' | | ''Gazmar'' (''Gasmarus'') <br> Cazo (Gazo) + Mero (Maro) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кор|Кор (Кара, Кар)]]''' | — | ''Caro'' (''Kárr'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Карэйка (імя)|Карэйка (Карэка)]]''' | — | ''Kareke'' <br> Caro + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Карыла|Карыла (Карэла)]]''' | — | ''Karila'' <br> Caro + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Карыбут (імя)|Карыбут (Карыбот, Корбут, Карбот, Корбат, Карабут)]]''' | | ''Coributh''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Karbot''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Korbot''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Caro + Boto (Buto) <br> ''Karibaudis'' <br> Caro + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Карвіна (імя)|Карвіна (Карвін, Корвін)]]''' | | ''Caruin'' <br> Caro + Wino | ''Vinicar'' <br> Wino + Caro |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Карыгайла (імя)|Карыгайла]]''' | | ''Kargil'' <br> Caro + Gilo <br> ''Corgal''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Caro + Gailo (Galo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Каргоўд|Каргоўд (Каргоўт)]]''' | | ''Caragolt'' <br> Caro + Goldo <br> Caro + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Караман (імя)|Караман (Карман)]]''' | | ''Karaman'' (''Caroman'', ''Carman'') <br> Caro + Mann | ''Manakari'' <br> Mann + Caro |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кармін (імя)|Кармін]]''' | | ''Carmin'' (''Karmin'') <br> Caro + Minno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Карымонт|Карымонт (Карымунт, Кармонт)]]''' | | ''Caromond'' (''Karmunt'', ''Kárimundr'') <br> Caro + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Карыят (імя)|Карыят]]''' | | ''Cariatto'' <br> Caro + Joto <br> Caro + Hatho (Adi) | ''Jutcar'' <br> Joto (Juto) + Caro |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кароль (імя)|Кароль (Карэль, Караль)]]''' | — | ''Carolus'' (''Carellus'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кінда]]''' | — | ''Kindo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кінціла|Кінціла (Кіндзель)]]''' | — | ''Kintilo'' (''Kindel'') <br> Kindo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Кінцібут]] | | Kindo + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Кінцівіл]] | | Kindo + Wilo | ''Willekind'' <br> Wilo + Kindo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кіндэр]]''' | | ''Kinder'' (''Kinter'') <br> Kindo + Heri | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кляўз|Кляўз (Кляўзь, Кляўс, Кляўш)]]''' | — | ''Klaus'' (''Nikolaus'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Кляўзгайла]] | | Klaus + Gailo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Кома (імя)|Кома]]''' | — | ''Como'' (''Gumo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Куміла|Куміла (Гумель, Комель, Кумель)]]''' | — | ''Comela'' (''Gumila'') <br> Como (Gumo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Камонт|Камонт (Комант)]]''' | | ''Comont'' <br> Como + Mund (Munt) <br> ''Camund'' <br> Camo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кона|Кона (Куна, Кун)]]''' | — | ''Cono'' (''Cuno'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кунейка|Кунейка (Кунік, Канейка, Коніка)]]''' | — | ''Kuniko'' (''Chunico'', ''Kunecke'', ''Konneke'') <br> Cono (Cuno) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Куніла|Куніла (Кунела)]]''' | — | ''Chunulo'' (''Künel'') <br> Cono (Cuno) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кунаш|Кунаш (Конаш)]]''' | — | ''Kühnsch'' (''Kunosch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Konosz''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Cono (Cuno) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Конвід]] | | Cono + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Канвіл|Канвіл (Кунвіл)]]''' | | ''Convilus'' (''Convilius''){{Заўвага|Імя Convilius можа быць супольным для [[кельты|кельтаў]] і [[германцы|германцаў]] — як і імя [[Радзівіл (імя)|Ratwilius]]<ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (fin), le nom de Radziwill // Revue internationale d’onomastique. Nr. 4, 1964. P. 281—292.</ref>}} <br> Cono (Cuno) + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Канігайла|Канігайла (Кунгель, Кунігель, Конгіл, Конкайл)]]''' | | ''Congallus'' (''Cungelus'', ''Kunigil'', ''Kunigel'') <br> Cono (Cuno) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Конгенд]] | | Cono + Gento | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Конгер]]''' | | ''Kunger'' <br> Cono (Cuno) + Gero | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кангерд|Кангерд (Конгірд)]]''' | | ''Cunigard'' <br> Cono (Cuno) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кунат|Кунат (Конат)]]''' | | ''Kunat'' <br> Cono + Hatho (Adi) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Конер]]''' | | ''Koner'' (''Cunari'') <br> Cono (Cuno) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Конарт|Конарт (Конерт, Кунэрт)]]''' | | ''Konert'' (''Kunert'', ''Conard'') <br> Cono (Cuno) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Конрад|Конрад (Конрат, Кунрад, Кунрат)]]''' | | ''Konrad'' (''Conrat'', ''Cunrad'', ''Cunrat'') <br> Cono (Cuno) + Rado | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Кондрут]]''' | | ''Cundrud'' <br> Cono (Cuno) + Trudo (Drutus) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Левік|Левік (Лявейка, Леўка)]]''' | — | ''Leuico'' (''Leweke'') <br> Leuo + -k- |— |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Левальд|Левальд (Левальт)]]''' | | ''Lewald'' (''Lewolt'') <br> Leuo + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Леварт|Леварт (Левард)]]''' | | ''Levard'' <br> Leuo + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Леанард|Ленарт (Леанард, Ленард, Лінард, Лейнард, Лейнарт, Лейнэрт)]]''' | | ''Leonard'' (''Lennart'', ''Linard'') <br> Leon + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Легарт]]''' | | ''Legart'' (''Legard'') <br> Laico (Lecke) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лідэла]]''' | — | ''Ledila'' <br> Ledus (Leto) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Летаўт]]''' | | ''Letald'' (''Letold'', ''Letaudus'') <br> Ledus (Leto) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ліба]]''' | — | ''Libo'' <br> ''Lubo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лібэка|Лібэка (Лібіка, Лібік)]]''' | — | ''Libicho'' (''Libike'') <br> Libo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лібель]]''' | — | ''Libila'' <br> Libo + -l- <br> Lubo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лібельт]]''' | | ''Libolt'' <br> Libo + Waldo (Walt) <br> Lubo + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лібэр]]''' | | ''Liberi'' (''Libheri'') <br> Libo + Heri <br> Lubo + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лінда|Лінда (Ленць)]]''' | — | ''Lindis'' (''Linto'', ''Lend'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ліндзік|Ліндзік (Ліндзейка)]]''' | — | ''Lindicke'' (''Lindecke'') <br> Lindis + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ліндзін]]''' | — | ''Lendinus'' <br> Lindis (Lend) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лода|Лода (Лота, Лёда, Лёт, Лоць)]]''' | — | ''Lodo'' (''Lotto'', ''Lott'', ''Chlodio'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лодзейка|Лодзейка (Лодыка, Лодзік, Лоцейка)]]''' | — | ''Hlodico'' (''Lotichius'') <br> Lodo (Chlodio) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лобарт]]''' | | ''Lobert'' (''Chlodobert'') <br> Lodo (Chlodio) + Bert | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лодальд]]''' | | ''Lodoald'' (''Chlodoald'') <br> Lodo (Chlodio) + Waldo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Хлёдвіг|Лодвік (Людвік, Людзьвік)]]''' | | ''Lodwich'' (''Chlodwig'') <br> Lodo (Chlodio) + Wigo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лодвін|Лодвін (Лотвін)]]''' | | ''Lodwin'' (''Hlotwin'') <br> Lodo (Chlodio) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лодар|Лодар (Лотар)]]''' | | ''Loder'' (''Lotar'', ''Lodhari'') <br> Lodo + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Люб|Люб (Люба)]]''' | — | ''Lubo'' (''Liuba'', ''Leubo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Любейка|Любейка (Любіка)]]''' | — | ''Lubbeke'' (''Liubbecha'', ''Lubbiko'') <br> Lubo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Любель (імя)|Любель]]''' | — | ''Liubilo'' (''Liebel'') <br> Lubo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Любень|Любень]]''' | — | ''Luben'' (''Lubin'') <br> Lubo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Любш]]''' | — | ''Lubisch'' <br> Lubo + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Любар (імя)|Любар (Любэр)]]''' | | ''Luber'' <br> Lubo + Heri (Hari) | ''Erliub'' <br> Heri + Lubo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Любарт (імя)|Любарт (Любэрт, Люпарт, Лібарт, Лібэрт)]]''' | | ''Lubert'' (''Lubart'', ''Lupert''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Lubo + Bert <br> ''Liubhart'' (''Liebert'') <br> Lubo + Hardt (Hart) <br> ''Liubardus'' <br> Lubo + Bardo (Barto) | ''Beretliub'' <br> Bert + Lubo <br> ''Hartlib'' <br> Hardt (Hart) + Lubo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лют|Лют (Люд)]]''' | — | ''Liudo'' (''Liuto'', ''Liut'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Людыка (імя)|Лютык (Людзіка, Людыка, Лідзейка, Лідака)]]''' | — | ''Ludica'' (''Liuticha'', ''Liedecke'') <br> Liudo (Liut) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Людан]]''' | — | ''Liudan'' <br> Liudo + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Людзень|Людзень (Лютын)]]''' | — | ''Luden'' (''Liutin'', ''Liudin'') <br> Liudo (Liut) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лютвін|Лютвін (Людвін)]]''' | | ''Liutwin'' (''Liuduin'', ''Litwin'') <br> Liudo + Wino | ''Winiliut'' <br> Wino + Liudo (Liut) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Літавор|Лютувер (Лютвар, Людвэр, Літавор, Літавар, Лювер)]]''' | | ''Liutwar'' (''Liutward'', ''Litwart'') <br> Liudo + Wardo (Warto) <br> ''Leudovera'' (''Litwara'') <br> Liudo + Wero (Varo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лютгарда|Людгарда]]''' | | ''Leutgardis'' (''Liudgerda'') <br> Liudo + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лютэр (імя)|Лютар (Лютэр, Людар, Людэр, Літэр)]]''' | | ''Liuthar'' (''Liuter'', ''Liudar'', ''Liuder'', ''Litterius'') <br> Liudo (Liut) + Heri (Hari) | ''Herileut'' <br> Heri + Liudo (Liut) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Людкен]]''' | | ''Lüdken'' (''Luidikin'', ''Lütgen'') <br> Liudo + -kin <br> Liudo + Ginno (Genno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Людміна]]''' | | ''Ludzmin''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Liudo + Minno <br> ''Liudman'' <br> Liudo + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Люмонт|Люмонт (Лімонт, Лемант, Людамонт)]]''' | | ''Liumunt'' (''Limund'', ''Lemond'', ''Ludimunt'') <br> Liudo (Liut) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лянга|Лянга (Лянг, Лянк)]]''' | — | ''Lango'' (''Lang'', ''Lanck'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лангін|Лангін (Ленгін)]]''' | — | ''Langin'' (''Lengin'') <br> Lango + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лонгвін|Лангвін (Лонгвін, Лугвен)]]''' | | ''Langwin'' (''Langevin'') <br> Lango + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Лянгерд|Лянгерд (Лянгерд, Лянгерт, Лангерт, Лянгірдзь)]]''' | | ''Langarda'' (''Longard'') <br> Lango + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Лянгмін]] | | Lango + Minno <br> ''Langman'' <br> Lango + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лянда|Лянда (Ланта, Ляндзь)]]''' | — | ''Lando'' (''Lanto'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лянтэла]]''' | — | ''Landel'' (''Lendel'') <br> Lando (Lanto) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ландзіна|Ландзіна (Ляндзіна)]]''' | — | ''Landina'' <br> Lando + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Лямбэрт|Лямпэрт (Лямпарт, Лямбэрт, Лемберт)]]''' | | ''Lampert'' (''Lambert'') <br> Lando (Lanto) + Bert | ''Bertlanda'' <br> Bert + Lando |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мага]]''' | — | ''Mago'' (''Maco'', ''Megi'', ''Meco'', ''Meio'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Магейка]]''' | — | ''Mageyke'' (''Magico'') <br> Mago + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Макула|Макула (Мегіла, Макела, Макель, Мекель, Мікель)]]''' | — | ''Maccula'' (''Megilo'', ''Mackel'', ''Meckel'') <br> Mago (Maco) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мейла|Мейла (Мэйла, Майла)]]''' | — | ''Meilo'' (''Meil'') <br> Mago (Meio) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Магін|Магін (Мегін)]]''' | — | ''Magin'' (''Megin'') <br> Mago (Megi) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Магун]]''' | — | ''Maguno'' (''Magonus'') <br> Mago + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Магель|Магель (Мегаль, Магаль, Магала, Магайла)]]''' | | ''Megel'' (''Megele'') <br> Mago (Megi) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Магер]]''' | | ''Mager'' (''Magher'') <br> Mago + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Максьвіта]]''' | | ''Meguswind'' (''Mehsuint'') <br> Mago (Maco) + Suint (Suitha) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Маж|Маж (Маза, Мас, Маз, Мась, Меж, Мезь)]]''' | — | ''Mazo'' (''Mezo'', ''Maas'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мажэйка (імя)|Мажэйка (Мазейка, Мазека, Мажэка, Мажыка, Мяжэйка)]]''' | — | ''Mazecha'' (''Mazika'') <br> Mazo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мажэла|Мажэла (Мазала, Мазель, Масіль, Мазуль, Мяжала)]]''' | — | ''Mazela'' (''Mazola'', ''Massall'', ''Massul'', ''Massila'') <br> Mazo (Maas) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мазан|Мазан (Мажан)]]''' | — | ''Massana'' <br> Mazo (Maas) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мазен]]''' | — | ''Massen'' <br> Mazo (Maas) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Масанд|Масанд (Масэнд)]]''' | — | ''Masenda'' <br> Mazo (Maas) + -nd- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Межгел|Межгел (Мазгіль, Мезгель, Мазгел)]]''' | | ''Mesgilo'' <br> Mazo (Mezo) + Gilo (Gill) <br> Masgo (Meske) + -l- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Мажырым|Мажырым (Мажрым, Мазрым)]] | | Mazo + Rim | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мала]]''' | — | ''Malo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Малейка|Малейка (Маліка)]]''' | — | ''Malicho'' <br> Malo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мальвід|Мальвід (Мальвіт)]]''' | | ''Malwida'' <br> Malo + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Малгуд]]''' | | ''Maalgodus'' <br> Malo + Gudo (Godo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мамейка]]''' | — | ''Mamecho'' <br> Mamo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Маміла|Маміла (Мамель, Мамуль)]]''' | — | ''Mamila'' <br> Mamo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ман|Ман (Мань)]]''' | — | ''Mann'' (''Manno'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Манейка|Манейка (Маніка, Манік)]]''' | — | ''Manniko'' (''Mannecho'') <br> Mann + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Маніла (імя)|Маніла (Маніль, Манель)]]''' | — | ''Manila'' (''Mannila'', ''Mannel'') <br> Mann + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Манівід|Манівід (Манвід)]]''' | [[Відзіман]] | ''Manvidus'' <br> Mann + Wido | ''Widiman'' <br> Wido + Mann |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Манвіл|Манвіл (Манівіл)]] | [[Віліман]] | Mann + Wilo | ''Wiliman'' (''Wilman'') <br> Wilo + Mann |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Манівін]]''' | | ''Manewine'' (''Manwine'') <br> Wino + Mann | ''Winiman'' <br> Mann + Wino |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мангайла|Мангайла (Мангейла, Мангель, Манкель)]]''' | [[Гайліман]] | ''Manigel'' (''Mangella'', ''Mangel'', ''Mankel'') <br> Mann + Gailo (Gelo) | ''Gailamanns'' <br> Mann + Gailo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Манігерд|Манігерд (Манігірд, Мангірд, Манкірд)]]''' | | ''Manegardus'' (''Mangerðr'') <br> Mann + Gerd (Gardo) | ''Gartmann'' <br> Gerd (Gardo) + Mann |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мангін|Мангін (Манкін, Манген)]]''' | | ''Mannikin'' <br> Mann + -kin <br> Mann + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мангуд|Мангуд (Мангут)]]''' | [[Гудман]] | ''Mangod'' (''Mangut'') <br> Mann + Gudo (Godo) | ''Guotman'' <br> Gudo + Mann |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Манар]]''' | [[Герман (імя)|Герман]] | ''Manarius'' (''Manahari'') <br> Mann + Heri (Hari) | ''Hermann'' (''Harimann'') <br> Heri (Hiro) + Mann |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Манят|Манят (Манат)]]''' | | ''Mannato'' <br> Mann + Joto <br> Mann + Hatho (Adi) | ''Hadoman'' <br> Hatho (Adi) + Mann |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мантур|Мантур (Мінтур)]]''' | | ''Mandur'' (''Mandor'') <br> Mann + Torro | ''Tormann'' <br> Torro + Mann |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Міркель|Міркель (Мэркель, Мэрхель, Мархіль)]]''' | — | ''Merkil'' (''Merkel'', ''Marchilo'') <br> Marcho + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Маркальд]]''' | | ''Marcold'' (''Marcald'') <br> Marcho + Waldo | ''Valadamarca'' <br> Waldo + Marcho |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Маргер]]''' | | ''Margger'' <br> Marcho + Ger | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Март (імя)|Март (Мерт)]]''' | — | ''Marti'' (''Mardo'', ''Merti'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Марціла|Марціла (Мартэла)]]''' | — | ''Martilo'' <br> Marti + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мардвін (імя)|Мардвін (Мортвін)]]''' | | ''Martoin'' (''Merduwinus'') <br> Marti (Mardo) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Маста|Маста (Масьць, Машт, Міст)]]''' | — | ''Masto'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Масьціла|Масьціла (Мастала, Масталь, Мастэль)]]''' | — | ''Mastilo'' (''Mastalo'', ''Mastal'') <br> Masto + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Масьцін]]''' | — | ''Mastin'' <br> Masto + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мастаўт|Мастаўт (Масталт, Машталт, Маштаўт, Мештаўт, Мішталт, Міштаўт)]]''' | | ''Mastoaldus'' <br> Masto + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Масьцівіл|Масьцівіл (Маствіл, Моствіл)]] | | Masto + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мат (імя)|Мат (Меда)]]''' | — | ''Matto'' (''Mado'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мадзейка|Мадзейка (Мадзека, Мядзейка, Мэдыка, Медзіка, Мацейка)]]''' | — | ''Madacho'' (''Mädecke'', ''Maticke'') <br> Matto (Mado) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Медзел|Медзел (Медзіла, Маціль)]]''' | — | ''Mädel'' (''Meddil'', ''Medulo'', ''Madelo'') <br> Matto (Mado) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Медзін|Медзін (Медзень, Мэдын)]]''' | — | ''Meddin'' (''Medden'') <br> Matto (Mado) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Матывік]]''' | | ''Matouigius'' (''Mathwig'', ''Medovicus'') <br> Matto (Mado) + Wigo (Wic) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Медвін]]''' | | ''Medwinus'' (''Matuvin'') <br> Matto (Mado) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Матар]]''' | | ''Matter'' (''Mather'') <br> Matto + Heri (Hari) | ''Herimat''<br> Heri + Matto |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Медгін|Медгін (Метгін, Медакін)]]''' | | ''Matgen'' <br> Matto (Mado) + -kin <br> Matto (Mado) + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Медрык|Медрык (Метрык, Матрык, Мітрык)]]''' | | ''Mederic'' (''Mēdrīc'', ''Metrick'', ''Mathrich'') <br> Matto (Mado) + Rick (Rih) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Магон]]''' | — | ''Magonus'' (''Maganus'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мэйн|Мэйн (Майн, Мейн, Мейнь)]]''' | — | ''Meyn'' (''Megin'', ''Meino'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мэйнэль|Мэйнэль (Майнэль)]]''' | — | ''Meynell'' <br> Meyn + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мейнуш]]''' | — | ''Mejnuš''{{Заўвага|name="Чэхія"}} (''Majnuš''{{Заўвага|name="Чэхія"}}) <br> Meyn + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мэйнар|Мэйнар (Майнар)]]''' | | ''Meinar'' <br> Meyn + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мэйнарт|Мэйнарт (Мэйнард, Мейнарт, Мэйнэрт, Мейнард, Майнарт, Майнард)]]''' | | ''Meinart'' (''Meynard'') <br> Meyn + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Міл (імя)|Міл (Міла, Міль, Мель)]]''' | — | ''Milo'' (''Melus'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мілейка|Мілейка (Міліка, Мілека, Мелека)]]''' | — | ''Milleke'' (''Milike'', ''Melleko'') <br> Milo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мілен|Мілен (Мелін, Мэлін, Мелен, Мелень, Мілень, Мілін)]]''' | — | ''Mellen'' (''Melin'') <br> Milo (Melus) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мельбут|Мельбут (Мільбут)]]''' | | ''Melbodo'' (''Mellobod'', ''Mellobaud'') <br> Milo (Melus) + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мільвід|Мільвід (Мельвід)]]''' | | ''Melvid'' (''Melewidis'') <br> Milo (Melus) + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мілар]]''' | | ''Milehar'' <br> Milo + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мелкід|Мелкід (Мільгед, Мільгет)]]''' | | ''Meligedius'' <br> Milo (Melus) + Geda (Giddo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мілкін|Мілкін (Мелькін, Мількен, Мільгін)]]''' | | ''Millikin'' <br> Milo (Melus) + Ginno <br> Milo + -kin | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мільконт|Мільконт (Мелькунт)]]''' | | ''Milgunt'' <br> Milo + Gunth (Kunth) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Мільмонт|Мільмонт (Мэльмонт, Мільмунт)]] | | Milo + Mund (Munt) <br> ''Malmund'' <br> Malo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мілят|Мілят (Мілёт, Мялюта)]]''' | | ''Milliot'' (''Melot'') <br> Milo (Melus) + Joto (Juto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мін|Мін (Мен, Мінь, Мень)]]''' | — | ''Minno'' (''Menno'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінейка (імя)|Мінейка (Мініка, Мінка, Менейка, Меніка)]]''' | — | ''Minnico'' (''Meniko'') <br> Minno (Menno) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінела|Мінела (Меніль, Менюл)]]''' | — | ''Mennel'' (''Minel'', ''Minnul'') <br> Minno (Menno) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Мінялк|Мінялк (Міналг, Мінаўг, Мінэльг, Менелк)]] | [[Альгмін]] | Minno + Helgi (Alko) | Helgi (Algo) + Minno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінбут]]''' | [[Бутмін]] | ''Menbodo'' <br> Minno (Menno) + Bodo (Budo) <br> Minno + Boto (Buto) | ''Butmen'' <br> Boto (Buto) + Minno <br> ''Budmyn'' <br> Bodo (Budo) + Minno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінаўт|Мінаўт (Міналт, Міналта, Меналта)]]''' | | ''Minolt'' (''Minaut'', ''Menalt'') <br> Minno + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінвід|Мінвід (Мінвіт, Менвід)]]''' | [[Відзімін (імя)|Відзімін]] | ''Minuit'' <br> Minno + Wido <br> ''Meginwid'' <br> Meyn (Megin) + Wido | Wido + Minno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінігайла (імя)|Мінігайла (Мінгель, Мэнгель, Мэнгела)]]''' | [[Гайлімін]] | ''Minigelus'' (''Mengel'') <br> Minno (Menno) + Gailo (Gelo) | ''Geleminus'' <br> Gailo (Gelo) + Minno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінгіла]]''' | | ''Mengilo'' (''Menkilo'') <br> Minno (Menno) + Gilo | ''Gilmin'' (''Gilmen'') <br> Gilo + Minno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінгер]]''' | [[Гермін]] | ''Minger'' (''Menger'') <br> Minno (Menno) + Gero | ''Germinus'' <br> Gero (Giro) + Minno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінгірд]]''' | | ''Mingard'' <br> Minno + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінігаўд|Мінігаўд (Менгаўд, Мінгоўд, Менькоўт)]]''' | | ''Menegald'' (''Minegolt'') <br> Minno (Menno) + Goldo <br> ''Menigaut'' <br> Minno (Menno) + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінгін|Мінгін (Мінген, Менгін, Мэнкін)]]''' | | ''Mennigen'' (''Mennikin'', ''Minchin'') <br> Minno (Menno) + -kin <br> Minno (Menno) + Ginno (Genno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінгуд|Мінгуд (Мінгот)]]''' | [[Гудымін]] | ''Mengodus'' (''Mengotus'') <br> Minno (Menno) + Gudo (Godo) | ''Goudemen'' <br> Gudo + Minno (Menno) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінар|Мінар (Мінэр)]]''' | | ''Minar'' (''Miner'') <br> Minno (Menno) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінард|Менарт (Мінарт, Мінард)]]''' | | ''Mennert'' (''Minart'', ''Minard'') <br> Minno (Menno) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Міндоўг (імя)|Міндаў (Міндоўг, Міндак, Міндаг, Мендак, Мендаг, Мэндаг, Мэндах)]]''' | [[Даўмен]] | ''Mindach'' (''Mendoch'') <br> Minno (Menno) + Daugo (Davo) <br> Meyn + Dago | ''Dauman'' <br> Daugo (Davo) + Mann <br> Daugo (Davo) + Minno (Menno) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінконт]]''' | [[Кантмін]] | ''Menegundia'' <br> Minno (Menno) + Gunth (Kunth) | ''Cundomenus'' <br> Gunth (Kunth) + Minno (Menno) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Мінімонт|Мінімонт (Мінімунд, Мінімунт)]] | [[Мантымін]] | Minno + Mund (Munt) <br> ''Maginmund'' <br> Meyn (Megin) + Mund (Munt) | Mund (Munt) + Minno |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мінят|Мінят (Мінют)]]''' | | ''Miniatus'' <br> Minno + Joto (Juto) <br> Minno + Hatho (Adi) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінда|Мінда (Мінта, Мента, Манта)]]''' | — | ''Manto'' (''Mende'', ''Minte'', ''Mente'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінціла|Мінціла (Манціла, Мінтэль, Мендзіла, Міндзель)]]''' | — | ''Mindilo'' (''Mantillo'', ''Mintel'', ''Mendilo'') <br> Manto (Minte) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мінтаўт|Мінтаўт (Менталт)]]''' | [[Таўцімін]] | ''Mindelt'' (''Mendelt'', ''Mandelt'') <br> Manto (Minte) + Waldo (Walt) <br> Minno + Teudo (Taut) | Teudo (Taut) + Minno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мендэр|Мендэр (Мэндэр, Мантэра, Міндэр, Мандэр, Мандр, Мінтар)]]''' | | ''Mender'' (''Mantarius'', ''Minder'') <br> Manto (Mende) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мендрык|Мендрык (Мэндрык, Мандрык, Міндрык, Мендрэк)]]''' | | ''Mendrick'' (''Mandariks'', ''Mendrich'') <br> Manto (Mende) + Rick | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Міра (імя)|Мера (Мер, Мар)]]''' | — | ''Mero'' (''Miro'', ''Maro'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мірэйка|Мірэйка (Мярэйка, Марэйка, Мерка, Мірка)]]''' | — | ''Mirica'' (''Mereko'', ''Marêke'', ''Mercke'') <br> Mero (Miro) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мерула|Мерула (Марыла, Мерла, Марэла, Мірэла)]]''' | — | ''Merula'' (''Marilo'', ''Merlo'', ''Marellus'', ''Mirella'') <br> Mero + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мірын|Мірын (Марын, Мэрэн)]]''' | — | ''Marinus'' (''Merrin'', ''Mehren'') <br> Mero (Maro) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Міруш|Міруш (Маруш)]]''' | — | ''Merusch'' <br> Mero (Miro) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Марбут]]''' | | ''Marbotte'' (''Meriboto'') <br> Mero (Maro) + Boto (Buto) | ''Botmar'' <br> Boto (Buto) + Mero (Maro) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мервін|Мервін (Марвін, Мірвін)]]''' | | ''Mervinus'' (''Maruin'') <br> Mero (Maro) + Wino | ''Winimar'' <br> Wino + Mero (Maro) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Маргела|Маргела (Мергель, Маргель, Маргайла, Маргаль)]]''' | | ''Mergell'' <br> Mero (Maro) + Gailo (Gelo) | ''Geilamer'' (''Gelmer'') <br> Gailo (Gelo) + Mero |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Маркунт]]''' | | ''Margundis'' (''Mariconda'') <br> Mero (Maro) + Gunth (Kunth) | ''Gundemar'' (''Cundmar'') <br> Gunth (Kunth) + Mero (Maro) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мармонт|Мармонт (Марымонт, Мірмант)]]''' | | ''Marmundus'' (''Marmont'', ''Marimundo'', ''Miramunda'') <br> Mero (Maro) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мут|Мот (Мут, Мод, Моць)]]''' | — | ''Mot'' (''Muta'', ''Moda'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Моціка|Моціка (Мацейка, Моцейка, Муцейка)]]''' | — | ''Motico'' (''Muteke'') <br> Mot (Muta) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Маціла|Муціла (Мутэль, Маціла, Мацель)]]''' | — | ''Mutila'' (''Mutel'', ''Motilo'') <br> Mot (Muta) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мудзін|Мудзін (Мудын)]]''' | — | ''Modin'' (''Muttin'') <br> Mot (Muta) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мутаўт]]''' | | ''Muotolt'' <br> Mot (Muta) + Waldo (Walt) <br> Mot (Muta) + Teudo (Taut) | ''Teutmodus'' <br> Teudo (Teuth) + Mot |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мотвіл|Мотвіл (Модвіл)]]''' | | ''Moetwil'' <br> Mot (Muta) + Wilo | ''Willimot'' <br> Wilo + Mot |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мотар|Мотар (Мутар, Модэр)]]''' | | ''Motar'' (''Muotar'', ''Moder'') <br> Mot + Heri (Hari) | ''Herimot'' <br> Heri + Mot |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мус|Мус (Муш, Музь)]]''' | — | ''Mus''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Musz''{{Заўвага|name="Польшча"}}) | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Мусіла|Мусіла (Мусель)]]''' | — | ''Musilo'' (''Musula'') <br> Mus + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мунд|Монт (Мунд, Мунт, Монд, Мундзь, Мондзь)]]''' | — | ''Mund'' (''Munt'', ''Mond'', ''Mont'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мандзейка|Мандзейка (Мундзейка, Монцека, Манцейка)]]''' | — | ''Mundicho'' (''Mondicus'') <br> Mund (Mont) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мундыла (імя)|Мантыла (Монтэль)]]''' | — | ''Muntilo'' (''Montel'') <br> Mund (Munt) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Монтуш|Монтуш (Монтш)]]''' | — | ''Muntsch'' <br> Mund (Mont) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Монтаўт|Монтаўт (Монталт, Монталд, Мунталт)]]''' | [[Валімонт]] | ''Montald'' (''Montault'', ''Mundoald'') <br> Mund (Munt) + Waldo (Walt) <br> Mund (Munt) + Teudo (Taut) | ''Walmont'' (''Waltmunt'') <br> Waldo (Walt) + Mund (Munt) <br> ''Teutmunt'' <br> Teudo (Teuth) + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мандывік]]''' | [[Вігмант]] | ''Mundivicus'' <br> Mund + Wigo (Wic) | ''Wigmunt'' (''Wicmund'') <br> Wigo (Wic) + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Мантывід (імя)|Мантывід (Мунтвід, Мондвід)]] | [[Відзімонт (імя)|Відзімонт]] | Mund (Munt) + Wido | ''Widmund'' <br> Wido + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Монтвіл|Монтвіл (Мунтвіл, Мондвіл)]]''' | [[Вілімонт]] | ''Muntwil'' <br> Mund (Munt) + Wilo | ''Wilmunt'' <br> Wilo + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мантывін]]''' | | ''Mondawin'' (''Mundawins'') <br> Mund (Munt) + Wino | ''Winimunt'' <br> Wino + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мантыгайла (імя)|Мантыгайла (Мантыгал, Мунтыгайла)]]''' | [[Галімонт]] | ''Montigel'' <br> Mund (Munt) + Gailo (Gelo) | ''Galmund'' <br> Gailo (Gelo) + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мантыгерд (імя)|Мантыгерд (Мунтыгерд, Мундыгерд, Мантыгард, Монтгард)]]''' | [[Гірдзімонт]] | ''Mundgerd'' (''Mundgerdr'') <br> Mund + Gerd | ''Gardmund'' (''Gertmund'') <br> Gerd (Gardo) + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мондар|Мондар (Мондэр, Монтар)]]''' | | ''Munder'' (''Munter'', ''Mundher'') <br> Mund (Munt) + Heri (Hari) | ''Hermunt'' (''Herimont'') <br> Heri + Mund (Mont) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Монтарт]]''' | | ''Mundert'' (''Mundhart'') <br> Mund (Munt) + Hardt (Hart) | ''Hardmunt'' (''Hartomund'') <br> Hardt (Hart) + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Мантымін]] | [[Мінімонт]] | Mund (Munt) + Minno | Minno + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Мундэрых (імя)|Мондрык]]''' | | ''Mondericus'' (''Mondrich'', ''Mundericus'') <br> Mund + Rick | ''Richmont'' <br> Rick (Rih) + Mund (Munt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Мантрым (імя)|Мантрым (Мунтрым, Мондрым)]] | [[Рымант]] | Mund (Munt) + Rim | ''Rimunt'' <br> Rim + Mund (Munt) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нейка]]''' | — | ''Naicho'' (''Necke'', ''Nacho'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нагела|Нагела (Нагель, Найгель, Найгайла)]]''' | | ''Nagel'' (''Nagal'') <br> Naicho (Nacho) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Наймант|Наймант (Нэймант, Намонт)]]''' | | ''Naimundus'' (''Neimundus'') <br> Naicho + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нань]]''' | — | ''Nanno'' (''Nenna'', ''Nannus'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Наніка]]''' | — | ''Nannicha'' <br> Nanno + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нанарт|Нанарт (Нангарт, Нанэрт, Нэнарт, Ненарт, Нінарт)]]''' | | ''Nanhart'' (''Nennert'') <br> Nanno (Nenna) + Hardt (Hart) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Наць]]''' | — | ''Nath'' (''Nato'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Натар (імя)|Натар (Надэр, Нядар)]]''' | | ''Nater'' (''Nadhere'') <br> Nath + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нед|Нед (Ніт, Нідзь, Нець]])''' | — | ''Nieth'' (''Nied'', ''Nid'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ніціла]]''' | — | ''Nitilo'' (''Nidilo'', ''Nittel'') <br> Nieth (Nid) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нігайла|Нігайла (Негела, Нігал)]]''' | | ''Negele'' (''Niegel'') <br> Nieth + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нітар|Нітар (Нідэр, Нэйдэр)]]''' | | ''Nieter'' (''Nither'', ''Nidar'') <br> Nieth (Nid) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нітарт]]''' | | ''Nitart'' (''Nithart'') <br> Nieth + Hardt (Hart) | ''Hartnid'' <br> Hardt (Hart) + Nieth (Nid) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нетымер]]''' | | ''Nitimerus'' (''Niemer'') <br> Nieth + Mero | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нода|Нода (Нота, Ноць, Нут)]]''' | — | ''Noddo'' (''Noto'', ''Noth'', ''Nutte'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нацейка|Нацейка (Надзейка)]]''' | — | ''Nothicho'' (''Nodiko'') <br> Noddo (Noto) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нацель]]''' | — | ''Notilo'' (''Nötel'', ''Noddilo'') <br> Noddo (Noto) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нутаўт]]''' | | ''Notaldus'' (''Noteldus'') <br> Noddo (Nutte) + Teudo (Taut) <br> Noddo (Nutte) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нутар|Нутар (Нотар)]]''' | | ''Nudhari'' (''Nothar'') <br> Noddo (Nutte) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нор (імя)|Нор (Нар, Нер)]]''' | — | ''Noro'' (''Nero'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нарэйка|Нарэйка (Нарыка, Норка)]]''' | — | ''Noriko'' (''Norke'') <br> Noro + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нарэла|Нарэла (Нарэль)]]''' | — | ''Narelo'' <br> Noro (Nero) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нерын|Нерын (Нерэн)]]''' | — | ''Nerin'' (''Norin'') <br> Noro (Nero) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Наруш|Наруш (Нарэш, Нарыш, Нараш)]]''' | — | ''Norusch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Noreš''{{Заўвага|name="Чэхія"|Германска-славянскае імя, якое азначалася ў Чэхіі}}, ''Norisch''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Noro + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нарбар]]''' | | ''Norber'' <br> Noro + Baro | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Норбэрт|Нарборт (Норбэрт)]]''' | | ''Norbert'' (''Nerbertus') <br> Noro (Nero) + Bert | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нарбут (імя)|Нарбут (Нарбот, Норбут, Нарбуд, Нарыбут)]]''' | [[Бутнар]] | ''Narbot'' (''Norpoth'', ''Nierbota''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Norpod'') <br> Noro + Boto (Buto) <br> Noro + Bodo (Budo) | ''Botner''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Buthneri''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Boto (Buto) + Noro (Nero) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нарвід|Нарвід (Норвід, Нервід)]]''' | | ''Norvid'' (''Narvid'') <br> Noro + Wido | ''Widhener'' <br> Wido + Noro (Nero) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нарвіл]]''' | | ''Norvilus'' <br> Noro + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Нарывойша|Нарывойша (Нарвайс, Нарвойш, Нарвэйша, Нарвэйш, Норвэйш, Нарвош)]] | [[Войшнар]] | Noro + Weise (Wiso) <br> Noro + Waiso (Voysch) | ''Wießner'' <br> Weise (Wiso) + Noro |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Наргайла|Наргайла (Наргейла, Наргела)]]''' | | ''Nargella'' <br> Noro (Nero) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нарман|Нарман (Норман, Нармен)]]''' | | ''Norman'' (''Neriman'') <br> Noro + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нарымонт (імя)|Нарымонт (Нарымунт, Нормунт, Нармунт)]]''' | | ''Normunt'' (''Normundus'') <br> Noro + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нарт|Нарт (Норда)]]''' | — | ''North'' (''Nardo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нартаўт|Нартаўт (Нартольт)]]''' | | ''Nartolt'' (''Nortold'') <br> North + Waldo (Walt) <br> Noro (Nero) + Teudo (Taut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нявіла|Нявіла (Нівіла, Навіла)]]''' | — | ''Newilo'' <br> Niwo (Nevo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Нявойст]]''' | — | ''Neosta'' <br> Niwo (Nevo) + -st- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Нявойна]] | | ''Nevin'' <br> Niwo (Nevo) + Wino (Weine) <br> Niwo (Nevo) + Uuenna (Wona) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Невярд|Невярд (Невярт)]]''' | | ''Niviard'' (''Niewerth'') <br> Niwo (Nevo) + Hardt | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Неўрад]]''' | | ''Niwrat'' (''Neurodus'') <br> Niwo (Nevo) + Rado (Rato) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Нястольт]]''' | | ''Nistaldus'' <br> Nistio + Waldo <br> Niwo (Nevo) + Stalto | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ота]]''' | — | ''Oto'' (''Odo'', ''Audo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Адыла|Аціла (Ятыла, Аўдзіла)]]''' | — | ''Otilo'' (''Audilo'') <br> Oto (Audo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Одзін (імя)|Одзін]]''' | — | ''Odin'' <br> Oto (Odo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Отаўт]]''' | | ''Ottolt'' <br> Oto + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Атгін]]''' | | ''Otken'' (''Oetgen'') <br> Oto + -kin <br> Oto + Ginno (Genno) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Атмут]]''' | | ''Otmot'' <br> Oto + Mot (Muto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Адрык]]''' | | ''Odric'' <br> Oto (Odo) + Rick | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Окель]]''' | — | ''Ockel'' (''Okilo'') <br> Occo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Пац|Пац (Пач)]]''' | — | ''Pazzo'' (''Patza'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Пацолт|Пацолт (Пецальт)]]''' | | ''Pazolt'' (''Petzold'') <br> Pazzo + Waldo (Walt) <br> Petz + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Прош|Прош (Прыш)]]''' | — | ''Brezzo'' (''Prosch'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Прэзгінт|Прэзгінт (Брозгінт, Брызгінд, Брышгінт)]] | | Brezzo (Prosch) + Gento | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Прышмонт|Прышмонт (Прашмунт, Прэшмунт, Прышымунд, Прызмант)]]''' | | ''Prosmund'' (''Brosmundus'') <br> Brezzo (Prosch) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рабан|Рабан (Рапан, Грабан)]]''' | — | ''Rabanus'' (''Rapan'', ''Hraban'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рапа (імя)|Рапа (Рап)]]''' | — | ''Rappo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рапш]]''' | — | ''Rapsch'' <br> Rabanus (Rappo) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рага|Рага (Рэга)]]''' | — | ''Rago'' (''Ragi'', ''Reggi'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рагіла|Рагіла (Рагул, Рагла)]]''' | — | ''Ragilo'' (''Regula'', ''Raggl'') <br> Rago (Reggi) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рагінь|Рагін (Рагіна, Рэгін, Рэгінь, Рагінь, Рагіня)]]''' | — | ''Ragenus'' (''Ragina'', ''Regin'') <br> Rago + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рагвалод (імя)|Рагвалод (Рэгвальд)]]''' | | ''Ragvald'' <br> Rago + Waldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рагайла|Рагайла (Рагела, Рагель, Рагаль, Рэгель)]]''' | | ''Ragel'' (''Rogello'', ''Regel'') <br> Rago (Reggi) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыгмонт|Рыгмонт (Рыгмунт)]]''' | | ''Regimunt'' (''Ragemunt'') <br> Rago (Reggi) + Mund (Munt) <br> ''Rigmunt'' <br> Rick + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Раган]]''' | — | ''Raganus'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рэйн (імя)|Рэйн (Райна, Рэйна, Рэйнь, Райнь)]]''' | — | ''Rein'' (''Raino'', ''Reyne'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рэйнальд|Рэйнальд (Рэйнальт, Рэгінальд)]]''' | | ''Reinald'' (''Raginald'') <br> Rein (Raganus) + Waldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рэнігер|Рэнігер (Рэнікер)]]''' | | ''Ranniger'' (''Renger'', ''Renker'', ''Ragingar'') <br> Rein (Raganus) + Gero | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рэйнар]]''' | | ''Reinar'' (''Raganhar'') <br> Rein (Raganus) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Раймунд|Раймунд (Раймунт, Рэймунд, Рэймунт, Раймонт, Рэймант)]]''' | | ''Raimund'' (''Raymond'', ''Raginmund'') <br> Rein (Raganus) + Mund | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ракель|Ракель (Ракіль)]]''' | — | ''Rakila'' <br> Raco (Rako) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рад|Рад (Рат, Радзь)]]''' | — | ''Rado'' (''Rato'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Радзіка|Радзіка (Радзейка)]]''' | — | ''Radike'' (''Radeke'', ''Radacho'') <br> Rado + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Радзіла|Радзіла (Раціла, Радзель, Радуль)]]''' | — | ''Radila'' (''Ratilo'', ''Radel'', ''Radulus'') <br> Rado + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Радзень|Радзень (Рацін, Радзін)]]''' | — | ''Radin'' (''Rattin'', ''Radden'') <br> Rado (Rato) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Радун|Радун (Радон, Радзюн)]]''' | — | ''Raduni'' <br> Rado + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Радаш|Радаш (Радзюш, Радш, Раташ)]]''' | — | ''Radusch'' (''Ratsch'') <br> Rado (Rato) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ратаўт|Ратаўт (Раталт, Раталд)]]''' | | ''Ratolt'' (''Ratald'', ''Rataud'') <br> Rado (Rato) + Waldo (Walt) <br> Rado + Teudo (Taut) | ''Waltrat'' <br> Waldo (Walt) + Rado (Rato) <br> ''Teudrad'' <br> Teudo (Teuth) + Rado |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Радзівіл (імя)|Радзівіл (Рацівіл, Радвіл)]]''' | | ''Ratwilius'' <br> Rado (Rato) + Wilo | ''Wilrad'' <br> Wilo + Rado |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Радавін|Радавін (Радвін)]]''' | | ''Radowin'' (''Radwin'') <br> Rado + Wino | ''Winirad'' <br> Wino + Rado |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Радыгайла]]''' | | ''Ratgeil'' (''Redgell'') <br> Rado (Rato) + Gailo | ''Geilrad'' (''Gailrat'') <br> Gailo + Rado (Rato) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ратман (імя)|Ратман (Радман, Радзіман, Радаман, Радэман)]]''' | | ''Ratman'' (''Radman'', ''Rademann'') <br> Rado (Rato) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Радзімін|Радзімін (Радмін)]] | | Rado + Minno | ''Minrath'' (''Menrad'') <br> Rado (Rato) + Minno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Радзімонт]]''' | | ''Radmunt'' (''Ratemund'') <br> Rado + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Разела|Разела (Расель, Разель, Разэль, Ражэла)]]''' | — | ''Razala'' (''Rassel'') <br> Razo (Rasse) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рам]]''' | — | ''Ramo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Раміла|Раміла (Рамэль)]]''' | — | ''Ramilo'' (''Ramel''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Ramo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рамут|Рамут (Рамот, Рамуць)]]''' | — | ''Ramut'' <br> Ramo + -t- <br> Ramo + Mot (Muta) | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рамша]]''' | — | ''Ramsch''{{Заўвага|name="Польшча"}} (''Ramysch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Ramesch''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Rames''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Ramo + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рамаўт]]''' | | ''Ramaldus'' (''Ramolt'', ''Ramoudt'') <br> Ramo + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рамант|Рамант (Рамунт, Ромунт, Ромунд)]]''' | | ''Ramunt'' <br> Ramo + Mund (Munt) <br> ''Romont'' (''Romundus'') <br> Hrodo (Roda) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рань]]''' | — | ''Rano'' (''Rahn'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Раніла]]''' | — | ''Ranila'' <br> Rano + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ранвід]]''' | | ''Ranoid'' (''Ranvid'') <br> Rano + Wido | ''Widerannus'' <br> Wido + Rano |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ранда|Ранда (Рант, Рэнт, Рандзь)]]''' | — | ''Rando'' (''Ranto'', ''Rento'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рандзіла]]''' | — | ''Randilo'' <br> Rando + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рандзін]]''' | — | ''Randinus'' (''Randenus'') <br> Rando + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рандар|Рандар (Рандэр)]]''' | [[Ерандзь]] | ''Randhar'' (''Randhere'') <br> Rando + Heri (Hari) | ''Herrand'' (''Harranth'') <br> Heri (Hari) + Rando (Ranto) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рука (імя)|Рука (Рук)]]''' | — | ''Rucco'' (''Rocco'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рокіль|Рокіль (Рукель, Рукля)]]''' | — | ''Rocula'' (''Rochilo'', ''Rukiel''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Ruclo'') <br> Rucco (Rocco) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рукша]]''' | — | ''Rocksch'' <br> Rucco (Rocco) + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Руга]]''' | — | ''Rugo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Руген (імя)|Руген (Ругін)]]''' | — | ''Rugin'' <br> Rugo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рувіль]]''' | — | ''Rowilo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рума|Рума (Рум, Ром, Ромь)]]''' | — | ''Rumo'' (''Ruom'', ''Rom'', ''Hruam'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рамейка|Рамейка (Румейка, Роміка, Руміка)]]''' | — | ''Rümecke'' (''Hromiko'') <br> Rumo (Hruam) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Румель|Румель (Ромель, Румуль)]]''' | — | ''Rummel'' (''Rommel'') <br> Rumo (Ruom) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Румін|Румін (Ромен)]]''' | — | ''Rumin'' (''Romenus'') <br> Rumo (Ruom) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ромат]]''' | — | ''Romatus'' <br> Rumo (Ruom) + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Румш|Румш (Ромыш, Ромш)]]''' | — | ''Rumsch'' (''Römisch'') <br> Rumo + -sch- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Румбольд|Румбольд (Румпольд, Румбоўд, Рамбальт, Ромбаль)]]''' | | ''Rumbold'' (''Rumpolt'', ''Rumbaut'', ''Rumbolt'', ''Rumpel'') <br> Rumo + Bald (Boldt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ромбут|Ромбут (Румбут)]]''' | | ''Rombodus'' <br> Rumo (Ruom) + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рамвольт|Рамвольт (Румвольд, Рамульт, Ромальд, Рамуальд)]]''' | | ''Romualt'' (''Romuald'', ''Rumolt'', ''Romald'') <br> Rumo (Ruom) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Руна (імя)|Руна (Рунь)]]''' | — | ''Runo'' (''Run'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рунейка|Рунейка (Руніка, Ранейка)]]''' | — | ''Runnecke'' (''Runica'') <br> Runo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рупейка|Рупейка (Рупка)]]''' | — | ''Rupke'' <br> Rupo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рост (імя)|Рост (Росьць, Русьць)]]''' | — | ''Rost'' (''Rust'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Русьцейка|Русьцейка (Росьцейка, Ростэк, Русьцік, Рушцейка)]]''' | — | ''Rosteck'' <br> Rost (Rust) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Расьціла]]''' | — | ''Rustil'' <br> Rost (Rust) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ростан]]''' | — | ''Rostan'' (''Ruston'') <br> Rost + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рустэн|Рустэн (Рустэнь, Ростэнь, Ростын)]]''' | — | ''Rusten'' (''Rosten'') <br> Rost (Rust) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ростаўт|Ростаўт (Росталт, Роштаўт)]]''' | | ''Rostoldus'' (''Rostaldus'', ''Rustoldus'') <br> Rost (Rust) + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рык|Рык (Рэйх)]]''' | — | ''Rick'' (''Rih'', ''Reiche'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыхіла (імя)|Рыкель]]''' | — | ''Richilo'' (''Rikila'', ''Richela'') <br> Rick (Rih) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыбалт|Рыбалт (Рыбальт)]]''' | [[Болтрык]] | ''Ribald'' <br> Rick (Rih) + Bald | ''Boldericus'' <br> Bald (Boldt) + Rick |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыгала|Рыгала (Рыгель, Рыгайла, Рыкайла)]]''' | | ''Ricgela'' <br> Rick (Rih) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыконт]]''' | [[Гундэрык (імя)|Кондрыка]] | ''Rihcund'' <br> Rick (Rih) + Gunth (Kunth) | ''Condricus'' <br> Gunth (Kunth) + Rick |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рыхлік]]''' | | ''Richlich'' <br> Rick (Rih) + *Lic | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рым (імя)|Рым]]''' | — | ''Rim'' (''Rimo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымейка|Рымейка (Рымка)]]''' | — | ''Rimicho'' <br> Rim + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымель]]''' | — | ''Riemel'' (''Rimila'') <br> Rim + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рэмест]]''' | — | ''Rimisto'' (''Remistus'') <br> Rim + -st- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымут|Рымут (Рымуць)]]''' | — | ''Rymut''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Rim + -t- <br> Rim + Mot (Muta) | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымша|Рымша (Рымуш, Рымаш)]]''' | — | ''Rymsza''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Rim + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымбут]]''' | [[Бутрым]] | ''Rimbotus'' (''Rembod'') <br> Rim + Boto (Buto) <br> Rim + Bodo (Budo) | ''Bauderrim'' <br> Bodo (Budo) + Rim |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымальд]]''' | | ''Rimald'' <br> Rim + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Рымавід (імя)|Рымавід (Рымвід, Рынвід)]] | | Rim + Wido <br> ''Rennuit'' <br> Rein + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Рымгайла|Рымгайла (Рымегель, Рымгейла, Рымгел, Рымкайл)]] | | ''Rimagil'' (''Rimgils'') <br> Rim + Gilo (< Gisel) <br> Rim + Gailo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымгальд]]''' | [[Гаўдрым]] | ''Rimigaud'' <br> Rim + Gaudo | Gaudo + Rim |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымар (імя)|Рымар (Рымэр, Рымер)]]''' | | ''Rimarus'' (''Rimer'') <br> Rim + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымард]]''' | | ''Rimmert'' (''Rymard'', ''Rimhart'') <br> Rim + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымконт]]''' | [[Кантрым]] | ''Rimigundus'' <br> Rim + Gunth (Kunth) | ''Gondarim'' <br> Gunth (Kunth) + Rim |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыман]]''' | | ''Rimann'' <br> Rim + Mann <br> Rick (Rih) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рымант|Рымант (Рымунд, Рымунць, Рымонд)]]''' | [[Мантрым (імя)|Мантрым]] | ''Rimunt'' (''Rimund'') <br> Rim + Mund (Munt) | Mund (Munt) + Rim |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Рымтаўт|Рымтаўт (Рымталт, Рынтаўт)]] | | Rim + Teudo (Teudo) <br> ''Rintolt'' (''Rindolt'') <br> Rindr + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рынк|Рынк (Рынка, Рынг)]]''' | — | ''Rinco'' (''Ringk'', ''Ringo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рынгіла|Рынгель (Рынкель, Рынгала, Рынгайла)]]''' | — | ''Ringel'' (''Rinkel'', ''Ringilo'') <br> Rinco (Ringk) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рынкун]]''' | — | ''Ringun'' <br> Rinco (Ringk) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Рынгольд (імя)|Рынгольд (Рынгальд, Рынгвальд)]]''' | | ''Ringold'' (''Ringwald'') <br> Rinco (Ringk) + Waldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыда|Рыда (Рыд, Рыдзь)]]''' | — | ''Rido'' (''Rito'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыдзіка|Рыдзіка (Рыдык)]]''' | — | ''Redeco'' <br> Rido + -k- <br> Rado + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыдэль|Рыдэль (Рытэль)]]''' | — | ''Riedel'' <br> Rido (Rito) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рытэн]]''' | — | ''Rieden'' <br> Rido (Rito) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рытаўт]]''' | | ''Ritoldus'' (''Ritaud'') <br> Rido (Rito) + Waldo (Walt) | ''Waltrid'' <br> Waldo (Walt) + Rido <br> ''Theutrid'' <br> Teudo (Teuth) + Rido |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Рыдмонт]]''' | | ''Redmund'' <br> Rido + Mund (Munt) <br> Rado + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саба]]''' | — | ''Saba'' (''Sabas'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сабіла (імя)|Сабіла (Сабела, Сабуль, Забіла, Забела, Забель, Жабела)]]''' | — | ''Sabilo'' (''Sabel'', ''Sabulo'') <br> Saba + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сабіна|Сабіна (Сабін)]]''' | — | ''Sabine'' <br> Saba + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шабэр|Шабэр (Шабер)]]''' | | ''Sabherus'' <br> Saba + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сава (імя)|Сава]]''' | — | ''Soava'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Савіла|Савіла (Савула, Савала, Савуль, Саваль, Саўль, Завіла, Шавіла, Савель, Шавела)]]''' | — | ''Savilo'' (''Sauulo'', ''Savalo'', ''Saul'') <br> Soava + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Савігайла|Савігайла (Саўгел, Салгел)]]''' | | ''Savigello'' <br> Soava + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Савігін|Савігін (Саўгін, Савукін, Саўген, Шаўген, Шаўкін, Жаўгін)]]''' | | ''Sawkin'' <br> Soava + -kin <br> Savas + Ginno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саўгут|Саўгут (Саўгуць)]]''' | | ''Savegotus'' (''Savegotis'') <br> Soava + Gudo (Godo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саўконт]]''' | | ''Savegonte'' <br> Soava + Gunth (Cund) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Савімонт]] | | Soava + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саўрык|Саўрык (Сеўрык)]]''' | | ''Savericus'' (''Severicus'') <br> Soava + Rim | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Савірым]] | | Soava + Rim | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сак|Сак (Зак, Шак, Жак, Зага, Жага)]]''' | — | ''Sack'' (''Sacco'', ''Saage'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сакель|Сакель (Жакель, Жагіль, Шакель)]]''' | — | ''Sakel'' (''Sagilo'') <br> Sack + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сакень|Сакень (Сакен, Сакін, Шакен, Загень)]]''' | — | ''Sacken'' (''Sagin'') <br> Sack + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жагель|Жагель (Загала, Жагала, Сагайла, Жагайла)]]''' | | ''Sagel'' (''Sagalo'') <br> Sack (Saage) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жагар|Жагар (Загар, Закар, Жакор)]]''' | | ''Sagar'' (''Sahker'') <br> Sack (Saage) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сала (імя)|Сала (Шаль, Заль, Жоль)]]''' | — | ''Salvo'' (''Sallo'', ''Selo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Салейка|Салейка (Салука, Салік, Салька, Шалейка, Залейка, Жалека, Жалейка, Сялейка)]]''' | — | ''Saleko'' (''Salucho'', ''Salico'', ''Selke'') <br> Salvo (Sallo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Салін]]''' | — | ''Salina'' <br> Salvo (Sallo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Салата (імя)|Салата (Саладзь)]]''' | | ''Saletho'' (''Salat'', ''Salado'') <br> Salvo (Sallo) + -t- | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сельвін|Сельвін (Салавін, Шалавін)]]''' | | ''Selwin'' (''Salawins'', ''Seleuuin'') <br> Salvo (Selo) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сальгер|Сальгер (Зальгер, Жалагер, Шалагір)]]''' | | ''Salger'' (''Salager'') <br> Salvo (Sallo) + Gero | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Салкірд|Салкірд (Саўгірд, Саўгард)]]''' | | ''Salgerd'' (''Salgerðr'', ''Salgard'') <br> Salvo (Sallo) + Gerd (Gyrd) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саламан|Саламан (Сальман, Саліман, Шаламан, Саўман, Саламен)]]''' | | ''Salaman'' (''Salman'', ''Saleman'') <br> Salvo (Sallo) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жалмонт|Жалмонт (Залмонт)]]''' | | ''Salmond'' (''Salamund'') <br> Salvo (Sallo) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сань]]''' | — | ''Sanno'' (''Senne'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Санель|Санель (Саніль, Сяніла, Сініла, Сенель, Сініль)]]''' | — | ''Sanilo'' (''Senilo'') <br> Sano (Senne) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Сангушка|Сангаў (Сангушка)]] | | Sano + Gawo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Санда|Санда (Санта, Занта, Шанда)]]''' | — | ''Sando'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сандзейка]]''' | — | ''Sandika'' <br> Sando + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жандзель|Жандзель (Шэндзель)]]''' | — | ''Sandel'' (''Sendel'') <br> Sando + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сантаўт|Сантаўт (Жонтаўт)]]''' | | ''Santold'' <br> Sando + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зантэр|Зантэр (Сандэр, Сандар, Зандэр, Зандар, Жантар, Шантэр, Шандэр, Шандар)]]''' | | ''Santer'' (''Sander'', ''Sandheri'', ''Santari'') <br> Sando + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Шандрык]]''' | | ''Sandrih'' <br> Sando + Rick (Rih) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сар|Сар (Сер, Сэр, Зара, Шар)]]''' | — | ''Sarus'' (''Serre'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сарэйка|Сарэйка (Сарака, Зарык, Сярэйка, Сэрэйка, Серака, Шарэйка, Шарка, Жарэйка)]]''' | — | ''Saracho'' (''Saricho'', ''Serecho'') <br> Sarus (Serre) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сарала|Сарала (Зарала, Сарул, Серуль, Сарыла, Сарэла, Сарэль, Шэрэль)]]''' | — | ''Saralo'' (''Serulus'', ''Sarilo'', ''Sarelo'') <br> Sarus (Serre) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сярбут|Сярбут (Сарбут)]]''' | | ''Serbutt'' (''Saraboto'') <br> Sarus (Serre) + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сарвід|Сарвід (Зарвід, Сэрвід, Шэрвід)]]''' | | ''Sarvidis'' <br> Sarus + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сарвіла|Сарвіла (Сярвіла, Сэрвіла, Шэрвіла)]]''' | | ''Sarvilo'' (''Servil'') <br> Sarus + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саргель|Саргель (Саргейла, Саргайла, Сяргель, Сяргайла)]]''' | | ''Sargeli'' <br> Sarus + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саргонт]]''' | | ''Sergunda'' <br> Sarus (Serre) + Gunth | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саргоўд|Саргоўд (Саргаўт, Сарголт)]]''' | | ''Saregaud'' <br> Sarus + Gaud | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саргут|Саргут (Саргода, Саргот, Шэргут, Саркут)]]''' | | ''Sargood'' (''Sergudo'', ''Serecutus'') <br> Sarus + Gudo (Got) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сарман|Сарман (Сермана, Шараман)]]''' | | ''Saraman'' (''Sermanus'') <br> Sarus + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сармонт|Сармонт (Шармонт, Жармонт, Жэрмунт)]]''' | | ''Sarmund'' (''Saramund'') <br> Sarus + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Застаўд (імя)|Застаўд (Застальд, Зашталд, Зашталт, Жостаўд, Жосталт, Жажтаўт, Шэйстаўт)]] | | з + [[Яштальд|Аштаўт]]{{Заўвага|Параўн.: ''Dawid Żminigajło Jawgiel'', т. б. ''z Minigajła''<ref>Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 2. — Warszawa, 2009. S. 303, 443.</ref>}} <br> Zeiz + Teudo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Свала|Свала (Швала)]]''' | — | ''Swala'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Свалегед (імя)|Свалегед (Сьвелегат)]] | | Swala + Gedo (Geto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жвангін|Жвангін (Звангін)]]''' | | ''Suanikin'' (''Schwankinna'') <br> Svano + -kin <br> Svano + Ginno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сьвінт|Сьвінта (Сьвіта, Сьвець, Жвін, Сьвен, Швінта)]]''' | — | ''Suint'' (''Swind'', ''Suitha'', ''Schwenn'', ''Schwindt'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сьвінцейка|Сьвінцейка (Зьвініка, Сьвецека)]]''' | — | ''Suithiko'' (''Schwincke'', ''Schwindtke'') <br> Suint (Suitha) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сьвінтыла (імя)|Сьвінтэла (Сьвінтала, Швінтэль, Сьвітэль, Сьвідэль, Зьвіндзель, Зьвінель)]]''' | — | ''Svinthila'' (''Suitila'', ''Suentilo'') <br> Suint + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сьвідон|Сьвідон (Сьвідун)]]''' | — | ''Suidun'' (''Switun'') <br> Suint + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жывінбуд (імя)|Жывінбуд]]''' | | ''Switbodo'' <br> Suint (Suitha) + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Сьвентагал|Сьвентагал (Зьвінгель, Жвінгель)]] | | Suint + Gailo | ''Galsuintha'' (''Gelsuint'') <br> Gailo (Gelo) + Suint |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Швендэр|Швендэр (Сьвіндэр, Сьвідэр, Свэндар, Сьвінтар, Швыдэр)]]''' | | ''Schwender'' (''Swindheri'', ''Swidher'', ''Schwieder'') <br> Suint (Suitha) + Heri | ''Heriswind'' <br> Heri + Suint (Swind) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Сьвінтарог (імя)|Сьвінтарог (Сьвентарог, Швінтарог, Швентарог)]] | | Suint + Rago | ''Raginswinda'' <br> Rago + Suint (Swind) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Сьвідрыгайла (імя)|Сьвідрыгайла (Сьветрыгайла, Швітрыгайла, Сьвідрыгела)]] | | Suedrik (Swithric) + Gailo (Gelo) <br> Suint + Ricgela <br> Suint (Suitha) + Rick (Rih) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сьвінтаўт|Сьвінтаўт (Сьвенталд, Сьвентальд)]]''' | | ''Switald'' (''Swindolt'') <br> Suint (Suitha) + Waldo (Walt) <br> Suint (Suitha) + Teudo (Taut) | ''Waltswind'' <br> Waldo (Walt) + Suint (Swind) <br> ''Theutsuint'' <br> Teudo (Teuth) + Suint |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зыбела|Зыбела (Сыбель)]]''' | — | ''Sibilo'' <br> Sibo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зіга (імя)|Жыга (Зыга, Жык, Жэга)]]''' | — | ''Sigo'' (''Sick'', ''Segga'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зігіла (імя)|Жыгіла (Сыгіла, Сігіл, Шыгель, Жыгуль, Жыгла, Зегель, Зекель, Секіл)]]''' | — | ''Sigilo'' (''Segil'', ''Siekel'') <br> Sigo (Sick) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жыгун|Жыгун (Зыгун, Жыгон)]]''' | — | ''Sigun'' (''Siguni'') <br> Sigo (Sick) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зыбальт|Зыбальт (Зыбульт)]]''' | | ''Sibald'' (''Sibold'') <br> Sigo + Bald | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жыбар|Жыбар (Зыбар, Зыбэр, Сібар, Сыбэр, Жыбэр, Шыбар, Шэбар)]]''' | | ''Siber'' (''Sibar'') <br> Sigo + Baro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жыбарт|Жыбарт (Жыбэрт, Зыбарт, Зыбэрт, Шыбарт, Жыбірт)]]''' | | ''Siebart'' (''Sybert'', ''Sigbert'') <br> Sigo + Bert | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зігібут|Зігібут (Зыбут, Жыбуда, Жыбуць, Шыбот, Шыбут, Зэбут, Шэбут)]]''' | | ''Sigibot'' (''Sieboth'', ''Sibodo'') <br> Sigo (Segga) + Boto (Buto) <br> Sigo + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жывальт|Жывальт (Зывальт, Зэвэльт)]]''' | | ''Siwaldus'' (''Sigiwald'') <br> Sigo + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зіварт|Зіварт (Зывэрт, Жыварт, Сіварт)]]''' | | ''Siwart'' (''Siewert'', ''Sigiward'') <br> Sigo + Wardo (Warto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жыгаўд|Жыгаўд (Шыгаўдзь)]]''' | | ''Sigaud'' <br> Sigo + Gaudo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зыгел|Зыгел (Зыгель, Зэгала, Сігель, Жыгель, Жыгала, Сігайла, Жыгайла)]]''' | | ''Sigelo'' (''Sigala'', ''Sigel'', ''Segel'') <br> Sigo (Segga) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зэгерд|Зэгерд (Жыгарт, Сігірд)]]''' | | ''Segard'' (''Sigerd'', ''Sigart'', ''Sigird'', ''Siggard'') <br> Sigo (Segga) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зыгер|Зыгер (Зыгар, Жыгер, Жыгар, Жыкар, Шыкер, Зэгар)]]''' | | ''Siger'' (''Sigher'', ''Sikar'') <br> Sigo (Sick) + Heri | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жыгуць|Жыгуць (Жыгота)]]''' | | ''Sigot'' (''Sægut'') <br> Sigo + Gudo (Got) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шыдаг]]''' | | ''Sidag'' (''Sigdag'') <br> Sigo + Dago | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зыман|Зыман (Зыгман, Жыгман, Жыман, Зымань)]]''' | | ''Sieman'' (''Siegmann'') <br> Sigo + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сімут|Сімут (Сымут, Шымут)]]''' | | ''Simot'' (''Sigimout'') <br> Sigo + Mot (Muta) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жыгімонт|Жыгімонт (Зыгмунт, Жыкмонт, Зымонт, Сымунт, Сімонт)]]''' | | ''Sigimunt'' (''Sigimund'', ''Zygmont''{{Заўвага|name="Польшча"}}, Żygmont{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Simund'', ''Symont'') <br> Sigo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зэгрыда]]''' | | ''Segrida'' (''Sigrida'') <br> Sigo (Segga) + Rido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Шэйбар]]''' | | ''Seiber'' <br> *Seio + Baro | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сайбут|Сайбут (Сэйбот, Сейбут, Сэйбут, Шэйбут)]]''' | | ''Seyboth'' (''Seiboth'') <br> *Seio + Boto (Buto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зэйвальд|Зэйвальд (Жэйвэльт)]]''' | | ''Seywaldus'' (''Seivalt'') <br> *Seio + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Саймонт|Саймонт (Саймунт, Сеймант, Шэймант, Жаймонт)]]''' | | ''Seymund'' (''Seimund'') <br> *Seio + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зынь|Зынь (Зінь, Сінь, Зын, Жынь, Жын)]]''' | — | ''Sino'' (''Sini'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сінгер|Сінгер (Сынгер, Шынгер, Шынгір)]]''' | | ''Singer'' (''Singar'') <br> Sino + Gero | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зінар]]''' | | ''Siner'' (''Sinner'') <br> Sino + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зынгель|Зынгель (Жынгель, Жынгал, Жынгіль, Сынгайла, Сінгайла)]]''' | | ''Singel'' (''Singilo'') <br> Singo + -l- <br> ''Sinigala'' <br> Sino + Gailo (Galo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жында|Жында (Зында)]]''' | — | ''Sindo'' (''Sindt'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сындык|Сындык (Сындзік, Сіндзік)]]''' | — | ''Sindico'' <br> Sindo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жындуль|Жындуль (Жындэль, Жынтэль)]]''' | — | ''Sindulus'' (''Sindel'', ''Sintela'') <br> Sindo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Шымбольт]]''' | | ''Sinbald'' (''Sendebald'') <br> Sindo (Sindt) + Bald (Boldt) | ''Baltsint'' <br> Bald + Sindo (Sindt) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сынталт|Сынталт (Сынтаўт)]]''' | | ''Sintualdus'' (''Sindolt'') <br> Sindo + Waldo (Walt) | ''Waltsinda'' <br> Waldo (Walt) + Sindo |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сіндэр|Сіндэр (Сындэр, Шындэр, Шынтар)]]''' | | ''Sinder'' (''Sindheri'', ''Sintar'') <br> Sindo + Heri | ''Ersind'' <br> Heri + Sindo |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скальк|Скальк (Скал, Сколк, Шальк)]]''' | | ''Scalc'' (''Schalch'', ''Schelck'') | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скольберт]]''' | | ''Skolbert'' <br> Scalc (Schalch) + Bert | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Скальбут]] | | Scalc (Schalch) + Boto (Buto) | ''Butaskalks'' <br> Boto (Buto) + Scalc |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скаламонт (імя)|Скаламонт (Скамонд, Скамонт)]]''' | | ''Scelemundus'' (''Scelemondo'', ''Scemund'') <br> Scalc (Schalch) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скольд]]''' | — | ''Sculd'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Скалдвіл|Скалдвіл (Скаўдвіл)]] | | Sculd + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скаўгерд|Скаўгард (Сколгірд, Скаўдэгірд)]]''' | | ''Skowgard'' (''Skovgaard'', ''Skjaldgerðr'') <br> Sculd + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скера|Скера (Скіра)]]''' | — | ''Scira'' (''Sciri'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скірыла|Скірыла (Скерэль, Скірэль, Скерла)]]''' | — | ''Scirilo'' (''Skerilo'') <br> Scira + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скіран]]''' | — | ''Skerun'' <br> Scira + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скірвін|Скірвін (Скервін)]]''' | | ''Scirwine'' (''Sherwin'') <br> Scira + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Скіргайла (імя)|Скіргайла (Скірыгайла, Скіргал, Шыргал)]] | | Scira + Gailo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скірман]]''' | | ''Scirman'' (''Scearmann'') <br> Scira + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Скірмант|Скірмант (Скірымонт, Скірымунт, Скірмунт, Скірмунд)]]''' | | ''Sciremunt'' (''Skīrmund'') <br> Scira + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Скудэр]]''' | | ''Scoder'' <br> Scot + Heri | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сома (імя)|Сома (Сума)]]''' | — | ''Somo'' (''Sumo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Саміла|Саміла (Суміла, Сумела, Сумель, Шуміла, Шумель)]]''' | — | ''Sumila'' <br> Somo (Sumo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Соман|Соман (Суман, Шуман)]]''' | — | ''Sumuni'' <br> Somo (Sumo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сомалт]]''' | | ''Somald'' <br> Somo + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сумонт|Сумонт (Самонт, Шумонт)]]''' | | ''Sommund'' <br> Somo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Стана|Стана (Штэйна, Штэйн)]]''' | — | ''Steina'' (''Stean'', ''Sten'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Станіка|Станіка (Станейка)]]''' | — | ''Steneke'' (''Steinicke'') <br> Steina (Stean) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Станвіла]] | | Steina (Stean) + Wilo | ''Wilstan'' <br> Wilo + Steina (Stean) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Стангель|Стангель (Штангель)]]''' | | ''Stengel'' (''Stangel'') <br> Steina (Stean) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Стангір|Стангір (Станкар, Штэнгер)]]''' | [[Керстэн]] | ''Staniger'' (''Stanker'', ''Stankar'', ''Steiniger'') <br> Steina (Stean) + Gero (Giro) | ''Kerstin'' (''Girstano''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Gero (Kero) + Steina (Sten) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Суг|Суг (Шук)]]''' | — | ''Sugo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сугінт|Сугінт (Сугент)]]''' | | ''Sugenti'' <br> Sugo + Gento <br> Sugo + -nd- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жугар|Жугар (Жугер)]]''' | | ''Sugarius'' (''Suger'') <br> Sugo + Heri (Hari) <br> ''Sutgarius'' <br> Sudo + Gero | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Суда|Суда (Сута, Судзь, Суць, Жудзь)]]''' | — | ''Sudo'' (''Suto'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Судзіла|Судзіла (Судзель, Суціла, Шудзіла)]]''' | — | ''Sudila'' (''Sudela'') <br> Sudo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Судзень|Судзень (Судзін, Шудзень, Жудзін)]]''' | — | ''Suden'' <br> Sudo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сударг]]''' | | ''Sudergo'' <br> Sudo + Argo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Судар|Судар (Судзер, Сутар, Жудзер)]]''' | | ''Suderus'' (''Sudarius'', ''Sutari'') <br> Sudo + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сутарт]]''' | | ''Sutardus'' (''Suthardus'') <br> Sudo (Suto) + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Судман]]''' | | ''Sudhman'' <br> Sudo + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Судымуд]]''' | | ''Sutmodis'' <br> Sudo (Suto) + Mot (Moda) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Судзімонт (імя)|Судзімонт (Судымунд, Судымунт)]]''' | | ''Sudhmund'' <br> Sudo + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зута|Зута (Зота, Жута, Жуць, Жоць)]]''' | — | ''Zuto'' (''Zotto'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Зутан]]''' | — | ''Zotan'' <br> Zuto (Zotto) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Жутаўт|Зутаўт (Зотаўт, Жутальт, Жутаўт)]]''' | | ''Zotolt'' <br> Zuto (Zotto) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Суня|Суня (Шуня)]]''' | — | ''Sunja'' (''Sonna'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Соніка|Соніка (Шунейка)]]''' | — | ''Sonnica'' (''Sunneke'') <br> Sunja (Sonna) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сунела]]''' | — | ''Sunilo'' (''Sunila'') <br> Sunja + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сонбут]]''' | | ''Sonobodis'' <br> Sunja (Sonna) + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сунігайла (імя)|Сунігайла (Сунгал, Сангел, Шангайла, Зонгал, Жонгал)]]''' | | ''Sunigelo'' <br> Sunja + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сунгард|Сунгард (Сонгард)]]''' | | ''Sungart'' (''Songarta'') <br> Sunja + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сонгуць|Сонгуць (Жонкуць)]]''' | | ''Sungod'' (''Sunegod'') <br> Sunja (Sonna) + Gudo (Guta) | ''Godsune'' <br> Gudo + Sunno |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сонкін|Сонкін (Сунгін, Сонгін)]]''' | | ''Sunken'' <br> Sunja (Sonna) + -kin <br> Sunja (Sonna) + Ginno (Genno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сунда|Сунда (Сонда, Зунда, Жунд)]]''' | — | ''Sundo'' (''Sondo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сундаўт|Сундаўт (Сунтаўт, Сонтаўт)]]''' | | ''Sundolt'' (''Sunduald'') <br> Sundo + Waldo (Walt) <br> Sundo + Teudo (Daut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сундар]]''' | | ''Sunder'' (''Sunthar'') <br> Sundo + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зусель]]''' | — | ''Susilo'' <br> Suso + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сыр (імя)|Сыр (Сыса, Сур, Зыра)]]''' | — | ''Sirio'' (''Siso'', ''Surro'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сірэйка|Сірэйка (Сірык, Сірка, Сырэйка, Шырэйка, Зырка, Жырка)]]''' | — | ''Sireke'' (''Sirica'') <br> Sirio + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сырбут|Сырбут (Сірбут, Сурбот)]]''' | | ''Sirobodus'' (''Sisebut'') <br> Sirio (Siso) + Boto (Buto) <br> Sirio (Siso) + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сырвід|Сырвід (Сырвіт, Сэрвіт, Шырвіт, Шырвід, Сурвід, Журвід)]]''' | | ''Sisuita'' (''Sesuito'') <br> Sirio (Siso) + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сурвіла|Сурвіла (Сурвіл, Сурывіла, Шурвіла, Сырвіла, Шырвіл)]]''' | | ''Surville'' <br> Sirio (Surro) + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сурвін|Сурвін (Шырвін, Жырвін)]]''' | | ''Surawine'' <br> Sirio (Surro) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сіргірд]]''' | | ''Sirigardus'' <br> Sirio + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сургонт|Сургонт (Сыргунт, Суркунт, Сургун, Сурконт, Суркант)]]''' | | ''Sisigunda'' (''Surrigvn'') <br> Sirio (Siso) + Gunth <br> ''Surgant'' <br> Sirio (Surro) + Gento | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сіргоўд|Сіргоўд (Сургоўд, Сіргольд)]]''' | | ''Siriaud''{{Заўвага|у гэтай зафіксаванай у крыніцах форме g перайшло ў i}} <br> Sirio (Surro) + Gaud | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сіргут|Сіргут (Сіргуд, Сыргут, Шыргут, Сургут)]]''' | | ''Sireguti'' (''Sisagut'') <br> Sirio (Siso) + Gudo (Guta) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сурман|Сурман (Шурман, Шурмен, Шырман, Сысман, Зызман, Шышман)]]''' | | ''Surman'' <br> Sirio (Surro) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Сурмін|Сурмін (Шырмін)]] | | Sirio (Surro) + Minno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Шырмер|Шырмер (Шышымар, Жыжмар, Жыжмэр)]]''' | | ''Sisimir'' <br> Sirio (Siso) + Mero (Miro) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сысымунд|Сысымант (Сысмунт, Сірмонт, Шырмунт, Зырмант, Жырмант, Жырмунт)]]''' | | ''Sisemund'' (''Sirmont'', ''Sirmund'') <br> Sirio (Siso) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Сір’ят|Сір’ят (Сыр’ят, Сур’ят)]] | | Sirio (Surro) + Joto <br> Sirio (Surro) + Hatho (Adi) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сіт (імя)|Сіт (Сіда, Сіць, Сідзь, Зыд, Зыдзь, Жыць, Жыд)]]''' | — | ''Sito'' (''Sido'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жыдзейка|Жыдзейка (Жыдык, Сыдыка, Сідзіка, Сідзейка, Сядзейка)]]''' | — | ''Siddeke'' (''Siedeck'', ''Sidicho'') <br> Sito (Sido) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сіціла|Сіціла (Зыдэль, Жыдзель, Шытыла, Сяціла)]]''' | — | ''Sitil'' (''Sidila'', ''Siedel'') <br> Sito (Sido) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Зіцін|Зіцін (Жыцень, Жыдэн)]]''' | — | ''Sittin'' (''Sidden'') <br> Sito + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жыдавін|Жыдавін (Зідавін)]]''' | | ''Sidewine'' <br> Sito (Sido) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Сыдэр|Сыдэр (Зыдар, Жыдар)]]''' | | ''Sidierius'' (''Seederius'') <br> Sito (Sido) + Heri | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жытмунт|Жытмунт (Жытамонт)]]''' | | ''Sidimund'' <br> Sito (Sido) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Сявела]]''' | — | ''Sevila'' <br> Sevia + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таль (імя)|Таль (Дала)]]''' | — | ''Talo'' (''Telo'', ''Dahl'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Талейка|Талейка (Таліка, Талька, Далека)]]''' | — | ''Taleke'' (''Taliko'', ''Talke'', ''Dalleke'') <br> Talo + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таліла|Таліла (Талела)]]''' | — | ''Thalilo'' (''Tellelli'') <br> Talo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дальна|Дальна (Дален, Тален)]]''' | — | ''Dalina'' (''Dallen'', ''Thalen'') <br> Talo (Dahl) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Талюш|Талюш (Талюша)]]''' | — | ''Talsche'' (''Dalusch''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Talo + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Талівойша|Талівойша (Талівош, Тальвэш)]] | | Talo + Waiso (Voysch) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дальман|Дальман (Тальман, Тальмэн)]]''' | | ''Dalman'' (''Tallman'') <br> Talo (Dahl) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Талмут]]''' | | ''Talamot'' (''Talmut'') <br> Talo + Mot (Muto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Талімонт (імя)|Талімонт (Талімунт, Тальмонт, Далмунт)]]''' | | ''Talamundus'' (''Talmont'', ''Dalmund'') <br> Talo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таліят|Таліят (Талет, Талят, Далят)]]''' | | ''Talet'' <br> Talo + Joto <br> Talo + Hatho (Adi) <br> Talo + -t- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тора (імя)|Тора (Тара, Тура)]]''' | — | ''Torro'' (''Tara'', ''Turo'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Турэйка|Турэйка (Турэка, Тарэйка)]]''' | — | ''Thureke'' <br> Torro (Turo) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Турэла|Турэла (Турэль, Тарыла)]]''' | — | ''Turrell'' (''Darila'') <br> Torro (Turo) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Турын (імя)|Турын (Торень, Торн)]]''' | — | ''Torin'' <br> Torro (Turo) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тарант|Тарант (Турант, Таранда)]]''' | — | ''Tourant'' (''Turant'', ''Tourand'', ''Tharanth'') <br> Torro (Turo) + -nd- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тарут|Тарут (Таруць)]]''' | — | ''Tarut'' <br> Torro (Tara) + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дарбут]]''' | | ''Darebodus'' (''Thorbod'') <br> Torro (Tara) + Bodo (Budo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Торвальд (імя)|Таральд (Торальдзь, Таралд)]]''' | | ''Taruald'' (''Thorald'') <br> Torro + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тарвід|Тарвід (Торвід, Дарвід)]]''' | | ''Torvid'' (''Darvid'') <br> Torro + Wido | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дарвіл]]''' | | ''Tharuila'' (''Dorvil'') <br> Torro (Tara) + Wilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Турвін]]''' | | ''Thurwine'' (''Torvin'') <br> Torro (Turo) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Торыгаўт]]''' | | ''Torgaut'' (''Þórgautr'') <br> Torro + Gaudo (Gaut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тарман|Тарман (Турман, Дарамен)]]''' | | ''Tormann'' (''Thurman'') <br> Torro + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дармонт|Дармонт (Дормант)]]''' | | ''Darmundus'' (''Dormont'', ''Tormund'') <br> Torro (Tara) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тэўда (імя)|Тоўт (Тэўт, Тэўць, Тоўць, Доўт, Доўда, Толт, Долт, Дзіт)]]''' | — | ''Teudo'' (''Teuth'', ''Deut'', ''Taut'', ''Daut'', ''Ditt'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тыдзіка|Тыдзіка (Тоўтка, Тоўтык, Талцік, Толтык, Тытэйка, Тэтэйка, Доўтка)]]''' | — | ''Thiediko'' (''Theudiko'', ''Tetiko'') <br> Teudo (Teuth) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тэўдыла (імя)|Таўціл (Тэўціл, Тоўтэль, Тальціл)]]''' | — | ''Teutilo'' <br> Teudo (Taut) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дудан|Дудан (Даўтан)]]''' | — | ''Dudan'' (''Deotan'', ''Theudan'') <br> Teudo (Deut) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таўтэн|Таўтэн (Таўдзін)]]''' | — | ''Teuten'' (''Teudin'', ''Theotin'') <br> Teudo (Taut) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тыбарт]]''' | | ''Tiebert'' (''Teutbert'') <br> Teudo (Teuth) + Bert | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тэўтабод (імя)|Таўбут (Дыбут, Цябот, Цебут, Табут)]]''' | [[Бутаўт (імя)|Бутаўт]] | ''Teubod'' (''Diebot'', ''Thiabod'', ''Teutbodus'') <br> Teudo (Taut) + Bodo (Budo) <br> Teudo (Teuth) + Boto (Buto) <br> ''Taboth'' <br> Dago + Boto (Buto) | ''Butaldus'' (''Botaldus'') <br> Boto (Buto) + Teudo (Taut) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тоўтвал]]''' | | ''Teodwal'' <br> Teudo (Taut) + Wal | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тэўдавальд (імя)|Тэльтаўт (Дзівалт, Дзевалт, Тывульт)]]''' | | ''Teutald'' (''Diwolt'', ''Dewalt'', ''Theudovald'') <br> Teudo (Deut) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таўтвід|Таўтвід (Таўдвід, Таўвід)]]''' | | ''Teutwidis'' (''Teudoidis'') <br> Teudo (Taut) + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таўцівіл (імя)|Таўцівіл (Тэўтывіл, Таўдвіл, Даўтвіл, Даўдвіл)]]''' | [[Вілтаўт]] | ''Theudowills'' (''Theowilh'') <br> Teudo (Taut) + Wilo | ''Wiltolt'' <br> Wilo + Teudo (Taut) <br> Wilto + Teudo (Taut) <br> Wilto + Waldo (Walt) <br> ''Wilithuta'' <br> Wilo + Teudo (Teuth) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таўтвін|Таўтвін (Тэтвін)]]''' | [[Вінтаўт]] | ''Teutwin'' (''Tietwin'') <br> Teudo (Taut) + Wino | ''Wintold'' <br> Wino + Teudo (Taut) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тоўтэр|Тоўтэр (Доўтар, Даўтэр, Тытар)]]''' | | ''Theuter'' (''Deuter'', ''Thiether'') <br> Teudo (Teuth) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Доўтарт|Доўтарт (Даўторт, Даўдэрт)]]''' | | ''Deutert'' (''Dautert'', ''Deudert'', ''Teuthart'') <br> Teudo (Daut) + Hardt (Hart) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таўцігін|Таўцігін (Таўдзікін, Таўдгін, Таўткін, Таўдкін, Талцігін, Таўгін, Таўген)]]''' | [[Гінтаўт]] | ''Theudekin'' (''Deutgen'', ''Duethekin'') <br> Teudo (Deut) + -kin <br> Teudo (Deut) + Ginno | ''Gentaltus'' <br> Ginno (Genno) + Teudo (Taut) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таўцігіл]]''' | | ''Theudigilius'' <br> Teudo (Taut) + Gilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таўгінт|Таўгінт (Таўтгінт)]]''' | | ''Theogint'' <br> Teudo (Taut) + Gento | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Таўцігерд|Таўцігерд (Тэўтыгерд, Таўгірт)]]''' | | ''Teutgerdis'' (''Teutgardis'') <br> Teudo (Taut) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тыдман|Тыдман (Дытман, Дзітман, Дзітмань)]]''' | | ''Tiedmann'' (''Ditman'', ''Teutman'') <br> Teudo (Deut) + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Таўцімін|Таўцімін (Таўтмін)]] | | Teudo (Taut) + Minno | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тэўдырых|Тыдрых (Тыдрык, Дытрых, Дыдрых, Дыдрык, Дзітрык, Дзетрык)]]''' | | ''Thidrich'' (''Ditricus'', ''Didrik'', ''Dettrich'', ''Theutrich'') <br> Teudo (Ditt) + Rick (Rih) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Транята (імя)|Транята (Трайнята, Трайнят, Трайнат, Транят)]] | | Troannus + Joto <br> Troannus + Hatho (Adi) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Труда|Трут (Труць, Трод, Трот, Торт, Друт, Друта, Друць, Дорт)]]''' | — | ''Trudo'' (''Drutus'', ''Trut'', ''Drott'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Друцейка|Друцейка (Дардзейка)]]''' | — | ''Drudeke'' (''Drudico'') <br> Trudo (Drutus) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тартыла|Тартыла (Трудзіла, Друціла, Друтэль, Друтыль)]]''' | — | ''Trudila'' (''Drudilo'', ''Drutel'') <br> Trudo (Trut) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Труцень|Труцень (Трудзень, Друтынь, Друцень, Туртын)]]''' | — | ''Trutin'' (''Thrudine'') <br> Trudo (Drutus) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тройдзень (імя)|Тройдзень (Тройдзін)]]''' | — | ''Trodden'' (''Truiden'', ''Trodinus'') <br> Trudo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Тартавід]] | | Trudo (Trut) + Wido | ''Widrud'' <br> Wido + Trudo (Drutus) |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Дротвіл|Дротвіл (Друтвіл, Дродвіл)]] | | Trudo (Drutus) + Wilo | ''Wildrud'' <br> Wilo + Trudo (Drutus) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Трубіла]]''' | — | ''Trubilo'' <br> Trubo + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Туба]]''' | — | ''Tubo'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тубела|Тубела (Тубіль, Тубель)]]''' | — | ''Tuobilo'' <br> Tubo + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тола|Тола (Тула)]]''' | | ''Tollo'' (''Tulla'', ''Dolo'') | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дольвін]]''' | | ''Dolwin'' (''Tulwine'') <br> Tollo (Dolo) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Тульгаўд|Тульгаўд (Тулакалд)]]''' | | ''Dolcaudus'' <br> Tollo (Tulla) + Gaudo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дульмант|Дульмант (Доламунт, Долмант, Дольмант, Тольмант)]]''' | | ''Tolmunt'' <br> Tollo (Dolo) + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тума|Тума (Дома)]]''' | — | ''Tumo'' (''Duomo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дамейка|Дамейка (Дамека)]]''' | — | ''Dommick'' (''Domec'', ''Domke'') <br> Tumo (Duomo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Туміла|Туміла (Таміла, Туміль, Тумель, Думель)]]''' | — | ''Tuomila'' (''Tumila'', ''Dummel'') <br> Tumo (Duomo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Домін]]''' | — | ''Domin'' <br> Tumo (Duomo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Домаш|Домаш (Доміш, Тумаш)]]''' | — | ''Domisch'' (''Domas''{{Заўвага|name="Польшча"}}, ''Dumas''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Tumo (Duomo) + -sch- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тумар (імя)|Тумар (Тумер, Домар, Томар)]]''' | | ''Thumer'' (''Domarius'') <br> Tumo (Duomo) + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Даматурт]]''' | | ''Domedrudis'' <br> Tumo (Duomo) + Trudo (Trut) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Дундзіла]]''' | — | ''Tuntil'' <br> Tunto (Dundo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тот|Тот (Дода, Туць, Дуда)]]''' | — | ''Tota'' (''Tuoto'', ''Dodo'', ''Duda'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Туцейка|Туцейка (Дудзіка, Додык)]]''' | — | ''Tuoticha'' (''Doudiche'', ''Dodico'') <br> Tota (Tuoto, Dodo) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Тутыла|Тутыла (Дудэла, Дудэль)]]''' | — | ''Tuotilo'' (''Totila'', ''Dodilo'', ''Dudel'') <br> Tota (Tuoto, Dodo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Дудзен|Дудзен (Дудзін)]]''' | — | ''Duden'' (''Dudin'', ''Dodin'') <br> Tota (Dodo, Tuoto) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Доман|Доман (Дотман)]]''' | | ''Domann'' (''Totman'') <br> Tota (Dodo) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Гуга|Гуга (Юга)]]''' | — | ''Hugo'' (''Ugo'', ''Ucho'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Убер|Убер (Губэр, Убэр, Убар)]]''' | | ''Uber'' (''Huber'', ''Hugbero'') <br> Hugo (Ucho) + Baro <br> Oto + Baro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Убарт|Убарт (Убэрт, Губэрт, Юбарт)]]''' | | ''Ubert'' (''Hubert'') <br> Hugo (Ucho) + Bert | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Югель|Югель (Угаль, Югайла)]]''' | | ''Hugel'' (''Hugal'', ''Jugellus'') <br> Hugo (Ucho) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Уграт]]''' | | ''Hughrat'' (''Hugirat'') <br> Hugo (Ucho) + Rado (Rato) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ань|Ань (Ана, Ень)]]''' | — | ''Ano'' (''Enno'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Энейка|Энейка (Эніка, Аніка, Яніка)]]''' | — | ''Enneco'' (''Ennika'', ''Annico'') <br> Ano (Enno) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Энель|Энель (Аніла)]]''' | — | ''Enilo'' (''Anilo'') <br> Ano (Enno) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яноўд]]''' | | ''Ennold'' (''Analdus'') <br> Ano (Enno) + Waldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Янвін|Янвін (Анвін)]]''' | | ''Anwin'' (''Anoin'') <br> Ano + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Увойна|Увойна (Увайн, Увайнь)]] | | ''Owine'' <br> Ano + Wino (Weine) <br> Ano + Uuenna (Wona) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Энгель|Энгель (Енгель, Ангель, Янгель, Янгайла)]]''' | | ''Engell'' (''Engela'', ''Angelus'', ''Angala'') <br> Ano (Enno) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ангот|Ангот (Ангуць, Анкуд, Янгут)]]''' | | ''Angodus'' (''Angot'') <br> Ano + Gudo (Got) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Анар|Анар (Янар)]]''' | | ''Anarr'' (''Anheri'', ''Enar'') <br> Ano + Heri (Hari) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Улеб]]''' | | ''Uleifr'' <br> Ano + Leifi (Laybo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Аліхвер|Аліфер (Аліхвер, Аліфір)]]''' | | ''Áleifr'' (''Olipher'') <br> Ano + Leifi | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Унгер|Унгер (Юнгер)]]''' | | ''Unger'' <br> Uno + Ger | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Унта]]''' | — | Unto (Undo) | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ундзіла|Ундзіла (Ундзель, Унтэль)]]''' | — | ''Undila'' (''Undela'') <br> Unto (Undo) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ундэр|Ундэр (Унтэр, Ундар)]]''' | | ''Untheri'' <br> Unto (Undo) + Heri | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ур]]''' | — | ''Uro'' (''Uhr'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Урыка]]''' | — | ''Urich'' <br> Uro + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Урвік]]''' | | ''Urwick'' <br> Uro + Wigo (Wic) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Урліх|Урліх (Урлік)]]''' | | ''Urlich'' <br> Uro + *Lic <br> Udal + Rick (Rih) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Урман|Урман (Урмэн, Юрман)]]''' | | ''Urmann'' <br> Uro + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ціла|Ціла (Ціль)]]''' | — | ''Tilo'' (''Zill'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Цілен]]''' | — | ''Zillen'' (''Zilina'') <br> Tilo + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Цільвін]]''' | | ''Tziliwin'' <br> Tilo (Zill) + Wino | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Цільмунт|Цільмунт (Цільмонт, Тыльмонт)]]''' | | ''Zilimund'' <br> Tilo (Zill) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Цьвербут|Цьвербут (Цьвірыбут, Цьвірбот)]] | | Twerda + Boto (Buto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | [[Цьвермунт]] | | Twerda + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Шат|Шат (Шад, Шаць, Шадзь, Жад, Зад, Жат, Зат)]]''' | — | ''Schat'' (''Schad'', ''Scato'', ''Sado'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Шацейка|Шацейка (Шадзейка, Задэйка, Задыка)]]''' | — | ''Scazciho'' (''Schatko''{{Заўвага|name="Польшча"}}) <br> Schat (Schad) + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Шаціла|Шаціла (Шацел)]]''' | — | ''Scazelo'' (''Schätzel'', ''Schadel'') <br> Schat + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Шадзібор|Шадзібор (Шатбар, Шайтбар)]] | | Schat (Schad) + Baro | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Шадзівід|Шадзівід (Жадзівід, Задвід)]]''' | | ''Zedwyd''{{Заўвага|name="Польшча"}} <br> Schat (Sado) + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Жадзьвін]]''' | | ''Saduinus'' (''Sadwin'') <br> Schat (Sado) + Wino | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйка|Эйка (Айка)]]''' | — | ''Eicho'' (''Eich'', ''Aico'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйкель]]''' | — | ''Eichele'' <br> Eicho + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйгант]]''' | — | ''Eigant'' (''Aigant'') <br> Eicho + -nd- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Айгуста|Айгуста (Айгуст, Агуста, Агуст)]]''' | — | ''Eggusta'' <br> Agi (Eicho) + -st- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйбар (імя)|Эйбар]]''' | | ''Eyber'' <br> Eicho (Eich) + Baro | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйбарт|Эйбарт (Эбарт, Эбэрт, Эберт)]]''' | | ''Eibert'' (''Ebart'', ''Ebert'') <br> Eicho (Eich) + Bert | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйбут|Эйбут (Эйбат, Айбут, Эйбуд)]]''' | [[Ботэй]] | ''Acbuto'' (''Acbod'') <br> Agi (Eicho) + Bodo (Budo) <br> Eicho (Eich) + Boto (Buto) | ''Bótey'' <br> Boto (Buto) + Eicho (Eich) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эварт|Эварт (Эйварт, Эвэрт)]]''' | | ''Ewart'' (''Eivard'', ''Ewert'') <br> Eicho (Eich) + Wardo (Warto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйвід|Эйвід (Айвід)]]''' | | ''Övid'' (''Ecgwid'') <br> Eicho (Eich) + Wido | ''Viðey'' <br> Wido + Eicho (Eich) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйвільд|Эйвільд (Эйвільт, Эвільд, Эвільт, Айвільт)]]''' | | ''Evilda'' (''Agoildis'') <br> Eicho (Eich) + Wild | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйвінд|Эвінт]]''' | | ''Evind'' (''Eivind'') <br> Eicho (Eich) + Windo (Winito) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйгаўд|Эйгаўд (Эгаўдзь)]]''' | | ''Eygautr'' (''Øygautr'') <br> Eicho (Eich) + Gaudo (Gauto) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйгела|Эйгела (Эйгель, Айгель, Эгела, Эйгала, Эйгайла)]]''' | | ''Eigel'' (''Aigel'') <br> Eicho (Eich) + Gailo (Gelo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйгіл]]''' | | ''Eigil'' <br> Eicho (Eich) + Gilo | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйгер|Эйгер (Эгер)]]''' | | ''Eygeirr'' (''ØygæiRR'', ''Eigar'') <br> Eicho (Eich) + Ger | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйгерд|Эйгерд (Эйгард, Эгерд, Эйгірд, Айгірд)]]''' | | ''Eygerd'' (''Eygerðr'', ''Eigardus'', ''Eigaard'', ''Aigardus'') <br> Eicho (Eich) + Gerd (Gardo) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйгін|Эйгін (Эйкін, Айгін, Эйген)]]''' | | ''Eigina'' (''Eikin'', ''Eigen'', ''Aikin'', ''Aigina'') <br> Eicho (Aico) + Ginno <br> Eicho (Aico) + -kin | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйгінт|Эйгінт (Эйгант, Эйгент, Эгінт)]]''' | | ''Eigint'' (''Eigant'') <br> Eicho (Eich) + Gento | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйгот]]''' | | ''Eygoti'' (''Eyguti'', ''Øyguti'') <br> Eicho (Eich) + Gudo (Got) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйкар]]''' | | ''Aiccarius'' <br> Eicho (Aico) + Caro <br> ''Eckher'' (''Aicher'') <br> Eicho (Aico) + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйруд]]''' | | ''Eirodus'' (''Eichrodus'') <br> Eicho (Eich) + Hrodo (Ruodo) | ''Rodney'' <br> Hrodo (Ruodo) + Eicho (Eich) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйман|Эйман (Эйхман, Айман)]]''' | | ''Eimann'' (''Eichmann'') <br> Eicho (Eich) + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эймін|Эймін (Аймен)]]''' | | ''Eiminus'' (''Aimenus'', ''Aiminus'') <br> Eicho (Eich) + Minno (Menno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эймут]]''' | | ''Eimuth'' (''Eimuot'') <br> Eicho (Eich) + Mot (Muta) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эймант|Эймант (Эймунд, Эймунт, Аймунт, Аймонт, Эйманд, Эмант)]]''' | | ''Eymunt'' (''Eymundus'', ''Aimont'', ''Eicmund'') <br> Eicho (Eich) + Mund (Munt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйнар|Эйнар (Айнар, Эйнэр, Энар)]]''' | | ''Einar'' (''Ainar'', ''Einher'', ''Enar'') <br> Eicho (Eich) + Noro <br> Eino + Heri (Hari) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эрык|Эрык (Акрык, Ерык, Ірык, Арык)]]''' | | ''Erik'' (''Ackrich'', ''Erik'', ''Yric'', ''Orikus'') <br> Eicho (Aico) + Rick (Rih) | ''Ríkey'' <br> Rick + Eicho (Eich) |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйрым|Эйрым (Айрым, Акрым, Эрым)]]''' | | ''Eckrim'' (''Agrim'') <br> Agi (Eich) + Rim | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйна]]''' | — | ''Eino'' (''Egino'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эйнік]]''' | — | ''Einicke'' <br> Eino + -k- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйта|Эйта (Эйць, Эйдзь)]]''' | — | ''Eito'' (''Eido'', ''Aito'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйціла|Эйціла (Эйдзіл)]]''' | — | ''Eitel'' (''Aidilo'') <br> Eito (Eido) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйтун]]''' | — | ''Eidunn'' (''Aittuni'') <br> Eito (Eido) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйтаўт|Эйтаўт (Айтаўт, Эйдаўт)]]''' | | ''Aitald'' (''Aitold'') <br> Eito (Aito) + Waldo (Walt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйтвіл|Эйтвіл (Эйдвіл, Эйцьвіл)]]''' | | ''Eidoila'' <br> Eito (Eido) + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйтарт|Эйтарт (Айтарт, Этарт)]]''' | | ''Aitard'' (''Eidhart'', ''Ethardus'') <br> Eito (Aito) + Hardt (Hart) <br> ''Eyþrúður'' (''Aitrudis'') <br> Eicho (Aico) + Trudo (Trut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эйтман]]''' | | ''Eitmann'' (''Eydtman'') <br> Eito + Mann | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Эйтмін|Эйтмін (Эйцімін, Эйдмін, Этмін, Айтмін)]] | | Eito + Minno | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эльзман]]''' | | ''Elsmann'' <br> Elis + Mann | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Алсмунт]]''' | | ''Ausmunds'' <br> Auso + Mund (Munt) <br> ''Elsmund'' <br> Elis + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Янда|Янда (Ант, Энт. Янт)]]''' | — | ''Ando'' (''Ende'', ''Anto'', ''Ente'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эндзель|Эндзель (Андала, Янтуль)]]''' | — | ''Endil'' (''Andela'', ''Andala'') <br> Ando (Ende) + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эндзінь|Эндзінь (Андзін)]]''' | — | ''Entin'' (''Anten'') <br> Ando (Ende) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Янтаўт]]''' | | ''Antolt'' <br> Ando (Anto) + Waldo (Walt) <br> Ando (Anto) + Teudo (Taut) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Антавіт]]''' | | ''Antvit'' (''Anduit'') <br> Ando (Anto) + Wito | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Андрат]]''' | | ''Andrad'' <br> Ando + Rado (Rato) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эндрык|Эндрых (Андрых, Андрык, Яндрык)]]''' | | ''Entrich'' (''Endrichs'', ''Andrich'', ''Andricus'') <br> Ando (Ende) + Rick (Rih) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Эрман|Эрман (Эрмэн, Ерман)]]''' | — | ''Erman'' (''Ermen'') |— |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Эўдзіла|Эўдзіла (Эўціла)]]''' | — | ''Eudila'' <br> Euda + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Юнк|Юнк (Юнга)]]''' | — | ''Jungo'' (''Junk'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Юнгайла|Юнгайла (Юнгела, Юнгіл)]]''' | | ''Jungel'' <br> Jungo + Gailo (Gelo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Юнць|Юнць (Юнда)]]''' | — | ''Jundt'' | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Юндзіла|Юндзіла (Юндзель)]]''' | — | ''Jundel'' (''Juncila'', ''Junzila'') <br> Jundt + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Юсіла]]''' | — | ''Jusila'' <br> Joso + -l- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Ява (імя)|Ява (Ева)]]''' | — | ''Aevo'' (''Evo'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Явін|Явін (Авін)]]''' | — | ''Evin'' (''Awin'') <br> Aevo (Evo) + -n- | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яўбут]]''' | | ''Eubod'' <br> Aevo (Evo) + Bodo (Budo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Явалод|Яўлад (Евалт, Овальт)]]''' | | ''Ewald'' (''Avald'') <br> Aevo + Waldo <br> ''Hávaldr'' <br> Hatho + Waldo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Явор|Явар (Явор, Авар, Овар)]]''' | | ''Awart'' <br> Aevo + Wardo (Warto) <br> ''Jovar'' (''Jovard'') <br> Jo + Wardo (Warto) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Явід]]''' | | ''Avid'' (''Áviðr'', ''Ovida'') <br> Aevo + Wido | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Явіл|Явіл (Авіла, Явіла)]]''' | | ''Avila'' <br> Aevo + Wilo <br> ''Jovila'' (''Juwilo'') <br> Jo + Wilo | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Явільт|Явільт (Авільт, Авілт, Явілт)]]''' | | ''Awild'' (''Avildis'') <br> Aevo + Wilto (Wildo) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | [[Явойша]] | | ''Awise'' (''Êwiso'') <br> Aevo + Weise (Wiso) <br> Jo + Waiso (Voysch) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Явірт|Явірт (Явірд, Авірд)]]''' | | ''Æwirth'' (''Everd'') <br> Aevo + Werta (Wirt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яўмонт|Яўмонт (Аўмонт)]]''' | | ''Eumund'' (''Awimund'') <br> Aevo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Еўна]]''' | — | ''Auno'' (''Euni'') | — |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Яўнут (імя)|Яўнут (Яўнуць)]]''' | — | ''Eunat'' <br> Auno (Euni) + -t- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ама|Ама (Ям)]]''' | — | ''Amo'' | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ямейка]]''' | — | ''Emmecke'' (''Ameke'') <br> Amo + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ямаўт]]''' | | ''Amolt'' (''Emmolt'', ''Emout'') <br> Amo + Waldo (Walt) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Яман|Яман (Аман)]]''' | | ''Aman'' <br> Amo + Mann <br> Amo + -n- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ямін|Ямін (Амін)]]''' | | ''Ammin'' (''Emino'') <br> Amo + Minno <br> Amo + -n- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Амут|Амут (Ямуць)]]''' | | ''Amota'' (''Ammud'') <br> Amo + Mot (Muto) <br> Amo + -t- | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ямант|Ямант (Ямунд, Ямунт, Амонт)]]''' | | ''Amunt'' (''Ammundus'', ''Emunt'', ''Amont'', ''Amuntr'') <br> Amo + Mund (Munt) <br> ''Jomund'' <br> Jo + Mund (Munt) | |- style="background:#FAFAFA" align="left" | 1 | '''[[Якун|Якун (Акун, Якон, Акон)]]''' | | ''Hákon'' (Acun, Hacon) <br> HǫR + Cono (Cuno) | |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ят|Ят (Яць, Ют)]]''' | — | ''Joto'' (''Juto'') | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Юцейка|Юцейка (Ютка, Ютыка, Ятэйка, Ятэка, Юдзейка, Юдзека)]]''' | — | ''Jüttke'' (''Jüdicke'') <br> Joto (Juto) + -k- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ютэль|Ютэль (Юдэль, Ядэла, Ёдэль)]]''' | — | ''Jutilo'' (''Judel'') <br> Joto (Juto) + -l- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Юцень|Юцень (Юдзін, Юцінь)]]''' | — | ''Jutten'' (''Judin'') <br> Joto (Juto) + -n- | — |- style="background:#EEEEEE" align="left" | 1 | '''[[Ютша]]''' | — | ''Jutsche'' <br> Joto (Juto) + -sch- | — |- style="background:{{Колер|ВКЛ}}" height="2px" align="left" | 1 | colspan="4" | {{Заўвага|Апроч пададзеных у табліцы імёнаў, летувіскі лінгвіст Ёзас Юркенас таксама сьцьвярджае германскія адпаведнікі для наступных імёнаў (не падаючы спасылак на іх гістарычныя ўпаміны або з спасылкай на адзінкавы ўпамін у летувізаванай форме): Альвік — Alwih; Вінвіл — Vinovil; Вінмонт — Winemunt<ref>Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 107—108, 115, 121.</ref>; Бергаўд — Bercautius; Гельгаўд — Celgaud; Гудваль — Walagaudius; Мангаўд — Manegaud<ref>Юркенас Ю. Балтийские антропоосновы LIAUB-, DAG-, GUD- // Повідомлення Української ономастичної комісії. Вип. 15. — Київ: Наукова думка, 1976. [https://books.google.by/books?id=HYM-AQAAIAAJ&q=%22+Wala+gaud+ius+Gud++%22&dq=%22+Wala+gaud+ius+Gud++%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjJnMKwuqOGAxVq_rsIHeFWA94Q6AF6BAgHEAI С. 8—9].</ref>, таксама расейская мовазнаўца Тацяна Тапарова (дачка [[Уладзімер Тапароў|Ўладзімева Тапарова]]) такім жа спосабам сьцьвярджае наступныя адпаведнікі: Таўтвальд — Theudoald; Вірвальда — Verald<ref>Топорова Т. В. Культура в зеркале языка: древнегерманские двучленные имена собственные. — Москва, 1996. С. 229.</ref>}} |} }}}} == Славянскія імёны == Ужо ў XIV — першай палове XV стагодзьдзяў адначаліся славянскія імёны ліцьвінаў: [[Віленскія мучанікі|Кумец, Круглец, Няжыла]], [[Рак (імя)|Рачко]], Некраш, Неруш, Воўчка, Жук, Качан, Братоша, Лугіна, Радзім, Чапурна ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61, 187, 199—200.</ref>. Пазьней сярод ліцьвінаў пашырыліся такія славянскія імёны, як [[Дабрагост]], [[Дабяслаў]], [[Завіша]], [[Прадслаў (імя)|Прадслаў]] (Прадслаў [[Даўгерд (імя)|Даўгердавіч]], Прадслаў [[Даўгінт|Даўкінтавіч]], Прадслаў [[Шадзібор]]авіч), [[Станіслаў]], [[Судзівой]], [[Уладзіслаў]] ды іншыя. Як зазначае менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, баярын-ліцьвін мог мець славянскае імя, а сыну зноў даць германскае: напрыклад, былі такія імёны, як Мантыгайла Жукевіч, Радзівіл Багданавіч, Даўмонт Воўкавіч, Юндыл Рачковіч. З Попісу войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году відаць, што бальшыню шляхты Літоўскае зямлі (у вузкім сэнсе) складалі шляхцічы з такімі славяна-германскімі імёнамі, — з чаго відаць, што чыста ўся германская шляхта Літвы цалкам славянізавалася<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 203.</ref>. Разам з тым, сярод славянскага з паходжаньня баярства часам сустракаліся германскія (гоцкія) імёны: [[Бутрым Якубавіч Неміровіч]], [[Гетаўт Каленікавіч]]. Апроч таго, сустракаліся імёны ліцьвінаў, утвораныя ў выніку спалучэньня германскіх і славянскіх асноваў (''Станквилъ{{Заўвага|У XIX стагодзьдзі на [[Троцкі павет|Троччыне]] адзначаліся шляхецкія прозьвішчы Стангвіла (Stangwiło) і Стонгвіл, Стэнгвіла або Стэнгвіл (Stongwił, Stengwiło, Stengwił)<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 416, 418.</ref>}} [[Манвіл|Монвиловичъ]]''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 83.</ref><ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 34.</ref>, ''Stazwiłowei''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|1к}} P. 57.</ref><ref>Sinkevičiūtė D. Newly discovered Lithuanian compound names with first stem of Christian origin as witnesses of the intersection of pagan and Christian cultures // Onoma. Nr. 55, 2020. P. 158.</ref>{{Заўвага|Сярод іншага, у XIX ст. на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]] адзначалася прозьвішча Winsław ([[Віна (імя)|Win]]-sław)<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2016. S. 832.</ref>, а на [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянтах]] у XVII ст. — імя Rumsław ([[Рума|Rum]]-sław)<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cnoZAAAAYAAJ&q=Rums%C5%82aw#v=snippet&q=Rums%C5%82aw&f=false С. 434].</ref>}}). == Царкоўныя імёны == З пашырэньнем уплыву ў Вялікім Княства Літоўскім [[Канстантынопальская праваслаўная царква|Канстантынопальскай]] і [[Каталіцкая Царква|Рымскай]] цэркваў сярод ліцьвінаў пачалі бытаваць адпаведныя царкоўныя імёны. Ужо ў 1390 годзе пры двары [[Ягайла|Ягайлы]] служыў ліцьвін ({{мова-la|Lythuano|скарочана}}) [[Барыс]], лоўчыя ліцьвін [[Кузьма]] і ліцьвін [[Цімафей|Цімуш]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 60, 168.</ref>. Ліцьвін Барыс таксама ўпамінаецца ў 1394 годзе поруч зь вялікім князем [[Вітаўт]]ам<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што царкоўныя імёны часта ўжываліся ў народных формах: [[Іван]] — Івашка, [[Дзьмітры]] — Міцько, [[Мацьвей]] — Матысь або Мацко, [[Аляксей]] — Алёхна, [[Юры]] — Юшко ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>. Апроч таго, сярод ліцьвінаў даволі рана пачало бытаваць імя Барташ ([[Барташ Монтаўтавіч]], [[Барташ Табаравіч]] ды іншыя), якое ёсьць агульнай для славянаў і германцаў народнай формай царкоўнага імя [[Барталамей]]<ref>Hanks P. Dictionary of American Family Names. Vol. 1. — Oxford University Press, 2003. [https://books.google.by/books?id=FJoDDAAAQBAJ&pg=PA109&dq=bartosch+name&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjO2sGM55r9AhUO7aQKHTTUCKgQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=bartosch%20name&f=false P. 109].</ref>. З часам імёны кананізаваных Канстантынопальскай і Рымскай цэрквамі [[сьвяты]]х цалкам выціснулі большасьць сваіх германскіх і славянскіх папярэднікаў, якія працягнулі бытаваць у патранамічных прозьвішчах і прыдомках. == Балтыйскія імёны == Адзначаецца магчымасьць бытаваньня сярод ліцьвінаў імёнаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскага]] паходжаньня, бо ліцьвіны сутыкаліся з балтыйскімі плямёнамі, жылі побач або ўперамешку зь імі. Таксама і выхадцы з балтыйскіх плямёнаў маглі запазычыць імёны ліцьвіноў<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58.</ref>{{Заўвага|Адно з найстарэйшых сьведчаньняў запісу германскіх, славянскіх і царкоўных імёнаў у іх [[Летувіская мова|жамойцкіх (летувіскіх) формах]] — укладзеная ў 1506 годзе ў Планянах ([[Жамойць]]) лацінамоўная ўгода, сьведкамі якой выступілі «''Gorgys Golgontanys, Gabrialos Stanyonos, Janvsys Mychalanys, Rimos Mylgynanys, Barthlomyeyos Jacvbanys, Bvtrimos Mikanys, Mylvydos Seneythanys''»<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-3к}} S. 725.</ref>. Пазьней падобным жа спосабам жамойты запазычвалі хрысьціянскія імёны: напрыклад, у [[Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага|попісе войска Вялікага Княства Літоўскага]] 1567 году ўпамінаюцца ''Петросъ Янойтисъ'', ''Стасюсъ Матеяйтись'', ''Лавриносъ Станойтисъ'', ''Миколаюсъ Кгрицойтисъ'', ''Яносъ Шимкойтисъ'', ''Петрашусъ Мартинойтисъ'', ''Якубосъ Янойтисъ'', ''Бенедыктасъ Ромашкойтисъ'', ''Лукашусъ Янойтисъ'', ''Миколисъ Кирдванисъ'', ''Бартошусъ Венцлавойтисъ'', ''Шимонасъ Янойтисъ'', ''Павилосъ Петройтисъ'', ''Андреюcъ Миколаяйтисъ'', ''Щепаносъ Юцайтисъ'', ''Селвестрасъ Велинайтисъ'', ''Петрасъ Матеевичъ'' ды іншыя жамойцкія баяры зь летувізаванымі хрысьціянскімі імёнамі<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%40%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8A#v=snippet&q=%40%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8A&f=false С. 1267, 1270—1272, 1275, 1291, 1295, 1298, 1305—1306, 1320].</ref>. Першыя спробы рэтраспэктыўна патлумачыць некаторыя літоўскія імёны зь летувіскай мовы зьмяшчаюцца ў ненадрукаваным рукапісе [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрта Каяловіча]] (1658 год): прозьвішча [[Даўбор]] ён спрабаваў зьвязаць зь летувіскім ''Dabar'' 'Зараз', а прозьвішча [[Даўгайла|Даўгяла]] — з ''Dawgalis'' 'Магутны'<ref>Wijuk Kojalowicz A. Sacer nomenclator familiarum et stemmatum Magni Ducatus Lituaniae et provinciarum ad eum pertinentium. — Vilnius, 2015. P. 146, 165.</ref>}}. Сярод прыкладаў балтыйскіх з паходжаньня імёнаў можна адзначыць імя Жыбенцяй (''Жибентяи''; ад {{мова-lt|žibinti|скарочана}} 'паліць, асьвятляць', ''žibintas'' 'ліхтар') — аднаго з забойцаў вялікага князя [[Кейстут]]а<ref>Лицкевич О. В. «Летописец великих князей литовских» и «Повесть о Подолье»: опыт комплексного критического разбора. — СПб., 2019. С. 295, 435.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Нарманская тэорыя]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * [[Аляксандар Бразгуноў|Бразгуноў А.]] Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2010. С. 209—213. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * Мезенка Г. Віцебшчына ва ўласных іменах: мінулае і сучаснасць : вучэбны дапаможнік / Г. Мезенка, В. Ляшкевіч, Г. Семянькова; М-ва адукацыі РБ, УА «ВДУ імя П. М. Машэрава». — Віцебск: Выд-ва УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2006. — 238 с — Бібліягр.: с. 194—214. — {{ISBN|985-425-660-X}}. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [http://belhist.narod.ru/hist/gen2.html Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх] // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. № 6, 2001. С. 42—53. * Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. — 1708 Sp. * Nielsen O. Olddanske personnavne. — Kjøbenhavn, 1883. — 118 s. * Bergh L. Ph. C. Historische beschouwing der Nederlandsche Eigennamen // Taalkundig magazijn of gemengde bijdragen tot de kennis der Nederduitsche taal. 4o Deel, 1842. S. 307—338, 541—578. * Björkman E. Nordische Personennamen in England in alt- und frühmittel-englischer Zeit: Ein Beitrag zur englischen Namenkunde. — Halle, 1910. — 244 S. * Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. — 162 S. * Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. — 338 S. * Dräger K. Deutscher Familiennamenatlas. Bd. 6: Familiennamen aus Rufnamen. — Berlin; Boston: De Gruyter, 2017. — 862 S. {{ISBN|978-3-11-042783-7}}. * Eule R. Germanische und fremde Personennamen als heutige deutsche Familiennamen // Festschrift zu dem fünfzigjährigen jubiläum des Friedrichs-realgymnasiums in Berlin. — Berlin, 1900. S. 1—80. * Felder E. Die Personennamen auf den merowingischen Münzen der Bibliothèque nationale de France. — München, 2003. — 219 S. {{ISBN|3-7696-0117-3}} * Förstemann E. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1.: Personennamen. — Bonn, 1900. — 1699 Sp. * Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 1: Zu den ältesten Berührungen zwischen Römern und Germanen, Die Franken. — Berlin, 1970. — 474 S. * Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 2: Die Ostgoten. Die Langobarden. Die altgermanischen Bestandteile des Ostromanischen. Altgermanisches im Alpenromanischen. — Berlin und Leipzig, 1935. — 329 S. * Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 3: Die Burgunder, Schlußwort. — Berlin und Leipzig, 1936. — 252 S. * Gerchow J. Die Gedenküberlieferung der Angelsachsen. — Berlin; New York: Walter de Gruyter, 1988. — 417 S. {{ISBN|3-11-011935-8}}. * Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 2006. — 622 S. {{ISBN|978-3-11-018031-2}}. * Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln; Graz: Böhlau, 1967. — 299 p. * Heintze A. Die deutschen Familien-Namen, geschichtlich, geographisch, sprachlich. — Halle, 1903. — 266 S. * Kapff R. Deutsche Vornamen: mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen sprachlich erläutert. — Nürtingen am Neckar, 1889. — 94 S. * Kaufmann H. Altdeutsches Namenbuch: Bd. 1. Altdeutsche Personennamen. Ergänzungsband. — München, 1968. — 437 S. * Kleemann S. Die Familiennamen Quedlinburgs und der Umgegend. — Quedlinburg, 1891. — 264 S. * Knorr W. Die Familiennamen des Fürstenthums Lübeck. — Entin, 1876. — 64 S. * Köbler G. Gotisches Wörterbuch. — Leiden, 1989. — 716 S. {{ISBN|90-04-09128-9}}. * Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 1—245. * Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 15, 1973. S. 247—367. * Meyer-Lübke W. Romanische Namenstudien. I. Die altportugiesischen Personennamen germanischen Ursprungs // Sitzungsberichte der Philosophisch-Historischen Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Bd. 149. — Wien, 1905. S. 1—102. * Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. — 195 S. * Piel J. M., Kremer D. Hispano-gotisches Namenbuch. Der Niederschlag des Westgotischen in den alten und heutigen Personen- und Ortsnamen der Iberischen Halbinsel. — Heidelberg, 1976. — 399 S. * Reichert H. Lexikon der altgermanischen Namen. I. Teil: Text. — Wien: Verlag der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, 1987. — 874 S. {{ISBN|978-3-7001-0931-0}}. * Reichert H. Lexikon der altgermanischen Namen. II. Teil: Register. — Wien: Verlag der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, 1990. — 664 S. {{ISBN|978-3-7001-1718-6}}. * Schlaug W. Die altsächsischen Personennamen vor dem Jahre 1000. — Lund: C. W. K. Gleerup, 1962. — 197 S. * Schonfeld M. Wörterbuch der altgermanischen personen-und völkernamen. — Heidelberg, 1911. — 309 S. * Socin A. Mittelhochdeutsches Namenbuch. — Basel, 1903. — 787 S. * Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. — 235 p. * Briggs K. An index to personal names in English place-names. — Nottingham: English Place-Name Society, 2023. — 305 p. {{ISBN|978-1-911640-04-2}}. * Ferguson R. Surnames as a Science. — London, 1883. — 235 p. * Ferguson R. The Teutonic Name-System applied to the Family Names of France, England & Germany. — London, 1864. — 606 p. * Forssner T. Continental-Germanic Personal Names in England in Old and Middle English Times. — Uppsala, 1916. — 289 p. * Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum: A List of Anglo-Saxon Proper Names from the Time of Beda to that of King John. — Cambrigde, 1897. — 601 p. * Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. — 237 p. * Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. — 563 p. {{ISBN|2-222-03427-2}}. * [[Раймонд Шмітляйн|Schmittlein R.]] Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 95—106. * Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 1, 1964. P. 15—20. * Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1964. P. 81—88. * Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 3, 1964. P. 161—168. * Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (fin), le nom de Radziwill // Revue internationale d’onomastique. Nr. 4, 1964. P. 281—292. * Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie // Proceedings of the Eighth International Congress of Onomastic Sciences. — De Gruyter Mouton, 1966. P. 469—480. * Boullón Agrelo A. I. Antroponimia medieval galega (ss. VIII—XII). — Tübingen: Niemeyer, 1999. — 565 p. {{ISBN|3-484-55512-2}}. * Francovich Onesti N. Vestigia longobarde in Italia (568—774). Lessico e Antroponimia. — Rom: Artemide, 1999. — 286 p. {{ISBN|8886291345}}. * Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. — 400 s. * Stemshaug O. Norsk Personnamnleksikon. — Oslo: Det Norske Samlaget, 1982. — 239 s. {{ISBN|82-521-2036-9}}. * [[Уладыслаў Сямковіч|Semkowicz W.]] O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle roku 1413 // Miesięcznik Heraldyczny. Nr. 9—10, 11—12, 1913; Nr. 1—2, 3—4, 5—6, 1914. * Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle roku 1413 // Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. T. 5 (1920); T. 6 (1921—1923); T. 7 (1924—1925); T. 8 (1926—1927); T. 9 (1928—1929). * Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN, 1997. {{ISBN|83-85579-14-1}}. * Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii. — Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN, 2002. {{ISBN|83-87623-72-5}}. * Piel J. M. Sobre a formação dos nomes de mulher medievais hispano-visigodos // Confluência. N. 3, 1992. P. 79—106. * Юркенас Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. {{ISBN|9955-497-40-8}}. * Lind E. H. Norsk-isländska dopnamn ock fingerade namn från medeltiden. — Uppsala, 1915. — 1306 sp. * Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala: Institutet för språk och folkminnen, 2007. — 345 s. {{ISBN|978-91-7229-040-2}}. * Sveriges medeltida personnamn. Hft. 1—17. — Uppsala; Lund, 1967—2016. == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.nordicnames.de/wiki/Main_Page Nordic Names] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] 8hwvcxkjz8bpvapwlxy1k56i8xxlju8 0 277484 2679483 2677874 2026-07-18T18:38:57Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2679483 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Сала |лацінка = Sała |арыгінал = Sallo |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |варыянт = Саля, Шала, Шаль, Заль, Жоль |вытворныя = [[Сава (імя)|Сава]] |зьвязаныя = [[Салейка]], [[Салін]], [[Салата (імя)|Салата]], [[Сельвін]], [[Сальгер]], [[Салкірд]], [[Саламан]], [[Жалмонт]] <br> [[Гундыслаў]] }} '''Сала''' (''Шала'', ''Шаль'', ''Заль'', ''Жоль'') — мужчынскае імя. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Салва, Сала або Села (Salvo, Sallo, Salo<ref>Kapff R. Deutsche Vornamen: mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen sprachlich erläutert. — Nürtingen am Neckar, 1889. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i13cviZ0xYoC&q=Salo#v=snippet&q=Salo&f=false S. 72].</ref>, Selo) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref name="Förstemann-1900-1291">Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Sallo#v=snippet&q=Sallo&f=false S. 1291].</ref>. Іменная аснова -сал- (-салв-) паходзіць ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] sal 'заля, пакой' або германскага salwa 'цёмны, чорны'<ref name="SEMSNO-1997-216">Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 216.</ref>{{Заўвага|Польска-летувіская аўтарка Юстына Вальковяк прызнае брак адэкватнага тлумачэньня іменнай асновы -сал- (-сел-, -зел-) зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]]<ref>Walkowiak J. B. Litewskie nazwiska Polaków: słownik etymologiczno-frekwencyjny. — Poznań, 2019. S. 23—24.</ref>}}. Сярод [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] бытавалі імёны [[Салейка]], [[Салін]], [[Сельвін]], [[Сальгер]], [[Салкірд|Салкірд (Саўгірд, Саўгард)]], [[Саламан|Саламан (Сальман)]], [[Жалмонт]], [[Гундыслаў]]. Адзначаліся германскія імёны Saleko, Salina, Selwin (Salawins), Salger, Salgerd (Salgard), Salaman (Salman), Salamund, Gundisalv. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Sala<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii. — Kraków, 2002. S. 514.</ref>, Salmut (Zalmut), Salmar (Zalmar)<ref name="SEMSNO-1997-216"/>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавалі імёны: ''Sale'' (1327 і 1346 гады)<ref name="Trautmann-1925-85">Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Sale+Saluch+Saluke+Salucke#v=snippet&q=Sale%20Saluch%20Saluke%20Salucke&f=false S. 85].</ref>, ''Saluch / Saluke / Salucke''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salucho<ref name="Förstemann-1900-1291"/>}} (1280, 1352, 1354, 1359 і 1407 гады)<ref name="Trautmann-1925-85"/>, ''Saleide / Saleyde'' (1339, 1359 і 1419 гады)<ref name="Trautmann-1925-85"/>. У 1627 годзе ў [[Каралявец]]кім унівэрсытэце навучаўся ''Jacobus Salbert{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salbert<ref name="Fo-1900-1292">Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Salbert#v=snippet&q=Salbert&f=false S. 1292].</ref>}}, Regiomontanus Borussus'', у 1628 годзе — ''Valentinus Salberth, Regiomontanus Borussus'', у 1636 годзе — ''Jacobus Salbertus, Regiomontanus Borussus''<ref>Die matrikel der Universität Königsberg i. Pr. Bd. 1: Die Immatrikulationen von 1544—1656. — Leipzig, 1910. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=-sZYzw8knMEC&q=Salbert#v=snippet&q=Salbert&f=false S. 301, 307, 367].</ref>. У [[Наўгародзкая рэспубліка|Ноўгарадзе]] бытавалі імёны Сяліла (''Селила''), Сялята{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salado<ref name="Fo-1900-1292"/>}} (''Селята'') и Сальмір{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salamir<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Salamir#v=snippet&q=Salamir&f=false S. 1293].</ref>}} (''Сольмиръ'')<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 796—796, 800.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''у повете [[Віцебск|Вытебъскомъ]], въ Ылемницъкой волости… земли пустовъских наймя Саловича'' (15 жніўня 1530 году)<ref>{{Літаратура/Беларускі архіў|2к}} С. 15—16.</ref>; ''Жоль Станиславович'' (1563 год)<ref>{{Літаратура/Вайсковыя попісы паспалітага рушэньня ВКЛ (2018)|к}} S. 121.</ref>; ''Szala'' (1565 год)<ref>Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 6, cz. 3: Podlasie (województwo). — Warszawa, 1910. S. 234.</ref>; ''Олексей Жолевичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C#v=snippet&q=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C&f=false С. 696].</ref>, ''Янъ Жаль''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C#v=snippet&q=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C&f=false С. 922].</ref> (1567 год); ''Ławryn Sałowicz'' (1641 год)<ref>Ординация королевских пущ: в лесничествах бывшего Великого Княжества Литовского. — Вильна, 1871. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=jGdcAAAAcAAJ&q=Salowicz#v=snippet&q=Salowicz&f=false С. 121].</ref>; ''Jerzy Stanisław Szalewicz'' (1648 год паводле выданьня 1737 году)<ref>Prawa konstytucye y przywileie Krolestwa Polskiego y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y wszystkich prowincyi należących. — Warszawa, 1737. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Zk82lECOXjQC&q=Szalewicz#v=snippet&q=Szalewicz&f=false S. 211].</ref>; ''Sały wielkie… Sały małe… Zaliszki… Szalewszczyzna'' (1744 год)<ref name="DWil-1744">[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>; ''Jerzy Sołowicz'' (1759 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=So%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wielka Brzostowica], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Bazyli Sołłowicz'' (1766 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=So%C5%82%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wielka Brzostowica], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''zaścianki… Sały… wsi Sałły'' (1782—1783 гады)<ref>Breslaujos dekanato vizitacija 1782—1783 m. Fontes Historiae Lituaniae, vol. VII. — Vilnius, 2008. P. 139, 187.</ref>; ''Franciszka Szalawicz'' (1816 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Szalawicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Lida], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>{{Заўвага|Таксама: * Салела: ''Sałeły'' (1744 год)<ref name="DWil-1744"/>; * Сялянта: Адам Сялянта (1883—?) — беларус з ваколіцаў [[Заслаўе|Заслаўя]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%A1%D1%8F%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%A0%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1883) Сялянта Адам Рыгоравіч (1883)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref>; * Шалібор: ''а Шелибору'' (1440—1492 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 55.</ref>; * Шалабут, Шалабот, Шалабута, Шалабода, Салабудзь: ''Piotr Szałabut'' (1734 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Sza%C5%82abut&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Czernawczyce], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Jerzy Szałabot'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Sza%C5%82abot&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Szczuczyn], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Anna Sałobudź'' (1839 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Sa%C5%82obud%C5%BA&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Wasiliszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Albin Szałabuta'' (1847 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Sza%C5%82abuta&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Lack], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, Фёдар Шалабода (1888—?) — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Амсьціслаў|Амсьціслава]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index25.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], Белорусский «Мемориал»</ref>; * Зальвіль, Шалавіла: ''Paulina Zalwil'' (1839 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=22br&rid=D&search_lastname=Zalwil&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wołożyn], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, Сьцяпан Шалавіла (1927—?) — беларус з ваколіцаў [[Дзівін|Дывіна]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1927) Шалавіла Сцяпан Максімавіч (1927)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref>; * Шалавіта (у гістарычным гоцкім арэале адзначалася імя Salvido<ref>Repertori D’Antropònims Catalans (RAC). Vol. 1. — Barcelona, 1994. [https://www.google.by/books/edition/Repertori_D_Antrop%C3%B2nims_Catalans/SUwv8x15BE8C?hl=ru&gbpv=1&dq=%22Salvido%22+repertori&pg=PA473&printsec=frontcover P. 473].</ref>): ''[[Гердзіла|Girdollen]] Schalawite'' (1287 год)<ref>Preussisches Urkundenbuch. Bd. 1. — Königsberg, 1909. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=P6fkHmxNjVwC&q=Girdollen+Schalawite#v=snippet&q=Girdollen%20Schalawite&f=false S. 327].</ref>, Шалавіты-Шалкоўскія — літоўскі шляхецкі род<ref>[http://www.nobility.by/families/ss/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Ш], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref>; * Шалагайла: ''Gabrus Szałagayło'' (1762 год)<ref>[https://sources.ruzhany.info/114_29.html «Inwentarż Maiętnosci Rożaneÿ. 1762»], НГАБ. Ф. 1928, воп. 1, спр. 209.</ref>; * Салген, Шальгін (адзначалася старажытнае германскае імя Selechin<ref name="Fo-1900-1292"/>, германскае імя [[Савігін|Sawkin]]<ref>Harrison H. Surnames of the United Kingdom: A Concise Etymological Dictionary. Vol. 2. — London, 1918. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erUEAAAAIAAJ&q=Sawkin#v=snippet&q=Sawkin&f=false P. 137].</ref>): ''Marianna Salgieniewicz'' (1817 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Salgieniewicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Nacza], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Anna Szałgieniewicz'' (1835 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Sza%C5%82gieniewicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Stare Troki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, на тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]] фіксавалася прозьвішча Шальгіневіч у [[Летувізацыя|летувізаванай форме]]<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. T. 2. — Vilnius, 1989. P. 880.</ref>; * Саўгоўд (адзначалася старажытнае германскае імя Salgaudis<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 194.</ref>): у XVI ст. існавала «зямля» Саўгодзішкі (''Совговдишки'') у [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]]<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. С. 295.</ref>; * Саламіна, Саламін, Сальмін (у гістарычным [[Германцы|германскім]] арэале адзначалася імя Salmena<ref>Socin A. Mittelhochdeutsches Namenbuch. — Basel, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DgdXAAAAcAAJ&q=Salmena#v=snippet&q=Salmena&f=false S. 93, 754].</ref>): ''Salamina'' (1671—1681 гады)<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių antroponimika: Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje. — Vilnius, 1977. P. 192.</ref>, ''Józef Sołomin… Wiktory Sołomin'' (18 жніўня 1744 году, 5 лютага 1748 году і 23 чэрвеня 1750 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 73, 75, 87, 99.</ref>, ''Agata Salminowicz'' (1800 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&w=23lt&rid=D&exac=&search_lastname=Salminowicz&search_lastname2=&from_date=&to_date=&bdm=D&rpp1=&ordertable= Rakiszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, Саломіны (Sołomin) гербу [[Кітаўрус (герб)|Гіпацэнтаўр]] — літоўскі шляхецкі род зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 5. — Rzeszów, 2001. S. 5.</ref>}}. == Носьбіты == * Жоль Станіслававіч — [[Геранёны|геранёнскі]] баярын, які ўпамінаецца ў 1563 годзе * Юзэф і Андрэй Залевічы (''Zalewicz'') — уладальнікі гаспадарак у [[Даўгінаў|Даўгінаве]] на 1939 год<ref>Ryszard Sys, [https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/l20.pdf Właściciele gospodarstw rolnych w woj. wileńskim w latach 1928—1939. Część V], publikacje «Pisarza hipotecznego zawarte w Dzienniku Województwa Wileńskiego za lata 1928—1939»</ref> Шаловічы (Szałowicz) гербу ўласнага — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]]<ref>Polska encyklopedja szlachecka. T. 11. — Warszawa, 1938. S. 237.</ref>. Шалевічы (Szalewicz) гербу [[Шранява (герб)|Шранява]] — літоўскі шляхецкі род зь [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага ваяводзтва]]<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 6. — Rzeszów, 2006. S. 330.</ref>. Саля (Sala) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. На [[Слонімскі павет|гістарычнай Слонімшчыне]] існуе вёска [[Салавічы (Гарадзенская вобласьць)|Салавічы]], на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] — [[Шалавічы (Слуцкі раён)|Шалавічы]]. На 1909 год існаваў [[засьценак]] Шэльвілы ў Менскім павеце Менскай губэрні<ref>Список населенных мест Минской губернии. — Минск, 1909. С. 218.</ref> (адзначалася старажытнае германскае імя Selwilus<ref>Braune W. Althochdeutsche Grammatik. 11. Auflage. — Tübingen, 1963. [https://books.google.by/books?id=PtsJAQAAIAAJ&q=%22selwilus%22&dq=%22selwilus%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwj2qIfY1qiDAxXKgv0HHf1ODKgQ6AF6BAgHEAI S. 200].</ref>). На 1910 год існавала [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]] Салараўшчына (Салароўшчына) у Амсьціслаўскім павеце Магілёўскай губэрні<ref>Список населенных мест Могилевской губернии. — Могилев, 1910. С. 88.</ref> (адзначалася старажытнае германскае імя Salerius<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 194.</ref>). Назву [[Салавічы]] маюць вёскі на гістарычных [[Віцебскі павет|Віцебшчыне]] і [[Слонімскі павет|Слонімшчыне]]. На [[Лідзкі павет|гістарычнай Лідчыне]] існуе вёска [[Салішкі]], у [[Прусія|гістарычнай Прусіі]] — [[Зааляў]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны-асновы}} {{Імёны з асновай сал}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 19xbr4lblcet5bwqisxaszp1y41miet 2679484 2679483 2026-07-18T18:43:31Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2679484 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Сала |лацінка = Sała |арыгінал = Sallo |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |варыянт = Саля, Шала, Шаль, Заль, Жоль |вытворныя = [[Сава (імя)|Сава]] |зьвязаныя = [[Салейка]], [[Салін]], [[Салата (імя)|Салата]], [[Сельвін]], [[Сальгер]], [[Салкірд]], [[Саламан]], [[Жалмонт]] <br> [[Гундыслаў]] }} '''Сала''' (''Шала'', ''Шаль'', ''Заль'', ''Жоль'') — мужчынскае імя. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Салва, Сала або Села (Salvo, Sallo, Salo<ref>Kapff R. Deutsche Vornamen: mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen sprachlich erläutert. — Nürtingen am Neckar, 1889. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i13cviZ0xYoC&q=Salo#v=snippet&q=Salo&f=false S. 72].</ref>, Selo) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref name="Förstemann-1900-1291">Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Sallo#v=snippet&q=Sallo&f=false S. 1291].</ref>. Іменная аснова -сал- (-салв-) паходзіць ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] sal 'заля, пакой' або германскага salwa 'цёмны, чорны'<ref name="SEMSNO-1997-216">Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 216.</ref>{{Заўвага|Польска-летувіская аўтарка Юстына Вальковяк прызнае брак адэкватнага тлумачэньня іменнай асновы -сал- (-сел-, -зел-) зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]]<ref>Walkowiak J. B. Litewskie nazwiska Polaków: słownik etymologiczno-frekwencyjny. — Poznań, 2019. S. 23—24.</ref>}}. Сярод [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] бытавалі імёны [[Салейка]], [[Салін]], [[Сельвін]], [[Сальгер]], [[Салкірд|Салкірд (Саўгірд, Саўгард)]], [[Саламан|Саламан (Сальман)]], [[Жалмонт]], [[Гундыслаў]]. Адзначаліся германскія імёны Saleko, Salina, Selwin (Salawins), Salger, Salgerd (Salgard), Salaman (Salman), Salamund, Gundisalv. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Sala<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii. — Kraków, 2002. S. 514.</ref>, Salmut (Zalmut), Salmar (Zalmar)<ref name="SEMSNO-1997-216"/>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавалі імёны: ''Sale'' (1327 і 1346 гады)<ref name="Trautmann-1925-85">Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Sale+Saluch+Saluke+Salucke#v=snippet&q=Sale%20Saluch%20Saluke%20Salucke&f=false S. 85].</ref>, ''Saluch / Saluke / Salucke''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salucho<ref name="Förstemann-1900-1291"/>}} (1280, 1352, 1354, 1359 і 1407 гады)<ref name="Trautmann-1925-85"/>, ''Saleide / Saleyde'' (1339, 1359 і 1419 гады)<ref name="Trautmann-1925-85"/>. У 1627 годзе ў [[Каралявец]]кім унівэрсытэце навучаўся ''Jacobus Salbert{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salbert<ref name="Fo-1900-1292">Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Salbert#v=snippet&q=Salbert&f=false S. 1292].</ref>}}, Regiomontanus Borussus'', у 1628 годзе — ''Valentinus Salberth, Regiomontanus Borussus'', у 1636 годзе — ''Jacobus Salbertus, Regiomontanus Borussus''<ref>Die matrikel der Universität Königsberg i. Pr. Bd. 1: Die Immatrikulationen von 1544—1656. — Leipzig, 1910. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=-sZYzw8knMEC&q=Salbert#v=snippet&q=Salbert&f=false S. 301, 307, 367].</ref>. У [[Наўгародзкая рэспубліка|Ноўгарадзе]] бытавалі імёны Сяліла (''Селила''), Сялята{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salado<ref name="Fo-1900-1292"/>}} (''Селята'') и Сальмір{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salamir<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Salamir#v=snippet&q=Salamir&f=false S. 1293].</ref>}} (''Сольмиръ'')<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 796—796, 800.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''у повете [[Віцебск|Вытебъскомъ]], въ Ылемницъкой волости… земли пустовъских наймя Саловича'' (15 жніўня 1530 году)<ref>{{Літаратура/Беларускі архіў|2к}} С. 15—16.</ref>; ''Жоль Станиславович'' (1563 год)<ref>{{Літаратура/Вайсковыя попісы паспалітага рушэньня ВКЛ (2018)|к}} S. 121.</ref>; ''Szala'' (1565 год)<ref>Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 6, cz. 3: Podlasie (województwo). — Warszawa, 1910. S. 234.</ref>; ''Олексей Жолевичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C#v=snippet&q=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C&f=false С. 696].</ref>, ''Янъ Жаль''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C#v=snippet&q=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C&f=false С. 922].</ref> (1567 год); ''Ławryn Sałowicz'' (1641 год)<ref>Ординация королевских пущ: в лесничествах бывшего Великого Княжества Литовского. — Вильна, 1871. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=jGdcAAAAcAAJ&q=Salowicz#v=snippet&q=Salowicz&f=false С. 121].</ref>; ''Jerzy Stanisław Szalewicz'' (1648 год паводле выданьня 1737 году)<ref>Prawa konstytucye y przywileie Krolestwa Polskiego y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y wszystkich prowincyi należących. — Warszawa, 1737. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Zk82lECOXjQC&q=Szalewicz#v=snippet&q=Szalewicz&f=false S. 211].</ref>; ''Sały wielkie… Sały małe… Zaliszki… Szalewszczyzna'' (1744 год)<ref name="DWil-1744">[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>; ''Jerzy Sołowicz'' (1759 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=So%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wielka Brzostowica], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Bazyli Sołłowicz'' (1766 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=So%C5%82%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wielka Brzostowica], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''zaścianki… Sały… wsi Sałły'' (1782—1783 гады)<ref>Breslaujos dekanato vizitacija 1782—1783 m. Fontes Historiae Lituaniae, vol. VII. — Vilnius, 2008. P. 139, 187.</ref>; ''Franciszka Szalawicz'' (1816 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Szalawicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Lida], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>{{Заўвага|Таксама: * Салела: ''Sałeły'' (1744 год)<ref name="DWil-1744"/>; * Сялянта: Адам Сялянта (1883—?) — беларус з ваколіцаў [[Заслаўе|Заслаўя]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%A1%D1%8F%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%A0%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1883) Сялянта Адам Рыгоравіч (1883)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref>; * Шалібор (адзначалася германске імя Salber<ref>Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 1954. [https://www.google.by/books/edition/Deutsche_Namenkunde/WbJ6DwAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=salager+salger&pg=PA500&printsec=frontcover S. 500].</ref>): ''а Шелибору'' (1440—1492 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 55.</ref>; * Шалабут, Шалабот, Шалабута, Шалабода, Салабудзь: ''Piotr Szałabut'' (1734 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Sza%C5%82abut&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Czernawczyce], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Jerzy Szałabot'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Sza%C5%82abot&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Szczuczyn], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Anna Sałobudź'' (1839 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Sa%C5%82obud%C5%BA&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Wasiliszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Albin Szałabuta'' (1847 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Sza%C5%82abuta&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Lack], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, Фёдар Шалабода (1888—?) — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Амсьціслаў|Амсьціслава]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index25.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], Белорусский «Мемориал»</ref>; * Зальвіль, Шалавіла: ''Paulina Zalwil'' (1839 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=22br&rid=D&search_lastname=Zalwil&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wołożyn], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, Сьцяпан Шалавіла (1927—?) — беларус з ваколіцаў [[Дзівін|Дывіна]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1927) Шалавіла Сцяпан Максімавіч (1927)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref>; * Шалавіта (у гістарычным гоцкім арэале адзначалася імя Salvido<ref>Repertori D’Antropònims Catalans (RAC). Vol. 1. — Barcelona, 1994. [https://www.google.by/books/edition/Repertori_D_Antrop%C3%B2nims_Catalans/SUwv8x15BE8C?hl=ru&gbpv=1&dq=%22Salvido%22+repertori&pg=PA473&printsec=frontcover P. 473].</ref>): ''[[Гердзіла|Girdollen]] Schalawite'' (1287 год)<ref>Preussisches Urkundenbuch. Bd. 1. — Königsberg, 1909. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=P6fkHmxNjVwC&q=Girdollen+Schalawite#v=snippet&q=Girdollen%20Schalawite&f=false S. 327].</ref>, Шалавіты-Шалкоўскія — літоўскі шляхецкі род<ref>[http://www.nobility.by/families/ss/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Ш], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref>; * Шалагайла: ''Gabrus Szałagayło'' (1762 год)<ref>[https://sources.ruzhany.info/114_29.html «Inwentarż Maiętnosci Rożaneÿ. 1762»], НГАБ. Ф. 1928, воп. 1, спр. 209.</ref>; * Салген, Шальгін (адзначалася старажытнае германскае імя Selechin<ref name="Fo-1900-1292"/>, германскае імя [[Савігін|Sawkin]]<ref>Harrison H. Surnames of the United Kingdom: A Concise Etymological Dictionary. Vol. 2. — London, 1918. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erUEAAAAIAAJ&q=Sawkin#v=snippet&q=Sawkin&f=false P. 137].</ref>): ''Marianna Salgieniewicz'' (1817 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Salgieniewicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Nacza], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Anna Szałgieniewicz'' (1835 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Sza%C5%82gieniewicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Stare Troki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, на тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]] фіксавалася прозьвішча Шальгіневіч у [[Летувізацыя|летувізаванай форме]]<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. T. 2. — Vilnius, 1989. P. 880.</ref>; * Саўгоўд (адзначалася старажытнае германскае імя Salgaudis<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 194.</ref>): у XVI ст. існавала «зямля» Саўгодзішкі (''Совговдишки'') у [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]]<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. С. 295.</ref>; * Саламіна, Саламін, Сальмін (у гістарычным [[Германцы|германскім]] арэале адзначалася імя Salmena<ref>Socin A. Mittelhochdeutsches Namenbuch. — Basel, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DgdXAAAAcAAJ&q=Salmena#v=snippet&q=Salmena&f=false S. 93, 754].</ref>): ''Salamina'' (1671—1681 гады)<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių antroponimika: Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje. — Vilnius, 1977. P. 192.</ref>, ''Józef Sołomin… Wiktory Sołomin'' (18 жніўня 1744 году, 5 лютага 1748 году і 23 чэрвеня 1750 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 73, 75, 87, 99.</ref>, ''Agata Salminowicz'' (1800 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&w=23lt&rid=D&exac=&search_lastname=Salminowicz&search_lastname2=&from_date=&to_date=&bdm=D&rpp1=&ordertable= Rakiszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, Саломіны (Sołomin) гербу [[Кітаўрус (герб)|Гіпацэнтаўр]] — літоўскі шляхецкі род зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 5. — Rzeszów, 2001. S. 5.</ref>}}. == Носьбіты == * Жоль Станіслававіч — [[Геранёны|геранёнскі]] баярын, які ўпамінаецца ў 1563 годзе * Юзэф і Андрэй Залевічы (''Zalewicz'') — уладальнікі гаспадарак у [[Даўгінаў|Даўгінаве]] на 1939 год<ref>Ryszard Sys, [https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/l20.pdf Właściciele gospodarstw rolnych w woj. wileńskim w latach 1928—1939. Część V], publikacje «Pisarza hipotecznego zawarte w Dzienniku Województwa Wileńskiego za lata 1928—1939»</ref> Шаловічы (Szałowicz) гербу ўласнага — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]]<ref>Polska encyklopedja szlachecka. T. 11. — Warszawa, 1938. S. 237.</ref>. Шалевічы (Szalewicz) гербу [[Шранява (герб)|Шранява]] — літоўскі шляхецкі род зь [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага ваяводзтва]]<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 6. — Rzeszów, 2006. S. 330.</ref>. Саля (Sala) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. На [[Слонімскі павет|гістарычнай Слонімшчыне]] існуе вёска [[Салавічы (Гарадзенская вобласьць)|Салавічы]], на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] — [[Шалавічы (Слуцкі раён)|Шалавічы]]. На 1909 год існаваў [[засьценак]] Шэльвілы ў Менскім павеце Менскай губэрні<ref>Список населенных мест Минской губернии. — Минск, 1909. С. 218.</ref> (адзначалася старажытнае германскае імя Selwilus<ref>Braune W. Althochdeutsche Grammatik. 11. Auflage. — Tübingen, 1963. [https://books.google.by/books?id=PtsJAQAAIAAJ&q=%22selwilus%22&dq=%22selwilus%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwj2qIfY1qiDAxXKgv0HHf1ODKgQ6AF6BAgHEAI S. 200].</ref>). На 1910 год існавала [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]] Салараўшчына (Салароўшчына) у Амсьціслаўскім павеце Магілёўскай губэрні<ref>Список населенных мест Могилевской губернии. — Могилев, 1910. С. 88.</ref> (адзначалася старажытнае германскае імя Salerius<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 194.</ref>). Назву [[Салавічы]] маюць вёскі на гістарычных [[Віцебскі павет|Віцебшчыне]] і [[Слонімскі павет|Слонімшчыне]]. На [[Лідзкі павет|гістарычнай Лідчыне]] існуе вёска [[Салішкі]], у [[Прусія|гістарычнай Прусіі]] — [[Зааляў]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны-асновы}} {{Імёны з асновай сал}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 8vq0kodxh7xfqk2zv7wn4utms14t52k 2679491 2679484 2026-07-18T19:04:12Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Паходжаньне */ 2679491 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Сала |лацінка = Sała |арыгінал = Sallo |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |варыянт = Саля, Шала, Шаль, Заль, Жоль |вытворныя = [[Сава (імя)|Сава]] |зьвязаныя = [[Салейка]], [[Салін]], [[Салата (імя)|Салата]], [[Сельвін]], [[Сальгер]], [[Салкірд]], [[Саламан]], [[Жалмонт]] <br> [[Гундыслаў]] }} '''Сала''' (''Шала'', ''Шаль'', ''Заль'', ''Жоль'') — мужчынскае імя. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Салва, Сала або Села (Salvo, Sallo, Salo<ref>Kapff R. Deutsche Vornamen: mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen sprachlich erläutert. — Nürtingen am Neckar, 1889. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i13cviZ0xYoC&q=Salo#v=snippet&q=Salo&f=false S. 72].</ref>, Selo) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref name="Förstemann-1900-1291">Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Sallo#v=snippet&q=Sallo&f=false S. 1291].</ref>. Іменная аснова -сал- (-салв-) паходзіць ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] sal 'заля, пакой' або германскага salwa 'цёмны, чорны'<ref name="SEMSNO-1997-216">Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 216.</ref>{{Заўвага|Польска-летувіская аўтарка Юстына Вальковяк прызнае брак адэкватнага тлумачэньня іменнай асновы -сал- (-сел-, -зел-) зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]]<ref>Walkowiak J. B. Litewskie nazwiska Polaków: słownik etymologiczno-frekwencyjny. — Poznań, 2019. S. 23—24.</ref>}}. Сярод [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] бытавалі імёны [[Салейка]], [[Салін]], [[Сельвін]], [[Сальгер]], [[Салкірд|Салкірд (Саўгірд, Саўгард)]], [[Саламан|Саламан (Сальман)]], [[Жалмонт]], [[Гундыслаў]]. Адзначаліся германскія імёны Saleko, Salina, Selwin (Salawins), Salger, Salgerd (Salgard), Salaman (Salman), Salamund, Gundisalv. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Sala<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii. — Kraków, 2002. S. 514.</ref>, Salmut (Zalmut), Salmar (Zalmar)<ref name="SEMSNO-1997-216"/>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавалі імёны: ''Sale'' (1327 і 1346 гады)<ref name="Trautmann-1925-85">Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Sale+Saluch+Saluke+Salucke#v=snippet&q=Sale%20Saluch%20Saluke%20Salucke&f=false S. 85].</ref>, ''Saluch / Saluke / Salucke''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salucho<ref name="Förstemann-1900-1291"/>}} (1280, 1352, 1354, 1359 і 1407 гады)<ref name="Trautmann-1925-85"/>, ''Saleide / Saleyde'' (1339, 1359 і 1419 гады)<ref name="Trautmann-1925-85"/>. У 1627 годзе ў [[Каралявец]]кім унівэрсытэце навучаўся ''Jacobus Salbert{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salbert<ref name="Fo-1900-1292">Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Salbert#v=snippet&q=Salbert&f=false S. 1292].</ref>}}, Regiomontanus Borussus'', у 1628 годзе — ''Valentinus Salberth, Regiomontanus Borussus'', у 1636 годзе — ''Jacobus Salbertus, Regiomontanus Borussus''<ref>Die matrikel der Universität Königsberg i. Pr. Bd. 1: Die Immatrikulationen von 1544—1656. — Leipzig, 1910. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=-sZYzw8knMEC&q=Salbert#v=snippet&q=Salbert&f=false S. 301, 307, 367].</ref>. У [[Наўгародзкая рэспубліка|Ноўгарадзе]] бытавалі імёны Сяліла (''Селила''), Сялята{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salado<ref name="Fo-1900-1292"/>}} (''Селята'') и Сальмір{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Salamir<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Salamir#v=snippet&q=Salamir&f=false S. 1293].</ref>}} (''Сольмиръ'')<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 796—796, 800.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''у повете [[Віцебск|Вытебъскомъ]], въ Ылемницъкой волости… земли пустовъских наймя Саловича'' (15 жніўня 1530 году)<ref>{{Літаратура/Беларускі архіў|2к}} С. 15—16.</ref>; ''Жоль Станиславович'' (1563 год)<ref>{{Літаратура/Вайсковыя попісы паспалітага рушэньня ВКЛ (2018)|к}} S. 121.</ref>; ''Szala'' (1565 год)<ref>Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 6, cz. 3: Podlasie (województwo). — Warszawa, 1910. S. 234.</ref>; ''Олексей Жолевичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C#v=snippet&q=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8C&f=false С. 696].</ref>, ''Янъ Жаль''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C#v=snippet&q=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C&f=false С. 922].</ref> (1567 год); ''Ławryn Sałowicz'' (1641 год)<ref>Ординация королевских пущ: в лесничествах бывшего Великого Княжества Литовского. — Вильна, 1871. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=jGdcAAAAcAAJ&q=Salowicz#v=snippet&q=Salowicz&f=false С. 121].</ref>; ''Jerzy Stanisław Szalewicz'' (1648 год паводле выданьня 1737 году)<ref>Prawa konstytucye y przywileie Krolestwa Polskiego y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y wszystkich prowincyi należących. — Warszawa, 1737. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Zk82lECOXjQC&q=Szalewicz#v=snippet&q=Szalewicz&f=false S. 211].</ref>; ''Sały wielkie… Sały małe… Zaliszki… Szalewszczyzna'' (1744 год)<ref name="DWil-1744">[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>; ''Jerzy Sołowicz'' (1759 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=So%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wielka Brzostowica], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Bazyli Sołłowicz'' (1766 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=So%C5%82%C5%82owicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wielka Brzostowica], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''zaścianki… Sały… wsi Sałły'' (1782—1783 гады)<ref>Breslaujos dekanato vizitacija 1782—1783 m. Fontes Historiae Lituaniae, vol. VII. — Vilnius, 2008. P. 139, 187.</ref>; ''Franciszka Szalawicz'' (1816 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Szalawicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Lida], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>{{Заўвага|Таксама: * Салела: ''Sałeły'' (1744 год)<ref name="DWil-1744"/>; * Сялянта: Адам Сялянта (1883—?) — беларус з ваколіцаў [[Заслаўе|Заслаўя]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%A1%D1%8F%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%A0%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1883) Сялянта Адам Рыгоравіч (1883)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref>; * Шалібор (адзначалася германске імя Salber<ref>Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 1954. [https://www.google.by/books/edition/Deutsche_Namenkunde/WbJ6DwAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=salager+salger&pg=PA500&printsec=frontcover S. 500].</ref>): ''а Шелибору'' (1440—1492 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 55.</ref>; * Шалабут, Шалабот, Шалабута, Шалабода, Салабудзь: ''Piotr Szałabut'' (1734 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Sza%C5%82abut&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Czernawczyce], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Jerzy Szałabot'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Sza%C5%82abot&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Szczuczyn], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Anna Sałobudź'' (1839 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Sa%C5%82obud%C5%BA&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Wasiliszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Albin Szałabuta'' (1847 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Sza%C5%82abuta&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Lack], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, Фёдар Шалабода (1888—?) — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Амсьціслаў|Амсьціслава]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index25.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], Белорусский «Мемориал»</ref>; * Зальвіль, Шалавіла: ''Paulina Zalwil'' (1839 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=22br&rid=D&search_lastname=Zalwil&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Wołożyn], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, Сьцяпан Шалавіла (1927—?) — беларус з ваколіцаў [[Дзівін|Дывіна]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1927) Шалавіла Сцяпан Максімавіч (1927)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref>; * Шалавіта (у гістарычным гоцкім арэале адзначалася імя Salavida, Salvido<ref>Repertori D’Antropònims Catalans (RAC). Vol. 1. — Barcelona, 1994. [https://www.google.by/books/edition/Repertori_D_Antrop%C3%B2nims_Catalans/SUwv8x15BE8C?hl=ru&gbpv=1&dq=%22Salvido%22+repertori&pg=PA473&printsec=frontcover P. 470, 473].</ref>): ''[[Гердзіла|Girdollen]] Schalawite'' (1287 год)<ref>Preussisches Urkundenbuch. Bd. 1. — Königsberg, 1909. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=P6fkHmxNjVwC&q=Girdollen+Schalawite#v=snippet&q=Girdollen%20Schalawite&f=false S. 327].</ref>, Шалавіты-Шалкоўскія — літоўскі шляхецкі род<ref>[http://www.nobility.by/families/ss/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Ш], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref>; * Шалагайла: ''Gabrus Szałagayło'' (1762 год)<ref>[https://sources.ruzhany.info/114_29.html «Inwentarż Maiętnosci Rożaneÿ. 1762»], НГАБ. Ф. 1928, воп. 1, спр. 209.</ref>; * Салген, Шальгін (адзначалася старажытнае германскае імя Selechin<ref name="Fo-1900-1292"/>, германскае імя [[Савігін|Sawkin]]<ref>Harrison H. Surnames of the United Kingdom: A Concise Etymological Dictionary. Vol. 2. — London, 1918. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erUEAAAAIAAJ&q=Sawkin#v=snippet&q=Sawkin&f=false P. 137].</ref>): ''Marianna Salgieniewicz'' (1817 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Salgieniewicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Nacza], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Anna Szałgieniewicz'' (1835 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Sza%C5%82gieniewicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Stare Troki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, на тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]] фіксавалася прозьвішча Шальгіневіч у [[Летувізацыя|летувізаванай форме]]<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. T. 2. — Vilnius, 1989. P. 880.</ref>; * Саўгоўд (адзначалася старажытнае германскае імя Salgaudis<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 194.</ref>): у XVI ст. існавала «зямля» Саўгодзішкі (''Совговдишки'') у [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]]<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. С. 295.</ref>; * Саламіна, Саламін, Сальмін (у гістарычным [[Германцы|германскім]] арэале адзначалася імя Salmena<ref>Socin A. Mittelhochdeutsches Namenbuch. — Basel, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DgdXAAAAcAAJ&q=Salmena#v=snippet&q=Salmena&f=false S. 93, 754].</ref>): ''Salamina'' (1671—1681 гады)<ref>Zinkevičius Z. Lietuvių antroponimika: Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje. — Vilnius, 1977. P. 192.</ref>, ''Józef Sołomin… Wiktory Sołomin'' (18 жніўня 1744 году, 5 лютага 1748 году і 23 чэрвеня 1750 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 73, 75, 87, 99.</ref>, ''Agata Salminowicz'' (1800 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&w=23lt&rid=D&exac=&search_lastname=Salminowicz&search_lastname2=&from_date=&to_date=&bdm=D&rpp1=&ordertable= Rakiszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, Саломіны (Sołomin) гербу [[Кітаўрус (герб)|Гіпацэнтаўр]] — літоўскі шляхецкі род зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 5. — Rzeszów, 2001. S. 5.</ref>}}. == Носьбіты == * Жоль Станіслававіч — [[Геранёны|геранёнскі]] баярын, які ўпамінаецца ў 1563 годзе * Юзэф і Андрэй Залевічы (''Zalewicz'') — уладальнікі гаспадарак у [[Даўгінаў|Даўгінаве]] на 1939 год<ref>Ryszard Sys, [https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/l20.pdf Właściciele gospodarstw rolnych w woj. wileńskim w latach 1928—1939. Część V], publikacje «Pisarza hipotecznego zawarte w Dzienniku Województwa Wileńskiego za lata 1928—1939»</ref> Шаловічы (Szałowicz) гербу ўласнага — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]]<ref>Polska encyklopedja szlachecka. T. 11. — Warszawa, 1938. S. 237.</ref>. Шалевічы (Szalewicz) гербу [[Шранява (герб)|Шранява]] — літоўскі шляхецкі род зь [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага ваяводзтва]]<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 6. — Rzeszów, 2006. S. 330.</ref>. Саля (Sala) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. На [[Слонімскі павет|гістарычнай Слонімшчыне]] існуе вёска [[Салавічы (Гарадзенская вобласьць)|Салавічы]], на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] — [[Шалавічы (Слуцкі раён)|Шалавічы]]. На 1909 год існаваў [[засьценак]] Шэльвілы ў Менскім павеце Менскай губэрні<ref>Список населенных мест Минской губернии. — Минск, 1909. С. 218.</ref> (адзначалася старажытнае германскае імя Selwilus<ref>Braune W. Althochdeutsche Grammatik. 11. Auflage. — Tübingen, 1963. [https://books.google.by/books?id=PtsJAQAAIAAJ&q=%22selwilus%22&dq=%22selwilus%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwj2qIfY1qiDAxXKgv0HHf1ODKgQ6AF6BAgHEAI S. 200].</ref>). На 1910 год існавала [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]] Салараўшчына (Салароўшчына) у Амсьціслаўскім павеце Магілёўскай губэрні<ref>Список населенных мест Могилевской губернии. — Могилев, 1910. С. 88.</ref> (адзначалася старажытнае германскае імя Salerius<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 194.</ref>). Назву [[Салавічы]] маюць вёскі на гістарычных [[Віцебскі павет|Віцебшчыне]] і [[Слонімскі павет|Слонімшчыне]]. На [[Лідзкі павет|гістарычнай Лідчыне]] існуе вёска [[Салішкі]], у [[Прусія|гістарычнай Прусіі]] — [[Зааляў]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны-асновы}} {{Імёны з асновай сал}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] qgdf12onfi2bt31wznbsxtisruukzkr 0 279195 2679487 2674948 2026-07-18T18:58:58Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Паходжаньне */ 2679487 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Вісіґер |лацінка = Visigier / Visihier |арыгінал = Uuisager |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Віс|Wiso]] + [[Гера (мужчынскае імя)|Gero]] |варыянт = Вісгер, Візгер, Віскер, Візгір, Вішкер, Вешкер, Віскар |вытворныя = |зьвязаныя = Gervisa }} '''Вісігер''' (''Вісгер'', ''Візгер'', ''Візгір''), '''Віскер''' (''Вішкер'', ''Вешкер'', ''Віскар'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Вісагер, Вісукер або Віскар, пазьней Вісгер або Вайскер (Uuisager<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 228.</ref>, Wisuker<ref>Bader W. Die althochdeutschen Fugenvokale in den ältesten Eigennamen. — Borna — Leipzig, 1909. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Gz0tAAAAYAAJ&q=%40Wisuker#v=snippet&q=%40Wisuker&f=false S. 67].</ref>, Wiscar<ref>Domesday Names: An Index of Latin Personal and Place Names in Domesday Book. — The Boydell Press, 1997. [https://books.google.by/books?id=B-fseNYY86sC&pg=PA239&dq=wisgar+wiscar&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVl66bkOeFAxVbwAIHHSF1DOsQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false P. 239].</ref>, Wisger, Weisker) і Гервіса (Gervisa<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gervisa#v=snippet&q=Gervisa&f=false S. 588].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 1971. [https://books.google.by/books?id=vSXbDwAAQBAJ&pg=PA602&dq=Wisger+namenkunde&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwje877piJ-EAxXghP0HHbv8CU4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=Wisger%20namenkunde&f=false S. 602].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Віс|-віс- (-віз-, -веш-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Вісімонт|Вісімунт]], [[Вішымут]]; германскія імёны Wisigard, Wisemund, Vismuot) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] wis 'мудры, абазнаны'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, а аснова [[Гера (мужчынскае імя)|-гер- (-гар-, -гір-)]] (імёны ліцьвінаў [[Геральд|Гералт]], [[Германт|Гермонт]], [[Бутгер]]; германскія імёны Gerolt, Geromont, Butger) — ад [[Стараскандынаўская мова|стараісьляндзкага]] geirr, [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] gēr 'дзіда'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 98.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя ''Wissegar'' (1338, 1339, 1354 і 1360 гады)<ref>Pierson W. Altpreußischer Namenkodex // Zeitschrift für Preußische Geschichte und Landeskunde. — Berlin, 1873. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZrV-7V99ov8C&q=Wissegar#v=snippet&q=Wissegar&f=false S. 737].</ref>б ''Wyssegar'', ''Wyssegor'', ''[[Ганус (імя)|Hannus]] Wissegar'' (1402 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Wissegar#v=snippet&q=Wissegar&f=false S. 119].</ref>. У [[Смаленск]]у ў XII ст. адзначалася германскае ([[Паўночнагерманскія мовы|паўночнагерманскае]]) імя ''Viskarr'' (< Visgeirr)<ref>Мельникова Е. А. Скандинавские рунические надписи: Новые находки и интерпретации. Тексты, перевод, комментарий. — М., 2001. С. 208.</ref>. У Польшчы адзначаецца прозьвішча Візгер (Wizgier)<ref>Walkowiak J. B. Litewskie nazwiska Polaków: słownik etymologiczno-frekwencyjny. — Poznań, 2019. S. 363.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Визкгиръ Анъдрушковичъ'' (1528 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 163.</ref>; ''людеи волости [[Высокі Двор|Высокодворское]]… Стася Вискаревича'' (17 кастрычніка 1536 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|19к}} P. 246.</ref>; ''Piotr i Jan Wiskierowi'' (1712 год)<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 27. — Витебск, 1898. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8HBmAAAAcAAJ&q=%22Jan+Wiskierowie%22#v=snippet&q=%22Jan%20Wiskierowie%22&f=false С. 160].</ref>; ''Anna Wisgiarówna'' (1721 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Wisgiar%C3%B3wna&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Kroże], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Sawka Wieszkier, ciahły'' (1722 год)<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 27. — Витебск, 1898. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8HBmAAAAcAAJ&q=Wieszkier#v=snippet&q=Wieszkier&f=false С. 261].</ref>; ''czwierć jedną pustą Wiszkierowa… Jan Wiszkier… Piotr Wiszkier… Bumbiszka Wiszkier'' (1738 год)<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 27. — Витебск, 1898. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8HBmAAAAcAAJ&q=Wiszkier#v=snippet&q=Wiszkier&f=false С. 186].</ref>; ''Wizgiri'' (1744 год)<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>; ''Stanisław Wizgir'' (1792 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Wizgir&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Zdzięcioł], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Piotr Paweł Wizgier'' (1794 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Wizgier&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Zdzięcioł], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Józef Wizgier'' (1825 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=23lt&rid=D&search_lastname=Wizgier&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Wilno śś. Franciszka i Bernarda], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * Візгір Андрушкавіч — [[расены|расенскі]] баярын, які ўпамінаецца ў [[Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага|попісе войска Вялікага Княства Літоўскага]] 1528 году Вісігеры (Wissygier, Wissiger) гербу [[Багорыя (герб)|Багорыя]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род<ref>Polska encyklopedja szlachecka. T. 12. — Warszawa, 1939. S. 320.</ref>. У актах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўпамінаўся маёнтак Візгірышкі каля [[Расены|Расенаў]]<ref>Indeks alfabetyczny miejscowości dawnego wielkiego Księstwa Litewskiego: A—K (Abakanowicze — Kujany). Wilno, 1929. S. 82.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Віс]] * [[Гера (мужчынскае імя)|Гера]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай віс}} {{Імёны з асновай ґер}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] smmr97352gvr6msqvmvk6922liblzzr 2679488 2679487 2026-07-18T18:59:16Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Паходжаньне */ 2679488 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Вісіґер |лацінка = Visigier / Visihier |арыгінал = Uuisager |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Віс|Wiso]] + [[Гера (мужчынскае імя)|Gero]] |варыянт = Вісгер, Візгер, Віскер, Візгір, Вішкер, Вешкер, Віскар |вытворныя = |зьвязаныя = Gervisa }} '''Вісігер''' (''Вісгер'', ''Візгер'', ''Візгір''), '''Віскер''' (''Вішкер'', ''Вешкер'', ''Віскар'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Вісагер, Вісукер або Віскар, пазьней Вісгер або Вайскер (Uuisager<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 228.</ref>, Wisuker<ref>Bader W. Die althochdeutschen Fugenvokale in den ältesten Eigennamen. — Borna — Leipzig, 1909. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Gz0tAAAAYAAJ&q=%40Wisuker#v=snippet&q=%40Wisuker&f=false S. 67].</ref>, Wiscar<ref>Domesday Names: An Index of Latin Personal and Place Names in Domesday Book. — The Boydell Press, 1997. [https://books.google.by/books?id=B-fseNYY86sC&pg=PA239&dq=wisgar+wiscar&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVl66bkOeFAxVbwAIHHSF1DOsQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false P. 239].</ref>, Wisger, Weisker) і Гервіса (Gervisa<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gervisa#v=snippet&q=Gervisa&f=false S. 588].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 1971. [https://books.google.by/books?id=vSXbDwAAQBAJ&pg=PA602&dq=Wisger+namenkunde&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwje877piJ-EAxXghP0HHbv8CU4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=Wisger%20namenkunde&f=false S. 602].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Віс|-віс- (-віз-, -веш-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вісігерд (імя)|Вісігерд]], [[Вісімонт|Вісімунт]], [[Вішымут]]; германскія імёны Wisigard, Wisemund, Vismuot) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] wis 'мудры, абазнаны'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, а аснова [[Гера (мужчынскае імя)|-гер- (-гар-, -гір-)]] (імёны ліцьвінаў [[Геральд|Гералт]], [[Германт|Гермонт]], [[Бутгер]]; германскія імёны Gerolt, Geromont, Butger) — ад [[Стараскандынаўская мова|стараісьляндзкага]] geirr, [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] gēr 'дзіда'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 98.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя ''Wissegar'' (1338, 1339, 1354 і 1360 гады)<ref>Pierson W. Altpreußischer Namenkodex // Zeitschrift für Preußische Geschichte und Landeskunde. — Berlin, 1873. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZrV-7V99ov8C&q=Wissegar#v=snippet&q=Wissegar&f=false S. 737].</ref>, ''Wyssegar'', ''Wyssegor'', ''[[Ганус (імя)|Hannus]] Wissegar'' (1402 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Wissegar#v=snippet&q=Wissegar&f=false S. 119].</ref>. У [[Смаленск]]у ў XII ст. адзначалася германскае ([[Паўночнагерманскія мовы|паўночнагерманскае]]) імя ''Viskarr'' (< Visgeirr)<ref>Мельникова Е. А. Скандинавские рунические надписи: Новые находки и интерпретации. Тексты, перевод, комментарий. — М., 2001. С. 208.</ref>. У Польшчы адзначаецца прозьвішча Візгер (Wizgier)<ref>Walkowiak J. B. Litewskie nazwiska Polaków: słownik etymologiczno-frekwencyjny. — Poznań, 2019. S. 363.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Визкгиръ Анъдрушковичъ'' (1528 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 163.</ref>; ''людеи волости [[Высокі Двор|Высокодворское]]… Стася Вискаревича'' (17 кастрычніка 1536 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|19к}} P. 246.</ref>; ''Piotr i Jan Wiskierowi'' (1712 год)<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 27. — Витебск, 1898. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8HBmAAAAcAAJ&q=%22Jan+Wiskierowie%22#v=snippet&q=%22Jan%20Wiskierowie%22&f=false С. 160].</ref>; ''Anna Wisgiarówna'' (1721 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Wisgiar%C3%B3wna&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Kroże], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Sawka Wieszkier, ciahły'' (1722 год)<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 27. — Витебск, 1898. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8HBmAAAAcAAJ&q=Wieszkier#v=snippet&q=Wieszkier&f=false С. 261].</ref>; ''czwierć jedną pustą Wiszkierowa… Jan Wiszkier… Piotr Wiszkier… Bumbiszka Wiszkier'' (1738 год)<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 27. — Витебск, 1898. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8HBmAAAAcAAJ&q=Wiszkier#v=snippet&q=Wiszkier&f=false С. 186].</ref>; ''Wizgiri'' (1744 год)<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>; ''Stanisław Wizgir'' (1792 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Wizgir&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Zdzięcioł], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Piotr Paweł Wizgier'' (1794 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Wizgier&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Zdzięcioł], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Józef Wizgier'' (1825 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=23lt&rid=D&search_lastname=Wizgier&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Wilno śś. Franciszka i Bernarda], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * Візгір Андрушкавіч — [[расены|расенскі]] баярын, які ўпамінаецца ў [[Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага|попісе войска Вялікага Княства Літоўскага]] 1528 году Вісігеры (Wissygier, Wissiger) гербу [[Багорыя (герб)|Багорыя]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род<ref>Polska encyklopedja szlachecka. T. 12. — Warszawa, 1939. S. 320.</ref>. У актах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўпамінаўся маёнтак Візгірышкі каля [[Расены|Расенаў]]<ref>Indeks alfabetyczny miejscowości dawnego wielkiego Księstwa Litewskiego: A—K (Abakanowicze — Kujany). Wilno, 1929. S. 82.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Віс]] * [[Гера (мужчынскае імя)|Гера]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай віс}} {{Імёны з асновай ґер}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] b4kyemnkgvwitezhd33ua0gdjazgjm6 0 280114 2679493 2665727 2026-07-18T19:08:04Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Паходжаньне */ 2679493 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Жалмонт |лацінка = Žałmont |арыгінал = Salmond |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Сала (імя)|Sallo]] + [[Мунд|Mund]] |варыянт = |вытворныя = [[Савімонт]] |зьвязаныя = }} '''Жалмонт''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Саламунд, Сальмунд або Сольмунд, пазьней Сальмонта (Salamund, Salamundus<ref>[https://www.koeblergerhard.de/got/tg/got_namen.pdf Anhang 3 Wörterbuch der gotischen Namen] // Köbler G. Gotisches Wörterbuch. — Leiden — Köln, 1989.</ref>, Salmund<ref>Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala, 2007. S. 186.</ref>, Salmond<ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=Salmond+Salmund&dq=Salmond+Salmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwizk5eGyuWFAxWmhv0HHV-ZDwQQ6AF6BAgHEAI S. 302].</ref>, Sǫlmundr<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Solmundr#v=snippet&q=Solmundr&f=false S. 104].</ref>, Salmonte<ref>[https://www.celtiberia.net/es/biblioteca/?id=2133&cadena=galicia El Nombre de los Antepasados: Toponimia Gallega de Origen Antroponímico (I v2.0)], Celtiberia.net — Prehistoria, Protohistoria e Historia antigua</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 439.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Сала (імя)|-сал- (-салв-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Салейка]], [[Сельвін]], [[Саламан]]; германскія імёны Saleco, Salawins, Salaman) паходзіць ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] sal 'заля, пакой' або германскага salwa 'цёмны, чорны'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 216.</ref>, а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Bartłomiej [[Войдат (імя)|Woydat]] z Zołmontowicz… Józef Lawdański z okolicy Zołmontowicz Lawdy'' (1690 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Księstwo Żmudzkie 1690 r. — Warszawa, 2009. S. 46.</ref>. == Носьбіты == * Андрэй Рыгоравіч Жалмонт — [[Расены|расенскі]] [[Зямяне|зямянін]], які ўпамінаецца ў 1598 годзе<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 5. ― Вильна, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FshZAAAAcAAJ&q=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%83#v=snippet&q=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%83&f=false С. 53].</ref> == Глядзіце таксама == * [[Сала (імя)|Сала]] * [[Мунд]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай сал}} {{Імёны з асновай мунд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] jvif14pkuya1opbi22b7e3rcdcxy0y2 2679524 2679493 2026-07-19T10:36:40Z ~2026-39047-80 98827 2679524 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Жалмонт |лацінка = Žałmont |арыгінал = Salmond |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Сала (імя)|Sallo]] + [[Мунд|Mund]] |варыянт = Залмонт |вытворныя = [[Савімонт]] |зьвязаныя = }} '''Жалмонт''' (''Залмонт'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Саламунд, Сальмунд або Сольмунд, пазьней Сальмонта (Salamund, Salamundus<ref>[https://www.koeblergerhard.de/got/tg/got_namen.pdf Anhang 3 Wörterbuch der gotischen Namen] // Köbler G. Gotisches Wörterbuch. — Leiden — Köln, 1989.</ref>, Salmund<ref>Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala, 2007. S. 186.</ref>, Salmond<ref>Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&q=Salmond+Salmund&dq=Salmond+Salmund&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwizk5eGyuWFAxWmhv0HHV-ZDwQQ6AF6BAgHEAI S. 302].</ref>, Sǫlmundr<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Solmundr#v=snippet&q=Solmundr&f=false S. 104].</ref>, Salmonte<ref>[https://www.celtiberia.net/es/biblioteca/?id=2133&cadena=galicia El Nombre de los Antepasados: Toponimia Gallega de Origen Antroponímico (I v2.0)], Celtiberia.net — Prehistoria, Protohistoria e Historia antigua</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 439.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Сала (імя)|-сал- (-салв-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Салейка]], [[Сельвін]], [[Саламан]]; германскія імёны Saleco, Salawins, Salaman) паходзіць ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] sal 'заля, пакой' або германскага salwa 'цёмны, чорны'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 216.</ref>, а аснова [[Мунд|-мунд- (-мунт-, -монт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мантыгерд (імя)|Монтгерд]], [[Валімонт]], [[Жыгімонт]]; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 180.</ref> або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Bartłomiej [[Войдат (імя)|Woydat]] z Zołmontowicz… Józef Lawdański z okolicy Zołmontowicz Lawdy'' (1690 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Księstwo Żmudzkie 1690 r. — Warszawa, 2009. S. 46.</ref>. == Носьбіты == * Андрэй Рыгоравіч Жалмонт — [[Расены|расенскі]] [[Зямяне|зямянін]], які ўпамінаецца ў 1598 годзе<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 5. ― Вильна, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FshZAAAAcAAJ&q=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%83#v=snippet&q=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%83&f=false С. 53].</ref> == Глядзіце таксама == * [[Сала (імя)|Сала]] * [[Мунд]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай сал}} {{Імёны з асновай мунд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 18iwzatj8pjgidoyt2wougxwe5cqs32 0 293022 2679502 2672415 2026-07-18T20:14:37Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Паходжаньне */ 2679502 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Сань |лацінка = Sań |арыгінал = Sanno |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |варыянт = |вытворныя = [[Суна (імя)|Суна]] |зьвязаныя = [[Санель]], [[Сангушка]] }} '''Сань''' — мужчынскае імя. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Сана, пазьней Сэнэ (Sanno, Senne) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Sanno+Senne#v=snippet&q=Sanno%20Senne&f=false S. 1295].</ref>. Іменная аснова сан- (сен-), магчыма, паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *swans 'лебедзь'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 197.</ref>. Сярод [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] бытавала імя [[Санель|Санель (Сяніла)]], адзначалася германскае імя Sanilo (Senilo). Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Sanna (Sanne)<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 218.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавалі імёны: ''Sanna'' (1408 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Sanna#v=snippet&q=Sanna&f=false S. 89].</ref>, ''Sangal''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Sangallo<ref name="Schmittlein-1960-49">Schmittlein R. Noms de personnes germaniques peu connus dans le Libro di Montaperti // Revue internationale d’onomastique. Nr. 1, 1960. P. 49—50.</ref>}}, ''Sangawe / Sangaw'' (1355 і 1385 гады), ''Sangite / Sangede / Sangit / Sengede'' (1297 і 1378 гады), ''Sangaude / Sangawde''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя *Sunigaut<ref name="Forssner-1916-226">Forssner T. Continental-Germanic Personal Names in England in Old and Middle English Times. — Uppsala, 1916. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=7EEJAAAAIAAJ&q=%40Sunigaut+Sunegod#v=snippet&q=%40Sunigaut%20Sunegod&f=false P. 226].</ref><ref>Björkman E. Ältere englische Personennamen mit. -god, -got im zweiten Gliede // Englische Studien. Bd. 51, 1918. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ukQLAAAAIAAJ&q=%40Sunegod#v=snippet&q=%40Sunegod&f=false S. 174].</ref><ref>Zachrisson R. E. Notes on Early English Names in -god, -got // Englische Studien. Bd. 50, 1917. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=k7HZt4CQ0KAC&q=%40Sunigaut#v=snippet&q=%40Sunigaut&f=false S. 201].</ref>}} (1394, 1396 і 1401 гады), ''Sangot''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Sunegod<ref name="Forssner-1916-226"/>}}, ''Sangunde''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя Senegundis<ref name="Fo-1900-1296">Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Senegundis#v=snippet&q=Senegundis&f=false S. 1296].</ref>}} (1388, 1391 і 1399 гады), ''Saneythe'' (1333 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Sangunde#v=snippet&q=Sangunde&f=false S. 87—88].</ref>. Апроч таго, у Прусіі адзначалася прозьвішча Sengutta<ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=SENGUTTA&ofb=marggrabowa&modus=&lang=de SENGUTTA], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''подданный господарьский сорока Демидского Величко Саневичъ'' (22 сьнежня 1540 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. Акты Гродненского земского суда. — Вильна, 1890. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=K2BBAQAAMAAJ&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 245].</ref>{{Заўвага|Таксама: * Сангайла, Сангал, Сангіл (адзначалася старажытнае германскае імя [[Сунігайла (імя)|Sangallo]]<ref name="Schmittlein-1960-49"/>): ''Weg von Grodno nach Nowogrodek… Von [[Кімант|Kymontendorff]] iij myle bis czu Lypitschna Sangailsdorf'' ([[Паведамленьні аб літоўскіх дарогах]])<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Sangailsdorf#v=snippet&q=Sangailsdorf&f=false S. 708].</ref>, ''Fedko Sangalowicz'' ([[Гарадзенская ўмова|27 лютага 1434 году]])<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 105.</ref>, ''Krzysztof Sągayło'' (1690 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo brzeskie litewskie 1667—1690 r. — Warszawa, 2000. S. 65.</ref>, ''Helena Sągayłowa'' (1690 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo brzeskie litewskie 1667—1690 r. — Warszawa, 2000. S. 93.</ref>, на [[Віленскі павет (ВКЛ)|гістарычнай Віленшчыне]] існаваў маёнтак Сангілаўшчына (Sangiłowszczyzna)<ref>[https://genealogia.lt/pdfs/inwentarze%20pow.pdf Inwentarze majątków w powiecie wileńskim w latach 1847—1853], Genealogia Wileńszczyzny</ref>; * Сангін (адзначалася германскае імя [[Сонкін|Sunken]]<ref>Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 1971. [https://books.google.by/books?id=vSXbDwAAQBAJ&pg=PA563&dq=sunke+n+namenkunde&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjB2fbrl_uBAxXCgP0HHVMDBwgQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=sunke%20n%20namenkunde&f=false S. 563].</ref>): ''бояр [[Эйшышкі|ейшышских]]… Санкгиновичи'' (1494 год, 19 студзеня 1526 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|224к}} P. 191.</ref>; * Санкант (адзначалася старажытнае германскае імя Senegundis<ref name="Fo-1900-1296"/>, Senegondis<ref>El monestir de Sant Llorenç del Munt sobre Terrassa. Diplomatari dels segles X i XI, Fundació Noguera. Vol. 3. — Barcelona, 1995. [https://www.google.by/books/edition/El_Monestir_de_Sant_Lloren%C3%A7_de_Muntsobr/lklmAAAAMAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22senegundis%22+Senegondis&dq=%22senegundis%22+Senegondis&printsec=frontcover P. 1405].</ref>, Sanegond<ref>Jean Tosti, [https://www.geneanet.org/nom-de-famille/SENNEGOND Origine et popularité du nom SENNEGOND], Geneanet</ref>): ''Павел Санькантовичъ'' (1528 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 164.</ref>}}. == Носьбіты == Саневічы — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род<ref>[https://www.nobility.by/families/s/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на С], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны-асновы}} {{Імёны з асновай сан}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] g5fxqjrvm1sqlfxg4zedjd53xz0xbg4 0 299819 2679485 2677964 2026-07-18T18:55:36Z ~2026-38730-53 98799 /* */ 2679485 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «ЗІЛ-131» |выява = [[Файл:NVA ZiL-131.jpg|300пкс]] |вытворца = [[ЗІЛ]] |вядомы як = |гады = [[1964]]—[[2012]] |зборка = |папярэднік = [[ЗІЛ-157|ЗИЛ-157]] |наступнік = [[ЗІЛ-4334|ЗИЛ-4334]] |кляса = грузавы |тып кузаву = |кампанаваньне = |плятформа = |кпп = мэханічная, чатырохступеневая |прывад = пярэднематорнае, заднематорнае кампанаваньне |колавая база = |даўжыня = 6395 мм |шырыня = 2020 мм |вышыня = 2220 мм |клірэнс = |маса = |поўная маса = 7850 т |грузападымальнасьць = |хуткасьць = |дызайнэр = |падобныя = '''131 2-door standard cab:'''<br/>[[Praga V3S|Praga V3S 2-door standard cab]]<br/>[[Star 660|Star 660 2-door standard cab]]/[[Star 266|Star 266 2-door standard cab]]<br/>[[ГАЗ-66|ГАЗ-66 2-door standard cab]]<br/>[[Урал-375|Урал-375D 2-door standard cab]]/[[Урал-4320|Урал-4320 2-door standard cab]]<br/>[[КамАЗ-4310|КамАЗ-4310 2-door standard cab]]<br/>[[КрАЗ-255Б|КрАЗ-255Б 2-door standard cab]]<br/>'''131 4-door double cab:'''<br/>[[Praga V3S|Praga V3S 4-door double cab]]<br/> [[Star 660|Star 660 4-door double cab]]/[[Star 266|Star 266 4-door double cab]]<br/>[[ГАЗ-66|ГАЗ-66 4-door double cab]]<br/>[[Урал-375|Урал-375D 4-door double cab]]/[[Урал-4320|Урал-4320 4-door double cab]]<br/>[[КамАЗ-4310|КамАЗ-4310 4-door double cab]]<br/>[[КрАЗ-255Б|КрАЗ-255Б 4-door double cab]] |commons = }} '''ЗІЛ-131''' ({{lang-ru|ЗИЛ-131}}) — [[СССР|савецкі]] [[грузавы аўтамабіль]] павышанай праходнасці, які выпускаўся на [[Завод імя Ліхачова|заводзе імя Ліхачова]] ([[Масква]]), а таксама на [[Уральскі аўтаматорны завод|Уральскім аўтаматорным заводзе]] ([[Новаўральск]]), ЗіЛ-131 даступны ў якасці 2-Door Standard Cab 6x6 Chassis Rigid Truck (пасля-[[Hendrickson Motor Truck Company|1926 Hendrickson Model SW Closed Cab Tandem Axle Chassis Rigid Truck]], [[Fageol|1927-1929 Fageol 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Autocar|1930-1932 Autocar Model GB 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Rigid Chassis Truck]], [[ЗІС-6|ЗИС-6 2-Door Enclosed Cab Rigid Chassis Truck]], [[ЗІС-151|1947-1955 ЗИС-151 2-Door Standard Cab 6x6 Chassis Rigid Truck]], [[ЗІС-151|1956–1958 ЗИЛ-151 2-Door Standard Cab 6x6 Chassis Rigid Truck]], і [[ЗІЛ-157|ЗИЛ-157 2-Door Standard Cab 6x6 Chassis Rigid Truck]]), 2-Door Standard Cab 6x6 Semi-Tractor Truck (пасля-[[Hendrickson Motor Truck Company|1926 Hendrickson Model SW Enclosed Cab Tandem-Axle Semi-Tractor Truck]], [[Fageol|1927-1929 Fageol 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Semi-Tractor Truck]], [[Autocar|1930-1932 Autocar Model GB 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Semi-Tractor Truck]], [[ЗІС-6|ЗИС-6 2-Door Standard Cab 6x6 Semi-Tractor Truck]], [[ЗІС-151|1947-1955 ЗИС-151 2-Door Standard Cab 6x6 Semi-Tractor Truck]], [[ЗІС-151|1956–1958 ЗИЛ-151 2-Door Standard Cab 2-Door Standard Cab 6x6 Semi-Tractor Truck]], і [[ЗІЛ-157|ЗИЛ-157 2-Door Standard Cab 6x6 Semi-Tractor Truck]]), хоць спецыяльныя мадыфікацыі ўключалі версіі з падвойнай кабінай для пажарных машын і іншых мадэляў толькі на шасі. Розныя канфігурацыі часта грунтаваліся на шасі, у тым ліку бартавыя грузавікі, самазвалы і цягачы з прычэпамі, але асноўная канструкцыя кабіны заставалася ў асноўным нязменнай, за некаторымі выключэннямі. Быў распрацаваны на замену [[ЗІЛ-157]], аднак доўгі час абодва грузавікі выпускаліся паралельна. У [[Савецкая Армія|савецкіх Узброеных Сілах]], войсках краін [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]] і іншых сяброўскіх СССР дзяржаў быў асноўным транспартным сродкам сярэдняй грузападымальнасці. Выкарыстоўваўся для перавозкі асабовага складу і грузаў, а таксама як цягач для буксіроўкі вайсковых прычэпаў і артылерыйскіх сістэм малога і сярэдняга калібру{{sfn|Кочнев|2011|с=385}}. Было выраблена {{num|998429|машын}}{{sfn|Кочнев|2011|с=385}}{{sfn|Автолегенды №15|с=11}}. У 1995 годзе пачаўся выпуск мадэлі-пераемніка [[ЗІЛ-4334]], але толькі невялікая іх колькасць трапіла ва [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|ўзброеныя сілы Расіі]], дзе ЗІЛ-131 у асноўным замянілі [[КамАЗ]]ы сямейства «Мустанг» і [[Урал-4320|Уралы]]<ref> {{cite web |url = http://www.military-today.com/trucks/zil_131.htm |title = ZiL-131 General utility truck |publisher = military-today.com |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>. == Гісторыя == === Распрацоўка === Першыя прататыпы былі пабудаваныя да 7 лістапада 1956 года{{sfn|Мазепа, Шелепенков. Т2|2016|с=273}}. Гэта былі артылерыйскі цягач ЗІЛ-131 і транспартная машына ЗІЛ-131А. Абодва мелі пад капотам 5,2-літровы рухавік V6, які разглядаўся на той час і для [[ЗІЛ-130]], але яго магутнасць была павялічана на 10 к.с. — да 135 к.с. Па выніках выпрабаванняў гэтыя рухавікі прызналі няўдалымі і пачалася распрацоўка новых матораў V8{{sfn|Автолегенды №15|с=4}}. ЗІЛ-131 ствараліся адначасова з цывільным ЗІЛ-130 і зварваць кабіны планавалася на адной лініі. Аднак форма лабавой шыбы была апратэставана прадстаўнікамі Міністэрства абароны, як непрымальная для вайсковага аўтамабіля. Вялікае гнутае шкло яны лічылі нязручным у перавозцы і замене. З меркаванняў уніфікацыі ў рэшце рэшт панарамная шыба засталася, але шкло было падзеленае на дзве часткі{{sfn|Мазепа, Шелепенков. Т1|2016|с=449—450, 467}}{{sfn|Автолегенды №15|с=4—6}}. Для спрашчэння рамонту ў палявых умовах ЗІЛ-131 атрымаў таксама адрознае ад ЗІЛ-130 апярэнне: спрошчаную абліцоўку, плоскія крылы і асобна размешчаныя фары з сілавой абаронай. У чэрвені 1958 года знешні выгляд і параметры тэхналагічнасці апярэння ЗІЛ-131 былі ўзгодненыя{{sfn|Мазепа, Шелепенков. Т1|2016|с=451}}. Наступныя прататыпы выйшлі ў 1959 годзе і гэтая версія ўжо была блізкая да канчатковай. Гэтыя аўтамабілі атрымалі новы рухавік V8 магутнасцю 150 к.с.{{sfn|Thompson|2021|с=149}} На гэтым этапе базавым варыянтам стала транспартная машына, якая стала звацца ЗІЛ-131, а артылерыйскі цягач атрымаў пазначэнне ЗІЛ-131А{{sfn|Автолегенды №15|с=4}}. У 1959—1960 гады машыны прайшлі завадскія выпрабаванні, а ў ліпені 1960 года пачаліся дзяржаўныя выпрабаванні. Па іх заканчэнні зроблена выснова аб мэтазгоднасці выпуску толькі ўніверсальнага транспартнага варыянту аўтамабіля, без цягавай версіі, а індэкс ЗІЛ-131А пазней быў нададзены спрошчанай цывільнай мадыфікацыі{{sfn|Автолегенды №15|с=4}}. У 1960 годзе адзін з прататыпаў бартавога аўтамабіля быў пераабсталяваны ў седлавы цягач ЗІЛ-131В. У далейшым былі пабудаваныя яшчэ некалькі доследных асобнікаў для дзяржаўных выпрабаванняў. У 1964 годзе цягачы былі рэкамендаваныя да серыйнага выпуску{{sfn|Легендарные грузовики СССР №8|с=5}}. === Пачатак вытворчасці === У 1963 годзе скончыліся дзяржаўныя выпрабаванні прататыпаў і пачалася падрыхтоўка серыйнай вытворчасці. У той час на ЗІЛе не хапала вытворчых плошчаў, з-за чаго ў 1965 годзе было прынятае рашэнне аб арганізацыі выпуску вузлоў трансмісіі на [[Бранскі аўтамабільны завод|Бранскім аўтамабільным заводзе]]. У [[Бранск]]у павінны былі вырабляць масты, раздатачныя каробкі, каробкі адбору магутнасці, балансірныя падвескі, буксіровачныя лябёдкі, а таксама карданныя валы, вытворчасць якіх пазней была перададзена ў [[Гродна]]. Вырабам рам, кабін, кузаваў, рухавікоў і канчатковай зборкай машын заняўся непасрэдна завод ЗІЛ{{sfn|Ячменев|2008|с=17, 53, 112}}. Першыя машыны былі вырабленыя ў канцы 1966 года{{sfn|Автолегенды №15|с=6}}. У сакавіку-красавіку 1967 года адбыліся пробная зборка і пуск новага канвеера па зборцы грузавых аўтамабіляў ЗІЛ-131{{sfn|Мазепа, Шелепенков. Т2|2016|с=7}}. Доўгі час выпуск машын стрымліваўся з-за недапаставак трансмісій з Бранску. Для кампенсацыі нявырабленых машын нават давялося працягваць вытворчасць састарэлага ЗІЛ-157{{sfn|Легендарные грузовики СССР №8|с=5}}. Наяўныя на БАЗе магутнасці па выпуску вузлоў і агрэгатаў для ЗІЛ-131 не маглі забяспечыць праектныя 55 тысяч камплектаў штогод. У першай палове 1970-х вытворчасць была пашырана. Быў праведзены мантаж новых аўтаматычных ліній, у тым ліку ўрадам заказана ў [[ЗША]] аўтаматычная лінія кампаніі «Cross» для механічнай апрацоўкі дэталяў і зборкі тармазных барабанаў. Былі куплены балансіровачныя станкі з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Таксама быў уведзены ў эксплуатацыю шэраг агрэгатаў хіміка-тэрмічнай апрацоўкі дэталяў, сярод якіх быў імпартны «Aichelin» для апрацоўкі паўвосяў мастоў. Пасля праведзенай рэарганізацыі фактычны выпуск павялічыўся з 5171 камплекта ў 1968 годзе да 46303 камплектаў у 1977 годзе{{sfn|Ячменев|2008|с=20—21}}{{sfn|Ячменев|2008|с=127—128}}{{sfn|Основные Средства 09|2017}}{{sfn|Основные Средства 11|2017}}. У студзені 1971 года пачалі вырабляць цывільную мадыфікацыю '''ЗІЛ-131А''' без экранаванага электраабсталявання{{sfn|Thompson|2021|с=153}}. У 1980—1986 гады Чыцінскі аўтазборачны завод выпускаў паўночны варыянт '''ЗІЛ-131С''', які прызначаўся для эксплуатацыі пры тэмпературах да −60&nbsp;°C{{sfn|Кочнев|2011}}. У 1986 годзе яго выпуск перанеслі ў Маскву{{sfn|Автолегенды №15|с=11}}. === Няздзейсненая мадэрнізацыя кан. 1970-х — пач. 1980-х гг === У 1976 годзе быў выраблены адзін доследны мадэрнізаваны аўтамабіль з абазначэннем '''ЗІЛ-131-77'''. На гэтай машыне была новая панэль прыбораў, былі ўсталяваныя руль ад КамАЗа, новыя сядзенні вадзіцеля і пасажыраў, таксама ўніфікаваныя з аўтамабілямі КамАЗ. Яшчэ адной абновай стала новая бартавая платформа большага аб’ёму і з паніжанай пагрузачнай вышынёй. Гэтыя новаўвядзенні планавалася ўкараніць на серыйных грузавіках у 1977—1980 гады, але гэты працэс значна расцягнуўся і цалкам так і не быў рэалізаваны{{sfn|Автолегенды №15|с=10}}. У 1977—1978 гады былі пабудаваныя першыя ўзоры аўтамабіляў наступнага пакалення: ЗІЛ-169 (серыйны аўтамабіль атрымаў індэкс [[ЗІЛ-4331]]) і яго паўнапрывадных версій ЗІЛ-132 (будучы [[ЗІЛ-4334]]) і ЗІЛ-132В (ЗІЛ-4431). Аднак падрыхтоўка вытворчасці новага сямейства ішла марудна. На выпадак, калі выраб дызельнага рухавіка ЗІЛ-645 (156 к.с.) атрымалася б наладзіць раней выпуску новых кабін, у пачатку 1980-х гадоў былі створаныя прататыпы '''ЗІЛ-131М'''. Каб змясціць новы матор і пры гэтым не мяняць кампаноўку машыны, капот і бакавіны абліцоўвання былі ўдоўжаныя. З улікам досведу эксплуатацыі машын, у тым ліку ва ўмовах [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]], зноў было актуалізавана пытанне абсталявання кабіны лабавой шыбай з плоскім шклом{{sfn|Мазепа, Шелепенков. Т1|2016|с=467—471}}. Паралельна працягваліся працы па машынах новага пакалення. Прататыпы ЗІЛ-4334 і ЗІЛ-4431, якія былі пабудаваныя ў 1981 годзе, знешне былі падобныя на ЗІЛ-131М і мелі старыя кабіны ад ЗІЛ-131, але іх астатняя агрэгатная частка была ўжо цалкам новая{{sfn|Автолегенды №15|с=11}}{{sfn|Легендарные грузовики СССР №8|с=9}}. У 1983 годзе пабудавалі прататып ЗІЛ-Э131 з кабінай з новым апярэннем інтэгральнага тыпу і лабавой шыбай з плоскім шклом{{sfn|Автолегенды №15|с=11}}. ЗІЛ-131М прайшлі неабходныя выпрабаванні, але засваенне іх вытворчасці ў рэшце рэшт было прызнана немэтазгодным{{sfn|Мазепа, Шелепенков. Т1|2016|с=472}}. === Пасля мадэрнізацыі 1986 года === У снежні 1986 года на канвеер стаў мадэрнізаваны аўтамабіль '''ЗІЛ-131Н'''{{sfn|Автолегенды №15|с=11}}. На машынах з’явіўся новы рухавік ЗІЛ-5081.10. Грузавая платформа атрымала тэнт з новага матэрыялу. Грузападымальнасць павялічылі да 3750 кг. Мадэрнізацыя закранула ўсе мадыфікацыі і разам з базавым варыянтам паўсталі абноўленыя цывільны ЗІЛ-131НА, цягач ЗІЛ-131НВ, а таксама паўночныя версіі ЗІЛ-131НС і ЗІЛ-131НВС{{sfn|Thompson|2021|с=233}}. Сабекошт аўтамабіля ў 1988 годзе складаў 5892,96 [[Савецкі рубель|руб.]], аптовая цана — 6970,00 руб{{sfn|Мазепа, Шелепенков. Т3|2016|с=527}}. Вытворчасць ЗІЛ-131Н у Маскве працягвалася да пачатку 1990-х гадоў, да моманту калі на ЗІЛе разгарнулі серыйны выпуск новага сямейства [[ЗІЛ-4331]] і пачалася падрыхтоўка вытворчасці новага паўнапрываднага грузавіка [[ЗІЛ-4334]]{{sfn|Кочнев|2011}}. Аднак з-за эканамічных цяжкасцяў вырабляць ЗІЛ-4334 пачалі толькі ў 1995 годзе, а новы седлавы цягач ЗІЛ-4431, які павінен быў стаць пераемнікам ЗІЛ-131В/-131НВ, так і не выйшаў{{sfn|Легендарные грузовики СССР №8|с=9}}. {| class="wikitable" style="font-size:90%; margin:auto; clear:both;" |+ Статыстыка вытворчасці ЗІЛ-131 на маскоўскім заводзе імя Ліхачова, адз.{{sfn|Мазепа, Шелепенков. Т3|2016|с=513}} |- align="center" ! 1986 ! 1987 ! 1988 ! 1989 ! 1990 ! 1991 ! 1992 ! 1993 ! 1994 ! 1995 ! 1996 |- align="center" | <!-- 1986 --> {{Num|52040}} | <!-- 1987 --> {{Num|53130}} | <!-- 1988 --> {{Num|51511}} | <!-- 1989 --> {{Num|46065}} | <!-- 1990 --> {{Num|42979}} | <!-- 1991 --> {{Num|31161}} | <!-- 1992 --> {{Num|9290}} | <!-- 1993 --> 6 | <!-- 1994 --> 0 | <!-- 1995 --> 1 | <!-- 1996 --> 2 |- |} === Выпуск у Новаўральску === У кастрычніку 1987 года зборку ЗІЛ-131Н і ЗІЛ-131НА пачаў філіял ЗІЛа [[Уральскі аўтаматорны завод]] у закрытым горадзе Свярдлоўск-44 (з 1994 года — [[Новаўральск]])<ref name="Модимио-№44"> {{cite magazine |title = АМУР-53131. Уральский долгожитель |journal = Легендарные грузовики СССР |issue = 44 |date = 2021-06-07 |issn = 2686-7273 |page = 11 с |publisher = «Модимио» |lang = ru }} </ref>{{sfn|Thompson|2021|с=234}}. {| class="wikitable" style="font-size:90%; margin:auto; clear:both;" |+ Статыстыка вытворчасці ЗІЛ-131 на УАМЗ у 1988—2001 гады, адз.{{sfn|Мазепа, Шелепенков. Т3|2016|с=513—514}} |- align="center" ! 1988 ! 1989 ! 1990 ! 1991 ! 1992 ! 1993 ! 1994 ! 1995 ! 1996 ! 1997 ! 1998 ! 1999 ! 2000 ! 2001 |- align="center" | <!-- 1988 --> {{Num|2409}} | <!-- 1989 --> {{Num|5848}} | <!-- 1990 --> {{Num|6806}} | <!-- 1991 --> {{Num|12139}} | <!-- 1992 --> {{Num|11627}} | <!-- 1993 --> {{Num|5690}} | <!-- 1994 --> {{Num|1735}} | <!-- 1995 --> {{Num|1706}} | <!-- 1996 --> 580 | <!-- 1997 --> 612 | <!-- 1998 --> 504 | <!-- 1999 --> 584 | <!-- 2000 --> 789 | <!-- 2001 --> 585 |- |} Пасля таго, як УАМЗ стаў самастойным прадпрыемствам, некаторы час аўтамабілі працягвалі выпускацца пад маркай «ЗІЛ», супраць чаго выступіў маскоўскі завод. У выніку з 2004 года прадпрыемства стала вырабляць аўтамабілі пад уласнай маркай «АМУР» ({{lang-ru|'''А'''втомобили и '''м'''оторы '''Ур'''ала}}): ЗІЛ-131НА з рухавіком ЗІЛ-508.10 атрымаў абазначэнне '''АМУР-5313''', пры гэтым рухавік таксама змяніў марку, стаўшы АМУР-456.10{{sfn|Thompson|2021|с=287—288}}. Мадыфікацыя АМУР-531305 мела рухавік [[Мінскі маторны завод|Мінскага маторнага завода]] [[ММЗ Д-245|Д-245]]<ref name="Автомобили и тракторы"/>. У сярэдзіне 2000-х гадоў кабіна была ўжо састарэлай, і АМУР рабіў спробы знайсці ёй замену. У 2005—2006 гады была выпушчана невялікая партыя аўтамабіляў АМУР-53123 з кабінай [[МАЗ]]. У 2008 годзе на Маскоўскім міжнародным аўтасалоне быў прадстаўлены грузавік АМУР-531325 з каркаснапанэльнай кабінай, якая была распрацавана дызайн-атэлье «Буран Стайлінг» ([[Ніжні Ноўгарад]]). Кабіна мела шклопластыкавы капот інтэгральнага тыпу, які адкідваўся наперад<ref name="Модимио-№44"/><ref>{{cite web |url = https://adt.by/s-mazovskoj-kabinoj/ |title = С Мазовской кабиной |publisher = adt.by |date = 2010-07-14 |access-date = 2023-03-03 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. З 2008 года сталі выпускацца аўтамабілі экалагічнага класа Еўра-3: мадыфікацыя з бензінавым рухавіком атрымала назву АМУР-531342, дызельны варыянт з рухавіком ММЗ — АМУР-531340{{sfn|Thompson|2021|с=288}}. У 2010 годзе пачалася працэдура банкруцтва завода і ў чэрвені 2012 года ён спыніў існаванне{{sfn|Thompson|2021|с=289}}<ref> {{cite web |url = https://66.ru/auto/news/117808/ |title = Знаменитый завод «Автомобили и моторы Урала» прекратил существование |publisher = 66.ru |date = 2012-06-05 |access-date = 2023-03-03 |language = ru }} </ref>. == Канструкцыя == [[Выява:ParkPatriot2015part11-144.jpg|thumb|left]] ЗІЛ-131 — трохвосевы паўнапрывадны грузавы аўтамабіль. Кабіна — металічная, трохмесная, размешчана за рухавіком. Кузаў — драўляная платформа з адкідным заднім бортам. Унутраныя памеры платформы — 3600×2322 мм, пагрузачная вышыня — 1430 мм. Уздоўж бакавых бартоў замацаваныя адкідныя лаўкі на 16 месцаў, ёсць сярэдняя здымная лаўка на 8 месцаў. Прадугледжана ўстаноўка дуг і тэнта. Для мантажу спецыяльных кузаваў і ўстановак аўтамабіль мог выпускацца без платформы ў выглядзе шасі. Габарытныя памеры аўтамабіля без лябёдкі — 6900×2500×2480 мм, вышыня па тэнце — 2975 мм. Грузападымальнасць — 3,5 т пры руху па бездаражы, па шашы і добрых дарогах дасягала 5,0 т. Падрыхтаваная маса бартавога аўтамабіля без лябёдкі — 6460 кг, з лябёдкай — 6700 кг, поўная дапушчальная маса — 10 425 кг. Максімальная хуткасць — 80 км/г, мінімальная — 5,9 км/г. Без прычэпа ЗІЛ-131 мог пераадольваць 30-градусны пад’ём і брод глыбінёй да 1,4 м. Аўтамабіль спажываў 40—44 л бензіну на 100 км. У залежнасці ад умоў руху меў запас ходу 660—850 км, які забяспечвалі два паліўныя бакі па 170 л. Аўтамабіль складаецца з 3544 дэталяў. З гэтага ліку 1139 былі арыгінальнай канструкцыі, 1585 аднолькавыя з [[ЗІЛ-130]], астатнія — ад іншых мадэляў. Ад ЗІЛ-130 узяты рухавік, сістэма ахалоджвання, радыятар з жалюзі, вадзяная помпа, вентылятар; глушыцель; некаторыя часткі сістэмы сілкавання (карбюратар, паліўныя фільтры, бакі); счапленне; каробка перадач; шарніры і шліцавыя злучэнні карданных валоў; некаторыя папярочкі і кранштэйны рамы; пярэднія буксірныя крукі і задняя буксірная прылада; рулявое кіраванне; шарніры рулявых цягаў; кампрэсар, тармазны кран, паветраныя балоны, ручны тормаз; кабіна; капот; кантрольныя і вымяральныя прыборы<ref name="zr.ru-1967-06">{{артыкул |загаловак = ЗИЛ-131. Новый автомобиль высокой проходимости |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1967/06/tiekhnika-piatilietki |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1967 |нумар = 6 |старонкі = 8—9 |мова = ru }}</ref>. === Рухавікі === Рухавік — '''ЗІЛ-131''' — бензінавы, V-падобны, васьміцыліндравы, карбюратарны, чатырохтактны, верхняклапанны; аб’ём — 6 л; дыяметр цыліндра × ход поршня — 100×95 мм; ступень сціску — 6,5; магутнасць — 150 к.с. пры 3200 аб/хв; круцільны момант — 41 кгс·м пры 1800—2000 аб/хв. У параўнанні з рухавіком ЗІЛ-130, рухавік ЗІЛ-131 прыстасаваны да ўмоў руху пры значных падоўжных і бакавых нахілах машыны, а таксама да пераадолення броду. Была зменена канструкцыя картара: ён мае калодзеж, у які пастаянна пагружаны нерухомы маслапрыёмнік. Сістэма вентыляцыі картара зроблена такім чынам, каб яе можна было адключыць. Гэта неабходна для стварэння залішняга ціску ў картары, што павінна прадухіляць праніканне ў яго вады пры руху ўброд<ref name="zr.ru-1967-06"/>. Сярод іншых асаблівасцяў — экранаваная сістэма запальвання ў герметычным выкананні, а таксама інерцыйны паветраны фільтр з больш эфектыўнай трохступеньчатай сістэмай ачысткі. Старцёр, размеркавальнік і шпулька запальвання былі загерметызаваныя ад вады. Праз верхнюю гумавую гофру корпус фільтра злучаецца з паветраводам у капоце, і ў залежнасці ад становішча засланкі цягне паветра альбо з вуліцы праз правыя жабры, альбо з падкапотнай прасторы. Аўтамабіль мог дадаткова абсталёўвацца аўтаномным перадпускавым падагравальнікам рухавіка, які працаваў на бензіне з асобнага бачка размешчанага пад капотам, а выхлапны патрубак «катла» накіраваны на паддон картара для падагравання масла<ref> {{cite web |url = https://www.drom.ru/info/misc/86920.html |title = ЗИЛ-131: стойкий не оловянный солдатик |publisher = drom.ru |date = 2022-01-29 |access-date = 2023-03-03 |language = ru }} </ref>. <gallery widths="250px" heights="220px" class="center" > Выява:ZIL-130-engine-on-ZIL-131-r.jpg Выява:ZIL-130-engine-on-ZIL-131-l.jpg </gallery> На абноўлены ЗІЛ-131Н усталёўвалі рухавік '''ЗІЛ-5081.10''', які меў галоўку блока цыліндраў са шрубавымі ўпускнымі каналамі і паменшаным аб’ёмам камер згарання, а таксама новыя размеркавальнік запальвання і карбюратар. Ступень сціску была падвышана да 7,1. Магутнасць і круцільны момант засталіся ранейшымі, але палепшылася эканамічнасць і знізілася таксічнасць выхлапу{{sfn|Легендарные грузовики СССР №8|с=6}}. Аўтамабілі, якія выпускаліся на Уральскім аўтаматорным заводзе/АМУР, акрамя ЗІЛ-508.10 (ён жа АМУР-456.10) маглі абсталёўвацца дызельнымі рухавікамі ЗІЛ-0555, ЗІЛ-0550 або [[Мінскі маторны завод|ММЗ]] [[ММЗ Д-245|Д-245]]<ref name="Автомобили и тракторы"> {{кніга |аўтар = Баловнев В. И., Данилов Р. Г. |загаловак = Автомобили и тракторы: краткий справочник |частка = 1.3.4. Автомобиль Амур-5313 |месца = М. |выдавецтва = Издательский центр «Академия» |год = 2008 |старонак = 384 |старонкі = 71—72 |isbn = 978-5-7695-3562-8 |мова = ru }} </ref>. * '''ЗІЛ-0555''': дызельны, V-падобны, 8-цыліндравы, аб’ём — 7,3 л, дыяметр цыліндра × ход поршня — 108 × 110 мм, ступень сціску — 18, магутнасць — 110 кВт (150 к.с.) пры 2800 аб/хв, круцільны момант — 430 Н·м (44 кгс·м) пры 1500 аб/хв; * '''ЗІЛ-0550.40''': дызельны з турбанаддзіманнем і прамежкавым ахалоджваннем, V-падобны, 8-цыліндравы, аб’ём — 6,28 л, дыяметр цыліндра × ход поршня — 100 × 100 мм, ступень сціску — 17, магутнасць — 132 кВт (180 к.с.) пры 2400 аб/хв, круцільны момант — 570 Н·м (58 кгс·м) пры 1400 аб/хв, экалагічны клас — [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-2]]; * '''ММЗ Д-245.9Е2''': дызельны з турбанаддзіманнем і прамежкавым ахалоджваннем, магутнасць — 100 кВт (136 к.с.) пры 2400 аб/хв, экалагічны клас — Еўра-2. У 2008 годзе АМУР прывёў грузавікі ў адпаведнасць нормам Еўра-3. Абноўлены бензінавы матор АМУР-456.30 атрымаў электронны карбюратар. Яго магутнасць — 134 к.с.{{sfn|Thompson|2021|с=288}} === Шасі === Каробка перадач — пяціступеньчатая, з сінхранізатарамі на II, III, IV і V перадачах. Перадатачныя лікі: I – 7,44; II – 4,10; III – 2,29; IV – 1,47; V – 1,00; задні ход – 7,09. Для пераадолення броду дадаткова абсталявана сістэмай вентыляцыі. Счапленне — герметызаванае, аднадыскавае, з перыферыйнымі спружынамі і дэмпферам, прывад — механічны. Раздатачная каробка — двухступеньчатая, двуххадовая з муфтай уключэння пярэдняга моста. Мае дзве перадачы: прамую (перадатачны лік 1:1) і паніжальную (перадатачны лік 2,08:1). Пры ўключэнні паніжальнай перадачы раздатачнай каробкі пярэдні мост уключаецца аўтаматычна і пры пераходзе на прамую перадачу аўтаматычна адключаецца. Калі ўзнікае неабходнасць уключыць пярэдні мост пры руху на прамой перадачы, гэта можна зрабіць прымусова з дапамогай выключальніка ў кабіне. Усе масты аўтамабіля ЗІЛ-131 — вядучыя, са зварнымі бэлькамі. Рэдуктары мастоў двухступеньчатыя з парай канічных і парай цыліндрычных шасцерняў. Перадатачны лік рэдуктараў — 7,339:1. Рэдуктар пярэдняга моста размешчаны гарызантальна, а рэдуктары сярэдняга і задняга мастоў — вертыкальна. З гэтых асаблівасцяў размяшчэння картараў мастоў вынікаюць розныя значэнні дарожнага прасвету: 330 мм пад пярэднім і 355 мм пад сярэднім і заднім мастамі. Пярэдні мост кіраваны, з паўвосямі, забяспечанымі шарнірамі пастаяннай вуглавой хуткасці. Максімальны вугал павароту шарніраў — 30 градусаў. Канструктыўнай асаблівасцю пярэдняга моста з’яўляецца бакавы нахіл шворня. Рэдуктар сярэдняга моста — прахадны. Сярэдні і задні масты ўзаемазамяняльныя. Узаемазамяняльнымі таксама з’яўляюцца асноўныя дэталі ўсіх трох рэдуктараў. Дыферэнцыялы — канічныя з чатырма сатэлітамі. Паўвосі цалкам разгружанага тыпу. Колавая база ад пярэдняга да сярэдняга моста складае 3350 мм, база задняй цялежкі — 1250 мм. Каляіна ўсіх мастоў — 1820 мм. <gallery widths="220px" heights="220px" class="center" > Выява:Zil-131 wheels.JPG|Задняя цялежка Выява:ZIL-131 (37122492635).jpg|Сярэдні мост Выява:ZIL-131 (37122493195).jpg|Задні мост </gallery> Падвеска — на падоўжных паўэліптычных рысорах, якія дзейнічаюць разам з гідраўлічнымі тэлескапічнымі амартызатарамі двухбаковага дзеяння. Задняя падвеска балансірная на дзвюх рысорах перакуленага тыпу. Штурхаючыя высілкі і рэактыўны момант перадаюцца рэактыўнымі штангамі, якія размешчаны трапецападобна. Колы — дыскавыя, мацуюцца на 8 шпільках. Напачатку выпуску мелі раздымны вобад і распорнае кальцо, на машыны пасля 1974 года ўсталёўваліся колы з нераздымнымі дыскамі{{sfn|Автолегенды №15|с=7}}. Ашыноўка аднаскатная. Шыны — павялічанага профілю, з накіраваным пазадарожным малюнкам пратэктара, памер — 12,00-20. Маецца сістэма рэгулявання ціску паветра ў шынах, дзякуючы якой ціск можна змяняць ад 0,5 да 4,2 кг/см². Тармазы — калодачныя, барабаннага тыпу. Нажныя — з пнеўматычным аднаконтурным прывадам. Ручны тормаз — з механічным прывадам, усталяваны на другасным вале раздатачнай каробкі. Рулявы механізм — шруба з шарыкавай гайкай і поршань-рэйка, якая зачапляецца з зубчастым сектарам вала сошкі. З гідраўзмацняльнікам. Аўтамабіль мог дадаткова камплектавацца лябёдкай, якая ўсталёўвалася за пярэднім бамперам. Яна мела механічны прывад праз карданную перадачу ад каробкі адбору магутнасці, усталяванай справа на каробцы перадач. == Мадыфікацыі == ;Серыйныя * '''ЗІЛ-131''' — базавая мадэль выпуску 1966—1986 гадоў. * '''ЗІЛ-131Н''' — базавая мадэль пасля мадэрнізацыі. * '''ЗІЛ-131А''' — спрошчаная цывільная мадыфікацыя без экранаванага электраабсталявання{{sfn|Автолегенды №15|с=7}}. Максімальная глыбіня пераадолення броду ў гэтай версіі была меншая (0,9 м){{sfn|Thompson|2021|с=153}}. * '''ЗІЛ-131С''' — мадыфікацыя, адаптаваная для эксплуатацыі ў паўночных рэгіёнах. Ад стандартнага, яна адрознівалася цеплаізаляцыяй кабіны з падвойным шклом і аўтаномным абагравальнікам, супрацьтуманнымі фарамі і ўжываннем марозаўстойлівых матэрыялаў{{sfn|Кочнев|2011}}. ;Прататыпы * '''ЗІЛ-131Г''' — доследны варыянт з герметызаванай кабінай для выкарыстання ва ўмовах радыяцыйнага забруджвання{{sfn|Автолегенды №15|с=14}}. * '''ЗІЛ-131Л''' — доследны лесавоз. У 1970 годзе былі выраблены два асобнікі. Распрацоўка была спынена з-за нізкай эфектыўнасці і недастатковай трываласці. У [[Міністэрства аўтамабільнай прамысловасці СССР|Мінаўтапраме]] аддалі перавагу нарошчванню аб’ёмаў выпуску [[МАЗ-509]]{{sfn|Автолегенды №15|с=14}}{{sfn|Легендарные грузовики СССР №8|с=11}}. * '''ЗІЛ-131Н4''' — мадыфікацыя з чатырохцыліндравым дызельным рухавіком ''Caterpillar 3114'' аб’ёмам 4,4 л і магутнасцю 148 к.с. Падрыхтаваная маса — 6705 кг, карысная нагрузка — 5 т (па бездаражы — 3,75 т), максімальная хуткасць — 80 км/г, выдатак паліва (пры хуткасці 60 км/г) — 25 л на 100 км. Пабудаваны ў 1993 годзе ў межах супрацоўніцтва ЗІЛа з амерыканскімі кампаніямі [[Caterpillar]] і [[Kenworth]]<ref> {{артыкул |спасылка = https://gruzovikpress.ru/article/17434-sotrudnichestvo-amo-zil-s-caterpillar-i-paccar-gruzoviki-zil-s-dvigatelyami-caterpillar-upushchenniy-shans-ili-nesbyvshiesya-nadejdy-zavoda-zil-ch-1/ |загаловак = Упущенный шанс, или Несбывшиеся надежды завода ЗИЛ (Часть 1) |выданне = ГрузовикПресс |тып = часопіс |год = 2018 |нумар = 4 |мова = ru }} </ref>. * '''ЗІЛ-131Х''' — доследны варыянт для эксплуатацыі ва ўмовах гарачага і пустыннага клімату{{sfn|Автолегенды №15|с=12}}. === ЗІЛ-131В === [[Выява:ZiL-131V VS3.jpg|thumb|ЗІЛ-131В]] '''ЗІЛ-131В''' — седлавы цягач. Серыйны выпуск пачаўся ў 1969 годзе{{sfn|Легендарные грузовики СССР №8|с=5}}. У адрозненне ад бартавога аўтамабіля, ЗІЛ-131В меў раму са скарочанай задняй навіссю, простую пятлю замест задняй буксірнай прылады, два запасныя колы, люстэркі большага памеру. Заднія ліхтары і нумарны знак мацаваліся на задніх крылах. Скрыня для інструмента ўсталёўвалася ў сярэдняй частцы рамы{{sfn|Легендарные грузовики СССР №8|с=6}}. З 1986 года выпускалася мадэрнізаваная версія '''ЗІЛ-131НВ''', які атрымаў усе ўдасканаленні, што і базавая мадэль. Дапушчальная нагрузка на сядло павялічылася з 3500 да 3700 кг, дапушчальная маса паўпрычэпа пры гэтым засталася нязменнай — 7500 кг{{sfn|Легендарные грузовики СССР №8|с=6}}. === ЗІЛ-137-137Б === [[Выява:Bangladesh Army Mobile Field Bakery System with Zil-137 tractor. (39311065191).jpg|thumb|Хлебапякарны блок АХБ-60091 на базе аўтацягніка ЗІЛ-137-137Б]] Аўтацягнік павышанай праходнасці для перавозкі даўгамерных грузаў. Складаецца з седлавога цягача '''ЗІЛ-137''' і паўпрычэпа '''ЗІЛ-137Б''' з вядучымі мастамі. На цягачы ўсталявана гідрапомпа з прывадам ад рухавіка цягача. Прывад ажыццяўляецца карданным валам ад каробкі адбору магутнасці, якая мацуецца на раздатачнай каробцы. На паўпрычэпе зманціраваны гідраматор. Праз паніжальны рэдуктар і карданныя валы матор прыводзіць у дзеянне вядучыя масты прычэпа, такія самыя як на цягачы. Гідрапомпа і гідраматор звязаныя між сабой двума гнуткімі шлангамі высокага ціску, па якіх цыркулюе масла. Гідрапрывад аўтаматычна падключаецца падчас руху на першай і другой перадачах, а таксама пры паніжанай перадачы ў раздатачнай каробцы і заднім ходзе{{sfn|Гоголев|1990|с=103—104}}. ;Тэхнічныя характарыстыкі * Колавая формула: 10×10; * Падрыхтаваная маса: 10800 кг (7000 кг цягач + 3800 кг паўпрычэп); * Грузападымальнасць: 7200 кг; * Максімальная хуткасць: 80 км/г; * Габарыты: ** даўжыня: 14080 мм; ** шырыня: 2500 мм; ** вышыня: 2480 мм; * Дарожны прасвет: 330 мм. Засваенне вытворчасці аўтацягнікоў пачалося ў 1970 годзе на Бранскім аўтамабільным заводзе. Выпуск ЗІЛ-137 працягваўся да 1978 года, усяго вырабілі 1972 цягнікі{{sfn|Ячменев|2008|с=54—55}}. Канструктарамі БАЗа быў распрацаваны аўтацягнік '''БАЗ-137-137М''' (10×10), які замест гідраўлічнага меў механічны прывад колаў паўпрычэпа. Перадача круцільнага моманту ажыццяўлялася сістэмай карданных валоў. З 1976 года вытворчасць такіх аўтацягнікоў ажыццяўлялася на [[Бранскі машынабудаўнічы завод|Бранскім машынабудаўнічым заводзе]]{{sfn|Легендарные грузовики СССР №8|с=6}}{{sfn|Ячменев|2008|с=54—55}}. == Спецыяльныя машыны на шасі ЗІЛ-131 == === Вайсковыя === На шасі аўтамабіля манціравалася рознае абсталяванне, як распрацаванае раней для шасі [[ЗІЛ-157]], так і надбудовы, створаныя спецыяльна для ЗІЛ-131. Шасі аўтамабіля выступала базай для палівазапраўшчыкаў, маслазапраўшчыкаў і аўтацыстэрнаў, тэхнікі аэрадромных службаў, машын войскаў хімічнай абароны, эвакуацыйнай і інжынернай тэхнікі ды іншых{{sfn|Гоголев|1990|с=175}}{{sfn|Кочнев|2011|}}. <gallery widths="180px" heights="180px" class="center" > Выява:ZiL-131, technical museum, Togliatti-2.JPG|<small>Абмывачна-нейтралізацыйная машына 8Т311М</small> Выява:AMK-24.jpg|<small>Авіяцыйны кандыцыянер АМК-24/56 для падрыхтоўкі вышыннай амуніцыі лётчыкаў</small> Выява:AIR KORYO IL76 FLIGHT PYONGYANG SUNAN TO SONDOK HAMHUNG P912 DPR KOREA OCT 2012 (8196226509).jpg|<small>Пускавы агрэгат АПА-50М</small> Выява:Russian Military Truck (50496608308).jpg|<small>Аўтаразліўная станцыя АРС-14 для дэгазацыі і дэзактывацыі ўзбраення і тэхнікі</small> Выява:ParkPatriot2015part9-29.jpg|<small>Аўтацыстэрна АЦ-4,0-131</small> Выява:VZ-20.jpg|<small>Паветразапраўшчык ВЗ-20</small> Выява:UPG-300.jpg|<small>Устаноўка УПГ-300 для праверкі і запраўкі самалётных гідрасістэм</small> </gallery> ==== Баявыя ==== [[Выява:БМ-13НММ (Индекс ГРАУ — 2Б7Р) - 5.jpg|thumb|[[БМ-13|БМ-13НММ]]]] Акрамя выкарыстання ЗІЛ-131 у якасці агульнавайсковага транспарту, грузавік таксама быў носьбітам некаторых узораў зброі. У 1966 годзе на ўзбраенне была прынята трэцяя і апошняя мадыфікацыя баявых машын «Кацюша» — устаноўка '''[[БМ-13|БМ-13НММ]]''' (2Б7Р). Грузавік атрымаў бронеабарону кабіны і бензабака. Адзіным вонкавым адрозненнем БМ-13НММ ад папярэднікаў была адкідная падножка ў задняй частцы шасі для палягчэння працы наводчыка<ref> {{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/ot-obekta-233-do-katyushi-razrabotka-vypusk-i-razvitie-luchshej-v-mire-sistemy-zalpovogo-ognya |title = От «объекта 233» до «Катюши»: разработка и развитие лучшей в мире системы залпового огня |publisher = kolesa.ru |date = 2019-05-05 |access-date = 2023-03-03 |language = ru }} </ref>. Яшчэ адной сістэмай залпавага агню, адаптаванай да шасі ЗІЛ-131, стала '''[[БМ-14|БМ-14ММ]]''' (2Б2Р) з артылерыйскай часткай ад устаноўкі БМ-14-16 на базе [[ЗІС-151]]{{sfn|Кочнев|2011|}}. [[Выява:9P138 Grad-1 BM-21b.jpg|thumb|left|[[9К55|«Град-1»]]]] У 1976 годзе на ўзбраенне была прынятая рэактыўная сістэма залпавага агню '''[[9К55|«Град-1»]]'''. Яна прызначалася для артылерыйскіх падраздзяленняў мотастралковых палкоў і марской пяхоты. У адрозненне ад [[Град (РСЗА)|БМ-21]] пакет накіроўчых на Град-1 меў 36 ствалоў, размешчаных у чатыры шэрагі: два верхнія мелі па 10 ствалоў, два ніжнія — па 8. У транспартным стане для змяншэння габарытнай вышыні артылерыйская частка разварочвалася задам наперад, казённай часткай да кабіны. Гэта дазволіла размясціць пакет накіроўчых ніжэй, каб спрасціць зараджанне ўстаноўкі. Агонь мог весціся ўсімі відамі боепрыпасаў, створанымі для БМ-21. Акрамя пускавой устаноўкі 9П138, для «Град-1» у 1983 годзе на ўзбраенне была прынятая транспартна-зараджальная машына 9Т450, таксама зробленая на шасі ЗІЛ-131<ref> {{cite magazine |title = ЗИЛ-131 «Град-1». Опасный противник |journal = Легендарные грузовики СССР |issue = 49 |date = 2021-10-25 |issn = 2686-7273 |pages = 16 с |publisher = «Модимио» |lang = ru }} </ref>. Зенітна-ракетныя комплексы [[Куб (ЗРК)|Куб]], [[С-75]] і [[С-125]] мелі транспартна-зараджальныя машыны на шасі ЗІЛ-131. Для транспарціроўкі і перагрузкі ракет 8К14 і 8К11 з ядзернымі боегалоўкамі аператыўна-тактычнага комплексу [[9К72 «Эльбрус»|«Эльбрус»]] былі створаны мадэрнізаваныя аднавосевыя паўпрычэпныя грунтавыя транспартныя машыны 2Т3М1, якія буксіраваліся седлавымі цягачамі ЗІЛ-131В{{sfn|Кочнев|2011|}}. <gallery widths="180px" heights="180px" class="center" > Выява:Romanian SA-2 VOLHOV 3.jpg|<small>Транспартна-зараджальная машына ПР-11ДА з цягачом ЗІЛ-131В са складу ЗРК [[С-75]]</small> Выява:2TZM-5306.JPG|<small>Транспартна-зараджальная машына 2Т3М з цягачом ЗІЛ-131В са складу ракетнага комплекса [[9К72 «Эльбрус»|«Эльбрус»]]</small> Выява:Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (86).jpg|<small>Транспартна-зараджальная машына ПР-14АМ са складу ЗРК [[С-125]]</small> Выява:RS Kub Zil 131 PVO VS - Odbrana slobode 2019 Niš 1.jpg|<small>Транспартна-зараджальная машына 2Т7М са складу ЗРК [[Куб (ЗРК)|«Куб»]]</small> </gallery> ==== Кузавы-фургоны ==== На шасі ЗІЛ-131 усталёўваліся некалькі тыпаў уніфікаваных кузаваў-фургонаў. Уніфікаванымі яны завуцца таму, што з невялікімі зменамі былі прыдатнымі для мантажу самага рознага абсталявання{{sfn|Гоголев|1990|с=115}}. Першапачаткова на ЗІЛ-131 ставілі драўляна-металічныя кузавы-фургоны КУНГ-1М і бескаркасныя К-66У1Д, якія раней усталёўвалі на шасі [[ЗІЛ-157]]. У некаторых выпадках ужываўся таксама мадэрнізаваны каркасна-драўляны КУНГ-1МД. У сярэдзіне 1960-х гадоў спецыяльна для ЗІЛ-131 былі распрацаваныя новыя кузавы К131 і КМ131{{sfn|Кочнев|2011|}}. [[Выява:Танкоремонтна майстерня ТРМ-А-80.JPG|thumb|left|ЗІЛ-131 з уніфікаваным кузавам-фургонам КМ131]] КМ131 — каркасна-металічны кузаў-фургон. Панэлі кузава прадстаўляюць сабой каркас, звараны са сталёвых гнутых профіляў. Звонку ён абліцаваны лістамі з алюмініевага сплава, а знутры — ДВП. Паміж вонкавай і ўнутранай ашалёўкай укладзена цеплаізаляцыя з пенапласту. У бакавых панэлях і скосах даху маюцца вокны. З тылу кузава размешчаны двухстворкавыя дзверы. На задняй сценцы замацавана запасное кола з механізмам для яго апускання і падымання. Кузаў абсталяваны ацяпляльна-вентыляцыйнай устаноўкай. Для выкарыстання ва ўмовах ужывання зброі масавага паражэння маецца фільтравентыляцыйная ўстаноўка. К131 — падобны кузаў, але з панэляў арміраванага пенапласту{{sfn|Гоголев|1990|с=115}}. Унутраныя памеры абодвух кузаваў: даўжыня — 4000 мм; шырыня — 2250 мм; вышыня па падоўжнай восі — 1800 мм; вышыня па бакавой сценцы — 1500 мм; плошча падлогі кузава — 9 м²; аб’ём кузава — 13,5 м³{{sfn|Технические средства тылового обеспечения|2003|с=49—51}}. Аўтамабілі з такімі кузавамі абсталёўвалі як камандна-штабныя машыны, пункты кіравання войскамі, сістэмы радыёсувязі, радыёлакацыі і разведкі, перасоўныя аўтарамонтныя майстэрні, медыцынскія лабараторыі, кухні і палявыя сталовыя{{sfn|Кочнев|2011|}}{{sfn|Технические средства тылового обеспечения|2003|с=227—232, 248, 262, 324—333}}. === Пажарныя === [[Выява:Fire engine ZIL-131 2009 G1.jpg|thumb|left|АЦ-40(131)-137А]] Адной з самых масавых пажарных машын была '''АЦ-40(131)-137''', якую з 1970 года выпускаў завод «Пажмашына» ([[Прылукы]], [[Украіна]]). Машына мела падвойную кабіну для 7 чалавек (разам з кіроўцам). Аб’ём цыстэрны — 2400 літраў, пенабака — 170 літраў. Помпа магла падаваць 40 літраў вады ў секунду. У 1983 годзе з’явілася ўдасканаленая версія ''АЦ-40(131)-137А'', якая адрознівалася павялічаным да 2500 літраў аб’ёмам цыстэрны і кіраваным з кабіны лафетным ствалом. Для лясной і сельскагаспадарчай мясцовасці прызначалася мадыфікацыя ''АЦ-40(131)-137А.04'', якая мела аднарадную кабіну і павялічаны да 3200 літраў аб’ём цыстэрны. Таксама выпускаўся аўтамабіль аэрадромнага тушэння ''АА-40(131)-139'', які дадаткова абсталёўваўся пенагенератарамі для заліўкі пенай разлітага паліва і рыштункам для ратавання экіпажаў і пасажыраў самалётаў<ref name="onliner.by-2022-01-03"> {{cite web |url = https://auto.onliner.by/2022/01/03/starenkie-zil-131-na-sluzhbe-mchs |title = Пожарная классика. Старенькие ЗиЛ-131 на службе МЧС |publisher = [[Onliner.by]] |date = 2022-01-03 |access-date = 2023-03-03 |language = ru }} </ref><ref> {{cite magazine |title = АЦ-40(131)-137. Ветеран пожарной службы |journal = Легендарные грузовики СССР |issue = 1 |date = 2019-09-02 |issn = 2686-7273 |pages = 16 с |publisher = «Модимио» |lang = ru }} </ref>. [[Выява:Čyhunačny rajon, Viciebsk, Belarus - panoramio (17).jpg|thumb|АЦ-3.0-40 (131)]] Выпускаліся іншыя, падобныя на АЦ-40, аўтацыстэрны: ''АЦ-2,5-40 (131Н) 6ВР'' (вытворца — «Варгашынскі завод супрацьпажарнага і спецыяльнага абсталявання», пас. [[Варгашы]], [[Курганская вобласць]], [[Расія]]), ''АЦ-2,5/40 (131НА) ПМ-548'' (ААТ «Пажтэхніка», [[Таржок]], Расія), ''АЦ-40 (ЗІЛ-131) 137ВК'' (UAB «IKSADA», [[Літва]]). У Беларусі ТАА «Пажснаб» ([[Барысаў]]) вырабляла на шасі ЗІЛ-131 і Амур-5313 пажарныя аўтацыстэрны ''АЦ-3.0-40 (131)''<ref name="onliner.by-2022-01-03"/><ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1/%D0%B0%D1%86-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%80/a%D1%86-2-5-3-0/ |title = AЦ 2,5 (3,0) (АМУР-5313) |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |access-date = 2023-03-03 |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20230624031757/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1/%D0%B0%D1%86-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%80/a%D1%86-2-5-3-0/ |archive-date = 24 чэрвеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. [[Выява:Čyhunačny rajon, Viciebsk, Belarus - panoramio (31).jpg|thumb|АЛ-30 (131)]] Акрамя пажарных цыстэрн, завод «Пажмашына» таксама выпускаў рукаўныя аўтамабілі ''АР-2(131А)-133'' прызначаныя для пракладкі трубаправодаў да месца ўзгарання. Для падачы вады пад ціскам у пракладзеныя трубаправоды выпускалася пажарна-помпавая станцыя ''ПНС-110(131)-131''. Таржоцкі машынабудаўнічы завод выпускаў 30-метровыя аўтадрабіны ''АЛ-30(131)''. <gallery widths="180px" heights="180px" class="center" > Выява:Hose tender (ZiL-131), Kotlas (01).jpg|<small>АР-2(131А)-133А</small> Выява:Пожар на заводе Серп и Молот 12.08.2014. (14901347791).jpg|<small>ПНС-110(131)-131А</small> </gallery> === Іншыя === * '''ДЭ-210''' — шнэкаротарны снегаачышчальнік. Адметнасцю машыны было тое, што штатны матор аўтамабіля быў дэмантаваны з шасі, а ззаду кабіны ў спецыяльным кузаве ўсталяваны шасціцыліндравы дызельны рухавік У2Д6-250ТК, ад прывада якога як рухалася машына, так і задзейнічаўся рабочы механізм ачышчальніка. * '''ВС-222-01''' — гідраўлічны пад’ёмнік (аўтавышка). Вытворца — ААТ «[[Пінскі завод сродкаў малой механізацыі]]» ([[Пінск]])<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D0%BC/%D0%B2%D1%81-222/ |title = ВС-222-01 |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |access-date = 2023-03-03 |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20230619133331/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D0%BC/%D0%B2%D1%81-222/ |archive-date = 19 чэрвеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. <gallery widths="180px" heights="180px" class="center" > Выява:ZIL 131 snehová fréza-2.jpg|<small>ДЭ-210</small> Выява:Crane truck in Belarus.jpg|<small>ВС-222-01</small> </gallery> == На ўзбраенні == {{Multicol}} *; Цяперашнія аператары ** {{Сцягафікацыя|Арменія}}<ref name="militaryfactory.com"> {{cite web |url = https://www.militaryfactory.com/armor/detail.php?armor_id=1238 |title = ZiL-131 6x6 Wheeled Military Truck 1964 |publisher = militaryfactory.com |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; ** {{Сцягафікацыя|Балгарыя}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Бангладэш}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Беларусь}}; ** {{Сцягафікацыя|В'етнам}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Грузія}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Емен}}<ref> {{cite web |url = https://www.oryxspioenkop.com/2015/09/pre-war-yemeni-fighting-vehicles_20.html |title = Handbook Of Pre-War Yemeni Fighting Vehicles |publisher = [[Oryx (сайт)|Oryx]] |date = 2015-09-20 |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; ** {{Сцягафікацыя|Казахстан}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref>{{cite web |url = https://www.oryxspioenkop.com/2014/01/the-oryx-handbook-of-north-korean.html |title = A Visual Guide To North Korea’s Fighting Vehicles |publisher = [[Oryx (сайт)|Oryx]] |date = 2014-01-15 |access-date = 2023-03-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220929042453/https://www.oryxspioenkop.com/2014/01/the-oryx-handbook-of-north-korean.html |archive-date = 29 верасня 2022 |language = en |url-status = dead}}</ref>; ** {{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Малі}}<ref> {{cite web |url = https://www.oryxspioenkop.com/2021/10/sons-of-bamako-malian-armed-forces.html |title = Sons of Bamako - Malian Armed Forces Fighting Vehicles |publisher = [[Oryx (сайт)|Oryx]] |date = 2021-10-22 |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; ** {{Сцягафікацыя|Манголія}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Польшча}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Расія}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Румынія}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Сірыя}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Таджыкістан}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Узбекістан}}<ref name="militaryfactory.com"/>; ** {{Сцягафікацыя|Украіна}}<ref name="militaryfactory.com"/>. {{Multicol-break}} *; Былыя<ref name="militaryfactory.com"/> ** {{Сцягафікацыя|ГДР}}; ** {{Сцягафікацыя|Ірак}}; ** {{Сцягафікацыя|СССР}}; ** {{Сцягафікацыя|Чэхаславакія}}; ** {{Сцягафікацыя|Югаславія}}. {{Multicol-end}} == У масавай культуры == === У кіно === Фільмы, дзе задзейнічаны ЗІЛ-131: * Аднавяскоўцы ([[СССР]], [[1974]])<ref> {{cite web |url = https://imcdb.org/vehicle_1691783-ZiL-131-V-1968.html |title = ZiL 131 V in Odnoselchane, Movie, 1974 |publisher = imcdb.org |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * {{нп3|Груз 300 (фільм)|Груз 300|ru|Груз 300 (фильм)}} (СССР, [[1989]])<ref> {{cite web |url = https://imcdb.org/vehicle_416172-ZiL-131.html |title = ZiL 131 URB 2.5 in Gruz 300, Movie, 1989 |publisher = imcdb.org |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * ''[[:en:The Abandoned (2006 film)|The Abandoned]]'' ([[2006]])<ref> {{cite web |url = https://imcdb.org/vehicle_219596-ZiL-131-1967.html |title = ZiL 131 in The Abandoned, Movie, 2006 |publisher = imcdb.org |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * ''[[:en:Midsummer Madness (2007 film)|Midsummer Madness]]'' ([[2007]])<ref> {{cite web |url = https://imcdb.org/vehicle_1175478-ZiL-131.html |title = ZiL 131 in Midsummer Madness, Movie, 2007 |publisher = imcdb.org |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * [[Прывідны гоншчык 2]] ([[ЗША]], [[2011]])<ref> {{cite web |url = https://imcdb.org/vehicle_491657-ZiL-131.html |title = ZiL 131 in Ghost Rider: Spirit of Vengeance, Movie, 2011 |publisher = imcdb.org |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * [[Нястрымныя 2]] (ЗША, [[2012]])<ref> {{cite web |url = https://imcdb.org/vehicle_538823-ZiL-131.html |title = ZiL 131 in The Expendables 2, Movie, 2012 |publisher = imcdb.org |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * [[Смяротная гонка 4: За межамі анархіі]] (ЗША, [[2018]])<ref> {{cite web |url = https://imcdb.org/vehicle_1148912-ZiL-131.html |title = ZiL 131 with 1966 GAZ 21 Volga body in Death Race 4: Beyond Anarchy, Movie, 2018 |publisher = imcdb.org |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * [[Атлантыда (фільм, 2019)|Атлантыда]] ([[Украіна]], [[2019]])<ref> {{cite web |url = https://imcdb.org/vehicle_1725788-ZiL-131.html |title = ZiL 131 in Atlantyda, Movie, 2019 |publisher = imcdb.org |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>. === У камп’ютарных гульнях === * [[Body Harvest]] (1998)<ref> {{cite web |url = https://igcd.net/game.php?id=10000779 |title = Vehicles/Cars list for Body Harvest |publisher = IGCD.net |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * Confrontation: Peace Enforcement / {{lang-ru|Противостояние. Принуждение к миру}} (2008)<ref> {{cite web |url = https://igcd.net/game.php?id=1000009524 |title = Vehicles/Cars list for Protivostoyanie: Prinuzhdenie k miru |publisher = IGCD.net |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * [[18 Wheels of Steel: Extreme Trucker]] (2009)<ref> {{cite web |url = https://igcd.net/game.php?id=30072207 |title = Vehicles/Cars list for 18 Wheels of Steel: Extreme Trucker |publisher = IGCD.net |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * 18 Wheels of Steel: Extreme Trucker 2 (2011)<ref> {{cite web |url = https://igcd.net/game.php?id=100000211 |title = Vehicles/Cars list for 18 Wheels of Steel: Extreme Trucker 2 |publisher = IGCD.net |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * [[Spintires]] (2014)<ref> {{cite web |url = https://igcd.net/game.php?id=1000009664 |title = Vehicles/Cars list for Spintires |publisher = IGCD.net |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * [[Wargame: Red Dragon]] (2014)<ref> {{cite web |url = https://igcd.net/game.php?id=1000010959 |title = Vehicles/Cars list for Wargame: Red Dragon |publisher = IGCD.net |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * [[MudRunner]] (2017)<ref> {{cite web |url = https://igcd.net/game.php?id=1000013006 |title = Vehicles/Cars list for MudRunner |publisher = IGCD.net |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>; * [[Far Cry 6]] (2021)<ref> {{cite web |url = https://igcd.net/game.php?id=1000014954 |title = Vehicles/Cars list for Far Cry 6 |publisher = IGCD.net |access-date = 2023-03-03 |language = en }} </ref>. === У філатэліі === {{External media | image1 = [https://colnect.com/en/stamps/stamp/346429-Rescue_Vehicle_1975-Fire_Protection_week-Cuba Паштовая марка Кубы, 1977 год] | image2 = [https://colnect.com/en/stamps/stamp/932307-September_1_Revolution_12th_Anniv-September_1_Revolution_12th_Anniv-Libya Счэпка дзвюх марак Лівіі, 1981 год] | image3 = [https://colnect.com/en/stamps/stamp/356564-Fire_Truck-SINACOI_Foundation_6th_Anniv-Nicaragua Паштовая марка Нікарагуа, 1985 год] | image4 = [https://colnect.com/en/stamps/stamp/447217-ZIL-131-Fire_trucks-Cambodia Паштовая марка Камбоджы, 1987 год] | image5 = [https://colnect.com/en/stamps/stamp/950745-Fire_Trucks-Fire_Engines_2010-Guinea-Bissau Малы аркуш Гвінеі-Бісау, 2010 год] | image6 = [https://colnect.com/en/stamps/stamp/576820-Fire_engines-Fire_trucks-Korea_North Паштовая марка КНДР, 2011 год] | image7 = [https://colnect.com/en/stamps/stamp/1326633-Russian_Fire_Brigade_Vehicles-Russian_Fire_Brigade_Vehicles_2013-Guinea Паштовая марка Гвінеі, 2013 год] | image8 = [https://colnect.com/en/stamps/stamp/719298-ZIL_131_fire_engine_1967-Fire_Engines_20162-Maldives Паштовая марка Мальдываў, 2016 год] | image9 = [https://colnect.com/en/stamps/stamp/1315603-ZIL-131_Truck-Transport_Vehicles_2022-Tajikistan Паштовая марка Таджыкістана, 2022 год] }} [[Паштовая марка|Паштовыя маркі]] з выявай ЗІЛ-131 альбо машын на яго базе выпусцілі ў [[Азербайджан]]е{{Mi|668A}}{{sfn|Міхель|2015|с=22}}, [[Гвінея|Гвінеі]]{{Mi|9708}}{{sfn|Міхель|2015|с=110}}, [[Гвінея-Бісау|Гвінеі-Бісау]]{{Mi|4716}}{{sfn|Міхель|2015|с=114}}, [[Камбоджа|Камбоджы]]{{Mi|902}}{{sfn|Міхель|2015|с=141}}, [[КНДР]]{{Mi|5797}}{{sfn|Міхель|2015|с=156}}, [[Лівія|Лівіі]]{{Mi|911 і 912}}{{sfn|Міхель|2015|с=167}}, [[Нікарагуа]]{{Mi|2616I}}{{sfn|Міхель|2015|с=211}}, [[СССР]]{{Mi|5562}}{{sfn|Міхель|2015|с=280}}, [[Таджыкістан]]е, на [[Куба|Кубе]]{{Mi|2229}} і [[Мальдывы|Мальдывах]]{{Mi|6523}}. <gallery mode="packed"> Выява:1985 CPA 5683.jpg|<small>Пажарныя аўтадрабіны АЛ-30 (131) на паштовай марцы СССР, 1985 год</small> Выява:Stamp of Azerbaijan - 2006 - Colnect 387312 - Transportation Road Motor vehicles.jpeg|<small>Пажарны аўтамабіль АЦ-2,5-40 на паштовай марцы Азербайджана, 2006 год</small> </gallery> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{refbegin}} * {{артыкул |загаловак = ЗИЛ-131. Новый автомобиль высокой проходимости |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1967/06/tiekhnika-piatilietki |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1967 |нумар = 6 |старонкі = 8—9 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = ЗИЛ-131. Новый автомобиль высокой проходимости |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1967/08/zil-131-novyi-avtomobil-vysokoi-prokhodimosti |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1967 |нумар = 8 |старонкі = 8—9 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Применение автомобиля повышенной проходимости ЗиЛ-131 |аўтар = Колеватов А. |выданне = Автомобильный моделизм |тып = часопіс |год = 2003 |нумар = 4 |старонкі = 2—8 |мова = ru }} * {{кніга |аўтар = Мазепа В.Г., Шелепенков М.А. |загаловак = Завод и люди. 1916–2016: В 3 томах. |адказны = Под ред. М.А. Шелепенкова, А. В. Курковой |месца = М. |выдавецтва = Московский политехнический университет |год = 2016 |том = 1: Зарождение автомобилестроения |старонак = 548 |isbn = 978-5-2760-2389-2 |ref = Мазепа, Шелепенков. Т1 |мова = ru }} * {{кніга |аўтар = Мазепа В.Г., Шелепенков М.А. |загаловак = Завод и люди. 1916–2016: В 3 томах. |адказны = Под ред. М.А. Шелепенкова, А. В. Курковой |месца = М. |выдавецтва = Московский политехнический университет |год = 2016 |том = 2: Флагман отрасли |старонак = 412 |isbn = 978-5-2760-2390-8 |мова = ru |ref = Мазепа, Шелепенков. Т2 }} * {{кніга |аўтар = Мазепа В.Г., Шелепенков М.А. |загаловак = Завод и люди. 1916–2016: В 3 томах. |адказны = Под ред. М.А. Шелепенкова, А. В. Курковой |месца = М. |выдавецтва = Московский политехнический университет |год = 2016 |том = 3: Сдача позиций |старонак = 556 |isbn = 978-5-2760-2409-7 |мова = ru |ref = Мазепа, Шелепенков. Т3 }} * {{артыкул |загаловак = Сердца и души вкладывали в дело (Часть 1). Подготовка, организация и освоение массового производства узлов и агрегатов к автомобилям ЗИЛ-131 |аўтар = Буненков Н. |спасылка = https://os1.ru/article/12472-podgotovka-organizatsiya-i-osvoenie-massovogo-proizvodstva-uzlov-i-agregatov-k-avtomobilyam-zil-131-serdtsa-i-dushi-vkladyvali-v-delo |выданне = Основные Средства |тып = часопіс |год = 2017 |нумар = 09 |мова = ru |ref = Основные Средства 09 }} * {{артыкул |загаловак = Сердца и души вкладывали в дело (Часть 2). Подготовка, организация и освоение массового производства узлов и агрегатов к автомобилям ЗИЛ-131 |аўтар = Буненков Н. |спасылка = https://os1.ru/article/13837-podgotovka-organizatsiya-i-osvoenie-massovogo-proizvodstva-uzlov-i-agregatov-k-avtomobilyam-zil-131-serdtsa-i-dushi-vkladyvali-v-delo-ch-2 |выданне = Основные Средства |тып = часопіс |год = 2017 |нумар = 11 |мова = ru |ref = Основные Средства 11 }} * {{cite magazine |title = ЗИЛ-131 |journal = Автолегенды СССР. Грузовики |issue = 15 |date = 2017-12-14 |issn = 2071-095X |pages = 16 с |publisher = «DeAgostini» |lang = ru |ref = {{sfnref|Автолегенды №15}} }} * {{cite magazine |title = ЗИЛ-131НВ. Непризнанный гений |journal = Легендарные грузовики СССР |issue = 8 |date = 2019-12-16 |issn = 2686-7273 |pages = 16 с |publisher = «Модимио» |lang = ru |ref = {{sfnref|Легендарные грузовики СССР №8}} }} * {{кніга |загаловак = Краткий автомобильный справочник НИИАТ |частка = Автомобиль ЗИЛ-131 (6х6) |выданне = 6-е |месца = М. |выдавецтва = Транспорт |год = 1971 |старонак = 512 |старонкі = 238—242 |мова = ru }} * {{кніга |загаловак = Пожарная техника. Часть I. Пожарные автомобили и мотопомпы. Каталог-справочник |месца = М. |выдавецтва = ЦНИИТЭстроймаш |год = 1979 |мова = ru |ref = Пожарная техника }} * {{кніга |аўтар = Гоголев Л. Д. |загаловак = Автомобили-солдаты: Очерки об истории развития и военном применении автомобилей |месца = М. |выдавецтва = Патриот |год = 1990 |старонак = 191 |isbn = 5-7030-0226-5 |мова = ru |ref = Гоголев }} * {{кніга |загаловак = Краткий автомобильный справочник НИИАТ |частка = Автомобиль ЗИЛ-131Н (6х6) |выданне = 11-е |месца = М. |выдавецтва = Трансконсалтинг |год = 1994 |старонкі = 259—262 |мова = ru }} * {{кніга |загаловак = Технические средства тылового обеспечения. Справочник |месца = М. |выдавецтва = [[Воениздат]] |год = 2003 |старонак = 343 |мова = ru |ref = Технические средства тылового обеспечения }} * {{кніга |загаловак = БАЗ – 50 лет. Этапы большого пути |адказны = Под общей ред. B. C. Ячменева. |месца = М. |выдавецтва = «Типография «Новости» |год = 2008 |старонак = 192 |мова = ru |ref = Ячменев }} * {{кніга |аўтар = Кочнев Е. Д. |загаловак = Автомобили советской армии 1946-1991 |месца = М. |выдавецтва = Яуза, Эксмо |серыя = Война моторов |год = 2011 |старонак = 640 |isbn = 978-5-699-46736-5 |мова = ru |ref = Кочнев }} * {{кніга |загаловак = [[Міхель (каталог марак)|Michel]] Automobile — Ganze Welt |выдавецтва = Schwaneberger Verlag GmbH |год = 2015 |старонак = 352 |isbn = 978-3-95402-118-5 |мова = de |ref = Міхель }} * {{кніга |аўтар = Энди Томпсон. |загаловак = Грузовые автомобили СССР: Полная история |арыгінал = Trucks of the Soviet Union: The Definitive History |адказны = Пер. с англ. В. Брылёва, Р. Белика |месца = М. |выдавецтва = КоЛибри, Азбука-Аттикус |год = 2021 |старонак = 392 |isbn = 978-5-389-14376-0 |мова = ru |ref = Thompson }} {{refend}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/luchshiy-sovetskiy-voennyy-gruzovik-rodoslovnaya-armeyskogo-avtomobilya-zil-131 |title = Лучший советский военный грузовик: родословная армейского автомобиля ЗИЛ-131 |publisher = kolesa.ru |date = 2021-01-17 |access-date = 2023-03-03 |language = ru }} * {{cite web |url = https://www.kolesa.ru/article/master-khimik-zapravshchik-raketchik-i-ne-tolko-beskonechnye-voennye-professii-gruzovika-zil-131 |title = Мастер, химик, заправщик, ракетчик и не только: бесконечные военные профессии грузовика ЗИЛ-131 |publisher = kolesa.ru |date = 2021-05-09 |access-date = 2023-03-03 |language = ru }} * {{cite web |url = https://auto.onliner.by/2022/01/03/starenkie-zil-131-na-sluzhbe-mchs |title = Пожарная классика. Старенькие ЗиЛ-131 на службе МЧС |publisher = [[Onliner.by]] |date = 2022-01-03 |access-date = 2023-03-03 |language = ru }} * {{cite web |url = https://www.drom.ru/info/misc/86920.html |title = ЗИЛ-131: стойкий не оловянный солдатик |publisher = drom.ru |date = 2022-01-29 |access-date = 2023-03-03 |language = ru }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Грузавыя аўтамабілі ЗІЛ}} [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі ЗІЛ]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] c8sr77uwzpxjwj8bnf7f7v0d2bdey60 0 299845 2679515 2679163 2026-07-19T01:00:30Z ~2026-38730-53 98799 /* */ 2679515 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «ГАЗ ГАЗель-NEXT» |выява = [[Файл:2017 GAZ Gazelle Next 2.8D Long Cab Napred.jpg|300пкс]] |вытворца = [[Горкаўскі аўтамабільны завод]] |вядомы як = |гады = [[2013]]–present |зборка = |папярэднік = [[ГАЗ ГАЗель|2010-2013 ГАЗ ГАЗель Бизнес]] |кляса = LCV |тып кузаву = тэнт, фургон, шасі |кампанаваньне = |плятформа = |кпп = мэханічная, 5- або 6-ступеньчатая |прывад = пярэднематорнае, заднематорнае кампанаваньне |колавая база = |даўжыня = 6395 мм |шырыня = 2020 мм |вышыня = 2220 мм |клірэнс = |маса = |поўная маса = 7850 т |грузападымальнасьць = |хуткасьць = |дызайнэр = |падобныя = '''ГАЗель-NEXT Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van:'''<br/>[[Ford Transit|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Foton Toano|Foton Toano Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]] <br />[[Iveco Daily|Iveco Daily Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2014-present)]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]]<br/> [[Opel Movano|Opel Movano B Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]] <br /> [[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2014-2018)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (VS30)]]<br /> [[Nissan NV400|2014-2021 Nissan NV400 Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (XDD)]] <br /> [[Renault Master|2014–2024 Renault Master Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (XDD)]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2017-present)]]<br/>'''ГАЗель-NEXT Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van:'''<br/>[[Ford Transit|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Foton Toano|Foton Toano Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]] <br />[[Iveco Daily|Iveco Daily Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]]<br/> [[Opel Movano|Opel Movano B Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]] <br /> [[Nissan NV400|2014-2021 Nissan NV400 Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (XDD)]]<br>[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2014-2018)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (VS30)]] <br /> [[Renault Master|2014–2024 Renault Master Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2017-present)]]<br/>'''ГАЗель-NEXT Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus:'''<br/>[[Ford Transit|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (2014-present)]]<br/>[[Foton Toano|Foton Toano Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]] <br />[[Iveco Daily|Iveco Daily Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (2014-present)]]<br/>[[Nissan NV400|2014-2021 Nissan NV400 Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (XDD)]]<br>[[JAC Sunray|JAC Sunray Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]]<br/> [[Opel Movano|Opel Movano B Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]] <br /> [[Mercedes-Benz Sprinter|2014-2018 MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (VS30)]] <br /> [[Renault Master|2014–2024 Renault Master Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Renault Master|Renault Master Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (XDD)]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (2017-present)]]<br/>'''ГАЗель-NEXT 2-door single cab dual rear wheel chassis truck:'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[Ford Transit|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2014-present)]]<br/>[[Foton Aumark|Foton Aumark S3 2-door standard cab dual rear wheel chassis truck]] <br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2014-present)]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Nissan NV400|2014-2021 Nissan NV400 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br>[[Opel Movano|Opel Movano B 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]] <br /> [[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2014-2018)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (VS30)]] <br /> [[Renault Master|2014–2024 Renault Master 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Renault Master|Renault Master 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (XDD)]] <br /> [[TATA SFC-407|TATA SFC-407 2-door single cab dual rear wheel truck]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2017-present)]]<br/>'''ГАЗель-NEXT 4-door double cab chassis truck:'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Ford Transit|Ford Transit 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (2014-present)]]<br/>[[Nissan NV400|2014-2021 Nissan NV400 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br>[[Foton Aumark|Foton Aumark S3 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]] <br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (2014-present)]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]] <br /> [[Mercedes-Benz Sprinter|2014-2018 MB Sprinter 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (VS30)]]<br />[[Renault Master|2014–2024 Renault Master 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Renault Master|Renault Master 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (XDD)]] <br /> [[TATA SFC-407|TATA SFC-407 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (2017-present)]] |commons = }} '''«ГАЗель NEXT»''' — гэта абноўленая версія арыгінальнай серыі сярэднетанажных фургонаў і грузавікоў «ГАЗель», якія выпускаюцца расійскім аўтамабільным гігантам [[ГАЗ]]. Яна вырабляецца разам з арыгінальнай «ГАЗеллю», якая цяпер вядомая як «ГАЗель Бізнес», «ГАЗель Некст» выпускаецца ў розных тыпах кузава, у тым ліку грузавыя фургоны (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1900s Winton heavy delivery wagon, [[Divco|1926 Divco Model A Delivery Van]], [[Fageol|1930-1936 Twin Coach Delivery Truck]], [[International Harvester Metro Van|1938-1940 International Harvester Metro Single Rear Wheel Step Van]], [[International Harvester Metro Van|International Harvester KM Metro Single Rear Wheel Step Van]], [[International Harvester Metro Van|International Harvester KBM Metro Single Rear Wheel Step Van]], [[International Harvester Metro Van|International Harvester LM-120 Metro Single Rear Wheel Step Van]], [[International Harvester Metro Van|International Harvester RM-120 Metro Single Rear Wheel Step Van]], [[International Harvester Metro Van|International Harvester AMC-120 Metro Single Rear Wheel Step Van]], [[РАФ-977|РАФ-977K]], [[РАФ-2203|РАФ-2203 cargo van]], [[ГАЗ ГАЗель|1994-1999 ГАЗ ГАЗель cargo van]], [[ГАЗ ГАЗель|1999-2003 ГАЗ ГАЗель cargo van]], [[ГАЗ ГАЗель|2003-2010 ГАЗ ГАЗель cargo van]], і [[ГАЗ ГАЗель|2010-2013 ГАЗ ГАЗель Бизнес cargo van]]), мікрааўтобусы (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]], [[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]], [[РАФ-2203|РАФ-2203 4-door minibus]], [[ГАЗ ГАЗель|1994-1999 ГАЗ ГАЗель minibus]], [[ГАЗ ГАЗель|1999-2003 ГАЗ ГАЗель minibus]], [[ГАЗ ГАЗель|2003-2010 ГАЗ ГАЗель minibus]], і [[ГАЗ ГАЗель|2010-2013 ГАЗ ГАЗель Бизнес minibus]]), грузавікі з адной (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1934-1936 Sentinel S4 Steam Lorry]], [[International Harvester D-Series (1937-1940)|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Borgward B 611|Borgward B 622 2-Door Single Cab Chassis Truck]], [[Hanomag Markant|Hanomag Markant 2-Door Single Cab Chassis Truck]], [[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-Door Single Cab Chassis Truck]], [[Dodge 50 Series|Renault-Dodge 50 Series 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[ГАЗ ГАЗель|1994-1999 ГАЗ-3302 2-door single cab truck]], [[ГАЗ ГАЗель|1999-2003 ГАЗ-3302 2-door single cab truck]], [[ГАЗ ГАЗель|2003-2010 ГАЗ-3302 2-door single cab truck]], і [[ГАЗ ГАЗель|2010-2013 ГАЗ-3302 ГАЗель Бизнес 2-door single cab truck]]), фургоны экіпажа, і грузавікі з падвойнай кабінамі. [[Катэгорыя:Аўтамабілі ГАЗ]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі СССР]] [[Катэгорыя:Фургоны]] [[Катэгорыя:Мікрааўтобусы]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 2013 годзе]] 2vws35atuslfcs2ddr1sx68b8zub94w 0 299853 2679519 2679239 2026-07-19T07:45:11Z Dymitr 10914 /* Плэй-оф */ абнаўленьне зьвестак 2679519 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 |заўвага_BEL=Нічыя паміж сабою (Бэльгія 1:1 Эгіпет). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_EGY=BEL <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=CPV |каманда3=URU |каманда4=KSA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=5 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=3 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=2 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=1 |мз_URU=3 |мп_URU=4 |заўвага_URU=Нічыя паміж сабою (Саудаўская Арабія 1:1 Уругвай). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_KSA=URU <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68278 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Алекс Баэна|Баэна]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45065 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ARG=3 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=8 |мп_ARG=1 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=1 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=5 |мп_ALG=7 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=1 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=6 |мп_AUT=6 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=3 |мз_JOR=3 |мп_JOR=8 |заўвага_AUT=Нічыя паміж сабою (Альжыр 3:3 Аўстрыя). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_ALG=AUT <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:3 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Рафік Бэльгалі|Бэльгалі]] {{Гол|45}}<br>[[Рыяд Магрэз|Магрэз]] {{Гол|60}}, {{Гол|90+3}} |галы2 = [[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|28}}<br>[[Марсэль Забіцэр|Забіцэр]] {{Гол|55}}<br>[[Саша Калайджыч|Калайджыч]] {{Гол|90+6}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = [[Муса аль-Таамары|аль-Таамары]] {{Гол|55}} |галы2 = [[Джавані Лё Сэльса|Лё Сэльса]] {{Гол|19}}<br>[[Ляўтара Мартынэс|Ляўт. Мартынэс]] {{Гол|31|пэн.}}<br>[[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|80}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=2 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |перамогі_COD=1 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=4 |мп_COD=3 |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=3 |мз_UZB=2 |мп_UZB=11 |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=1 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|68|пэн.}}, {{Гол|90+1}}<br>[[Фістон Маель|Маель]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Эльдор Шамуродаў|Шамуродаў]] {{Гол|10}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=CRO |каманда3=GHA |каманда4=PAN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ENG=2 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=6 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=2 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=5 |мп_CRO=5 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=1 |мз_GHA=2 |мп_GHA=2 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=3 |мз_PAN=0 |мп_PAN=4 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = [[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|62}}<br>[[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|67}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = [[Пэтар Сучыч|П. Сучыч]] {{Гол|31}}<br>[[Нікала Ўлашыч|Улашыч]] {{Гол|83}} |галы2 = [[Дэрык Люкасэн|Люкасэн]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}|1 (3)¹|'''{{Футбол|Парагвай}}'''|'''1 (4)''' |1 ліпеня|'''{{Футбол|Францыя}}'''|'''3'''|{{Футбол|Швэцыя}}|0 |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}|0|'''{{Футбол|Канада}}'''|'''1''' |30 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}|1 (2)¹|'''{{Футбол|Марока}}'''|'''1 (3)''' |3 ліпеня|'''{{Футбол|Партугалія}}'''|'''2'''|{{Футбол|Харватыя}}|1 |2 ліпеня|'''{{Футбол|Гішпанія}}'''|'''3'''|{{Футбол|Аўстрыя}}|0 |2 ліпеня|'''{{Футбол|ЗША}}'''|'''2'''|{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}|0 |1 ліпеня|'''{{Футбол|Бэльгія}}'''|'''3²'''|{{Футбол|Сэнэгал}}|2 |29 чэрвеня|'''{{Футбол|Бразылія}}'''|'''2'''|{{Футбол|Японія}}|1 |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}|1|'''{{Футбол|Нарвэгія}}'''|'''2''' |1 ліпеня|'''{{Футбол|Мэксыка}}'''|'''2'''|{{Футбол|Эквадор}}|0 |1 ліпеня|'''{{Футбол|Ангельшчына}}'''|'''2'''|{{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}}|1 |4 ліпеня|'''{{Футбол|Аргентына}}'''|'''3²'''|{{Футбол|Каба-Вэрдэ}}|2 |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}|1 (2)¹|'''{{Футбол|Эгіпет}}'''|'''1 (4)''' |3 ліпеня|'''{{Футбол|Швайцарыя}}'''|'''2'''|{{Футбол|Альжыр}}|0 |4 ліпеня|'''{{Футбол|Калюмбія}}'''|'''1'''|{{Футбол|Гана}}|0 |5 ліпеня|{{Футбол|Парагвай}}|0|'''{{Футбол|Францыя}}'''|'''1''' |4 ліпеня|{{Футбол|Канада}}|0|'''{{Футбол|Марока}}'''|'''3''' |6 ліпеня|{{Футбол|Партугалія}}|0|'''{{Футбол|Гішпанія}}'''|'''1''' |7 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}|1|'''{{Футбол|Бэльгія}}'''|'''4''' |5 ліпеня|{{Футбол|Бразылія}}|1|'''{{Футбол|Нарвэгія}}'''|'''2''' |6 ліпеня|{{Футбол|Мэксыка}}|2|'''{{Футбол|Ангельшчына}}'''|'''3''' |7 ліпеня|'''{{Футбол|Аргентына}}'''|'''3'''|{{Футбол|Эгіпет}}|2 |7 ліпеня|'''{{Футбол|Швайцарыя}}'''|'''0 (4)¹'''|{{Футбол|Калюмбія}}|0 (3) |9 ліпеня|'''{{Футбол|Францыя}}'''|'''2'''|{{Футбол|Марока}}|0 |11 ліпеня|'''{{Футбол|Гішпанія}}'''|'''2'''|{{Футбол|Бэльгія}}|1 |12 ліпеня|{{Футбол|Нарвэгія}}|1²|'''{{Футбол|Ангельшчына}}'''|'''2''' |12 ліпеня|'''{{Футбол|Аргентына}}'''|'''3²'''|{{Футбол|Швайцарыя}}|1 |14 ліпеня|{{Футбол|Францыя}}|0|'''{{Футбол|Гішпанія}}'''|'''2''' |15 ліпеня|{{Футбол|Ангельшчына}}|1|'''{{Футбол|Аргентына}}'''|'''2''' |19 ліпеня|{{Футбол|Гішпанія}}||{{Футбол|Аргентына}}| |19 ліпеня|{{Футбол|Францыя}}|4|'''{{Футбол|Ангельшчына}}'''|'''6''' }} :<small>¹ — матч завершыўся ў сэрыі пэнальці</small> :<small>² — матч завершыўся ў дадатковы час</small> === 1/16 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = |галы2 = [[Стывэн Эўштакію|Эўштакію]] {{Гол|90+2}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 69237 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Казэміру]] {{Гол|56}}<br>[[Габрыел Мартынэльлі|Мартынэльлі]] {{Гол|90+5}} |галы2 = [[Кайсю Сано|Сано]] {{Гол|29}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 23:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Хуліё Сэсар Энсыса Эсьпіналя|Энсыса]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63945 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |лік па пэнальці = 3:4 |пэнальці1 = [[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{пэнміма}}<br>[[Ёзуа Кіміх|Кіміх]] {{пэнгол}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{пэнгол}}<br>[[Нік Вольтэмадэ|Вольтэмадэ]] {{пэнміма}}<br>[[Надым Аміры|Аміры]] {{пэнгол}}<br>[[Ёнатан Та|Та]] {{пэнміма}} |пэнальці2 = {{пэнгол}} [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]]<br>{{пэнгол}} [[Густава Гомэс|Г. Гомэс]]<br>{{пэнгол}} [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]]<br>{{пэнміма}} [[Антоніё Санабрыя|Санабрыя]]<br>{{пэнміма}} [[Фабіян Бальбуэна|Бальбуэна]]<br>{{пэнгол}} [[Хасэ Канале|Канале]] |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|72}} |галы2 = [[Іса Дыёп|Дыёп]] {{Гол|90+1}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |лік па пэнальці = 2:3 |пэнальці1 = [[Тэн Коопмэйнэрс|Коопмэйнэрс]] {{пэнгол}}<br>[[Джастын Клёйвэрт|Клёйвэрт]] {{пэнміма}}<br>[[Ваўт Вэггорст|Вэггорст]] {{пэнгол}}<br>[[Кінтэн Тымбэр|Тымбэр]] {{пэнміма}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{пэнміма}} |пэнальці2 = {{пэнміма}} [[Ніль Эль-Айнаўі|Эль-Айнаўі]]<br>{{пэнгол}} [[Суфіян Рагімі|Рагімі]]<br>{{пэнгол}} [[Шэмсдын Тальбі|Тальбі]]<br>{{пэнміма}} [[Ашраф Гакімі|Гакімі]]<br>{{пэнгол}} [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|74}} |галы2 = [[Антоніё Нуса|Нуса]] {{Гол|39}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|86}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69665 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|45}}, {{Гол|74}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|53}} |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|22}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Хімэнэс]] {{Гол|31}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|75}}, {{Гол|86}} |галы2 = [[Брыян Сыпэнга|Сыпэнга]] {{Гол|7}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 (д. ч.) |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Юры Тылеманс|Тылеманс]] {{Гол|89}}, {{Гол|120+5|пэн.}} |галы2 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|25}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|51}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|45}}<br>[[Малік Тыльман|Тыльман]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|36}}, {{Гол|89}}<br>[[Пэдра Пора|Пора]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|68|пэн.}}<br>[[Гансалу Рамуш|Рамуш]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Іван Пэрышыч|Пэрышыч]] {{Гол|53}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|10}}<br>[[Дан Ндой|Ндой]] {{Гол|46}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 21:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|55|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|13}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70244 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |лік па пэнальці = 2:4 |пэнальці1 = [[Гары Сутар|Сутар]] {{пэнміма}}<br>[[Джэксан Ірвін|Ірвін]] {{пэнгол}}<br>[[Авэр Мабіл|Мабіл]] {{пэнгол}}<br>[[Лукас Гэрынгтан|Гэрынгтан]] {{пэнміма}} |пэнальці2 = {{пэнгол}} [[Магмуд Сабэр|Сабэр]]<br>{{пэнгол}} [[Рамі Рабія|Рабія]]<br>{{пэнгол}} [[Магамэд Саляг|Саляг]]<br>{{пэнгол}} [[Гасам Абдэльмагід|Абдэльмагід]] |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|29}}<br>[[Лісандра Мартынэс|Ліс. Мартынэс]] {{Гол|92}}<br>[[Дыні Баржэс|Дыні]] {{Гол|111|а/г}} |галы2 = [[Дэрой Дуарці|Д. Дуарці]] {{Гол|59}}<br>[[Сыдні Кабрал|С. Кабрал]] {{Гол|103}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 04:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = [[Джон Арыяс|Дж. Арыяс]] {{Гол|14}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Справаздача] |смі = }} === 1/8 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Азэдын Унаі|Унаі]] {{Гол|50}}, {{Гол|82}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|90+8}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 5 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = |галы2 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|70|пэн.}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 5 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Нэймар]] {{Гол|90+10|пэн.}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|79}}, {{Гол|90}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 6 ліпеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:3 |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|42}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Хімэнэс]] {{Гол|69|пэн.}} |галы2 = [[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|36}}, {{Гол|38}}<br>[[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|60|пэн.}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 6 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Мікель Мэрына|Мэрына]] {{Гол|90+1}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Малік Тыльман|Тыльман]] {{Гол|31}} |галы2 = [[Шарль дэ Кетэлярэ|дэ Кетэлярэ]] {{Гол|9}}, {{Гол|33}}<br>[[Ганс Ванакен|Ванакен]] {{Гол|57}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021534 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Крыстыян Габрыель Рамэра|Рамэра]] {{Гол|79}}<br>[[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|83}}<br>[[Энса Фэрнандэс|Фэрнандэс]] {{Гол|90+2}} |галы2 = [[Ясэр Ібрагім|Ібрагім]] {{Гол|15}}<br>[[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|67}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |лік па пэнальці = 4:3 |пэнальці1 = [[Граніт Джака|Джака]] {{пэнгол}}<br>[[Зэкі Амдуні|Амдуні]] {{пэнгол}}<br>[[Мануэль Аканджы|Аканджы]] {{пэнміма}}<br>[[Сэдрык Ітэн|Ітэн]] {{пэнгол}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{пэнгол}} |пэнальці2 = {{пэнгол}} [[Хуан Кінтэра|Кінтэра]]<br>{{пэнміма}} [[Давінсан Санчэс|Санчэс]]<br>{{пэнгол}} [[Хамінтан Кампас|Кампас]]<br>{{пэнміма}} [[Куча Эрнандэс|Эрнандэс]]<br>{{пэнгол}} [[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 Справаздача] |смі = }} === 1/4 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 9 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|60}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63811 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021536 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 11 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Фабіян Руіс|Руіс]] {{Гол|30}}<br>[[Мікель Мэрына|Мэрына]] {{Гол|88}} |галы2 = [[Шарль дэ Кетэлярэ|дэ Кетэлярэ]] {{Гол|41}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021538 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 12 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 (д. ч.) |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = [[Андрэас Шэльдэруп|Шэльдэруп]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|45+2}}, {{Гол|93}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021539 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 12 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 (д. ч.) |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Алексіс Мак Алістэр|Мак Алістэр]] {{Гол|10}}<br>[[Хуліян Альварэс|Альварэс]] {{Гол|112}}<br>[[Ляўтара Мартынэс|Ляўт. Мартынэс]] {{Гол|120+1}} |галы2 = [[Дан Ндой|Ндой]] {{Гол|67}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021537 Справаздача] |смі = }} === 1/2 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 14 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|22|пэн.}}<br>[[Пэдра Пора|Пора]] {{Гол|58}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70176 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021541 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 15 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = [[Энтані Гордан|Гордан]] {{Гол|55}} |галы2 = [[Энса Фэрнандэс|Фэрнандэс]] {{Гол|85}}<br>[[Ляўтара Мартынэс|Ляўт. Мартынэс]] {{Гол|90+2}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021540 Справаздача] |смі = }} === Матч за 3-е месца === {{Справаздача пра матч |дата = 19 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:6 |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|48}}, {{Гол|66}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|90+6}} |галы2 = [[Дэклан Райс|Райс]] {{Гол|3}}<br>[[Эзры Конса|Конса]] {{Гол|18}}<br>[[Букаё Сака|Сака]] {{Гол|37}}, {{Гол|45+1}}, {{Гол|87|пэн.}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|90+8}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289291/400021542 Справаздача] |смі = }} === Фінал === {{Справаздача пра матч |дата = 19 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289292/400021543 Справаздача] |смі = }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] 9xqrxgd0hsd6qa4a8wicstn2vzkm8se 0 300019 2679490 2677968 2026-07-18T19:03:36Z ~2026-38730-53 98799 2679490 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «ЗІЛ-133» |выява = [[Файл:ZiL-133.1.JPG|300пкс]] |вытворца = [[ЗІЛ]] |вядомы як = |гады = [[1975]]—[[2000]] |зборка = |папярэднік = [[ЗІЛ-157|ЗИЛ-157]] |наступнік = [[ЗІЛ-6309|ЗИЛ-6309]] |кляса = грузавы |тып кузаву = |кампанаваньне = |плятформа = |кпп = мэханічная, чатырохступеневая |прывад = пярэднематорнае, заднематорнае кампанаваньне |колавая база = |даўжыня = 6395 мм |шырыня = 2020 мм |вышыня = 2220 мм |клірэнс = |маса = |поўная маса = 7850 т |грузападымальнасьць = |хуткасьць = |дызайнэр = |падобныя = '''133GYa 2-door standard cab:'''<br/>[[LIAZ 100|1974-1991 LIAZ 100 2-door day cab]]<br/>[[МАЗ-5335|МАЗ-5335 2-door standard cab]]/[[МАЗ-5337|1987-1991 МАЗ-5337 2-door standard cab]]<br/>[[КамАЗ-5320|1976-1991 КамАЗ-5320 2-door standard cab]]<br/>'''133GYa 4-door double cab:'''<br/>[[LIAZ 100|1974-1991 LIAZ 100 4-door double cab]]<br/>[[МАЗ-5335|МАЗ-5335 4-door double cab]]/[[МАЗ-5337|1987-1991 МАЗ-5337 4-door double cab]]<br/>[[КамАЗ-5320|1976-1991 КамАЗ-5320 4-door double cab]]<br/>'''133Г40 2-door standard cab:'''<br/>[[LIAZ 100|1992-1994 LIAZ 100 2-door day cab]]<br/>[[МАЗ-5337|1992-1999 МАЗ-5337 2-door standard cab]]<br/>[[КамАЗ-5320|1992-1999 КамАЗ-5320 2-door standard cab]]<br/>'''133Г40 4-door double cab:'''<br/>[[LIAZ 100|1992-1994 LIAZ 100 4-door double cab]]<br/>[[МАЗ-5337|1992-1999 МАЗ-5337 4-door double cab]]<br/>[[КамАЗ-5320|1992-1999 КамАЗ-5320 4-door double cab]] |commons = }} [[ЗІЛ-133]] — савецкі/расійскі трохвосевы грузавік з прамым прывадам, які выпускаўся на заводзе [[ЗІЛ|ЗІЛ (Завод імя Ліхачова)]] у Маскве з 1975 па 2000 год. Першыя прататыпы былі распрацаваны ў пачатку 1970-х гадоў у Савецкім Саюзе. Ён задумваўся як трохвосевая версія [[ЗІЛ-130]] з большай карыснай нагрузкай, ЗІЛ-133 на працягу ўсёй вытворчасці меў розныя канфігурацыі кабіны, найбольш прыкметнай з якіх была арыгінальная кабіна з пярэднім размяшчэннем кіравання, заснаваная на ЗІЛ-130 (пасля-[[Hendrickson Motor Truck Company|1926 Hendrickson Model SW Closed Cab Tandem Axle Truck]], [[Fageol|1927-1929 Fageol 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Truck]], [[Autocar|1930-1932 Autocar Model GB 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Truck]], [[ЗІС-6|ЗИС-6 2-Door Enclosed Cab Tandem-Axle Truck]], [[ЗІС-151|1947-1955 ЗИС-151 2-door standard cab]], [[ЗІС-151|1956–1958 ЗИЛ-151 2-door standard cab]], і [[ЗІЛ-157|ЗИЛ-157 2-door standard cab]]), а пазней — абноўленыя кабіны сямейства [[ЗІЛ-4331]] у пазнейшых мадэлях «G40» і «G42». Мадэлі ЗІЛ-133, «G40» і «G42», былі распрацаваны з улікам больш новай канструкцыі кабіны і абноўленых рухавікоў, такіх як ЗІЛ-6454 або Caterpillar 3116. [[Катэгорыя:Аўтамабілі ЗІЛ]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі СССР]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] h7ore1mnq13osv9jflrbnbqvvhhnz4b 0 300158 2679523 2647103 2026-07-19T09:56:56Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2679523 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} {{Асноўны артыкул|Кінэматограф у СССР}} '''''Гішпанія'''''<ref>[https://csdfmuseum.ru/films/66-%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Гішпанія]</ref> ({{мова-ru|Испания}}) — [[СССР|савецкая]] [[Кіно|стужка]], якая выйшла ў пракат у [[1939 год у кіно|1939]] годзе. [[Кінарэжысэр|Рэжысэры]] кіно: [[Раман Кармэн]], [[Барыс Макасееў]], [[Эстэр Шуб]]. == Зьмест == Стужка пра [[Грамадзянская вайна ў Гішпаніі 1930—1939|грамадзянскую вайну]] ў [[Гішпанія|Гішпаніі]] і пра жыцьцё простых людзей. == Глядзіце таксама == * [[Гішпанская зямля]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://csdfmuseum.ru/films/66-%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Гішпанія] * [https://web.archive.org/web/20251118034750/https://rozanova.net/article/1869.html Гішпанія] * [https://youtube.com/watch?v=bWkLEo7MXJM&si=zsXhwcGgN4i6ErdW Гішпанія] на [[Ютуб]]е [[Катэгорыя:Фільмы 1939 году]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1939 году]] [[Катэгорыя:Дакумэнтальныя фільмы 1939 году]] [[Катэгорыя:Дакумэнтальныя фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на расейскай мове ў 1930-я]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР на расейскай мове]] [[Катэгорыя:Дакумэнтальныя фільмы на расейскай мове]] [[Катэгорыя:Ваенныя фільмы]] [[Катэгорыя:Дакумэнтальныя фільмы пра вайну]] g2ua14val5f005e82pa5prsromqcsh4 0 300211 2679492 2676631 2026-07-18T19:05:12Z ~2026-38730-53 98799 /* */ 2679492 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «КамАЗ-5320» |выява = [[Файл:Kamaz truck in Cambodia.JPG|300пкс]] |вытворца = [[КамАЗ]] |вядомы як = |гады = [[1975]]—[[2000]] |зборка = |папярэднік = [[ЗІЛ-170|ЗИЛ-170]] |наступнік = [[КамАЗ-53215]] |кляса = грузавы |тып кузаву = |кампанаваньне = |плятформа = |кпп = мэханічная, чатырохступеневая |прывад = пярэднематорнае кампанаваньне |колавая база = |даўжыня = 6395 мм |шырыня = 2020 мм |вышыня = 2220 мм |клірэнс = |маса = |поўная маса = 7850 т |грузападымальнасьць = |хуткасьць = |дызайнэр = |падобныя = [[LIAZ 100]]<br/>[[МАЗ-5335]]/[[МАЗ-5337]]<br/>[[ЗІЛ-133]]<br/>[[КрАЗ-6510]] |commons = }} '''КАМАЗ-5320''' — гэта грузавік савецкай і расійскай вытворчасці, упершыню выпушчаны ў 1976 годзе. Ён вядомы сваёй колавай формулай 6x4, дызельным рухавіком V8 і выкарыстаннем у якасці транспартнага сродку агульнага прызначэння для розных ужыванняў, у тым ліку для перавозкі грузаў і спецыялізаваных кузаваў, такіх як самазвалы або паліўныя цыстэрны. Гэта першая мадэль маркі КАМАЗ, якая мае традыцыйную кампаноўку з пярэднім размяшчэннем рухавіка і кабінай з пярэднім кіраваннем, Стандартная кабіна КамАЗ-5320 — гэта пярэдняя, ​​трохмесная, суцэльнаметалічная канструкцыя, размешчаная над рухавіком, з версіяй без спальнага адсека (пасля-[[Sentinel Waggon Works|Sentinel DG6 Steam Wagon]], [[Sentinel Waggon Works|1934-1936 Sentinel S6 Steam Wagon]], [[Chevrolet Master|1937 Chevrolet Montpelier COE 2-door regular cab thornton tandem-axle truck]], [[Chevrolet Master|1938 GMC F-Series COE 2-door regular cab thornton tandem-axle truck]], [[Chevrolet Master|1939 Chevrolet COE 2-door regular cab thornton tandem-axle truck]], [[Chevrolet Master|1940 Chevrolet COE 2-door regular cab thornton tandem-axle truck]], [[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty COE 2-door regular cab thornton tandem-axle truck]], [[Chevrolet Advance Design|1947-1953 Chevrolet Advance-Design Loadmaster COE 2-door regular cab thornton tandem-axle truck]], [[Chevrolet Advance Design|1954 Chevrolet Advance-Design Loadmaster COE 2-door regular cab thornton tandem-axle truck]], [[Chevrolet Task-Force|1955-1957 Chevrolet 5100 LCF 2-door regular cab thornton tandem-axle truck]], [[Chevrolet Task-Force|1958-1959 Chevrolet Spartan 5000 LCF 2-door regular cab thornton tandem-axle truck]], [[Chevrolet Tilt Cab|1960—1963 Chevrolet Tilt Cab 2-door standard cab thornton tandem-axle truck]], [[Chevrolet Tilt Cab|1964—1966 Chevrolet Tilt Cab 2-door standard cab thornton tandem-axle truck]], і [[ЗІЛ-170|ЗИЛ-170 2-door standard cab thornton tandem-axle truck]]). Хоць базавая канфігурацыя трохмесная, пазнейшыя версіі і пакаленні грузавікоў КамАЗ прапаноўвалі розныя канфігурацыі кабіны, у тым ліку варыянты са спальным месцам, рознай вышынёй даху і пластыкавымі прыборнымі панэлямі з электроннымі камбінацыямі прыбораў. [[Катэгорыя:Аўтамабілі КамАЗ]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі СССР]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] b1xnewc26suggt5bapynnvcz4xi0gl1 0 300650 2679513 2676956 2026-07-19T00:13:08Z ~2026-38730-53 98799 2679513 wikitext text/x-wiki [[Iveco Daily]] — вялікі лёгкі камерцыйны фургон, які вырабляецца італьянскім аўтавытворцам [[Iveco]] з 1978 года; ён таксама прадаваўся пад назвай Fiat Daily кампаніяй [[Fiat]] да 1983 года. У адрозненне ад больш падобнага на легкавыя аўтамабілі [[Fiat Ducato|суцэльнага кузава Fiat Ducato]], Daily выкарыстоўвае асобную лесвічную раму, тыповую для больш цяжкіх камерцыйных аўтамабіляў. Iveco Daily вырабляецца на заводзе Iveco Suzzara, недалёка ад Мантуі ў Італіі, дзе Iveco нядаўна зрабіла значныя інвестыцыі ў абнаўленне вытворчых ліній. Daily таксама з'яўляецца самым даўгавечным аўтамабілем вытворчасці Iveco, і за больш чым 40 гадоў было прададзена больш за тры мільёны адзінак. Сёння ён прадаецца на 110 рынках па ўсім свеце. ==Першае пакаленне== Першае пакаленне Iveco Daily (1978-1989) было рэвалюцыйным лёгкім камерцыйным фургонам, вядомым сваім шасі з лесвічнай рамай, падобнай на грузавік, што рабіла яго неверагодна трывалым і універсальным, у адрозненне ад канкурэнтаў з суцэльным кузавам, з заднім прывадам, незалежнай пярэдняй падвескай і такімі опцыямі, як версіі 4x4 і TurboDaily (95 к.с.), прапаноўваючы надзейную прадукцыйнасць і разнастайныя тыпы кузава (фургоны, шасі з кабінай) з 2,5-літровым дызельным рухавіком для выкарыстання ў цяжкіх умовах, Першае пакаленне Iveco Daily (1978-1990-я гады) было неверагодна універсальным і прапаноўвалася ў многіх варыянтах, такіх як single rear wheel грузавікі-шасі з адзінарнай кабінай (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], і [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]]), dual rear wheel грузавікі-шасі з адзінарнай кабінай (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Closed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Closed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], і [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]), фургоны з нізкім дахам і кароткай колавай базай (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Citroën B15|1926-1928 Citroën B15 Fourgon de livraison 1000 Kg]], [[Citroën AC4|Citroën AC4 1000 Kg Fourgon de Livraison]], [[Austin Ten|1933-1934 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1935-1936 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1938-1940 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin Ten|1945-1947 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin K8|Austin K8 Three Way Van]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgon]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgon]], і [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Furgone]]), мікрааўтобусы з нізкім дахам і кароткай колавай базай (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Alfa Romeo 50|Alfa Romeo 50 Biscione Single-Deck Bus Palermo (1931–34)]], [[Alfa Romeo 800|Alfa Romeo T 800 A MENARINI Bus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]], і [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Autobus]]), фургоны з высокім дахам і доўгай колавай базай, падвойнымі заднімі коламі, мікрааўтобусы з высокім дахам і доўгай колавай базай, падвойнымі заднімі коламі, фургоны з нізкім дахам і доўгай колавай базай, мікрааўтобусы з нізкім дахам і доўгай колавай базай, фургоны з высокім дахам і кароткай колавай базай, мікрааўтобусы з высокім дахам і кароткай колавай базай, фургоны з высокім дахам і доўгай колавай базай, грузавікі-шасі з падвойнай кабінай, шасі з кузавам (напрыклад, самазвалы) і нават мадэлі 4x4. ==Другое пакаленне== Iveco Daily (1989-1999) быў другім пакаленнем гэтага трывалага лёгкага камерцыйнага аўтамабіля на базе грузавіка, вядомага сваім традыцыйным шасі тыпу «лесвіца», заднім прывадам, трывалымі дызельнымі рухавікамі (напрыклад, 2,5-літровым) і ўтылітарным дызайнам з прамымі лініямі. Ён прапаноўваў фургоны, мікрааўтобусы і шасі з кабінай, арыентуючыся на надзейнасць і выкарыстанне ў цяжкіх умовах для прафесіяналаў. У канцы 90-х гадоў ён развіваўся з дапамогай мадэрнізацыі і палепшаных характарыстык, Iveco Daily (1989-1999-я гады) было неверагодна універсальным і прапаноўвалася ў многіх варыянтах, такіх як фургоны з нізкім дахам і кароткай колавай базай single rear wheel грузавікі-шасі з адзінарнай кабінай (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]], і [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978-1989)]]), dual rear wheel грузавікі-шасі з адзінарнай кабінай (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], і [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978-1989)]]), фургоны з нізкім дахам і кароткай колавай базай (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Citroën B15|1926-1928 Citroën B15 Fourgon de livraison 1000 Kg]], [[Citroën AC4|Citroën AC4 1000 Kg Fourgon de Livraison]], [[Austin Ten|1933-1934 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1935-1936 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1938-1940 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin Ten|1945-1947 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin K8|Austin K8 Three Way Van]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgon]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgon]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Furgone]], і [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily Low Roof Panel Van (1978-1989)]]), мікрааўтобусы з нізкім дахам і кароткай колавай базай (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Alfa Romeo 50|Alfa Romeo 50 Biscione Single-Deck Bus Palermo (1931–34)]], [[Alfa Romeo 800|Alfa Romeo T 800 A MENARINI Bus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Autobus]], і [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily Low Roof Minibus (1978-1989)]]), фургоны з высокім дахам і доўгай колавай базай, падвойнымі заднімі коламі, мікрааўтобусы з высокім дахам і доўгай колавай базай, падвойнымі заднімі коламі, фургоны з нізкім дахам і доўгай колавай базай, мікрааўтобусы з нізкім дахам і доўгай колавай базай, фургоны з высокім дахам і кароткай колавай базай, мікрааўтобусы з высокім дахам і кароткай колавай базай, фургоны з высокім дахам і доўгай колавай базай, грузавікі-шасі з падвойнай кабінай, шасі з кузавам (напрыклад, самазвалы) і нават мадэлі 4x4. ==Трэцяе пакаленне== Iveco Daily III, выпушчаны ў 1999 годзе, стаў значнай эвалюцыяй у серыі Daily. Гэта быў першы фургон у сваім класе з сістэмай упырску паліва Common Rail, што палепшыла паліўную эфектыўнасць і прадукцыйнасць. Daily III хутка стаў лідэрам рынку ў сваім сегменце, з максімальнай поўнай масай 6,5 тон і аб'ёмам загрузкі ад 7 да 17,2 м³. Гэтая мадэль прапаноўвала больш за 2000 варыянтаў канфігурацыі, задавальняючы шырокі спектр камерцыйных патрэб, Daily III ядомы сваёй трывалай канструкцыяй, сучаснымі сістэмамі бяспекі і зручнай тэхналогіяй, што робіць яго папулярным выбарам на рынку камерцыйных транспартных сродкаў, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1989-1996)]], і [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1996-1999)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1989-1996)]], і [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1996-1999)]]), L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Citroën B15|1926-1928 Citroën B15 Fourgon de livraison 1000 Kg]], [[Citroën AC4|Citroën AC4 1000 Kg Fourgon de Livraison]], [[Austin Ten|1933-1934 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1935-1936 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1938-1940 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin Ten|1945-1947 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin K8|Austin K8 Three Way Van]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgon]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgon]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Furgone]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily L1H1 Panel Van (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily L1H1 Panel Van (1989-1996)]], і [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily L1H1 Panel Van (1996-1999)]]), L1H1 Minibus (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Alfa Romeo 50|Alfa Romeo 50 Biscione Single-Deck Bus Palermo (1931–34)]], [[Alfa Romeo 800|Alfa Romeo T 800 A MENARINI Bus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Autobus]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily L1H1 Minibus (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily L1H1 Minibus (1989-1996)]], і [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily L1H1 Minibus (1996-1999)]]), L1H2 Cargo Van, L1H2 Minibus, L1H3 Cargo Van, L1H3 Minibus, L2H1 Cargo Van, L2H1 Minibus, L2H2 Cargo Van, L2H2 Minibus, L2H3 Cargo Van, L2H3 Minibus, L3H1 Cargo Van, L3H1 Minibus, L3H2 Cargo Van, L3H2 Minibus, L3H3 Cargo Van, L3H3 Minibus, Crew Van, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, і 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck. ==Чацвёртае пакаленне== Iveco Daily (другое пакаленне, рэдагаванне) 2006-2011 гадоў выпуску быў трывалым лёгкім камерцыйным аўтамабілем з лесвічнай канструкцыяй, вядомым сваім велізарным мадэльным шэрагам (фургоны, шасі з кабінай, мікрааўтобусы, паўнапрывадныя аўтамабілі) і магутнымі дызельнымі рухавікамі Fiat (2,3 л і 3,0 л F1A/F1C) магутнасцю да 207 к. с., а таксама раннімі варыянтамі EcoDaily на СПГ і гібрыдным рухавіком. Аўтамабіль прапаноўваў значную грузападымальнасць і даўгавечнасць, але часам ахвяраваў вытанчанасцю дзеля трываласці, што рабіла яго рабочым аўтамабілем для цяжкіх умоў эксплуатацыі, Daily (2006-2011) ядомы сваёй трывалай канструкцыяй, сучаснымі сістэмамі бяспекі і зручнай тэхналогіяй, што робіць яго папулярным выбарам на рынку камерцыйных транспартных сродкаў, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1996-1999)]], і [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1999-2006)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1996-1999)]], і [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1999-2006)]]), L1H1 Cargo Van, L1H1 Minibus, L1H2 Cargo Van, L1H2 Minibus, L1H3 Cargo Van, L1H3 Minibus, L2H1 Cargo Van, L2H1 Minibus, L2H2 Cargo Van, L2H2 Minibus, L2H3 Cargo Van, L2H3 Minibus, L3H1 Cargo Van, L3H1 Minibus, L3H2 Cargo Van, L3H2 Minibus, L3H3 Cargo Van, L3H3 Minibus, Crew Van, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, і 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck. ==Пятае пакаленне== Iveco Daily 2011-2014 гадоў выпуску быў трывалым лёгкім камерцыйным аўтамабілем на шасі грузавіка, вядомым сваёй даўгавечнасцю і грузападымальнасцю. Ён усталёўваў рэкорды ў сваім класе па аб'ёме грузу і поўнай вазе, адрозніваючыся ад канкурэнтаў-легкавых аўтамабіляў трывалай канструкцыяй рамы тыпу «лесвяніца», а таксама прапаноўваў значныя паляпшэнні ў галіне бяспекі (ESP9, сістэма памяншэння разгойдвання прычэпа), эфектыўнасці сілавога агрэгата і камфорту салона з такімі функцыямі, як пераключэнне перадач на прыборнай панэлі, лепшае месца для захоўвання рэчаў і даступныя аўтаматычныя каробкі перадач. Ён быў даступны ў некалькіх канфігурацыях (фургон, шасі з кабінай, мікрааўтобус, паўнапрывадны, электрычны) і прапаноўваў вялікую буксіроўку, Daily (2011-2014) ядомы сваёй трывалай канструкцыяй, сучаснымі сістэмамі бяспекі і зручнай тэхналогіяй, што робіць яго папулярным выбарам на рынку камерцыйных транспартных сродкаў, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1996-1999)]], [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1999-2006)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2006-2009)]], і [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2009-2011)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1996-1999)]], [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1999-2006)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2006-2009)]], і [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2009-2011)]]), L1H1 Cargo Van, L1H1 Minibus, L1H2 Cargo Van, L1H2 Minibus, L1H3 Cargo Van, L1H3 Minibus, L2H1 Cargo Van, L2H1 Minibus, L2H2 Cargo Van, L2H2 Minibus, L2H3 Cargo Van, L2H3 Minibus, L3H1 Cargo Van, L3H1 Minibus, L3H2 Cargo Van, L3H2 Minibus, L3H3 Cargo Van, L3H3 Minibus, Crew Van, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, і 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck. ==Шостае пакаленне== {{Аўтамабіль | назва = «Iveco Daily VI» | вытворца = «[[Iveco]]» | гады = 2014-present | падобныя = '''Daily L1H1 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Cargo Van (7C0)]]<br/> '''Daily L1H2 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Daily L1H3 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Daily L1H1 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Daily L1H2 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Crew Van (7C0)]] <br/> '''Daily L1H3 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Crew Van (7C0)]]<br/>'''Daily L1H1 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Daily L1H2 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Passenger Van (7C0)]] <br/> '''Daily L1H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Passenger Van (7C0)]]<br/>'''Daily L2H1 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Cargo Van (7C0)]]<br/> '''Daily L2H2 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Daily L2H3 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Daily L2H1 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Daily L2H2 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Crew Van (7C0)]] <br/> '''Daily L2H3 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Crew Van (7C0)]]<br/>'''Daily L2H1 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Daily L2H2 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Passenger Van (7C0)]] <br/> '''Daily L2H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Passenger Van (7C0)]]<br/>'''Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]] <br /> [[Isuzu Elf|Isuzu Elf 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2015–2023)]]/[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024–present)]] <br />[[Mitsubishi Fuso Canter|2011-2019 Mitsubishi Fuso Canter 2-door standard cab single rear wheel chassis truck]]/[[Mitsubishi Fuso Canter|Mitsubishi Fuso Canter 2-door standard cab single rear wheel chassis truck (2020-present)]] <br/>[[Hyundai e-Mighty|Hyundai Mighty WQ 2-door standard cab single rear wheel chassis truck]] <br />[[Opel Movano|Opel Movano B 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Opel Movano|Opel Movano 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]]<br>[[JAC Sunray|JAC Sunray 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Hyundai H350|Hyundai H350 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Nissan Atlas|Nissan Atlas F24 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br>[[Nissan NV400|Nissan NV400 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br/>[[Hino Dutro|Hino Dutro 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2012-present)]]<br/> [[Toyota Dyna|Toyota Dyna 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2012-present)]] <br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (7C0)]] <br/>'''Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2014-present):'''<br/>[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2015–2023)]]/[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2024–present)]] <br /> [[JAC Sunray|JAC Sunray 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (VS30)]]<br />[[Mitsubishi Fuso Canter|2011-2019 Mitsubishi Fuso Canter 2-door standard cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Mitsubishi Fuso Canter|Mitsubishi Fuso Canter 2-door standard cab dual rear wheel chassis truck (2020-present)]] <br/>[[Hyundai e-Mighty|Hyundai Mighty WQ 2-door standard cab dual rear wheel chassis truck]] <br /> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>[[Nissan Atlas|Nissan Atlas F24 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br>[[Hino Dutro|Hino Dutro 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2012-present)]] <br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2012-present)]] <br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (7C0)]]<br/>'''Daily 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Opel Movano|Opel Movano 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[JAC Sunray|JAC Sunray 4-door double cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (VS30)]]<br />[[Mitsubishi Fuso Canter|2011-2019 Mitsubishi Fuso Canter 4-door crew cab single rear wheel chassis truck]]/[[Mitsubishi Fuso Canter|Mitsubishi Fuso Canter 4-door crew cab single rear wheel chassis truck (2020-present)]]<br/>[[Hyundai e-Mighty|Hyundai Mighty WQ 4-door crew cab single rear wheel truck]]<br/>[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]]<br />[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2015–2023)]]/[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024–present)]]<br>[[Nissan Atlas|Nissan Atlas F24 4-door crew cab single rear wheel chassis truck]]<br>[[Hino Dutro|Hino Dutro 4-door crew cab single rear wheel chassis truck (2012-present)]] <br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna 4-door crew cab single rear wheel chassis truck (2012-present)]] <br/>[[Hyundai H350|Hyundai H350 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (7C0)]] <br/>'''Daily 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present):'''<br/>[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2015–2023)]]/[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2024–present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (VS30)]]<br />[[Mitsubishi Fuso Canter|2011-2019 Mitsubishi Fuso Canter 4-door crew cab dual rear wheel truck]]/[[Mitsubishi Fuso Canter|Mitsubishi Fuso Canter 4-door crew cab dual rear wheel truck (2020-present)]] <br/>[[Hyundai e-Mighty|Hyundai Mighty WQ 4-door crew cab dual rear wheel truck]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br/>[[Nissan Atlas|Nissan Atlas F24 4-door crew cab dual rear wheel truck]]<br>[[Hino Dutro|Hino Dutro 4-door crew cab dual rear wheel truck (2012-present)]] <br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna 4-door crew cab dual rear wheel truck (2012-present)]] <br/>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (7C0)]] <br /> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] }} Iveco Daily VI было прадстаўлена ў [[2014]] годзе і стала самым глыбокім тэхнічным абнаўленнем у гісторыі мадэлі, захаваўшы пры гэтым ключавую асаблівасць серыі — асобную лесвічную раму. Каля 80 % канструкцыі было распрацавана нанова, уключаючы раму, падвеску, тармазную сістэму і інтэр’ер, Daily (2014-present) ядомы сваёй трывалай канструкцыяй, сучаснымі сістэмамі бяспекі і зручнай тэхналогіяй, што робіць яго папулярным выбарам на рынку камерцыйных транспартных сродкаў, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1996-1999)]], [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1999-2006)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2006-2009)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2009-2011)]], і [[Iveco Daily#Пятае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2011-2014)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1996-1999)]], [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1999-2006)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2006-2009)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2009-2011)]], і [[Iveco Daily#Пятае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2011-2014)]]), L1H1 Cargo Van, L1H1 Minibus, L1H2 Cargo Van, L1H2 Minibus, L1H3 Cargo Van, L1H3 Minibus, L2H1 Cargo Van, L2H1 Minibus, L2H2 Cargo Van, L2H2 Minibus, L2H3 Cargo Van, L2H3 Minibus, L3H1 Cargo Van, L3H1 Minibus, L3H2 Cargo Van, L3H2 Minibus, L3H3 Cargo Van, L3H3 Minibus, Crew Van, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, і 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck. Шостае пакаленне атрымала новую модульную раму з павышанай калянасцю, што дазволіла павялічыць максімальную поўную масу да 7,2 тоны і аб’ём грузавога адсека да 19,6 м³. Быў істотна палепшаны камфорт кіроўцы: новая панэль прыбораў, лепшая эрганоміка, сучасныя сістэмы дапамогі кіроўцу (ADAS), уключаючы аўтаматычнае тармажэнне, утрыманне ў паласе і адаптыўны круіз-кантроль. Лінейка рухавікоў уключала дызельныя агрэгаты Fiat F1A (2,3 л) і F1C (3,0 л) магутнасцю ад 116 да 210 к.с., якія адпавядалі экалагічным стандартам Euro 5 і Euro 6. Таксама прапаноўваліся версіі ‘’‘Daily Electric’’’ і ‘’‘Daily NP’’’ (на сціснутым і звадкаваным прыродным газе). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Iveco|Daily]] [[Катэгорыя:Фургоны]] [[Катэгорыя:Лёгкія камерцыйныя аўтамабілі]] puq87hnkdm5ugm3x5tymbqm6laxv2js 2679514 2679513 2026-07-19T00:21:55Z ~2026-38730-53 98799 /* Шостае пакаленне */ 2679514 wikitext text/x-wiki [[Iveco Daily]] — вялікі лёгкі камерцыйны фургон, які вырабляецца італьянскім аўтавытворцам [[Iveco]] з 1978 года; ён таксама прадаваўся пад назвай Fiat Daily кампаніяй [[Fiat]] да 1983 года. У адрозненне ад больш падобнага на легкавыя аўтамабілі [[Fiat Ducato|суцэльнага кузава Fiat Ducato]], Daily выкарыстоўвае асобную лесвічную раму, тыповую для больш цяжкіх камерцыйных аўтамабіляў. Iveco Daily вырабляецца на заводзе Iveco Suzzara, недалёка ад Мантуі ў Італіі, дзе Iveco нядаўна зрабіла значныя інвестыцыі ў абнаўленне вытворчых ліній. Daily таксама з'яўляецца самым даўгавечным аўтамабілем вытворчасці Iveco, і за больш чым 40 гадоў было прададзена больш за тры мільёны адзінак. Сёння ён прадаецца на 110 рынках па ўсім свеце. ==Першае пакаленне== Першае пакаленне Iveco Daily (1978-1989) было рэвалюцыйным лёгкім камерцыйным фургонам, вядомым сваім шасі з лесвічнай рамай, падобнай на грузавік, што рабіла яго неверагодна трывалым і універсальным, у адрозненне ад канкурэнтаў з суцэльным кузавам, з заднім прывадам, незалежнай пярэдняй падвескай і такімі опцыямі, як версіі 4x4 і TurboDaily (95 к.с.), прапаноўваючы надзейную прадукцыйнасць і разнастайныя тыпы кузава (фургоны, шасі з кабінай) з 2,5-літровым дызельным рухавіком для выкарыстання ў цяжкіх умовах, Першае пакаленне Iveco Daily (1978-1990-я гады) было неверагодна універсальным і прапаноўвалася ў многіх варыянтах, такіх як single rear wheel грузавікі-шасі з адзінарнай кабінай (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], і [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]]), dual rear wheel грузавікі-шасі з адзінарнай кабінай (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Closed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Closed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], і [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]), фургоны з нізкім дахам і кароткай колавай базай (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Citroën B15|1926-1928 Citroën B15 Fourgon de livraison 1000 Kg]], [[Citroën AC4|Citroën AC4 1000 Kg Fourgon de Livraison]], [[Austin Ten|1933-1934 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1935-1936 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1938-1940 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin Ten|1945-1947 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin K8|Austin K8 Three Way Van]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgon]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgon]], і [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Furgone]]), мікрааўтобусы з нізкім дахам і кароткай колавай базай (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Alfa Romeo 50|Alfa Romeo 50 Biscione Single-Deck Bus Palermo (1931–34)]], [[Alfa Romeo 800|Alfa Romeo T 800 A MENARINI Bus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]], і [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Autobus]]), фургоны з высокім дахам і доўгай колавай базай, падвойнымі заднімі коламі, мікрааўтобусы з высокім дахам і доўгай колавай базай, падвойнымі заднімі коламі, фургоны з нізкім дахам і доўгай колавай базай, мікрааўтобусы з нізкім дахам і доўгай колавай базай, фургоны з высокім дахам і кароткай колавай базай, мікрааўтобусы з высокім дахам і кароткай колавай базай, фургоны з высокім дахам і доўгай колавай базай, грузавікі-шасі з падвойнай кабінай, шасі з кузавам (напрыклад, самазвалы) і нават мадэлі 4x4. ==Другое пакаленне== Iveco Daily (1989-1999) быў другім пакаленнем гэтага трывалага лёгкага камерцыйнага аўтамабіля на базе грузавіка, вядомага сваім традыцыйным шасі тыпу «лесвіца», заднім прывадам, трывалымі дызельнымі рухавікамі (напрыклад, 2,5-літровым) і ўтылітарным дызайнам з прамымі лініямі. Ён прапаноўваў фургоны, мікрааўтобусы і шасі з кабінай, арыентуючыся на надзейнасць і выкарыстанне ў цяжкіх умовах для прафесіяналаў. У канцы 90-х гадоў ён развіваўся з дапамогай мадэрнізацыі і палепшаных характарыстык, Iveco Daily (1989-1999-я гады) было неверагодна універсальным і прапаноўвалася ў многіх варыянтах, такіх як фургоны з нізкім дахам і кароткай колавай базай single rear wheel грузавікі-шасі з адзінарнай кабінай (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]], і [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978-1989)]]), dual rear wheel грузавікі-шасі з адзінарнай кабінай (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], і [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978-1989)]]), фургоны з нізкім дахам і кароткай колавай базай (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Citroën B15|1926-1928 Citroën B15 Fourgon de livraison 1000 Kg]], [[Citroën AC4|Citroën AC4 1000 Kg Fourgon de Livraison]], [[Austin Ten|1933-1934 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1935-1936 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1938-1940 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin Ten|1945-1947 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin K8|Austin K8 Three Way Van]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgon]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgon]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Furgone]], і [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily Low Roof Panel Van (1978-1989)]]), мікрааўтобусы з нізкім дахам і кароткай колавай базай (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Alfa Romeo 50|Alfa Romeo 50 Biscione Single-Deck Bus Palermo (1931–34)]], [[Alfa Romeo 800|Alfa Romeo T 800 A MENARINI Bus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Autobus]], і [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily Low Roof Minibus (1978-1989)]]), фургоны з высокім дахам і доўгай колавай базай, падвойнымі заднімі коламі, мікрааўтобусы з высокім дахам і доўгай колавай базай, падвойнымі заднімі коламі, фургоны з нізкім дахам і доўгай колавай базай, мікрааўтобусы з нізкім дахам і доўгай колавай базай, фургоны з высокім дахам і кароткай колавай базай, мікрааўтобусы з высокім дахам і кароткай колавай базай, фургоны з высокім дахам і доўгай колавай базай, грузавікі-шасі з падвойнай кабінай, шасі з кузавам (напрыклад, самазвалы) і нават мадэлі 4x4. ==Трэцяе пакаленне== Iveco Daily III, выпушчаны ў 1999 годзе, стаў значнай эвалюцыяй у серыі Daily. Гэта быў першы фургон у сваім класе з сістэмай упырску паліва Common Rail, што палепшыла паліўную эфектыўнасць і прадукцыйнасць. Daily III хутка стаў лідэрам рынку ў сваім сегменце, з максімальнай поўнай масай 6,5 тон і аб'ёмам загрузкі ад 7 да 17,2 м³. Гэтая мадэль прапаноўвала больш за 2000 варыянтаў канфігурацыі, задавальняючы шырокі спектр камерцыйных патрэб, Daily III ядомы сваёй трывалай канструкцыяй, сучаснымі сістэмамі бяспекі і зручнай тэхналогіяй, што робіць яго папулярным выбарам на рынку камерцыйных транспартных сродкаў, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1989-1996)]], і [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1996-1999)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1989-1996)]], і [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1996-1999)]]), L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Citroën B15|1926-1928 Citroën B15 Fourgon de livraison 1000 Kg]], [[Citroën AC4|Citroën AC4 1000 Kg Fourgon de Livraison]], [[Austin Ten|1933-1934 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1935-1936 Austin Ten Van]], [[Austin Ten|1938-1940 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin Ten|1945-1947 Austin Ten Van (GV1)]], [[Austin K8|Austin K8 Three Way Van]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgon]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgon]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Furgone]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily L1H1 Panel Van (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily L1H1 Panel Van (1989-1996)]], і [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily L1H1 Panel Van (1996-1999)]]), L1H1 Minibus (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Alfa Romeo 50|Alfa Romeo 50 Biscione Single-Deck Bus Palermo (1931–34)]], [[Alfa Romeo 800|Alfa Romeo T 800 A MENARINI Bus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo F12 Autobus]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily L1H1 Minibus (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily L1H1 Minibus (1989-1996)]], і [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily L1H1 Minibus (1996-1999)]]), L1H2 Cargo Van, L1H2 Minibus, L1H3 Cargo Van, L1H3 Minibus, L2H1 Cargo Van, L2H1 Minibus, L2H2 Cargo Van, L2H2 Minibus, L2H3 Cargo Van, L2H3 Minibus, L3H1 Cargo Van, L3H1 Minibus, L3H2 Cargo Van, L3H2 Minibus, L3H3 Cargo Van, L3H3 Minibus, Crew Van, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, і 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck. ==Чацвёртае пакаленне== Iveco Daily (другое пакаленне, рэдагаванне) 2006-2011 гадоў выпуску быў трывалым лёгкім камерцыйным аўтамабілем з лесвічнай канструкцыяй, вядомым сваім велізарным мадэльным шэрагам (фургоны, шасі з кабінай, мікрааўтобусы, паўнапрывадныя аўтамабілі) і магутнымі дызельнымі рухавікамі Fiat (2,3 л і 3,0 л F1A/F1C) магутнасцю да 207 к. с., а таксама раннімі варыянтамі EcoDaily на СПГ і гібрыдным рухавіком. Аўтамабіль прапаноўваў значную грузападымальнасць і даўгавечнасць, але часам ахвяраваў вытанчанасцю дзеля трываласці, што рабіла яго рабочым аўтамабілем для цяжкіх умоў эксплуатацыі, Daily (2006-2011) ядомы сваёй трывалай канструкцыяй, сучаснымі сістэмамі бяспекі і зручнай тэхналогіяй, што робіць яго папулярным выбарам на рынку камерцыйных транспартных сродкаў, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1996-1999)]], і [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1999-2006)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1996-1999)]], і [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1999-2006)]]), L1H1 Cargo Van, L1H1 Minibus, L1H2 Cargo Van, L1H2 Minibus, L1H3 Cargo Van, L1H3 Minibus, L2H1 Cargo Van, L2H1 Minibus, L2H2 Cargo Van, L2H2 Minibus, L2H3 Cargo Van, L2H3 Minibus, L3H1 Cargo Van, L3H1 Minibus, L3H2 Cargo Van, L3H2 Minibus, L3H3 Cargo Van, L3H3 Minibus, Crew Van, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, і 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck. ==Пятае пакаленне== Iveco Daily 2011-2014 гадоў выпуску быў трывалым лёгкім камерцыйным аўтамабілем на шасі грузавіка, вядомым сваёй даўгавечнасцю і грузападымальнасцю. Ён усталёўваў рэкорды ў сваім класе па аб'ёме грузу і поўнай вазе, адрозніваючыся ад канкурэнтаў-легкавых аўтамабіляў трывалай канструкцыяй рамы тыпу «лесвяніца», а таксама прапаноўваў значныя паляпшэнні ў галіне бяспекі (ESP9, сістэма памяншэння разгойдвання прычэпа), эфектыўнасці сілавога агрэгата і камфорту салона з такімі функцыямі, як пераключэнне перадач на прыборнай панэлі, лепшае месца для захоўвання рэчаў і даступныя аўтаматычныя каробкі перадач. Ён быў даступны ў некалькіх канфігурацыях (фургон, шасі з кабінай, мікрааўтобус, паўнапрывадны, электрычны) і прапаноўваў вялікую буксіроўку, Daily (2011-2014) ядомы сваёй трывалай канструкцыяй, сучаснымі сістэмамі бяспекі і зручнай тэхналогіяй, што робіць яго папулярным выбарам на рынку камерцыйных транспартных сродкаў, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1996-1999)]], [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1999-2006)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2006-2009)]], і [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2009-2011)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1996-1999)]], [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1999-2006)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2006-2009)]], і [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2009-2011)]]), L1H1 Cargo Van, L1H1 Minibus, L1H2 Cargo Van, L1H2 Minibus, L1H3 Cargo Van, L1H3 Minibus, L2H1 Cargo Van, L2H1 Minibus, L2H2 Cargo Van, L2H2 Minibus, L2H3 Cargo Van, L2H3 Minibus, L3H1 Cargo Van, L3H1 Minibus, L3H2 Cargo Van, L3H2 Minibus, L3H3 Cargo Van, L3H3 Minibus, Crew Van, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, і 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck. ==Шостае пакаленне== {{Аўтамабіль | назва = «Iveco Daily VI» |выява = [[Файл:Avis Iveco Daily.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Iveco]]» | гады = 2014-present | падобныя = '''Daily L1H1 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Cargo Van (7C0)]]<br/> '''Daily L1H2 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Daily L1H3 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Daily L1H1 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Daily L1H2 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Crew Van (7C0)]] <br/> '''Daily L1H3 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Crew Van (7C0)]]<br/>'''Daily L1H1 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Daily L1H2 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Passenger Van (7C0)]] <br/> '''Daily L1H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Passenger Van (7C0)]]<br/>'''Daily L2H1 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Cargo Van (7C0)]]<br/> '''Daily L2H2 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Daily L2H3 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Daily L2H1 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Daily L2H2 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Crew Van (7C0)]] <br/> '''Daily L2H3 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Crew Van (7C0)]]<br/>'''Daily L2H1 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Daily L2H2 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Passenger Van (7C0)]] <br/> '''Daily L2H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Passenger Van (7C0)]]<br/>'''Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]] <br /> [[Isuzu Elf|Isuzu Elf 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2015–2023)]]/[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024–present)]] <br />[[Mitsubishi Fuso Canter|2011-2019 Mitsubishi Fuso Canter 2-door standard cab single rear wheel chassis truck]]/[[Mitsubishi Fuso Canter|Mitsubishi Fuso Canter 2-door standard cab single rear wheel chassis truck (2020-present)]] <br/>[[Hyundai e-Mighty|Hyundai Mighty WQ 2-door standard cab single rear wheel chassis truck]] <br />[[Opel Movano|Opel Movano B 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Opel Movano|Opel Movano 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]]<br>[[JAC Sunray|JAC Sunray 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Hyundai H350|Hyundai H350 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Nissan Atlas|Nissan Atlas F24 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br>[[Nissan NV400|Nissan NV400 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br/>[[Hino Dutro|Hino Dutro 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2012-present)]]<br/> [[Toyota Dyna|Toyota Dyna 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2012-present)]] <br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (7C0)]] <br/>'''Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2014-present):'''<br/>[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2015–2023)]]/[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2024–present)]] <br /> [[JAC Sunray|JAC Sunray 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (VS30)]]<br />[[Mitsubishi Fuso Canter|2011-2019 Mitsubishi Fuso Canter 2-door standard cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Mitsubishi Fuso Canter|Mitsubishi Fuso Canter 2-door standard cab dual rear wheel chassis truck (2020-present)]] <br/>[[Hyundai e-Mighty|Hyundai Mighty WQ 2-door standard cab dual rear wheel chassis truck]] <br /> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>[[Nissan Atlas|Nissan Atlas F24 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br>[[Hino Dutro|Hino Dutro 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2012-present)]] <br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2012-present)]] <br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (7C0)]]<br/>'''Daily 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Opel Movano|Opel Movano 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[JAC Sunray|JAC Sunray 4-door double cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (VS30)]]<br />[[Mitsubishi Fuso Canter|2011-2019 Mitsubishi Fuso Canter 4-door crew cab single rear wheel chassis truck]]/[[Mitsubishi Fuso Canter|Mitsubishi Fuso Canter 4-door crew cab single rear wheel chassis truck (2020-present)]]<br/>[[Hyundai e-Mighty|Hyundai Mighty WQ 4-door crew cab single rear wheel truck]]<br/>[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024-present)]]<br />[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2015–2023)]]/[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2024–present)]]<br>[[Nissan Atlas|Nissan Atlas F24 4-door crew cab single rear wheel chassis truck]]<br>[[Hino Dutro|Hino Dutro 4-door crew cab single rear wheel chassis truck (2012-present)]] <br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna 4-door crew cab single rear wheel chassis truck (2012-present)]] <br/>[[Hyundai H350|Hyundai H350 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (7C0)]] <br/>'''Daily 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present):'''<br/>[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2015–2023)]]/[[Isuzu Elf|Isuzu Elf 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2024–present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]] <br /> [[Ford Transit|Ford Transit 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (VS30)]]<br />[[Mitsubishi Fuso Canter|2011-2019 Mitsubishi Fuso Canter 4-door crew cab dual rear wheel truck]]/[[Mitsubishi Fuso Canter|Mitsubishi Fuso Canter 4-door crew cab dual rear wheel truck (2020-present)]] <br/>[[Hyundai e-Mighty|Hyundai Mighty WQ 4-door crew cab dual rear wheel truck]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br/>[[Nissan Atlas|Nissan Atlas F24 4-door crew cab dual rear wheel truck]]<br>[[Hino Dutro|Hino Dutro 4-door crew cab dual rear wheel truck (2012-present)]] <br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna 4-door crew cab dual rear wheel truck (2012-present)]] <br/>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (7C0)]] <br /> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] }} Iveco Daily VI было прадстаўлена ў [[2014]] годзе і стала самым глыбокім тэхнічным абнаўленнем у гісторыі мадэлі, захаваўшы пры гэтым ключавую асаблівасць серыі — асобную лесвічную раму. Каля 80 % канструкцыі было распрацавана нанова, уключаючы раму, падвеску, тармазную сістэму і інтэр’ер, Daily (2014-present) ядомы сваёй трывалай канструкцыяй, сучаснымі сістэмамі бяспекі і зручнай тэхналогіяй, што робіць яго папулярным выбарам на рынку камерцыйных транспартных сродкаў, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[GMC|1912 GMC Model H Enclosed Cab Truck]], [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Renault ZP, ABF і ABG|Renault ABF 2-Door All-Steel Enclosed Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Chassis Lorry]], [[Alfa Romeo Romeo|1967-1977 Alfa Romeo A12 2-Door Chassis Cab]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1996-1999)]], [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1999-2006)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2006-2009)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2009-2011)]], і [[Iveco Daily#Пятае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2011-2014)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Studebaker M-Series|Studebaker M-16 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Iveco Daily#Першае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978-1989)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1989-1996)]], [[Iveco Daily#Другое пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1996-1999)]], [[Iveco Daily#Трэцяе пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1999-2006)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2006-2009)]], [[Iveco Daily#Чацвёртае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2009-2011)]], і [[Iveco Daily#Пятае пакаленне|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2011-2014)]]), L1H1 Cargo Van, L1H1 Minibus, L1H2 Cargo Van, L1H2 Minibus, L1H3 Cargo Van, L1H3 Minibus, L2H1 Cargo Van, L2H1 Minibus, L2H2 Cargo Van, L2H2 Minibus, L2H3 Cargo Van, L2H3 Minibus, L3H1 Cargo Van, L3H1 Minibus, L3H2 Cargo Van, L3H2 Minibus, L3H3 Cargo Van, L3H3 Minibus, Crew Van, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, і 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck. Шостае пакаленне атрымала новую модульную раму з павышанай калянасцю, што дазволіла павялічыць максімальную поўную масу да 7,2 тоны і аб’ём грузавога адсека да 19,6 м³. Быў істотна палепшаны камфорт кіроўцы: новая панэль прыбораў, лепшая эрганоміка, сучасныя сістэмы дапамогі кіроўцу (ADAS), уключаючы аўтаматычнае тармажэнне, утрыманне ў паласе і адаптыўны круіз-кантроль. Лінейка рухавікоў уключала дызельныя агрэгаты Fiat F1A (2,3 л) і F1C (3,0 л) магутнасцю ад 116 да 210 к.с., якія адпавядалі экалагічным стандартам Euro 5 і Euro 6. Таксама прапаноўваліся версіі ‘’‘Daily Electric’’’ і ‘’‘Daily NP’’’ (на сціснутым і звадкаваным прыродным газе). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Iveco|Daily]] [[Катэгорыя:Фургоны]] [[Катэгорыя:Лёгкія камерцыйныя аўтамабілі]] 1fuaibop8mwsfervg39spb11knenh86 0 302900 2679482 2677867 2026-07-18T18:35:09Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Бібліяграфія 2679482 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Тацьцяна Валодзіна |Лацінка = Taćciana Valodzina |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|8|9|1968|1}} |Месца нараджэньня = вёска [[Суша (Віцебская вобласьць)|Суша]], [[Лепельскі раён]], [[Віцебская вобласьць]] |Навуковая сфэра = [[фальклярыстыка]]; [[этнаграфія]] |Месца працы = [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру]] |Альма-матэр = [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] |Навуковая ступень = [[Доктар навук]] |Навуковы кіраўнік = [[Анатоль Фядосік]], [[Арсень Ліс]] |Папярэднікі = |Знакамітыя вучні = [[Аліна Высоцкая]] ({{Н}}1990), [[Алена Ляшкевіч]] ({{Н}}1986) |Вядомы як = аўтарка манаграфій: «Талака ў духоўнай культуры беларусаў», «Цела чалавека: слова, міф, рытуал», ««Ядраное жыта гаспадара кліча…»: каляндарны год у абрадах і звычаях» |Узнагароды і прэміі = |Сайт = }} '''Тацьцяна Васільеўна Валодзіна''' ({{Н}} 08 верасьня 1968, вёска [[Суша (Віцебская вобласьць)|Суша]] [[Лепельскі раён|Лепельскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] — беларуская [[Фальклярыстыка|фалькларыстка]], доктар філялягічных навук, прафэсар. == Жыцьцяпіс == У 1990 годзе скончыла філялягічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. У 1994 годзе абараніла ступень кандыдата філялягічных навук<ref>{{Кніга|аўтар = Валодзіна, Таццяна Васільеўна. |частка = |загаловак = Талака ў сістэме духоўнай культуры беларусаў. Дысэртацыя на атрыманьне навуковай ступені кандыдата філалягічных навук: 10.01.09|арыгінал = |спасылка = |адказны = навуковы кіраўнік [[Арсень Ліс|А. С. Ліс]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = |год = 1994 |том = |старонкі = |старонак = 199 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> і ў 2010 годзе абараніла доктарскую ступень<ref>{{Кніга|аўтар = Валодзіна, Таццяна Васільеўна. |частка = |загаловак = Міфапаэтычныя ўяўленні пра чалавека ў беларускім фальклоры : дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара філалагічных навук: 10.01.09; абаронена 30.09.10; зацверджана 02.03.11 |арыгінал = |спасылка = |адказны = навуковы кансультант [[Арсень Ліс|А. С. Ліс]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = |год = 2010 |том = |старонкі = |старонак = 289 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> у [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру|Інстытуце мастацтваў, этнаграфіі й фальклёру]]. У 1992–2011 гадах працавала навуковым супрацоўнікам у [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру|Інстытуце мастацтваў, этнаграфіі й фальклёру]], у тым ліку загадчыкам аддзела этналінгвістыкі й фальклярыстыкі. Зь лютага 2011 году ў [[Цэнтар дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтры дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы й літаратуры]] загадчыкам аддзела фальклёру й культуры славянскіх народаў. Сябра Этналінгвістычнай і чалец Прэзыдыюму Фальклярыстычнай камісіяў пры [[Міжнародны камітэт славістаў|Міжнародным камітэце славістаў]]. Праходзіла стажыроўку ў Грайфсвальдзкім унівэрсытэце ([[Нямеччына]], 2015, 2018, 2019 гг.) у межах службы акадэмічных абменаў і кіравала сумесным беларуска-эстонскім праектам па разьвіцьці супрацоўніцтва зь Літаратурным музэем Міністэрства адукацыі й дасьледаваньняў [[Эстонія|Эстоніі]], праходзіла навуковую стажыроўку ў [[Тарту]]<ref>{{Артыкул| аўтар = Таццяна Валодзіна.| загаловак = Беларуска-эстонскае супрацоўніцтва фалькларыстаў | спасылка = https://innosfera.by/files/2019/1.pdf | мова = | выданьне = Наука и инновации: научно-практический журнал | тып = часопіс | год = 2019 | том = | нумар = 1 (191)| старонкі = 70—73 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. == Навуковая дзейнасьць == Асноўныя тэмы яе навуковых дасьледаваньняў: фальклёр беларусаў, [[этналінгвістыка]], традыцыйная духоўная культура, народная рэлігійнасьць, асаблівая ўвага адводзіцца народнай мэдыцыне й замовам беларусаў у эўрапейскім кантэксьце. Праведзена дасьледаваньне талочнай абраднасьці і песень беларусаў, сымболікі й сэмантыкі побытавых рэчаў, народнага календару, этназнакавых функцыяў чалавечага цела, а таксама распрацоўка фальклярыстычнага вывучэньня народнай мэдыцыны беларусаў як часткі духоўнай культуры<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://belcentre.by/be/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2/%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0/| копія = | дата копіі = | загаловак = Валодзіна Тацьцяна Васільеўна | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Цэнтар дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. Была кіраўніком навукова-выдавецкага праэкту «Фальклёрныя скарбы беларусаў»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 25 лютага 2026 | url = https://www.youtube.com/watch?v=brZ00xNw58g | копія = | дата копіі = | загаловак = Прэзентацыя альбомаў серыі «Фальклорныя скарбы Беларусі» | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Цэнтар дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>, навуковым рэдактарам энцыкляпэдычнага выданьня «Міталёгія беларусаў» (2011) і, разам з {{Артыкул у іншым разьдзеле|Марэ Кыйва|Марэ Кыйва|et|Mare Kõiva}}, рэдактарам сэрыйнага беларуска-эстонскага навуковага выданьня «Миссия выполнима» (2018; 2020; 2022)<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Миссия выполнима. Missija võpolnima. Перспективы изучения фольклора |арыгінал = |спасылка = |адказны = Mare Kõiva, Tatjana Volodina. |выданьне = |месца = [[Тарту]] |выдавецтва = Eesti Kirjandusmuuseum |год = 2018 |том = |старонкі = |старонак = 416 |сэрыя = Sator 19|isbn = 978-9949-586-59-2|наклад = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Миссия выполнима-2 : Перспективы изучения фольклору: взгляд из Беларуси и Эстонии|арыгінал = |спасылка = https://www.folklore.ee/pubte/eraamat/mp/mp2/mission_possible_2.pdf |адказны = составители: Татьяна Володина, Маре Кыйва. |выданьне = |месца = [[Тарту]]—{{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2020 |том = |старонкі = |старонак = 402 |сэрыя = |isbn = 978-9916-659-48-9|наклад = 120}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Перспективы изучения фольклора Взгляд из Эстонии и Беларуси. Миссия выполнима 3|арыгінал = |спасылка = https://folklore.ee/sator/wp-content/uploads/2022/11/sator23.pdf |адказны = Редакторы-составители выпуска: Татьяна Володина, Маре Кыйва, Анастасия Федотовa. |выданьне = |месца = [[Тарту]] |выдавецтва = Эстонский литературный музей |год = 2022 |том = |старонкі = |старонак = 355 |сэрыя = Sator 23|isbn = 978-9916-659-50-2|наклад = }}</ref>. У 2014 годзе заснавала часопіс «[[Беларускі фальклёр (часопіс)|Беларускі фальклёр]]» і стала яго галоўным рэдактарам<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://ethno.by/bielaruskifalklor | копія = | дата копіі = | загаловак = «Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Этнаўсё]] — анлайн-база зьвестак публікацыяў па этнаграфіі Беларусі | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. ==Кнігапіс == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} === Манаграфіі=== * {{Кніга|аўтар = Т. В. Валодзіна. |частка = |загаловак = Талака ў сістэме духоўнай культуры беларусаў |арыгінал = |спасылка = |адказны = навуковы рэдактар [[Арсень Ліс|А. С. Ліс]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 1997 |том = |старонкі = |старонак = 135 |сэрыя = |isbn = 985-08-0033-X|наклад = 600}} * {{Кніга|аўтар = Таццяна Валодзіна. |частка = |загаловак = Семантыка рэчаў у духоўнай спадчыне беларусаў |арыгінал = |спасылка = |адказны = навуковы рэдактар [[Арсень Ліс|А. С. Ліс]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Тэхналогія |год = 1999|том = |старонкі = |старонак = 166 |сэрыя = |isbn = 985-6234-56-5 |наклад = 200}} * {{Кніга|аўтар = Таццяна Валодзіна. |частка = |загаловак = Цела чалавека : слова, міф, рытуал |арыгінал = |спасылка = |адказны = навуковы рэдактар [[Арсень Ліс|А. С. Ліс]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Тэхналогія |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 430 |сэрыя = |isbn = 978-985-458-193-4 |наклад = 100}} * {{Кніга|аўтар = Таццяна Валодзіна. [[Тацьцяна Кухаронак|Таццяна Кухаронак]]. |частка = |загаловак = «Ядраное жыта гаспадара кліча…»: каляндарны год у абрадах і звычаях|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2015 |том = |старонкі = |старонак = 354 |сэрыя = Традыцыйны лад жыцьця |isbn = 978-985-08-1907-9 |наклад = 1000}} * {{Кніга|аўтар = Уладзімір Лобач, Таццяна Валодзіна. |частка = |загаловак = Святыя крыніцы Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2016 |том = |старонкі = — |старонак = 188 |сэрыя = Традыцыйны лад жыцьця |isbn = 978-985-08-2072-3|наклад =700 }} * {{Кніга|аўтар = Таццяна Валодзіна, Уладзімір Лобач. |частка = |загаловак = Далман. Асоба і міф |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2021|том = |старонкі = |старонак = 190 |сэрыя = Фальклор нашага краю |isbn = 978-985-08-2761-6|наклад = 300}} * {{Кніга|аўтар = Таццяна Валодзіна. |частка = |загаловак = Нямецкія лекавыя замовы: групы, матывы, беларускія паралелі = Deutsche Krankheitsbeschörungen: klassifizierung, motivik, belarusische parallelen |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2023 |том = |старонкі = — |старонак = 344 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-3025-8|наклад = 200 }} === Анталёгіі === * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Белорусский эротический фольклор|арыгінал = |спасылка = |адказны = издание подготовили: Т. В. Володина, [[Анатоль Фядосік|А. С. Федосик]] |выданьне = |месца = [[Масква|М]] |выдавецтва = |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = 382 |сэрыя = Русская потаенная литература|isbn = 5-86218-362-0 |наклад = 1500}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Народная медыцына: рытуальна-магічная практыка |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладанне, прадмова і паказальнікі Тацьцяны Валодзінай; навуковы рэдактар [[Арсень Ліс|А. С. Ліс]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Тэхналогія |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 776 |сэрыя = Беларуская народная творчасць |isbn = 978-985-08-0890-5 |наклад = 300}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = У Лепелі лепей…: тапанімічныя паданні беларусаў |арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнікі: Таццяна Валодзіна, Таццяна Кухаронак; мастак Ганнам Каліноўская |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2022|том = |старонкі = |старонак = 94 |сэрыя = Легенды і паданні зямлі беларускай |isbn = 978-985-01-1579-9|наклад = 1200}} * {{Кніга|аўтар = Таццяна Валодзіна. |частка = |загаловак = Традыцыйныя веды беларусаў: з мінулага для будучыні = Traditional knowledge of Belarusians: from the past for the future|арыгінал = |спасылка = |адказны = перакладчык Марыя Пыжова |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Права і эканоміка |год = 2023 |том = |старонкі = |старонак = 80 |сэрыя = |isbn = 978-985-887-105-5|наклад = 60}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Чаму каты з мышамі не сябруюць: легенды пра жывёл |арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнікі: Алена Боганева, Таццяна Валодзіна; мастак М. А. Сурмачэўскі |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2023|том = |старонкі = |старонак = 46 |сэрыя = Легенды і паданні зямлі беларускай |isbn = 978-985-01-1676-5|наклад = 1200}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Трошкі бліжэй да Сонца, трошкі далей ад Месяца: беларуская народная філасофія|арыгінал = |спасылка = |адказны = Т. В. Валодзіна і інш.; уклад. і агул. рэд.: [[Ірына Дубянецкая|І. М. Дубянецкая]], [[Сяргей Санько|С. І. Санько]] |выданьне = 3-е выд. |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2023|том = |старонкі = |старонак = 481 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-2981-8 |наклад = }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Адкуль пайшлі птушкі : легенды пра птушак |арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнікі: Алена Боганева, Таццяна Валодзіна; мастак М. А. Сурмачэўскі |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2024|том = |старонкі = |старонак = 55 |сэрыя = Легенды і паданні зямлі беларускай |isbn = 9978-985-01-1725-0 |наклад = 1200}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Расліны беларускай зямлі: легенды пра дрэвы |арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнікі: Алена Боганева, Таццяна Валодзіна; мастак Т. Г. Гаранская |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2025|том = |старонкі = |старонак = 55 |сэрыя = Легенды і паданні зямлі беларускай |isbn = 978-985-01-1897-4 |наклад = 1500}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Расліны беларускай зямлі : легенды пра кветкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнікі: Алена Боганева, Таццяна Валодзіна; мастак Т. Г. Гаранская |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2025|том = |старонкі = |старонак = 47 |сэрыя = Легенды і паданні зямлі беларускай |isbn = 978-985-01-1931-5 |наклад = 1500}} === Слоўнікі === * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Слоўнік беларускіх народных параўнанняў|арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнікі: Тацьцяна Валодзіна, Лія Салавей; навуковы рэдактар Валеры Макіенка; прадмова Тацьцяны Валодзінай |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]]|год = 2011|том = |старонкі = |старонак = 482 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-1346-6|наклад = 300}} * {{Кніга|аўтар = Татьяна Володина, Валерий Мокиенко. |частка = |загаловак = Русско-белорусский словарь сравнений|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2018 |том = |старонкі = — |старонак = 810 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-2312-0|наклад = 300}} === Артыкулы === * {{Артыкул| аўтар = Таццяна Валодзіна.| загаловак = Адам Кіркор і «краёвая» гістарыяграфія ў кантэксце трансфармацыі Расійскай імперыі ў XIX ст. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Беларускі гістарычны агляд]] | тып =часопіс | год = 2005 | том = 12 | нумар = 1—2 | старонкі = 96—110 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Таццяна Валодзіна.| загаловак = Анатоль Фядосік. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Holas_Radzimy.pdf.zip/2005-007008.pdf| мова = | выданьне =[[Голас Радзімы]] | тып = газэта | год = 2005 | том = | нумар = 7—8| старонкі = 10 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Таццяна Валодзіна.| загаловак = Цэлая эпоха ў беларускай фалькларыстыцы: збіральнік і даследчык Анатоль Фядосік| спасылка = | мова = | выданьне = [[Роднае слова]] | тып = штомесячны навуковы і мэтадычны часопіс | год = 2006 | том = | нумар = 2 (266)| старонкі = 98 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Таццяна Валодзіна.| загаловак = Значны поспех беларускіх этнографаў і краязнаўцаў| спасылка = | мова = | выданьне = [[Беларускі гістарычны часопіс]] | тып = навукова-тэарэтычны, навукова-метадычны часопіс | год = 2008 | том = | нумар = 1 | старонкі = 69—71 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Таццяна Валодзіна.| загаловак = Каўтун: дэман і хвароба| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2008-12.pdf| мова = | выданьне =[[Роднае слова]] | тып = штомесячны навуковы і мэтадычны часопіс | год = 2008 | том = | нумар = 12 (252)| старонкі = 97—99 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Таццяна Валодзіна.| загаловак = Захоплены народнай мудрасцю: да 75-годдзя Антона Гурскага.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2011-01.pdf| мова = | выданьне =[[Роднае слова]] | тып = штомесячны навуковы і мэтадычны часопіс | год = 2011 | том = | нумар = 1 (277)| старонкі = 101—102 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Таццяна Валодзіна.| загаловак = Крытыка і бібліяграфія. Новае слова ў айчыннай этнафразеалогіі| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2011-05.pdf| мова = | выданьне =[[Роднае слова]] | тып = штомесячны навуковы і мэтадычны часопіс | год = 2011 | том = | нумар = 5 (281)| старонкі = 57 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Таццяна Валодзіна. | загаловак = Беларуская мова і дыялекты ў фальклорным моладзевым руху на Беларусі. | спасылка = https://knihi-online.com/miadockaja-bierahinia-u-kantekscie-nacyjanalnaj-kultury-bielarusau-daklady-i-paviedamlenni-vii-miadockich-cytanniau.html?page=30 | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = Мядоцкая «Берагіня» ў кантэксце нацыянальнай культуры беларусаў. Да 20-годдзя заслужанага калектыву Рэспублікі Беларусь фальклорнага гурту «Берагіня»| тып =даклады і паведамленні VII Мядоцкіх чытанняў | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = ІВЦ Мінфіна | год = 2017 | том = | старонкі = 20—22 | isbn = 978-985-7168-64-4| issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-канец}} == Аўдыё == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 верасьня 2023| url = https://www.youtube.com/watch?v=WynOJqYU100| копія = | дата копіі = | загаловак = Мінулае і сучаснае абрадавых свят беларусаў| фармат = | назва праекту = | выдавец = Vandra | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна; вядучая Аксіньня Сітнік. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 10 траўня 2026 | url = https://www.youtube.com/watch?v=88ycgskIr3s | копія = | дата копіі = | загаловак = Iнтэрв'ю Т. В. Валодзiнай у праграме «Дыялоги пра культуру» - 20 красавіка 2026 - Радунiца | фармат = | назва праекту = Дыялёгі пра культуру | выдавец = [[Культура (радыё)|Радыё «Культура»]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-канец}} == Відэа == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна; вядучы [[Вячаслаў Ракіцкі]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 25 чэрвеня 2015 | url = https://www.svaboda.org/a/27092847.html | копія = | дата копіі = | загаловак = Беларуская вусна-паэтычная творчасьць не саступае ніякім гжэлям| фармат = | назва праекту = Госьці Свабоды | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 8 кастрычніка 2019 | url = https://www.youtube.com/watch?v=eBzfK7_vqH8 | копія = | дата копіі = | загаловак = Кожная травінка - лячынка… Частка 2 | фармат = | назва праекту = | выдавец = Адзьдзел фалькларыстыкі | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна; вядучая Натальля Сіротка | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 03 чэрвеня 2021 | url = https://www.youtube.com/watch?v=-nZSjSTUBw4 | копія = | дата копіі = | загаловак = Таццяна Валодзіна. «Дыялогі пра культуру» - 65 - 03 чэрвеня 2021 | фармат = | назва праекту = Дыялёгі пра культуру | выдавец = [[Культура (радыё)|Радыё «Культура»]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 25 студзеня 2021| url = https://www.youtube.com/watch?v=PoWkh4yNfL4 | копія = | дата копіі = | загаловак = Здароўе ў традыцыйнай беларускай культуры - Лекцыя 1| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Беларускі Калегіюм]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2 лютага 2021| url = https://www.youtube.com/watch?v=A3Odqqn9uMo | копія = | дата копіі = | загаловак = Здароўе ў традыцыйнай беларускай культуры - Лекцыя 2| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Беларускі Калегіюм]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 10 лютага 2021| url = https://www.youtube.com/watch?v=M_4d85CRXDk | копія = | дата копіі = | загаловак = Здароўе ў традыцыйнай беларускай культуры - Лекцыя 3| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Беларускі Калегіюм]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 11 лістапада 2021| url = https://www.youtube.com/watch?v=dc2XFinhlOI | копія = | дата копіі = | загаловак = Здароўе ў традыцыйнай беларускай культуры - Лекцыя 4| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Беларускі Калегіюм]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна; вядучая Натальля Сіротка | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 чэрвеня 2021 | url = https://www.youtube.com/watch?v=-nZSjSTUBw4 | копія = | дата копіі = | загаловак = Што вылучае беларускую казку сярод іншых | фармат = | назва праекту = Дыялёгі пра культуру | выдавец = [[Культура (радыё)|Радыё «Культура»]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 24 траўня 2022| url = https://www.youtube.com/watch?v=HnIYKDT2RzI | копія = | дата копіі = | загаловак = Сэрца ў сэрца, мыслі ў мыслі: любоўная магія беларусаў | фармат = | назва праекту = | выдавец = Sviatlana Klepikava | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Таццяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 28 кастрычніка 2022 | url = https://www.youtube.com/watch?v=bxw_Me1eWxg | копія = | дата копіі = | загаловак = Куратарская экскурсія «Крыніцы ў традыцыйнай культуры беларусаў»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Веткаўскі музэй]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна; вядучы Уладзімер Тапянок. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 22 лютага 2023 | url = https://www.youtube.com/watch?v=Nv9ETH7Q-W44 | копія = | дата копіі = | загаловак = Масленіца – традыцыі і міфы | фармат = | назва праекту = Дыялёгі пра культуру | выдавец = [[Культура (радыё)|Радыё «Культура»]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 7 ліпеня 2023 | url = https://www.youtube.com/watch?v=W1R-eQUfNzA | копія = | дата копіі = | загаловак = Нямецкія лекавыя замовы | фармат = | назва праекту = | выдавец = Так склалася гістарычна | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 лютага 2024 | url = https://www.youtube.com/watch?v=kf6yYBLNyQI | копія = | дата копіі = | загаловак = Кот у беларускай народнай культуры| фармат = | назва праекту = | выдавец = Так склалася гістарычна | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 28 лютага 2024 | url = https://www.youtube.com/watch?v=IKFn0PDTNrg| копія = | дата копіі = | загаловак = Кот у беларускай народнай культуры| фармат = | назва праекту = | выдавец = Так склалася гістарычна | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна; вядучая Натальля Сіротка. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 лютага 2026 | url = https://www.youtube.com/watch?v=7Bko5LSVzt4 | копія = | дата копіі = | загаловак = «Фальклорныя скарбы Беларусі»: карані і сэнсы | фармат = | назва праекту = Дыялёгі пра культуру | выдавец = [[Культура (радыё)|Радыё «Культура»]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Тацьцяна Валодзіна; вядучая Ала Іванова. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 6 ліпеня 2026 | url = https://www.youtube.com/watch?v=mtS92L7IADE&t=112s | копія = | дата копіі = | загаловак = Таямніцы беларускіх абярэгаў | фармат = | назва праекту = Дыялёгі пра культуру | выдавец = [[Культура (радыё)|Радыё «Культура»]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Беларускі фальклор: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. |выданьне |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]] |год = 2005 |том = 1: А - К|старонкі = 226 |старонак = 766|сэрыя = |isbn = 985-11-0334-9|наклад = }} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://belcentre.by/be/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2/%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0/| копія = | дата копіі = | загаловак = Валодзіна Тацьцяна Васільеўна | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Цэнтар дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-2}} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://nasb-by.academia.edu/TatcianaValodzina| копія = | дата копіі = | загаловак = Tatsiana Valodzina| фармат = | назва праекту = | выдавец = ACADEMIA | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{слупок-канец}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Валодзіна, Тацьцяна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лепельскім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія фальклярысты]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытуту мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру НАН Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філялягічных навук]] [[Катэгорыя:Дактары філялягічных навук]] lkp0ahuqh8ds71milz5cgzemckfflfy 0 303032 2679503 2679362 2026-07-18T20:24:02Z ~2026-38730-53 98799 2679503 wikitext text/x-wiki Лінейка аўтамабіляў [[Ford]] была абноўлена ў 1952 годзе, хоць і засталася падобнай да цалкам новых [[1949 Ford|Ford 1949 года]]. На гэты раз выгнутае цэльнае лабавое шкло далучылася да новага раднага 6-цыліндравага рухавіка "Mileage Maker" магутнасцю 101 к.с. Рядны 6-цыліндравы рухавік 226 CID (3,7 л) з L-галоўкай быў заменены на верхнім размяшчэннем клапанаў 215 CID (3,5 л) з Mileage Maker магутнасцю 101 к.с. (75 кВт), у той час як стары плоскі V8 239 CID (3,9 л) застаўся магутнасцю 110 к.с. (82 кВт). Гэтая канструкцыя працягвалася да 1954 мадэльнага года, а абноўлены дызайн быў прапанаваны ў 1955 годзе. ==1952== Ford 1952 года быў значна перапрацаваны пасля вайны, у тым ліку знешнасць набыла стыль рэактыўных самалётаў. Даступны ў кузавах 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[Packard Station Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner), ён быў класіфікаваны ў трох камплектацыях: базавая Mainline, сярэдняга класа Customline і прэміяльная Crestline. ==1953== Ford 1953 года — гэта знакаміты класічны аўтамабіль, выпушчаны да 50-годдзя брэнда. Няхай гэта будзе зусім новы пікап F-100, легкавыя аўтамабілі (Mainline, Customline і Crestline) ці трактар ​​Golden Jubilee, Ford 1953 года вядомы тым, што спалучае ў сабе трывалую практычнасць з камфортным, сучасным і стыльным паўсядзённым транспартам, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]], і [[]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]], і [[]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Ranch Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Country Squire & Country Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Sunliner Club Cabriolet]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Courier Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner). ==1954== Ford 1954 года найбольш вядомы тым, што ўпершыню ўкараніў рухавік V8 з верхнім размяшчэннем клапанаў "Y-падобнага блока" і наватарскую пярэднюю падвеску з шарнірнымі шарнірамі. Даступны ў камплектацыях Mainline (базавая), Customline (сярэдні клас) і Crestline (люкс), ён меў культавы стыль 1950-х гадоў, плаўныя контуры і адметны ўпрыгожванне капота ў форме самалёта, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor), 4-дзвярны седан (Fordor), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire), 2-дзвярное купэ (Club Coupe), 2-дзвярное бізнес-купэ, 2-дзвярны хардтоп (Victoria), 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier), і 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford]] 56b59rdqkq2lx1adbb68hpqm69927dw 2679504 2679503 2026-07-18T20:24:36Z ~2026-38730-53 98799 2679504 wikitext text/x-wiki Лінейка аўтамабіляў [[Ford]] была абноўлена ў 1952 годзе, хоць і засталася падобнай да цалкам новых [[1949 Ford|Ford 1949 года]]. На гэты раз выгнутае цэльнае лабавое шкло далучылася да новага раднага 6-цыліндравага рухавіка "Mileage Maker" магутнасцю 101 к.с. Рядны 6-цыліндравы рухавік 226 CID (3,7 л) з L-галоўкай быў заменены на верхнім размяшчэннем клапанаў 215 CID (3,5 л) з Mileage Maker магутнасцю 101 к.с. (75 кВт), у той час як стары плоскі V8 239 CID (3,9 л) застаўся магутнасцю 110 к.с. (82 кВт). Гэтая канструкцыя працягвалася да 1954 мадэльнага года, а абноўлены дызайн быў прапанаваны ў 1955 годзе. ==1952== Ford 1952 года быў значна перапрацаваны пасля вайны, у тым ліку знешнасць набыла стыль рэактыўных самалётаў. Даступны ў кузавах 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[Packard Station Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner), ён быў класіфікаваны ў трох камплектацыях: базавая Mainline, сярэдняга класа Customline і прэміяльная Crestline. ==1953== Ford 1953 года — гэта знакаміты класічны аўтамабіль, выпушчаны да 50-годдзя брэнда. Няхай гэта будзе зусім новы пікап F-100, легкавыя аўтамабілі (Mainline, Customline і Crestline) ці трактар ​​Golden Jubilee, Ford 1953 года вядомы тым, што спалучае ў сабе трывалую практычнасць з камфортным, сучасным і стыльным паўсядзённым транспартам, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]], і [[]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]], і [[]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Ranch Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[Packard Station Sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Country Squire & Country Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Sunliner Club Cabriolet]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Courier Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner). ==1954== Ford 1954 года найбольш вядомы тым, што ўпершыню ўкараніў рухавік V8 з верхнім размяшчэннем клапанаў "Y-падобнага блока" і наватарскую пярэднюю падвеску з шарнірнымі шарнірамі. Даступны ў камплектацыях Mainline (базавая), Customline (сярэдні клас) і Crestline (люкс), ён меў культавы стыль 1950-х гадоў, плаўныя контуры і адметны ўпрыгожванне капота ў форме самалёта, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor), 4-дзвярны седан (Fordor), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire), 2-дзвярное купэ (Club Coupe), 2-дзвярное бізнес-купэ, 2-дзвярны хардтоп (Victoria), 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier), і 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford]] jbxrcaw5h6oqdz8xko427g07ikax0h4 2679505 2679504 2026-07-18T20:25:45Z ~2026-38730-53 98799 2679505 wikitext text/x-wiki Лінейка аўтамабіляў [[Ford]] была абноўлена ў 1952 годзе, хоць і засталася падобнай да цалкам новых [[1949 Ford|Ford 1949 года]]. На гэты раз выгнутае цэльнае лабавое шкло далучылася да новага раднага 6-цыліндравага рухавіка "Mileage Maker" магутнасцю 101 к.с. Рядны 6-цыліндравы рухавік 226 CID (3,7 л) з L-галоўкай быў заменены на верхнім размяшчэннем клапанаў 215 CID (3,5 л) з Mileage Maker магутнасцю 101 к.с. (75 кВт), у той час як стары плоскі V8 239 CID (3,9 л) застаўся магутнасцю 110 к.с. (82 кВт). Гэтая канструкцыя працягвалася да 1954 мадэльнага года, а абноўлены дызайн быў прапанаваны ў 1955 годзе. ==1952== Ford 1952 года быў значна перапрацаваны пасля вайны, у тым ліку знешнасць набыла стыль рэактыўных самалётаў. Даступны ў кузавах 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[Packard Station Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner), ён быў класіфікаваны ў трох камплектацыях: базавая Mainline, сярэдняга класа Customline і прэміяльная Crestline. ==1953== Ford 1953 года — гэта знакаміты класічны аўтамабіль, выпушчаны да 50-годдзя брэнда. Няхай гэта будзе зусім новы пікап F-100, легкавыя аўтамабілі (Mainline, Customline і Crestline) ці трактар ​​Golden Jubilee, Ford 1953 года вядомы тым, што спалучае ў сабе трывалую практычнасць з камфортным, сучасным і стыльным паўсядзённым транспартам, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford 2-Door Sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford 4-Door Sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Ranch Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[Packard Station Sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Country Squire & Country Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Sunliner Club Cabriolet]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Courier Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner). ==1954== Ford 1954 года найбольш вядомы тым, што ўпершыню ўкараніў рухавік V8 з верхнім размяшчэннем клапанаў "Y-падобнага блока" і наватарскую пярэднюю падвеску з шарнірнымі шарнірамі. Даступны ў камплектацыях Mainline (базавая), Customline (сярэдні клас) і Crestline (люкс), ён меў культавы стыль 1950-х гадоў, плаўныя контуры і адметны ўпрыгожванне капота ў форме самалёта, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor), 4-дзвярны седан (Fordor), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire), 2-дзвярное купэ (Club Coupe), 2-дзвярное бізнес-купэ, 2-дзвярны хардтоп (Victoria), 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier), і 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford]] agd646ak7de6jurf5oe0zbwhsplewlj 2679506 2679505 2026-07-18T20:26:36Z ~2026-38730-53 98799 2679506 wikitext text/x-wiki Лінейка аўтамабіляў [[Ford]] была абноўлена ў 1952 годзе, хоць і засталася падобнай да цалкам новых [[1949 Ford|Ford 1949 года]]. На гэты раз выгнутае цэльнае лабавое шкло далучылася да новага раднага 6-цыліндравага рухавіка "Mileage Maker" магутнасцю 101 к.с. Рядны 6-цыліндравы рухавік 226 CID (3,7 л) з L-галоўкай быў заменены на верхнім размяшчэннем клапанаў 215 CID (3,5 л) з Mileage Maker магутнасцю 101 к.с. (75 кВт), у той час як стары плоскі V8 239 CID (3,9 л) застаўся магутнасцю 110 к.с. (82 кВт). Гэтая канструкцыя працягвалася да 1954 мадэльнага года, а абноўлены дызайн быў прапанаваны ў 1955 годзе. ==1952== Ford 1952 года быў значна перапрацаваны пасля вайны, у тым ліку знешнасць набыла стыль рэактыўных самалётаў. Даступны ў кузавах 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[Packard Station Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner), ён быў класіфікаваны ў трох камплектацыях: базавая Mainline, сярэдняга класа Customline і прэміяльная Crestline. ==1953== Ford 1953 года — гэта знакаміты класічны аўтамабіль, выпушчаны да 50-годдзя брэнда. Няхай гэта будзе зусім новы пікап F-100, легкавыя аўтамабілі (Mainline, Customline і Crestline) ці трактар ​​Golden Jubilee, Ford 1953 года вядомы тым, што спалучае ў сабе трывалую практычнасць з камфортным, сучасным і стыльным паўсядзённым транспартам, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline 2-Door Sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline 4-Door Sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Ranch Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[Packard Station Sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Country Squire & Country Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Sunliner Club Cabriolet]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Courier Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner). ==1954== Ford 1954 года найбольш вядомы тым, што ўпершыню ўкараніў рухавік V8 з верхнім размяшчэннем клапанаў "Y-падобнага блока" і наватарскую пярэднюю падвеску з шарнірнымі шарнірамі. Даступны ў камплектацыях Mainline (базавая), Customline (сярэдні клас) і Crestline (люкс), ён меў культавы стыль 1950-х гадоў, плаўныя контуры і адметны ўпрыгожванне капота ў форме самалёта, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor), 4-дзвярны седан (Fordor), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire), 2-дзвярное купэ (Club Coupe), 2-дзвярное бізнес-купэ, 2-дзвярны хардтоп (Victoria), 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier), і 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford]] jghvqgljhlgz49od1dew9mo2racs3qc 2679517 2679506 2026-07-19T01:59:08Z ~2026-38730-53 98799 2679517 wikitext text/x-wiki Лінейка аўтамабіляў [[Ford]] была абноўлена ў 1952 годзе, хоць і засталася падобнай да цалкам новых [[1949 Ford|Ford 1949 года]]. На гэты раз выгнутае цэльнае лабавое шкло далучылася да новага раднага 6-цыліндравага рухавіка "Mileage Maker" магутнасцю 101 к.с. Рядны 6-цыліндравы рухавік 226 CID (3,7 л) з L-галоўкай быў заменены на верхнім размяшчэннем клапанаў 215 CID (3,5 л) з Mileage Maker магутнасцю 101 к.с. (75 кВт), у той час як стары плоскі V8 239 CID (3,9 л) застаўся магутнасцю 110 к.с. (82 кВт). Гэтая канструкцыя працягвалася да 1954 мадэльнага года, а абноўлены дызайн быў прапанаваны ў 1955 годзе. ==1952== Ford 1952 года быў значна перапрацаваны пасля вайны, у тым ліку знешнасць набыла стыль рэактыўных самалётаў. Даступны ў кузавах 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[Packard Station Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner), ён быў класіфікаваны ў трох камплектацыях: базавая Mainline, сярэдняга класа Customline і прэміяльная Crestline. ==1953== Ford 1953 года — гэта знакаміты класічны аўтамабіль, выпушчаны да 50-годдзя брэнда. Няхай гэта будзе зусім новы пікап F-100, легкавыя аўтамабілі (Mainline, Customline і Crestline) ці трактар ​​Golden Jubilee, Ford 1953 года вядомы тым, што спалучае ў сабе трывалую практычнасць з камфортным, сучасным і стыльным паўсядзённым транспартам, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline 2-Door Sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline 4-Door Sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Ranch Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[Packard Station Sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Country Squire & Country Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Sunliner Club Cabriolet]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Courier Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner). ==1954== Ford 1954 года найбольш вядомы тым, што ўпершыню ўкараніў рухавік V8 з верхнім размяшчэннем клапанаў "Y-падобнага блока" і наватарскую пярэднюю падвеску з шарнірнымі шарнірамі. Даступны ў камплектацыях Mainline (базавая), Customline (сярэдні клас) і Crestline (люкс), ён меў культавы стыль 1950-х гадоў, плаўныя контуры і адметны ўпрыгожванне капота ў форме самалёта, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline 2-Door Sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline 4-Door Sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Ranch Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[Packard Station Sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Country Squire & Country Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Sunliner Club Cabriolet]], і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Sunliner Club Cabriolet]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Courier Sedan Delivery]], і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Courier Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline 2-door coupé utility]], і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Mainline 2-door coupé utility]]). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford]] ot2hiyibr3vbdpmldd35fceiy65osgd 2679518 2679517 2026-07-19T02:04:47Z ~2026-38730-53 98799 2679518 wikitext text/x-wiki Лінейка аўтамабіляў [[Ford]] была абноўлена ў 1952 годзе, хоць і засталася падобнай да цалкам новых [[1949 Ford|Ford 1949 года]]. На гэты раз выгнутае цэльнае лабавое шкло далучылася да новага раднага 6-цыліндравага рухавіка "Mileage Maker" магутнасцю 101 к.с. Рядны 6-цыліндравы рухавік 226 CID (3,7 л) з L-галоўкай быў заменены на верхнім размяшчэннем клапанаў 215 CID (3,5 л) з Mileage Maker магутнасцю 101 к.с. (75 кВт), у той час як стары плоскі V8 239 CID (3,9 л) застаўся магутнасцю 110 к.с. (82 кВт). Гэтая канструкцыя працягвалася да 1954 мадэльнага года, а абноўлены дызайн быў прапанаваны ў 1955 годзе. ==1952== Ford 1952 года быў значна перапрацаваны пасля вайны, у тым ліку знешнасць набыла стыль рэактыўных самалётаў. Даступны ў кузавах 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[Packard Station Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner), ён быў класіфікаваны ў трох камплектацыях: базавая Mainline, сярэдняга класа Customline і прэміяльная Crestline. ==1953== Ford 1953 года — гэта знакаміты класічны аўтамабіль, выпушчаны да 50-годдзя брэнда. Няхай гэта будзе зусім новы пікап F-100, легкавыя аўтамабілі (Mainline, Customline і Crestline) ці трактар ​​Golden Jubilee, Ford 1953 года вядомы тым, што спалучае ў сабе трывалую практычнасць з камфортным, сучасным і стыльным паўсядзённым транспартам, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline 2-Door Sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline 4-Door Sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Ranch Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[Packard Station Sedan]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Country Squire & Country Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Sunliner Club Cabriolet]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Courier Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], і [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline 2-door coupé utility]]), 2-дзвярны хардтоп (Victoria), і 2-дзвярны хардтоп са шкляным дахам (Skyliner). ==1954== Ford 1954 года найбольш вядомы тым, што ўпершыню ўкараніў рухавік V8 з верхнім размяшчэннем клапанаў "Y-падобнага блока" і наватарскую пярэднюю падвеску з шарнірнымі шарнірамі. Даступны ў камплектацыях Mainline (базавая), Customline (сярэдні клас) і Crestline (люкс), ён меў культавы стыль 1950-х гадоў, плаўныя контуры і адметны ўпрыгожванне капота ў форме самалёта, Даступна як 2-дзвярны седан (Tudor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Franklin Automobile Company|1921 Franklin Series 9-B 2-Door Touring Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]] [[Essex Motor Company|1922 Essex 2-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 2-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 2-door sedan]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline 2-Door Sedan]], і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Customline 2-Door Sedan]]), 4-дзвярны седан (Fordor; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador "600" 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom 4-door sedan]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom 4-door sedan]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline 4-Door Sedan]], і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Customline 4-Door Sedan]]), 2-дзвярны універсал (Ranch Wagon; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Ford Country Squire Station Wagon]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Country Squire Station Wagon]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Ranch Wagon]], і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Ranch Wagon]]), 4-дзвярны універсал (Country Sedan, Country Squire; пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[Packard Station Sedan]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Country Squire & Country Sedan]], і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Country Squire & Country Sedan]]), 2-дзвярное купэ (Club Coupé; пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Cadillac|1920 Cadillac Model 59 Victoria]], [[Cadillac|1921 Cadillac Type 59 Four-Passenger Victoria]], [[Peerless Motor Company|1922 Peerless V8 Opera Coupé]], [[Cadillac|1923 Cadillac Type 61 Victoria Coupé]], [[Cadillac|1924 Cadillac Model V-63 Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Packard|1936 Packard 1407 Twelve Five-Passenger Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford#1948|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Custom Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Custom Club Coupé]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Customline Club Coupé]], і [[1953 Ford#1953|1952 Ford Customline Club Coupé]]), 2-дзвярное бізнес-купэ (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Business Coupe]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline Business Coupe]] і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Mainline Business Coupe]]), 2-дзвярны кабрыялет (Sunliner; пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford Convertible Club Coupé]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Sunliner Club Cabriolet]], і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Sunliner Club Cabriolet]]), 2-дзвярны седан з дастаўкай (Courier; пасля-[[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford A (1927)|Ford Model A Deluxe Sedan Delivery (1927-1929)]], [[Ford A (1927)|1930-1931 Ford Model A Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe Sedan Delivery]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Courier Sedan Delivery]], і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Courier Sedan Delivery]]), 2-дзвярное купэ utility (Аўстралія; пасля-[[Ford 1932#1934|1934 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1935|1935 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1935#1936|1936 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1937|1937 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1938|1938 Ford 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1939|1939 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1937#1940|1940 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1941|1941 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1942|1942 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1947|1947 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[Ford 1941#1948|1948 Ford Deluxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1950|1950 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1949 Ford#1951|1951 Ford DeLuxe 2-door coupé utility]], [[1952 Ford#1952|1952 Ford Mainline 2-door coupé utility]], і [[1952 Ford#1953|1953 Ford Mainline 2-door coupé utility]]). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford]] 23cg1rn6hlho9lzfp1p5bswtt3fhkx1 0 303204 2679479 2679450 2026-07-18T17:40:58Z ~2026-38730-53 98799 /* */ 2679479 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Studebaker M-Series» | выява = [[Файл:Studebaker M5 (JDR photo).jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Studebaker]]» | гады = 1938-1949 | падобныя = '''M-Series ½-Ton Pickup Truck:'''<br/>[[1941 Ford#1941|Ford V8 ½-Ton Pickup (11C)]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 ½-Ton Pickup]]<br/>[[Willys Americar|1941 Willys Americar Pickup Truck]]/[[Willys Americar|1942 Willys Americar Pickup Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge Pickup Truck]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet ½-Ton Pickup Truck]]<br>[[International K & KB series|International Harvester K-1 Pickup Truck]]<br/>'''M-Series ½-Ton Chassis With Cab:'''<br/> [[1941 Ford#1941|Ford V8 ½-Ton Chassis with Cab (11C)]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 ½-Ton Chassis With Cab]]<br/>[[Willys Americar|1941 Willys Americar ½-Ton Chassis With Cab]]/[[Willys Americar|1942 Willys Americar ½-Ton Chassis With Cab]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge ½-Ton Chassis With Cab]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet ½-Ton Chassis With Cab]]<br>[[International K & KB series|International Harvester K-1 ½-Ton Chassis With Cab]]<br/>'''M-Series 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Speed Wagon 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br/>[[International K & KB series|International Harvester K-3 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br/>'''M-Series Express Pickup Truck:'''<br/>[[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton Express Bed Pickup]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton Express Bed Pickup]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge Express Bed Pickup Truck]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Express Bed Pickup Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo D-19 Speed Wagon Pickup Truck]]<br>[[International K & KB series|International Harvester K-2/K-3 Express Bed Pickup Truck]]<br/>'''M-Series 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck:'''<br/>[[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-4 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-5 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br>'''M-Series Dual Drive Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Chassis Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[Studebaker M-Series|1941-1947 Studebaker M-16 Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>'''M-Series 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel School Bus Chassis:'''<br/>[[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[International K & KB series|1942-1947 International Harvester K-4 School Bus Chassis]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-5 Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Speed Wagon Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br>'''M-Series 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-5 Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>'''M-Series Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Conventional Cab Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Tandem Axle Semi-Tractor Truck]] | папярэднік = [[Studebaker Coupe Express]] | наступнік = [[Studebaker 2R/3R]] }} '''Studebaker M-series''' — гэта серыя пікапаў, распрацаваная ў канцы 1930-х гадоў карпарацыяй [[Studebaker]], Паўтонная серыя M даступная ў выглядзе пікапа (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Durant Motors|1925 Star 2-Door Closed Cab Pickup Truck]], [[Dodge|1926 Graham Brothers Truck with Open Express Body]], [[Citroën Type B14|1927-1928 Citroën Model B14 Closed Cab Camionette Pick-up Truck]], [[Willys Whippet|1930-1931 Willys C-113 2-Door Closed Cab Pickup Truck]], [[Hudson Terraplane|1933 Hudson Terraplane Pickup Truck]], [[Hudson Terraplane|1934 Hudson Terraplane Pickup Truck]], [[Studebaker Coupe Express|1937 Studebaker J5 Coupe Express]], [[Studebaker Coupe Express|1938 Studebaker Coupe Express]], і [[Studebaker Coupe Express|1939 Studebaker L5 Coupe Express]]), 1½-ton, 1.5-ton, 2-ton, and 3-ton dual rear wheel single-axle rigid truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Closed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Closed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Cab Truck]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Cab Truck]]), 1½-ton, 1.5-ton, 2-ton, and 3-ton dual rear wheel single-axle semi-tractor truck (пасля-Horse Drawn Case #1 Portable Steam Engine with a tow hitch attached on the back, Garrett and Sons 4CD Traction Engine, [[Mack Senior|1912-1915 Mack Senior All-Steel Windshield Open Cab Single Axle Semi-Tractor Truck with doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Single Axle Semi-Tractor Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Fageol|1927-1929 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]]), і 1½-ton, 1.5-ton, 2-ton, and 3-ton school bus chassis (пасля-[[Mack Senior|1912-1915 Mack Senior Truck Chassis without a cab]], [[Mack AC|1917-1919 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]], [[Studebaker|Studebaker T & W series Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]]). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Studebaker|M-Series]] aze59siw0hsw4kgmfos2ox27f4c30o7 2679489 2679479 2026-07-18T19:02:16Z ~2026-38730-53 98799 /* */ 2679489 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Studebaker M-Series» | выява = [[Файл:Studebaker M5 (JDR photo).jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Studebaker]]» | гады = 1938-1949 | падобныя = '''M-Series ½-Ton Pickup Truck:'''<br/>[[1941 Ford#1941|Ford V8 ½-Ton Pickup (11C)]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 ½-Ton Pickup]]<br/>[[Willys Americar|1941 Willys Americar Pickup Truck]]/[[Willys Americar|1942 Willys Americar Pickup Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge Pickup Truck]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet ½-Ton Pickup Truck]]<br>[[International K & KB series|International Harvester K-1 Pickup Truck]]<br/>'''M-Series ½-Ton Chassis With Cab:'''<br/> [[1941 Ford#1941|Ford V8 ½-Ton Chassis with Cab (11C)]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 ½-Ton Chassis With Cab]]<br/>[[Willys Americar|1941 Willys Americar ½-Ton Chassis With Cab]]/[[Willys Americar|1942 Willys Americar ½-Ton Chassis With Cab]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge ½-Ton Chassis With Cab]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet ½-Ton Chassis With Cab]]<br>[[International K & KB series|International Harvester K-1 ½-Ton Chassis With Cab]]<br/>'''M-Series 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Speed Wagon 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br/>[[International K & KB series|International Harvester K-3 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br/>'''M-Series Express Pickup Truck:'''<br/>[[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton Express Bed Pickup]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton Express Bed Pickup]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge Express Bed Pickup Truck]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Express Bed Pickup Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo D-19 Speed Wagon Pickup Truck]]<br>[[International K & KB series|International Harvester K-2/K-3 Express Bed Pickup Truck]]<br/>'''M-Series 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck:'''<br/>[[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-4 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-5 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br>'''M-Series Dual Drive Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Chassis Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[Studebaker M-Series|1941-1947 Studebaker M-16 Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>'''M-Series 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel School Bus Chassis:'''<br/>[[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[International K & KB series|1942-1947 International Harvester K-4 School Bus Chassis]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-5 Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Speed Wagon Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br>'''M-Series 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-5 Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>'''M-Series Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Conventional Cab Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Tandem Axle Semi-Tractor Truck]] | папярэднік = [[Studebaker Coupe Express]] | наступнік = [[Studebaker 2R/3R]] }} '''Studebaker M-series''' — гэта серыя пікапаў, распрацаваная ў канцы 1930-х гадоў карпарацыяй [[Studebaker]], Паўтонная серыя M даступная ў выглядзе пікапа (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Durant Motors|1925 Star 2-Door Closed Cab Pickup Truck]], [[Dodge|1926 Graham Brothers Truck with Open Express Body]], [[Citroën Type B14|1927-1928 Citroën Model B14 Closed Cab Camionette Pick-up Truck]], [[Willys Whippet|1930-1931 Willys C-113 2-Door Closed Cab Pickup Truck]], [[Hudson Terraplane|1933 Hudson Terraplane Pickup Truck]], [[Hudson Terraplane|1934 Hudson Terraplane Pickup Truck]], [[Studebaker Coupe Express|1937 Studebaker J5 Coupe Express]], [[Studebaker Coupe Express|1938 Studebaker Coupe Express]], і [[Studebaker Coupe Express|1939 Studebaker L5 Coupe Express]]), 1½-ton, 1.5-ton, 2-ton, and 3-ton dual rear wheel single-axle rigid truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Closed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Closed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Cab Truck]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Cab Truck]]), 1½-ton, 1.5-ton, 2-ton, and 3-ton dual rear wheel single-axle semi-tractor truck (пасля-Horse Drawn Case #1 Portable Steam Engine with a tow hitch attached on the back, Garrett and Sons 4CD Traction Engine, [[Mack Senior|1912-1915 Mack Senior All-Steel Windshield Open Cab Single Axle Semi-Tractor Truck with doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Single Axle Semi-Tractor Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Fageol|1927-1929 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]]), 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Chassis Rigid Truck (пасля-[[Hendrickson Motor Truck Company|1926 Hendrickson Model SW Closed Cab Tandem Axle Chassis Rigid Truck]], [[Fageol|1927-1929 Fageol 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Autocar|1930-1932 Autocar Model GB 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Rigid Chassis Truck]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Rigid Chassis Truck]]), 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck (пасля-[[Hendrickson Motor Truck Company|1926 Hendrickson Model SW Enclosed Cab Tandem-Axle Semi-Tractor Truck]], [[Fageol|1927-1929 Fageol 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Semi-Tractor Truck]], [[Autocar|1930-1932 Autocar Model GB 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]), і 1½-ton, 1.5-ton, 2-ton, and 3-ton school bus chassis (пасля-[[Mack Senior|1912-1915 Mack Senior Truck Chassis without a cab]], [[Mack AC|1917-1919 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]], [[Studebaker|Studebaker T & W series Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]]). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Studebaker|M-Series]] 9slf5d7jqj1jdqg8pbj3zhimgfchjpn 2679512 2679489 2026-07-19T00:10:18Z ~2026-38730-53 98799 /* */ 2679512 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Studebaker M-Series» | выява = [[Файл:Studebaker M5 (JDR photo).jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Studebaker]]» | гады = 1938-1949 | падобныя = '''M-Series ½-Ton Pickup Truck:'''<br/>[[1941 Ford#1941|Ford V8 ½-Ton Pickup (11C)]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 ½-Ton Pickup]]<br/>[[Willys Americar|1941 Willys Americar Pickup Truck]]/[[Willys Americar|1942 Willys Americar Pickup Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge Pickup Truck]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet ½-Ton Pickup Truck]]<br>[[International K & KB series|International Harvester K-1 Pickup Truck]]<br/>'''M-Series ½-Ton Chassis With Cab:'''<br/> [[1941 Ford#1941|Ford V8 ½-Ton Chassis with Cab (11C)]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 ½-Ton Chassis With Cab]]<br/>[[Willys Americar|1941 Willys Americar ½-Ton Chassis With Cab]]/[[Willys Americar|1942 Willys Americar ½-Ton Chassis With Cab]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge ½-Ton Chassis With Cab]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet ½-Ton Chassis With Cab]]<br>[[International K & KB series|International Harvester K-1 ½-Ton Chassis With Cab]]<br/>'''M-Series 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Speed Wagon 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br/>[[International K & KB series|International Harvester K-3 3-Quarter Ton Single Rear Wheel Chassis With Cab]]<br/>'''M-Series Express Pickup Truck:'''<br/>[[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton Express Bed Pickup]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton Express Bed Pickup]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge Express Bed Pickup Truck]]<br>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Express Bed Pickup Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo D-19 Speed Wagon Pickup Truck]]<br>[[International K & KB series|International Harvester K-2/K-3 Express Bed Pickup Truck]]<br/>'''M-Series 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck:'''<br/>[[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-4 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-5 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]]<br>'''M-Series Dual Drive Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Chassis Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[Studebaker M-Series|1941-1947 Studebaker M-16 Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Tandem Axle Chassis Truck]]<br/>'''M-Series 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel School Bus Chassis:'''<br/>[[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[International K & KB series|1942-1947 International Harvester K-4 School Bus Chassis]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-5 Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Speed Wagon Dual Rear Wheel School Bus Chassis]]<br>'''M-Series 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1940-1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-5 Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>'''M-Series Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck:'''<br/> [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]/[[Ford Six and Eight|1942-1947 Ford V8 1½-Ton, 1.5-Ton, 2-Ton, and 3-Ton Conventional Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[REO Speed Wagon|1941-1947 Reo Model 25 Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge WF-32 Conventional Cab Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[Chevrolet AK Series|1941-1947 Chevrolet Heavy-Duty Conventional Cab Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]<br/>[[International K & KB series|1941-1947 International Harvester K-6/K-7/K-8 Conventional Cab Tandem Axle Semi-Tractor Truck]] | папярэднік = [[Studebaker Coupe Express]] | наступнік = [[Studebaker 2R/3R]] }} '''Studebaker M-series''' — гэта серыя пікапаў, распрацаваная ў канцы 1930-х гадоў карпарацыяй [[Studebaker]], Паўтонная серыя M даступная ў выглядзе пікапа (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Durant Motors|1925 Star 2-Door Closed Cab Pickup Truck]], [[Dodge|1926 Graham Brothers Truck with Open Express Body]], [[Citroën Type B14|1927-1928 Citroën Model B14 Closed Cab Camionette Pick-up Truck]], [[Willys Whippet|1930-1931 Willys C-113 2-Door Closed Cab Pickup Truck]], [[Hudson Terraplane|1933 Hudson Terraplane Pickup Truck]], [[Hudson Terraplane|1934 Hudson Terraplane Pickup Truck]], [[Studebaker Coupe Express|1937 Studebaker J5 Coupe Express]], [[Studebaker Coupe Express|1938 Studebaker Coupe Express]], і [[Studebaker Coupe Express|1939 Studebaker L5 Coupe Express]]), 1½-ton, 1.5-ton, 2-ton, and 3-ton dual rear wheel single-axle rigid truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Closed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Closed Cab Chassis Truck]], [[Fageol|1927 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[REO Speed Wagon|1928-1929 REO Speedwagon 3-Ton 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Rigid Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]]), 1½-ton, 1.5-ton, 2-ton, and 3-ton dual rear wheel single-axle semi-tractor truck (пасля-Horse Drawn Case #1 Portable Steam Engine with a tow hitch attached on the back, Garrett and Sons 4CD Traction Engine, [[Mack Senior|1912-1915 Mack Senior All-Steel Windshield Open Cab Single Axle Semi-Tractor Truck with doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Single Axle Semi-Tractor Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Fageol|1927-1929 Fageol Flyer Model 130 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|1930-1931 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel 4x2 Semi-Tractor Truck]]), 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Chassis Rigid Truck (пасля-[[Hendrickson Motor Truck Company|1926 Hendrickson Model SW Closed Cab Tandem Axle Chassis Rigid Truck]], [[Fageol|1927-1929 Fageol 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Autocar|1930-1932 Autocar Model GB 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Rigid Chassis Truck]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Rigid Chassis Truck]]), 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck (пасля-[[Hendrickson Motor Truck Company|1926 Hendrickson Model SW Enclosed Cab Tandem-Axle Semi-Tractor Truck]], [[Fageol|1927-1929 Fageol 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Semi-Tractor Truck]], [[Autocar|1930-1932 Autocar Model GB 2-Door All-Steel Enclosed Cab Tandem-Axle Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|1932-1934 Studebaker Model S 2-Door All-Steel Enclosed Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]], [[Studebaker|Studebaker T & W series 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 2-Door Standard Cab Dual Drive Tandem Axle Semi-Tractor Truck]]), і 1½-ton, 1.5-ton, 2-ton, and 3-ton school bus chassis (пасля-[[Mack Senior|1912-1915 Mack Senior Truck Chassis without a cab]], [[Mack AC|1917-1919 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 4x2 School Bus Chassis]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]], [[Studebaker|Studebaker T & W series Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]], і [[Studebaker K-series|Studebaker K-30 Dual Rear Wheel 4x2 School Bus Chassis]]). [[Катэгорыя:Аўтамабілі Studebaker|M-Series]] bdanbqax6ybdghvpkygn37e5qc1a5u5 0 303206 2679516 2026-07-19T01:56:26Z ~2026-38730-53 98799 /* */ 2679516 wikitext text/x-wiki ==1955== ==1956== [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford]] nrvo6omyua1iwglusvhvr263rkqxon0