Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 2781 2687968 2687882 2026-09-01T15:46:42Z ~2026-47565-35 99845 /* Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 2687968 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Літва|Літвой}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна2 | СУП ППЗ = 161,454 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Lithuania)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 55 995 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 87,981 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2025 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 30 514 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = | Лацінка=Letuva |Выява=EU-Lithuania.svg }} '''Летува́''', '''Летуві́ская Рэспу́бліка''' ({{мова-lt|Lietuvos Respublika|скарочана}}) — [[нацыянальная дзяржава]] [[летувісы|летувісаў]] у [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропе]], найбольшая з трох [[Краіны Балтыі|балтыйскіх краінаў]]. Мяжуе зь [[Беларусь]]сю на ўсходзе (724 км), з [[Польшча]]й на поўдні (110 км), з [[Расея|расейскай]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]] на паўднёвым захадзе (303 км) і з [[Латвія]]й на поўначы (працягласьць граніцы 610 км). На захадзе амываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] (даўжыня ўзьбярэжжа складае 99 км). Колькасьць насельніцтва краіны на 2016 год — 2 862 786 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20170228081633/https://osp.stat.gov.lt/en/home Official Statistics Portal]</ref>. Сталіца і найбольшае [[Горад|места]] — [[Вільня]], у 1919—1939 гадох сталіцай была [[Коўна]]. Больш за 85% грамадзянаў этнічныя летувісы. Дзяржаўная мова — [[Летувіская мова|летувіская]]. Сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. == Назва == Летува<ref>[http://slounik.org/pbs/l15_12 Litwa ж. Літва, Летува] // Польска-беларускі слоўнік / Słownik polsko-białoruski. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. {{ISBN|985-11-0307-1}}. — С. 865.</ref> — [[Летувіская мова|летувіская]] форма назвы [[Літва старажытная|Літва]]<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>, афіцыйна ўзятая [[Летувісы|летувісамі]] для сваёй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] па [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]<ref name="Arlou-2012-32">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 32.</ref>. Шэраг гісторыкаў і мовазнаўцаў ([[Ян Станкевіч]]<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы з гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мінск)}}, 2003. С. 633—634.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 5.</ref>, [[Мікола Ермаловіч]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ermalovich/Мікола_Ермаловіч._Успаміны,_творы,_фотаматэрыялы.html Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі: Зборнік дакументаў і матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы]. — {{Менск (Мн.)}}, 2007. — 360 с.</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref>[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Тэрміны «Літва» і «Летува» ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі // [[Гістарычны Альманах]]. Том 9, 2004.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10—12.</ref>, [[Генадзь Сагановіч]]<ref>[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 237.</ref>, [[Ніна Баршчэўская]]<ref>[[Ніна Баршчэўская|Баршчэўская Н.]] Уплыў суседніх народаў на зьмену дзяржаўнага назову Беларусі ў ацэнцы беларускіх вучоных у дыяспары [https://web.archive.org/web/20210624204204/http://kamunikat.org/7942.html 1—4], [https://web.archive.org/web/20210624205558/http://kamunikat.org/7943.html 5—8] // Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6). — Warszawa, 2007. S. 50—66.</ref>, [[Эдвард Зайкоўскі]]<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [https://web.archive.org/web/20111119082534/http://arche.by/by/page/science/7463 Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>, [[Тымаці Снайдэр]]<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 50, 81.</ref>, [[Эндру Ўілсан]]{{зноска|Wilson|2012|Wilson|21–22}}, [[Норман Дэвіс]]<ref>[[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}.</ref>, [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]]<ref name="Arlou-2012-33">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 33.</ref>, [[Зьміцер Санько]]<ref name="Sanko">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>, [[Анатоль Астапенка]]<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114, 140.</ref> ды іншыя<ref>Іваноў У. Моўная няўпэўненасьць і каляніялісцкія гіпэркарэктныя формы ў сучаснай беларускай мове: сацыялінгвістычны аналіз // Acta Albaruthenica. Вып. 24, 2024. С. 103—104.</ref><ref>Іваноў У. Забытая краёўка: ідэйны і творчы шлях Алены Цэпрынскай (каля 1880 — каля 1930) // Homo Historicus 2024. — Варшава, 2024. С. 74.</ref><ref>Квяткоўскі М. Я. Самавызначэнне беларускамоўнага насельніцтва Горадзеншчыны і ваколіц у мінулых стагоддзях і Сакольшчыны ў сучаснасці // Acta Albaruthenica. Вып. 25, 2025. С. 104, 106.</ref>) зьвяртаюць увагу на аб’ектыўную патрэбу тэрміналягічнага адрозьненьня гістарычнай Літвы і сучаснай Летувы. З 1990-х гадоў летувісы выступаюць супраць ужываньня саманазвы ўласнай дзяржавы ў іншых мовах (хоць у выпадку іншых уласных імёнаў, зьвязаных зь Вялікім Княствам Літоўскім, яны ў тэкстах на іншых мовах, наадварот, выкарыстоўваюць летувіскія формы<ref name="Arlou-2012-349"/>), тым часам гэтая тэрміналёгія мае даўнюю традыцыю ў самой Летуве. Напрыклад, у 1928 годзе для шматлікай супольнасьці расейскіх [[стараверы|старавераў]], што жылі ў Летувіскай рэспубліцы, на заказ урадоўцаў зрабілі афіцыйны [[Расейская мова|расейскі]] пераклад [[Гімн Летувы|дзяржаўнага гімну]], які пачынаўся словамі: {{мова-ru|«Летува, отчизна наша…»|скарочана}}<ref name="Arlou-2012-33"/> (увогуле, назва «Летува» — {{мова-ru|«Маленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} — ужывалася ў перакладзе летувіскай песьні яшчэ ў трэцім томе выданьня «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Живописная Россия||ru|Живописная Россия}}», які выйшаў з друку ў 1882 годзе<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб., М., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=D4U1AQAAMAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 41].</ref>{{Заўвага|Першы варыянт гэтай песьні з словамі {{мова-ru|«Миленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} надрукавалі яшчэ ў выданьні Віленскага губэрнскага статыстычнага камітэту Расейскай імпэрыі (1854 год), назву якога прадублявалі па-летувіску з подпісам {{мова-ru|«Перевод заглавия по-литовски»|скарочана}}<ref>Черты из истории и жизни литовского народа = Iszrynkimai isz giwenima ir apraszimo letuwiu / составлены, с разрешения начальства, Виленским губернским статистическим комитетом. — Вильно, 1854. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=o39DAAAAYAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 129].</ref>}}, а назву краіны «Літува», народу «літувы» або «літувя» з вытворным прыметнікам «літуўскі» яшчэ ў 1850 годзе ўжываў летувіскі аўтар Даніла ў часопісе Міністэрства народнай асьветы<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F#v=snippet&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F&f=false С. 147—150, 153, 155].</ref>). У 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход [[Віленшчына|Віленшчыны]] зь [[Вільня]]й да заходнебеларускага абшару, у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на [[Жамойць]] — разам зь зьменай [[Герб Летувы|дзяржаўнага гербу]] (варыянту [[Пагоня|Пагоні]]) на жамойцкага [[Мядзьведзь (герб)|Мядзьведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. Назва Летува пасьлядоўна ўжываецца па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнай моўнай норме]] [[Беларуская дыяспара|Беларускай дыяспары]]<ref name="Harbacki">[[Уладзіслаў Гарбацкі|Гарбацкі Ў.]] [https://web.archive.org/web/20210607194351/https://gazeta.arche.by/article/349.html?fbclid=IwAR3445HhnFkRqQDlskrDODnITESaPQzy7EGGDNG2E9-L3fkmefK4sPg83PU У тарашкевіцы не абыйсьціся бяз слова «Летува»], [[ARCHE Пачатак|ARCHE]]: электронная газэта, 9 сакавіка 2020 г.</ref> — у адрозьненьне ад [[наркамаўка|наркамаўкі]], дзе савецкія ўлады дазволілі толькі варыянт «Літва». Напрыклад, у тэкстах [[Аляксандар Надсан|Аляксандра Надсана]] сустракаецца пераважна Летува, летувіскі, летувіс (а ў размове таксама жмудзін, Жмудзь). У 1960—1970-я гады ў часопісе «[[Божым шляхам (1947)|Божым шляхам]]» у многіх тэкстах ужываліся словы Летува, летувіскі (у [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]]). Тое ж назіралася ў мове беларускага друку Паўночнай Амэрыкі: у тэкстах [[Сяргей Хмара|Сяргея Хмары]] ўжываецца Летува ў апісаньні праекту летувіскай дзяржаўнасьці з сталіцай сьпярша ў Коўне, потым у Вільні. Газэта беларусаў [[ЗША]] «[[Беларус (газэта)|Беларус]]» ўжывае выняткова Летува. Словы Летува, летувіс і летувіскі фіксуюцца ў неапублікаваным «Беларуска-францускім слоўніку» Льва Гарошкі<ref name="Sanko"/>. Як адзначаецца ў энцыкляпэдычным даведніку «Народная культура Беларусі» (пад рэдакцыяй доктара гістарычны навук [[Віктар Цітоў|Віктара Цітова]]), які выйшаў у 2002 годзе ў выдавецтве [[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]: «''Сучасныя Л. называюць сваю краіну Летувой, а сябе — летувісамі, і гэтыя назвы зьяўляюцца больш дакладнымі і гістарычна апраўданымі, чым „Літва“ і „[[Ліцьвіны|літоўцы]]“, якія на працягу некалькіх вякоў ужываліся ў адносінах да Беларусі''»<ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>. Праўнік [[Кірыл Касьцян]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўжыванне тэрміну Летува ў беларускай гістарычнай навуцы мае ня толькі лягічнае абгрунтаваньне, але і адпавядае эўрапейскаму досьведу датычна асэнсаваньня спадчыны шматэтнічных данацыянальных дзяржаўных фармаваньняў. Найяскравейшым прыкладам ёсьць шматнацыянальная дзяржаўная фармацыя ў цэнтры Эўропы — [[Каралеўства Вугоршчына|Вугорскае каралеўства]] (''Regnum Hungariae'') як асобна, так і як частка [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] (''Österreichisch-Ungarische Monarchie''). Хоць самі [[вугорцы]] называюць сябе мадзярамі (адзіночны лік ''magyar'', множны лік ''magyarok''), а [[Вугоршчына|сваю краіну]] — ''Magyarország'' незалежна ад гістарычнага кантэксту, назва гістарычнай Вугоршчыны ў мовах розных [[славяне|славянскіх]] народаў, якія калісьці мелі дачыненьне да гэтай фармацыі, адрозьніваецца ад назвы нацыянальнай дзяржавы вугорскага народу, якая існуе на частцы тэрыторыі былой шматнацыянальнай краіны (напрыклад, [[Чэская мова|чэскае]] ''Uhersko'' датычна гістарычнай Вугоршчыны, але ''Maďarsko'' датычна сучаснай)<ref>Касцян К. [https://litviny.blogspot.com/2013/06/blog-post.html Беларусь і Летува: у пошуках гістарычнага кампрамісу ў спадчыне ВКЛ] // Крывія. № 34—35, 2014. С. 25—26.</ref>. == Вялікае Княства Літоўскае і сучасная Летува == === У дзяржаўнай палітыцы === У Прэамбуле Канстытуцыі Летувы падкрэсьліваецца, што менавіта [[летувісы|летувіскі народ]] ''«шмат вякоў таму стварыў Летувіскую дзяржаву»'' і што ''«яго (народу) праўны фундамэнт грунтуецца на (сярэднявечных) Літоўскіх Статутах»'', а ў артыкуле 17 сьцьвярджаецца, што ''«сталіцай Летувіскай дзяржавы ёсьць места [[Вільня]] — шматвекавая гістарычная сталіца Летувы»''<ref>[http://www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Constitution.htm Ангельскі пераклад Канстытуцыі Летувіскай Рэспублікі, даступны на афіцыйным сайце Сойму ЛР]</ref>. Усе гэтыя палажэньні грунтуюцца на ''«гістарычных правах»'', а ў цэнтры ўсёй канцэпцыі знаходзіцца паняцьце народ ({{мова-lt|tauta|скарочана}}). Такім парадкам, на падставе ''«гістарычных правоў летувіскага народу»'' сучасная Летувіская дзяржава прэзэнтуе сябе ў якасьці адзінай праваспадкаемцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а сучасных летувісаў народам, цалкам тоесным [[ліцьвіны|ліцьвінам]] Вялікага Княства Літоўскага<ref>Kaścian K. Die Litauische Verfassung und die Auslegung des Begriffs «Volk» in historischer Perspektive // Osteuropa-Recht. Nr. 5, 2008, S. 290—297 (291—292).</ref>. Больш таго, аналіз гэтых палажэньняў Канстытуцыі дазваляе сказаць, што афіцыйнымі ўладамі Летувы Вялікае Княства Літоўскае разглядаецца як летувіская нацыянальная дзяржава<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Зьвяртаючыся, аднак, да значэньня слова народ (tauta) у летувіскай мове і вылучыўшы такім парадкам тры ключавыя словы дзеля аналізу адпаведнасьці паміж літоўскай нацыяй Вялікага Княства Літоўскага і летувіскай нацыяй Летувіскай Рэспублікі — тэрыторыя, мова і культура — можна прыйсьці да высновы, што тлумачэньне гістарычнай ролі летувіскага народу, якое прапануе Канстытуцыя Летувіскай Рэспублікі, ёсьць больш чым спрэчным, а летувіская нацыя не эквівалентная літоўскай нацыі ў аніводным з гэтых трох кампанэнтаў. З гэтай прычыны нельга казаць пра дзяржавастваральную ролю і дамінантнае становішча балтыйскай летувіскай меншасьці ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Kascian-2009"/>. У той жа час этнічная група, зь якой сфармавалася сучасная летувіская нацыя, была адной з складовых частак шматэтнічнага ВКЛ, таму летувісы маюць неад’емнае права на пэўную частку спадчыны гэтай дзяржавы. === У летувіскай гістарыяграфіі === Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў сусьветнай гістарыяграфіі замацавалася «летувісацэнтрычная» канцэпцыя разгляду гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Такая сытуацыя склалася на падставе шматлікіх публікацыяў летувіскіх гісторыкаў у замежных акадэмічных крыніцах яшчэ за савецкім часам. З прычыны браку крытычнага гледзішча (беларускую гістарыяграфію [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Наступствы|савецкія ўлады цалкам вынішчылі яшчэ ў 1930-я гады]], а яе аднаўленьне адбылося толькі да пачатку 1990-х гадоў) сусьветная навуковая супольнасьць паступова пачала ўспрымаць нічым не падмацаваныя гіпотэзы гэтых аўтараў як «бясспрэчныя факты»<ref name="ak">[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г.</ref>, тым часам некаторыя летувіскія гісторыкі ня грэбавалі нават наўмыснымі падтасоўкамі і фальсыфікацыямі<ref name="Kascian-2009"/><ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]] [http://kamunikat.org/download.php?item=6121.html&pubref=6109 Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004.</ref>. Увогуле, у межах інтэрнацыянальнага [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] толькі ў Летуве з дазволу Масквы побач з камуністычнай існавала нацыяналістычная ідэалёгія, заснаваная на гістарычных мітах (у савецкай гістарыяграфіі спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам<ref name="Arlou-2005">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>), — рэч парадаксальная і абсалютна немагчымая ў іншых рэспубліках<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе такі падыход усяляк прапагандаваўся і абгрунтоўваўся. Да прыкладу, у кнігу «Lietuvos piles» ({{мова-be|Летувіскія замкі|скарочана}}) улучылі [[Наваградзкі замак|Наваградзкі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Полацкія замкі|Полацкі]] і дзясяткі іншых беларускіх замкаў. Таксама рабіліся спробы залічыць у лік выдатных дзеячоў летувіскай культуры [[Францішак Скарына|Францішка Скарыну]]<ref name="Arlou-2005"/>. З аднаўленьнем дзяржаўнай незалежнасьці на старонках летувіскіх школьных падручнікаў працягваюць прапагандавацца сьцьверджаньні, што Вялікае Княства Літоўскае было летувіскай дзяржавай, кіроўная дынастыя [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] — летувісамі, што ядро земляў ВКЛ знаходзілася на летувіскіх землях, а сталіца ВКЛ Вільня стаіць у цэнтры тых земляў. Паводле аўтараў летувіскіх падручнікаў «заваяваныя славянскія землі» былі толькі анэксамі (дадаткам), якімі кіравалі прадстаўнікі летувіскай княжай дынастыі. Сваім парадкам [[беларусы]] разглядаюцца ў гэтых выданьнях як бясспрэчная [[нацыянальная меншасьць]], чые здабыткі (у хоць-якой галіне чалавечай дзейнасьці) мала паўплывалі на разьвіцьцё летувіскай нацыі і дзяржавы. Беларускія населеныя пункты згадваюцца аўтарамі звычайна ў выпадку асьвятленьня падзеяў той або іншай вайны<ref>Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001.</ref>. На думку шэрагу беларускіх гісторыкаў, у сучаснай Летуве ''«гістарычная навука — частка дзяржаўнай ідэалёгіі»'', таму пры падтрымцы Летувіскай дзяржавы тамтэйшыя гісторыкі маюць шырокія магчымасьці ў прасоўваньні сваіх канцэпцыяў навонкі<ref name="Kascian-2009"/><ref name="ak"/>. Як зазначае летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]], на 2023 год «''летувісы лічаць, што ў беларусаў не было дзяржаўнасьці''». Паводле актуальных летувіскіх школьных падручнікаў, «''беларусы — шэрая маса, якую летувісы заваявалі ў сярэднія вякі''». Апроч таго, Камунтавічус адзначае, што да сёньняшняга часу няма ніводнай кнігі беларускага гісторыка, якая б была перакладзеная на летувіскую мову. Паводле Камунтавічуса, «''у адрознасьць ад летувісаў, чыя ідэнтычнасьць будуецца ў апазыцыі да іншых (для іх амаль усе суседнія народы — ворагі), беларусы імкнуцца з усімі жыць у згодзе''»<ref>Антось Жупран, [https://nashaniva.com/323307 «Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове], [[Наша Ніва]], 6 жніўня 2023 г.</ref>. Таксама ён падкрэсьлівае: «''гэта прыніжэньне беларусаў — скарачаць іх гісторыю і сьцьвярджаць, што вось яны толькі нядаўна зьявіліся, а мы тут жылі спрадвеку''» і што такое скарачэньне гісторыі Беларусі ёсьць [[Русіфікацыя Беларусі|актуальным для расейцаў]], каб сьцьвярджаць, што да таго, як зьявіліся Беларусь і беларусы, усе былі адзінымі — русінамі, рускімі, былі часткай Расеі<ref>[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32392665.html Літоўскі гісторык Русьціс Камунтавічус: Нельга напісаць сумесную гісторыю, якая задаволіць і літоўцаў, і беларусаў], [[Радыё Свабода]], 3 траўня 2023 г.</ref>. З пачатку спробаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|аднаўленьня беларускай дзяржаўнасьці]] ў XX стагодзьдзі, у беларускай гістарыяграфіі робяцца спробы аспрэчаньня летувіскіх замахаў на спадчыну [[Вялікае Княства Літоўскае|старадаўняй літоўскай дзяржавы]]. Адным зь першых дасьледнікаў, які аспрэчыў згаданыя замахі, быў [[Язэп Лёсік]], які адназначна вызначаў спадкаемнасьць [[Беларусь]]сю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і крытыкаваў замахі на згаданую спадкаемнасьць з боку Летувы, што знайшло адлюстраваньне ў артыкуле «Літва — Беларусь: гістарычныя выведы», выдадзеным у 1921 годзе ў пачатку [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў [[БССР]]<ref>Лёсік Я. Літва — Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. № 2, 1921. С. 12—22.</ref><ref>Літва — Беларусь: гістарычныя выведы / Язэп Лёсік; [прадмова З. Санько; пасляслоўе А. Жлуткі]. — {{Менск (Мн.)}}: Тэхналогія, 2016. — 33, [2] с. — {{ISBN|978-985-458-266-5}}.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Летувы}} === Старажытнасьць === [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] Зьяўленьне на тэрыторыі Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну кайназойскай эры (10—8 тыс. год да н. э.). Амаль да XVIII тысячагодзьдзя да н. э. тут панавала культура эпіпалеаліту. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у. [[Нэаліт]] пачаўся тут пазьней за час свайго сканчэньня на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). Бронзавыя вырабы зьявіліся на тэрыторыі Летувы ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. [[Жалезны век]] на Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць згадкі пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі з [[замак|гарадамі]] славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны зьмянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабынямі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[ваеннапалонны]]я. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў зваліся ''вайдэлотамі'', былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабынямі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-гарадоў. У другой палове XIII ст. у крыніцах згадваюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Яшчэ ў XII ст. з заснаваньнем факторыі [[любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]] пачалася нямецкая ваенная экспансія на тэрыторыю сучасных Латвіі й Летувы. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная перамога жамойцкіх войскаў над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], у выніку чаго нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] уласных імёнаў і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. === Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага === [[Файл:VKL-1462-ru.png|міні|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне большасьці зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе сыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага мае повязі зь імем [[Міндоўг]]а, які 6 ліпеня 1253 году каранаваўся ў [[Наваградак|Наваградку]]. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, а ў 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і [[Жамойць|Жамойці]] (гэта было пацьвярджэньне, Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Аднак жамойты паднялі паўстаньне, 13 ліпеня 1260 году адбылася [[бітва на Дурбэ]], у якой загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ папа [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандар IV]] арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі іх пры Лелвардэ. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойць пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэна. Пад націскам [[Транята|Траняты]] Міндоўг задаволіў гэтую просьбу. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382 годзе, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў гэтыя землі лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне большай часткі Жамойці да Вялікага Княства адбылося толькі па [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства й біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|140пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009"/>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} === Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім === {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы стала падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. === У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыі сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} === Першая Летувіская Рэспубліка === [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|міні|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада або [[Летувіская Тарыба]] ({{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) абвясьціла незалежнасьць Летувы<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/> згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгустынас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк і такім парадкам запачаткаваў летувіскае войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі, якія 22 сьнежня 1918 году прызналі ўрад [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|140пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. ==== Дыскусіі пра дзяржаўны герб ==== [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|140пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. ==== У савецкай зоне ўзьдзеяньня ==== Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref name="Arlou-2005"/>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. === Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка === {{Асноўны артыкул|Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|міні|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} ==== Летувізацыя Віленшчыны ==== {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. === Летувіская Рэспубліка === Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм на чале зь [[Вітаўтас Ландсбергіс|Вітаўтасам Ландсбергісам]] абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР — першай з савецкіх рэспублік. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. 29 сакавіка 2004 году Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 траўня 2004 году — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Летувы}} Летува — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. [[Сьпіс прэзыдэнтаў Летувы|Прэзыдэнт]] абіраецца [[простыя выбары|простымі выбарамі]] на пяцігадовы тэрмін. Ён вызначае асноўныя кірункі замежнай палітыкі, лічыцца галоўнакамандуючым летувіскага войска. Прэзыдэнт вылучае парлямэнту на зацьверджаньне кандыдатуру [[Прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]], а потым паводле рэкамэндацыі апошняга — кандыдатуры сябраў [[Урад]]у, таксама як і шэраг іншых найвышэйшых дзяржаўных урадоўцаў і судзьдзяў [[Канстытуцыйны Суд|Канстытуцыйнага Суду]] ({{мова-lt|Konstitucinis Teismas|скарочана}}). Аднапалатны летувіскі [[парлямэнт]] — [[Летувіскі Сойм|Сойм]] — налічвае 141 дэпутата, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Крыху больш за палову дэпутатаў абіраюцца на аднамандатных акругах (71), а іншая частка (70) — паводле партыйных сьпісаў. Бар’ер праходжаньня ў Сойм для партыі роўны 5%. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы}} {{Image label begin|image=Apskritis of Lithuania.png|width={{{width|400}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-215.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Marijampole County COA.png|20px]]'''''<small>[[Мар’ямпальскі павет|Мар’ямпальскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-200.0|y=-250.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Alytus County COA.png|20px]] '''''<small>[[Аліцкі павет|Аліцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-330.0|y=-272.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Беларусь]]'''}} {{Метка выявы|x=-180.0|y=-160.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LTU Kauno apskritis COA.svg|20px]] '''''<small>[[Ковенскі павет|Ковенскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-90.0|y=-140.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg tauroski COA.png|20px]] '''''<small>[[Таўроскі павет|Таўроскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-100.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Telsiai County COA.png|20px]] '''''<small>[[Цельшыцкі павет|Цельшыцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-30.0|y=-100.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg kłajpedzki COA.svg|20px]] '''''<small>[[Клайпедзкі павет|Клайпедзкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-70.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Расея]]'''}} {{Метка выявы|x=-255.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Vilnius County COA.png|20px]] '''''<small>[[Віленскі павет|Віленскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg szawelski COA.PNG|20px]] '''''<small>[[Шавельскі павет|Шавельскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-230.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Panevezys County COA.png|20px]] '''''<small>[[Панявескі павет|Панявескі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-300.0|y=-120.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Utena County COA.png|20px]] '''''<small>[[Уцянскі павет|Уцянскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-1.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Латвія]]'''}} {{Метка выявы|x=-120.0|y=-270.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Польшча]]'''}} {{Image label end}} Летува складаецца зь 10 паветаў ({{мова-lt|apskritys|скарочана}}), якія называюцца адпаведна з сваёй сталіцай: # [[Аліта]] # [[Коўна]] # [[Клайпеда]] # [[Мар’ямпаль]] # [[Панявеж]] # [[Шаўлі]] # [[Таўрогі]] # [[Цельшы]] # [[Уцяна]] # [[Вільня]] Паветы падзяляюцца на акругі. Некаторыя буйныя гарады ўтвараюць самастойныя адміністрацыйныя адзінкі. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Летувы}} [[Файл:LietuvaPhysicalMap-lessdetail (lang-be).svg|міні|Фізычная мапа Летувы]] Летува афіцыйна падзяляецца на 4 рэгіёны, абвешчаныя гістарычнымі і адрознымі сваімі традыцыямі, дыялектамі і ляндшафтам: [[Аўкштота]] ({{мова-lt|Aukštaitija|скарочана}}), [[Жамойць]] ({{мова-lt|Žemaitija|скарочана}}), [[Сувалкія]] ({{мова-lt|Suvalkija|скарочана}}) і [[Дзукія]] ({{мова-lt|Dzukija|скарочана}}). Пяты рэгіён — «[[Малая Летува]]» ({{мова-lt|Mažoji Lietuva|скарочана}}) да 1918 належаў да [[Усходняя Прусія|Ўсходняй Прусіі]]. Тут Летува пясковымі пляжамі і дзюнамі мяжуе з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Далей на ўсход цягнецца ўзгорысты марэнны ляндшафт. Віленшчына багатая грудамі і азёрамі. Бліжэй да польскай мяжы знаходзіцца рэгіён Сувалкія. Разам з раўнінай між Панявежай і Коўнам гэты раён найбольш актыўна выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы. На ўсход ад Сувалкіі, на беларускай мяжы знаходзіцца лясная Дзукія. Там, ля [[Друскенікі|Друскенікаў]] пачынаецца летувіскі адцінак [[Нёман]]у ({{мова-lt|Nemunas|скарочана}}). Нёман ёсьць найбольш працяглай ракой у Летуве — у межах краіны ягоная даўжыня складае 475 км, а апошнія 200 км ракі ўтвараюць натуральную мяжу з [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Пры мястэчку Руснэ Нёман упадае ў Балтыйскае мора. З паўднёвага захаду на паўночны ўсход у Паўднёвай і Ўсходняй Летуве распрасьціраецца [[Балтыйская града]], якая ў межах краіны складаецца з Судуўскага, Дзуцкага і Аўкштайцкага ўзвышшаў (дасягаюць вышыні 250—280 м). З паўднёвага боку да Летувіскай дугі Балтыйскай грады далучаецца Паўднёва-Ўсходняя пясковая раўніна. З усходу тэрыторыю краіны займаюць часткі [[Сьвянцянскія грады|Сьвянцянска-Нарачанскага]] і [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскага ўзвышшаў]], на апошнім разьмяшчаецца адзін з найвышэйшых пунктаў краіны — гара Язэпава (293,6 м). На захадзе разьмяшчаецца выспавае [[Жамойцкае ўзвышша]] з найвышэйшым пунктам гарой Мядвегаліс (234 м). Уздоўж Балтыйскага мора распрасьціраецца Прыморская раўніна — нізіна шырынёй 15—20 км. На поўдні гэтай нізіны — дэльта Нёмана. На астатняй тэрыторыі паміж Балтыйскай градой і Жамойцкім узвышшам расьсьцілаюцца плоскія ці крыху хвалістыя нізіны — Сярэднелетувіская, Зэмгальская і інш. Галоўным чыньнікам ва ўтварэньні рэльефу краіны быў ледавік. Летува разьмяшчаецца на Рускай пліце Ўсходне-Эўрапейскай плятформы. Крышталічны фундамэнт залягае глыбока (ад 300 да 2000 м ніжэй за ўзровень мора). З карысных выкапняў ёсьць вапнякі, [[даляміт]]ы, [[гліна|гліны]], [[крэйда]]. Таксама нетры Летувы маюць пласты мінэральных водаў. === Клімат === Клімат Летувы пераходны — ад марскога да кантынэнтальнага. Сярэдняя гадавая тэмпэратура складае +6,1&nbsp;°C. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −4,9&nbsp;°C (ад −2,8&nbsp;°C на ўзьбярэжжы да −6,5&nbsp;°C на паўночным усходзе). Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +17,2&nbsp;°C (у межах краіны адрозьніваецца меней, чым на 2&nbsp;°C). {| width=90% align="center" border=1 cellpadding="3" style="border-collapse: collapse; font-size:95%; text-align: center;" |----- | height="25" colspan="13" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">'''Тэмпэратурныя рэкорды па месяцох (°C)'''<ref>[http://www.meteo.lt/ meteo.lt]</ref></div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Месяц</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Студзень|Сту]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Люты|Лют]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сакавік|Сак]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Красавік|Кра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Травень|Тра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Чэрвень|Чэр]]</div> | width="52" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Ліпень|Ліп]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Жнівень|Жні]]</div> | width="51" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Верасень|Вер]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Кастрычнік|Кас]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Лістапад|Ліс]]</div> | width="64" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сьнежань|Сьн]]</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найвышэйшая тэмп.</div> | width="55" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+12,6 </div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+16,5</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+21,8</div> | width="55" bgcolor="FC5425" | <div align="center">+28,8</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+34</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+35</div> | width="52" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+37,5</div> | width="55" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+36</div> | width="51" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+32</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+26</div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+18</div> | width="64" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+15,6</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найніжэйшая тэмп.</div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-40,5</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-42,9</span></div> | bgcolor="2467B4" | <div align="center"><span style="color:white;">-37,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23,0</span></div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-6,8</span></div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,8</div> | bgcolor="FEFFB9" | <div align="center">+0,9</div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,9</div> | bgcolor="B2D5F4" | <div align="center">-6,3</div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-19,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-34</span></div> |} Гадавая колькасьць ападкаў складае 540 мм на Сярэднелетувіскай нізіне і 930 мм на паўднёва-заходніх схілах Жамойцкага ўзвышша. Найбольшая колькасьць ападкаў прыпадае на жнівень, найменшая — на кастрычнік. Да галоўных асаблівасьцяў клімату Летувы адносяць шмат атмасфэрных ападкаў і перавагу адносна цёплага надвор’я. Наяўнасьць вялікай колькасьці атмасфэрных ападкаў, а таксама наяўнасьць блізкіх да паверхні водных пластоў стварылі ўмовы для разьвіцьця густой сеткі рэк. У Летуве налічваюць 722 ракі даўжынёю больш за 10 км і агульнай працягласьцю 27 500 км, 71,5% рэк належаць да басэйну Нёмана. Рэкі Летувы сілкуюцца дажджавымі, талымі ды грунтовымі водамі. У сярэднім каля трох месяцаў рэкі пакрытыя льдом. На тэрыторыі Летувы больш за 2500 азёраў плошчай больш за 0,1 км² кожнае і 1000—1500 дробных азёраў. Самыя буйныя азёры — Друкшай, Дзіснай, найбольш глыбокае — Таўрангас (60,5 м). У Летуве налічваюць 40 тысячаў тарфяных балот, шмат дзе здабываецца торф. === Глебы === Амаль 45% тэрыторыі Летувы займаюць [[дзярнова-падзолістыя глебы]], 17% — балотна-падзолістыя глебы, 4% — падзоліста-баравыя глебы, 8% — [[дзярнова-карбанатныя глебы]], столькі ж карбанатныя дзярнова-глеева-падзолістыя, 5% — балотныя і 1,4% — алювіяльныя глебы ў дэльце Нёмана і абалёнах рэк. === Расьлінны сьвет === Летува разьмяшчаецца ў падзоне [[Мяшаны лес|мяшаных лясоў]] лясной зоны. Выдзяляюць правінцыю з грабам і правінцыю безь яго, мяжа пралягае ў сярэдняй частцы тэрыторыі. Агулам лясы займаюць 27,6% тэрыторыі. Пераважаюць [[хваёвыя лясы|хваёвыя]] (37,2%) і бярозавыя (23%) лясы. У Летуве сустракаюцца больш за 2000 відаў кветкавых расьлінаў і папаратнікаў, вядома каля 250 відаў мхоў, 400 відаў лішайнікаў і 2000 відаў грыбоў. === Жывёльны сьвет === У Летуве атрымалі пашырэньне жывёлы тайгі й [[шыракалісты лес|шыракалістых лясоў]]. [[Хрыбетныя|Хрыбетных]] налічваецца 426 відаў, зь іх 61 від [[Сысуны|сысуноў]], 290 — птушак, 7 — гадаў, 11 — земнаводных і 57 рыб. Дробныя сысуны — [[кажаны]], яжы, краты, землярыйкі, мышы-палёўкі і іншыя. Большасьць птушак належаць да атраду вераб’іных. Сярод гадаў варта адзначыць трытонаў, жаб і раптух. У краіне разьмяшчаюцца Летувіскі нацыянальны парк (на паўночным усходзе, плошча каля 300 км²), 3 запаведнікі (Жувінтас, Чапкаляй, Каманос)<ref>Кунчина И. П. и др. Литва // Страны и народы; Науч.-попул. геогр.-этнограф. изд. в 20-ти т. Советский союз. Республики прибалтики. Белоруссия. Украина. Молдавия. — М.: Мысль, 1984. — 349 с.</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Poles in Lithuania Barry Kent.png|міні|Колькасьць палякаў (апалячаных беларусаў<ref>Калачынскі Ю. Адкуль у Беларусі ўзяліся палякі? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54—55.</ref>) у Летуве паводле раёнаў]] * [[Летувіская мова|летувіская]]: 2 561 314 * [[Польская мова|польская]]: 200 317 * [[Расейская мова|расейская]]: 176 913 * [[Беларуская мова|беларуская]]: 36 227 * [[Украінская мова|украінская]]: 16 423 * [[Татарская мова|татарская]]: 2793 * [[Латыская мова|латыская]]: 2025 * [[Караімская мова|караімская]]: 241<ref>{{Спасылка|url=http://statistics.bookdesign.lt/dalis_04.pdf|загаловак=Ethnicity, mother tongue and religion|мова=en|камэнтар=зьвесткі перапісу 2011 году}}</ref> [[Расейцы]] ў асноўным зьявіліся ў Летуве па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]], калі краіна трапіла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу]], і жывуць пераважна ў рэгіёнах [[Вільня|Вільні]] й [[Клайпеда|Клайпеды]]. Сярод старэйшага пакаленьня летувісаў вялікая ступень валоданьня расейскаю мовай, у той час, як моладзь збольшага валодае [[Ангельская мова|ангельскаю]]. У раёне Клайпеды (былога прускага Мэмэлю) ёсьць доля нямецкамоўнага насельніцтва. Рэгіён вакол Вільні і ўздоўж беларускай мяжы гістарычна быў засяляюць беларусы, дагэтуль там пашыраныя дыялекты беларускай (''тутэйшай'') мовы. Этнічны склад насельніцтва (2015 год)<ref>Butkus A. [http://alkas.lt/2015/12/16/a-butkus-lietuvos-gyventojai-tautybes-poziuriu/ Lietuvos gyventojai tautybės požiūriu], Alkas, 16.12.2015 г.</ref>: * [[летувісы]] — 86,7% * [[палякі]] — 5,6% * [[расейцы]] — 4,8% * [[беларусы]] — 1,3% * [[украінцы]] — 0,7% == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Летувы}} Летува — індустрыяльная краіна з разьвітай сельскай гаспадаркай. На 1 сакавіка 1998 году Летуве было дадзена 1,976 млрд $ пазык з-за мяжы, прычым каля траціны зь іх былі крэдытамі [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]. Істотнае значэньне для разьвіцьця эканомікі Летувы мела ўступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз]]. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] краіны вырас за першы квартал 2004 году на 7,7%. Найбуйнешым інвэстарам зьяўляюцца [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] — 25% усіх зьнешніх інвэстыцыяў, потым ідуць [[Швэцыя]] (13%), [[Нямеччына]] (12%) і [[Вялікабрытанія]] (8%). Структура [[Сукупны ўнутраны прадукт|ВУП]]: (у % ад агульнага кошту) сельская і лясная гаспадарка — 9,3, здабывальная і перапрацоўчая прамысловасьць — 25,9, будаўніцтва — 6,7, камунальныя паслугі — 3,0, транспарт і сувязь — 7,6, гандаль — 23,9, фінансы — 3,2, іншае — 20,4. Ад 1 студзеня 2015 году Летува перайшла на [[Эўра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305011435/http://www.radyjo.net/4/90/Artykul/192263,1-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%8D%D1%9E%D1%80%D0%B0 1 студзеня Летува пераходзіць на эўра]. Polskie Radio S.A. 30.12.2014</ref>. [[Файл:Lt real gdp growth.svg|значак|Рост рэальнага [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] краіны]] Цеплавыя электрастанцыі працуюць на замежнай сыравіне, найбуйнейшыя — Летувіская і Віленскія. Маюцца гідраэлектрастанцыі — Кайшадорская, Ковенская. Самай магутнай зьяўляецца Ігналінская атамная электрастанцыя. Найважнейшая галіна прамысловасьці — машынабудаўніцтва і мэталаперапрацоўка. Найбольшае разьвіцьцё атрымала станкабудаўніцтва з асноўнымі цэнтрамі ў Вільні, Коўне, Шаўлях; прыборабудаваньне, электратэхніка і радыётэхніка (Вільня, Коўна, Панявеж і інш.), суднабудаваньне і рамонт караблёў (Клайпеда), вытворчасьць абсталяваньня для харчовай прамысловасьці (Мар’ямпаль), вытворчасьць ровараў і рухавікоў для мапедаў (Шаўлі). Прамысловасьць па перапрацоўцы нафты дае [[мазут]], [[бэнзін]], [[дызэльнае паліва]], [[асфальт]], [[парафін]] і інш. прадукты (Мажэйкі). Разьвітая хімічная прамысловасьць: вытворчасьць сернай кіслаты, амафосу, супэрфасфату (Кейданы), азотных угнаеньняў (Янава), штучных валокнаў (Коўна), плястмасавых вырабаў (Вільня) штучнай скуры (Плунге), фармацэўтычнай прадукцыі (Вільня, Коўна і інш.), прадукцыі мікрабіялягічнай прамысловасьці (Вільня, Кейданы). Вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў ажыцьцяўляецца зь мясцовай сыравіны. Разьвіта вытворчасьць цэмэнту (Наўёі-Акмяны), сылікатных вырабаў, мяккага пакрыцьця даху і да т. п. (Вільня, Коўна, Гаргаждай), керамікі (Таўрогі), шкла (Вільня, Коўна і інш.). Здаўна ў Летуве існуе дрэваапрацоўчая і цэлюлозна-папяровая прамысловасьць з разьвітай вытворчасьцю мэблі (Янава, Клайпеда, Коўна, Шаўлі), паперы і кардону (Коўна, Грыгішкі), цэлюлозы ды фанэры (Клайпеда), запалак (Коўна), двп (Клайпеда, Вільня, Грыгішкі, Казлова Руда)<ref>Большая энциклопедия: в 62 томах. Т. 26. — М: ТЕРРА, 2006. — 592 с. {{ISBN|5-373-00432-2}}.</ref>. == Транспарт == {{Асноўны артыкул|Транспарт у Летуве}} Летува мае важнае значэньне як транзытная краіна між [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўночная Эўропа|Паўночнай]] Эўропай, між [[Скандынавія]]й і [[Беларусь]]сю. Ключавую ролю Летува грае як транзыт між [[Расея|Расейскай Фэдэрацыяй]] і ейным эксклявам Калінінградзкай вобласьцю. Сталіца Летувы Вільня знаходзіцца вельмі блізка да закрытай беларускай граніцы, таму больш важным транспартным вузлом Летувы зьяўляецца гістарычная сталіца Коўна. === Аўтамабільны транспарт === [[Файл:Lithuania-roads-(E).png|міні|Асноўныя аўтамабільныя дарогі Летувы]] Летува мае разьвітую сетку шашаў, у тым ліку аўтамабільную дарогу, што злучае [[Коўна]] і [[Клайпеда|Клайпеду]] і магістраль [[E67]] «[[Via Baltica]]» з [[Варшава|Варшавы]] праз Коўну, [[Рыга|Рыгу]], [[Талін]] да [[Хэльсынкі]]. Апроч таго, Летува мае вялікае значэньне для транзыту [[нафта|нафты]] з Расеі. === Карабельны транспарт === У Клайпедзе знаходзіцца буйны марскі порт, злучаны паромнымі маршрутамі з важнымі гарадамі ўзьбярэжжа Балтыйскага мора. === Чыгунка === Пры [[Шастокі|Шастоках]] і [[Сувалкі|Сувалках]] (Польшча) знаходзіцца важны чагуначны перавал у Польшчу, які ў апошнія гады, з прычыны замежнапалітычнай самаізаляцыі Беларусі, атрымаў ключавую важнасьць, бо альтэрнатыўны маршрут ідзе празь Беларусь. Важнасьць гэтага шляху ўзрасла па адкрыцьці летувіска-польскай граніцы ў ходзе пашырэньня Эўразьвязу на ўсход. [[Летувіская чыгунка]], таксама як чыгунка ў іншых краінах былога Савецкага Саюзу, мае [[шырыня каляіны|шырокую каляіну]] (1520 мм замест 1435 мм у [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]]). === Турызм === {{Асноўны артыкул|Турызм у Летуве}} У Летуве расьце роля турызму на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]], напрыклад, гарады [[Ніда (Летува)|Ніда]] і [[Паланга]]. Таксама расьце прыцягальнасьць для турыстаў гарадоў [[Вільня|Вільні]] і [[Коўна|Коўны]]. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Летувы}} === Летувіская літаратура === [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>: {{мова-de|Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche|скарочана}} (1545 год)]] Пісьмо на летувіскай мове пачалося з кнігаў рэлігійнага зьместу. Летувіская дзяржава на афіцыйным узроўні лічыць першай летувіскай кнігай «Катэхізм» [[Марцін Мажвід|Марціна Мажвіда]], выдадзены ў 1547 годзе. Тым часам беларускія гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду першую летувіскую кнігу выдалі на два гады раней — у 1545 годзе, хоць мова гэтай кнігі і называецца «прускай». Тым часам у назове «Катэхізму» Мажвіда і наступнай летувіскай кнігі 1559 году выданьня назва мовы не ўпамінаецца, што ёсьць сьведчаньнем разуменьня мовы гэтых дзьвюх кніг таксама як «прускай»<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Толькі ў 1579 годзе, па сьмерці герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]], які быў ініцыятарам летувіскага кнігадрукаваньня, выйшаў летувіскі катэхізм, у назове якога мова выданьня азначалася як летувіская. Гэтая назва замацавалася ў наступных летувіскіх кнігах<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. раньнія ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы. Абапіраючыся выняткова на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}} (1580 г.)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Аўтар другой летувіскай кнігі Марцін Мажвід быў пастарам з [[Рагніт]]у (цяпер у [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] [[Расея|Расеі]]). Яго кніга выйшла з друку ў [[Каралявец|Караляўцы]] ([[Прусія]]) і, апроч катэхізісу, утрымлівала вершаваную прадмову на летувіскай мове, адзінаццаць царкоўных сьпеваў з нотамі і першы летувіскі [[буквар]]. Таксама Мажвід падрыхтаваў першы летувіскі зборнік царкоўных сьпеваў «Песьні Хрысьціянскія» (1 частка — 1566 год, 2 частка — 1570 год), які па ягонай сьмерці выдаў каралявецкі пастар Балтрамеюс Вілентас. Першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову зрабіў [[Ёнас Брэткунас]] (1536—1602) паміж 1579 і 1590 гадамі. Крыху пазьней у адказ на пратэстанцкія рэлігійныя кнігі зьявілася каталіцкая рэлігійная літаратура на летувіскай мове. У пачатку XIX стагодзьдзя аблічча летувіскай літаратуры складалі каталіцкія сьвятары. [[Юзэф Арнульф Гедройц]], які гуртаваў вакол сябе летувіскіх пісьменьнікаў, і [[Мацей Казімер Валанчэўскі]] займаліся зьбіраньнем народнага летувіскага фальклёру і перакладамі на летувіскую мову. [[Майроніс|Ёнас Мачуліс-Майроніс]] пісаў вершы ў стылі рамантызму і ў 1895 годзе выдаў зборнік «Вясеньнія галасы», які абудзіў грамадзкія пачуцьці. Пісьменьнік, паэт і перакладчык [[Вінцас Крэве-Міцкевіч]] распачаў традыцыю фальклярызму ў летувіскай літаратуры напачатку XX стагодзьдзя. Сярод фігур пачатку XX стагодзьдзя празаікі Ёзас Тумас-Вайжгантас (1869—1933), Ёнас Білюнас (1879—1907), Юлія Жэмайтэ (1845—1921). У пэрыяд незалежнай Летувы плённа працаваў паэт [[Людас Гіра]]. Паэт і перакладчык [[Яўген Шкляр]] зрабіў вялікі ўнёсак у знаёмства замежнікаў зь летувіскай паэзіяй. Казіс Бінкіс стаў на чале футурыстычнай групоўкі паэтаў «Чатыры вятры» ў 1920-я гады (Юозас Жлабіс-Жанге, Пятрас Таруліс). [[Пранас Будвітыс]], [[Пятрас Вайчунас]] перакладалі творы замежных аўтараў дзеля ўзбагачэньня летувіскай літаратурнай мовы. У постсавецкай летувіскай літаратуры адбіваецца пошук свайго нацыянальнага «я» летувісаў. Гэтая тэндэнцыя пачалася яшчэ ў часы [[Мікіта Хрушчоў|хрушчоўскай]] адлігі. Старажытныя паэтычныя міты — асноўная крыніца, дзе можна знайсьці аблічча летувіскага народу. Дахрысьціянскі пэрыяд найбольш яскрава паказвае летувіскі сьвет «у чыстым выглядзе», бо па прыходзе хрысьціянства і зьяўленьні пісьменнасьці летувіская нацыя спазнала істотны ўплыш суседніх нацыяў — беларускай, польскай, нямецкай і расейскай, савецкі ўплыў. Матыў сельскай, дахрысьціянскай сьвядомасьці пануе ў паэзіі Марцэліюса Марцінайціса (нар. 1936), асабліва ў ягоных знакамітых балядах Кукуціса (1977). Юдзіта Вайчунайце (нар. 1937) спалучыла вобразы старажытнага паганскага сьвету з гарадзкімі пэйзажамі. Сігітас Геда (нар. 1943) адухаўляе краявіды, надае ім памяць. Сярод іншых можна выдзеліць Ёзаса Грушаса (1901—1989), Ёнаса Авіжуса (нар. 1922), Юсьцінаса Марцінкевічуса (нар. 1930), Рамуальдаса Гранаўскаса ды Леанардаса Густаўскаса (абодва нар. 1939). Сучасную літаратуру разьвіваюць Рычардас Гавеліс ды Ніёле Міляўскайтэ (абодва нар. 1950), Дональдас Каёкас (нар. 1953), Юрга Іванаўстайтэ (н. 1961), Сігітас Парульскіс (нар. 1963), Антанас Ёнінас (нар. 1965).<ref>Twayne companion to contemporary world literature: from the editors of World Literature Today. {{ISBN|0-8057-1700-5}} (hardset)</ref> Аўтар нацыянальнага гімну Летувы — Вінцас Кудырка. === Пераходная зона === З пункту гледжаньня культуры Летува знаходзіцца ў зоне пераходу. На захадзе краіны, пры Балтыйскім моры, ёсьць відавочны ўплыў [[Ганза|ганзейска]]-[[Паўночная Эўропа|паўночна-эўрапейскіх]] архітэктурных і фальклёрных традыцыяў — нямецкай, дацкай і швэдзкай культураў. З часоў уваходжаньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] праз прыняцьце [[каталіцтва]] ў першую чаргу ў архітэктуры зьявіліся італійскія элемэнты (Сабор часоў Рэнэсансу ў Вільні). Усход і поўдзень Летувы традыцыйна быў пад моцным беларускім, пазьней таксама польскім уплывам. У гарадох да Другой сусьветнай Вайны была шматлікая [[Габрэі|габрэйская]] дыяспара. === Сусьветная культурная спадчына [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]] === [[Файл:Kernavė - Hill forts 01.jpg|міні|Старажытныя насыпы ў Кернаве на месцы былых умацаваньняў]] Старое места Вільні ўваходзіць у [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветную культурную спадчыну паводле ЮНЭСКО]], гэтаксама як і дзюны на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і старажытныя гарадзішчы ў [[Кернаў|Кернаве]]. === Помнікі === Нацыянальны сымбаль Летувы — [[Крыжовая гара]] ({{мова-lt|Kryžių Kalnas|скарочана}}) пры [[Шаўлі|Шаўлях]]. === Паганскія помнікі === Культура Летувы, як апошняга хрысьціянізаванага рэгіёну Эўропы, багатая на паганскія элемэнты. Пашырэньне атрымалі рэшткі культаў розных бажкоў, у першую чаргу побытавых ([[дамавік]], [[лазьнік]], [[лясун|лесавік]] і іншыя). Край багаты старажытнымі паганскімі помнікамі, капішчамі. У Коўні ёсьць музэй паганства, а ў Юодкрантэ — «Вядзьмарская гара». == Замежная палітыка == Летува — сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. === Дачыненьні зь Беларусьсю === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} ==== Пытаньне дзяржаўнай граніцы ==== {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіская граніца}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref name="Sanko"/>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. ==== Афіцыйная назва Беларусі ==== У 2010 годзе [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]] зьвярнулася ў Дзяржаўную камісію па [[летувіская мова|летувіскай мове]] з просьбай перагледзіць афіцыйную назву Беларусі ({{мова-lt|Baltarusija|скарочана}}, ''balta'' — белы колер, ''Rusija'' — [[Расея]]). Сярод прапанаваных да разгляду варыянтаў было традыцыйнае летувіскае найменьне — ''Baltoji Rusia'' ({{мова-be|Белая Русь|скарочана}})<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37411 Літва адмовілася Беларусь называць Belarus], [[Наша Ніва]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. Аднак сябры Дзяржаўнай камісіі з спасылкай на меркаваньне летувіскіх гісторыкаў адзінагалосна пастанавілі пакінуць прыняты ў часы кіраваньня [[Сталін]]а савецкі варыянт назвы Беларусі<ref>[https://web.archive.org/web/20100419122535/http://news.tut.by/167244.html В Литве Беларусь останется Baltarusija], [[TUT.BY]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. У красавіку 2021 году часовая палітычная падкамісія пры Дзяржаўнай камісіі па летувіскай мове зноў адмовілася зьмяняць афіцыйную [[Русіфікацыя Беларусі|расейскую]] [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву Беларусі — на гэты раз на просьбу [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]], тым часам у сьнежні 2020 году гэтая ж камісія зьмяніла афіцыйную летувіскую назву [[Грузія|Грузіі]] на просьбу грузінскіх дыпляматаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31188034.html Літоўскія мовазнаўцы вырашылі не мяняць назву Беларусі], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2021 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Вядомыя летувісы]] * [[Сьпіс гарадоў Летувы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * Літоўская паэзія = Lietuviu poezija / Літоўс. цэнтр культуры, адукацыі і інфарм. [Уклад. В. Тараўскайтэ і інш.; Пер.: Э. Акулін і інш.; Іл. І. Станкевічутэ]. — Маладзечна: Друк. «Перамога», 2003. — 1568 с. {{ISBN|985-6541-26-3}}. * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} == Вонкавыя спасылкі == * [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]] [https://web.archive.org/web/20210611184350/https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11039 Летувіскі нацыянальны рух], [[ARCHE Пачатак]], 12 сакавіка 2013 г. * [[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [https://www.svaboda.org/a/30448775.html Чаму трэба казаць і «Літва», і «Летува». Аргумэнты гісторыка Краўцэвіча], [[Радыё Свабода]], 22 лютага 2020 г. * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г. * [[Севярын Квяткоўскі|Квяткоўскі С.]] [https://racyja.com/by/palityka/camu-letuva-a-ne-litva-i-camu-u-aficyjnaj-vilni-naspjavae-vjalikaja-njavykrutka/ Чаму Летува, а не Літва, і чаму ў афіцыйнай Вільні наспявае вялікая нявыкрутка], [[Беларускае Радыё Рацыя]], 22 сакавіка 2024 г. {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}{{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Краіны Паўночнай Эўропы]] 74c3mioifsohd8suxi01ptmdlc00mh4 2687969 2687968 2026-09-01T15:47:17Z ~2026-47565-35 99845 /* Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 2687969 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Літва|Літвой}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна2 | СУП ППЗ = 161,454 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Lithuania)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 55 995 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 87,981 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2025 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 30 514 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = | Лацінка=Letuva |Выява=EU-Lithuania.svg }} '''Летува́''', '''Летуві́ская Рэспу́бліка''' ({{мова-lt|Lietuvos Respublika|скарочана}}) — [[нацыянальная дзяржава]] [[летувісы|летувісаў]] у [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропе]], найбольшая з трох [[Краіны Балтыі|балтыйскіх краінаў]]. Мяжуе зь [[Беларусь]]сю на ўсходзе (724 км), з [[Польшча]]й на поўдні (110 км), з [[Расея|расейскай]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]] на паўднёвым захадзе (303 км) і з [[Латвія]]й на поўначы (працягласьць граніцы 610 км). На захадзе амываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] (даўжыня ўзьбярэжжа складае 99 км). Колькасьць насельніцтва краіны на 2016 год — 2 862 786 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20170228081633/https://osp.stat.gov.lt/en/home Official Statistics Portal]</ref>. Сталіца і найбольшае [[Горад|места]] — [[Вільня]], у 1919—1939 гадох сталіцай была [[Коўна]]. Больш за 85% грамадзянаў этнічныя летувісы. Дзяржаўная мова — [[Летувіская мова|летувіская]]. Сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. == Назва == Летува<ref>[http://slounik.org/pbs/l15_12 Litwa ж. Літва, Летува] // Польска-беларускі слоўнік / Słownik polsko-białoruski. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. {{ISBN|985-11-0307-1}}. — С. 865.</ref> — [[Летувіская мова|летувіская]] форма назвы [[Літва старажытная|Літва]]<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>, афіцыйна ўзятая [[Летувісы|летувісамі]] для сваёй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] па [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]<ref name="Arlou-2012-32">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 32.</ref>. Шэраг гісторыкаў і мовазнаўцаў ([[Ян Станкевіч]]<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы з гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мінск)}}, 2003. С. 633—634.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 5.</ref>, [[Мікола Ермаловіч]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ermalovich/Мікола_Ермаловіч._Успаміны,_творы,_фотаматэрыялы.html Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі: Зборнік дакументаў і матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы]. — {{Менск (Мн.)}}, 2007. — 360 с.</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref>[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Тэрміны «Літва» і «Летува» ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі // [[Гістарычны Альманах]]. Том 9, 2004.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10—12.</ref>, [[Генадзь Сагановіч]]<ref>[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 237.</ref>, [[Ніна Баршчэўская]]<ref>[[Ніна Баршчэўская|Баршчэўская Н.]] Уплыў суседніх народаў на зьмену дзяржаўнага назову Беларусі ў ацэнцы беларускіх вучоных у дыяспары [https://web.archive.org/web/20210624204204/http://kamunikat.org/7942.html 1—4], [https://web.archive.org/web/20210624205558/http://kamunikat.org/7943.html 5—8] // Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6). — Warszawa, 2007. S. 50—66.</ref>, [[Эдвард Зайкоўскі]]<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [https://web.archive.org/web/20111119082534/http://arche.by/by/page/science/7463 Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>, [[Тымаці Снайдэр]]<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 50, 81.</ref>, [[Эндру Ўілсан]]{{зноска|Wilson|2012|Wilson|21–22}}, [[Норман Дэвіс]]<ref>[[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}.</ref>, [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]]<ref name="Arlou-2012-33">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 33.</ref>, [[Зьміцер Санько]]<ref name="Sanko">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>, [[Анатоль Астапенка]]<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114, 140.</ref> ды іншыя<ref>Іваноў У. Моўная няўпэўненасьць і каляніялісцкія гіпэркарэктныя формы ў сучаснай беларускай мове: сацыялінгвістычны аналіз // Acta Albaruthenica. Вып. 24, 2024. С. 103—104.</ref><ref>Іваноў У. Забытая краёўка: ідэйны і творчы шлях Алены Цэпрынскай (каля 1880 — каля 1930) // Homo Historicus 2024. — Варшава, 2024. С. 74.</ref><ref>Квяткоўскі М. Я. Самавызначэнне беларускамоўнага насельніцтва Горадзеншчыны і ваколіц у мінулых стагоддзях і Сакольшчыны ў сучаснасці // Acta Albaruthenica. Вып. 25, 2025. С. 104, 106.</ref>) зьвяртаюць увагу на аб’ектыўную патрэбу тэрміналягічнага адрозьненьня гістарычнай Літвы і сучаснай Летувы. З 1990-х гадоў летувісы выступаюць супраць ужываньня саманазвы ўласнай дзяржавы ў іншых мовах (хоць у выпадку іншых уласных імёнаў, зьвязаных зь Вялікім Княствам Літоўскім, яны ў тэкстах на іншых мовах, наадварот, выкарыстоўваюць летувіскія формы<ref name="Arlou-2012-349"/>), тым часам гэтая тэрміналёгія мае даўнюю традыцыю ў самой Летуве. Напрыклад, у 1928 годзе для шматлікай супольнасьці расейскіх [[стараверы|старавераў]], што жылі ў Летувіскай рэспубліцы, на заказ урадоўцаў зрабілі афіцыйны [[Расейская мова|расейскі]] пераклад [[Гімн Летувы|дзяржаўнага гімну]], які пачынаўся словамі: {{мова-ru|«Летува, отчизна наша…»|скарочана}}<ref name="Arlou-2012-33"/> (увогуле, назва «Летува» — {{мова-ru|«Маленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} — ужывалася ў перакладзе летувіскай песьні яшчэ ў трэцім томе выданьня «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Живописная Россия||ru|Живописная Россия}}», які выйшаў з друку ў 1882 годзе<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб., М., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=D4U1AQAAMAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 41].</ref>{{Заўвага|Першы варыянт гэтай песьні з словамі {{мова-ru|«Миленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} надрукавалі яшчэ ў выданьні Віленскага губэрнскага статыстычнага камітэту Расейскай імпэрыі (1854 год), назву якога прадублявалі па-летувіску з подпісам {{мова-ru|«Перевод заглавия по-литовски»|скарочана}}<ref>Черты из истории и жизни литовского народа = Iszrynkimai isz giwenima ir apraszimo letuwiu / составлены, с разрешения начальства, Виленским губернским статистическим комитетом. — Вильно, 1854. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=o39DAAAAYAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 129].</ref>}}, а назву краіны «Літува», народу «літувы» або «літувя» з вытворным прыметнікам «літуўскі» яшчэ ў 1850 годзе ўжываў летувіскі аўтар Даніла ў часопісе Міністэрства народнай асьветы<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F#v=snippet&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F&f=false С. 147—150, 153, 155].</ref>). У 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход [[Віленшчына|Віленшчыны]] зь [[Вільня]]й да заходнебеларускага абшару, у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на [[Жамойць]] — разам зь зьменай [[Герб Летувы|дзяржаўнага гербу]] (варыянту [[Пагоня|Пагоні]]) на жамойцкага [[Мядзьведзь (герб)|Мядзьведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. Назва Летува пасьлядоўна ўжываецца па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнай моўнай норме]] [[Беларуская дыяспара|Беларускай дыяспары]]<ref name="Harbacki">[[Уладзіслаў Гарбацкі|Гарбацкі Ў.]] [https://web.archive.org/web/20210607194351/https://gazeta.arche.by/article/349.html?fbclid=IwAR3445HhnFkRqQDlskrDODnITESaPQzy7EGGDNG2E9-L3fkmefK4sPg83PU У тарашкевіцы не абыйсьціся бяз слова «Летува»], [[ARCHE Пачатак|ARCHE]]: электронная газэта, 9 сакавіка 2020 г.</ref> — у адрозьненьне ад [[наркамаўка|наркамаўкі]], дзе савецкія ўлады дазволілі толькі варыянт «Літва». Напрыклад, у тэкстах [[Аляксандар Надсан|Аляксандра Надсана]] сустракаецца пераважна Летува, летувіскі, летувіс (а ў размове таксама жмудзін, Жмудзь). У 1960—1970-я гады ў часопісе «[[Божым шляхам (1947)|Божым шляхам]]» у многіх тэкстах ужываліся словы Летува, летувіскі (у [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]]). Тое ж назіралася ў мове беларускага друку Паўночнай Амэрыкі: у тэкстах [[Сяргей Хмара|Сяргея Хмары]] ўжываецца Летува ў апісаньні праекту летувіскай дзяржаўнасьці з сталіцай сьпярша ў Коўне, потым у Вільні. Газэта беларусаў [[ЗША]] «[[Беларус (газэта)|Беларус]]» ўжывае выняткова Летува. Словы Летува, летувіс і летувіскі фіксуюцца ў неапублікаваным «Беларуска-францускім слоўніку» Льва Гарошкі<ref name="Sanko"/>. Як адзначаецца ў энцыкляпэдычным даведніку «Народная культура Беларусі» (пад рэдакцыяй доктара гістарычны навук [[Віктар Цітоў|Віктара Цітова]]), які выйшаў у 2002 годзе ў выдавецтве [[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]: «''Сучасныя Л. называюць сваю краіну Летувой, а сябе — летувісамі, і гэтыя назвы зьяўляюцца больш дакладнымі і гістарычна апраўданымі, чым „Літва“ і „[[Ліцьвіны|літоўцы]]“, якія на працягу некалькіх вякоў ужываліся ў адносінах да Беларусі''»<ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>. Праўнік [[Кірыл Касьцян]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўжыванне тэрміну Летува ў беларускай гістарычнай навуцы мае ня толькі лягічнае абгрунтаваньне, але і адпавядае эўрапейскаму досьведу датычна асэнсаваньня спадчыны шматэтнічных данацыянальных дзяржаўных фармаваньняў. Найяскравейшым прыкладам ёсьць шматнацыянальная дзяржаўная фармацыя ў цэнтры Эўропы — [[Каралеўства Вугоршчына|Вугорскае каралеўства]] (''Regnum Hungariae'') як асобна, так і як частка [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] (''Österreichisch-Ungarische Monarchie''). Хоць самі [[вугорцы]] называюць сябе мадзярамі (адзіночны лік ''magyar'', множны лік ''magyarok''), а [[Вугоршчына|сваю краіну]] — ''Magyarország'' незалежна ад гістарычнага кантэксту, назва гістарычнай Вугоршчыны ў мовах розных [[славяне|славянскіх]] народаў, якія калісьці мелі дачыненьне да гэтай фармацыі, адрозьніваецца ад назвы нацыянальнай дзяржавы вугорскага народу, якая існуе на частцы тэрыторыі былой шматнацыянальнай краіны (напрыклад, [[Чэская мова|чэскае]] ''Uhersko'' датычна гістарычнай Вугоршчыны, але ''Maďarsko'' датычна сучаснай)<ref>Касцян К. [https://litviny.blogspot.com/2013/06/blog-post.html Беларусь і Летува: у пошуках гістарычнага кампрамісу ў спадчыне ВКЛ] // Крывія. № 34—35, 2014. С. 25—26.</ref>. == Вялікае Княства Літоўскае і сучасная Летува == === У дзяржаўнай палітыцы === У Прэамбуле Канстытуцыі Летувы падкрэсьліваецца, што менавіта [[летувісы|летувіскі народ]] ''«шмат вякоў таму стварыў Летувіскую дзяржаву»'' і што ''«яго (народу) праўны фундамэнт грунтуецца на (сярэднявечных) Літоўскіх Статутах»'', а ў артыкуле 17 сьцьвярджаецца, што ''«сталіцай Летувіскай дзяржавы ёсьць места [[Вільня]] — шматвекавая гістарычная сталіца Летувы»''<ref>[http://www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Constitution.htm Ангельскі пераклад Канстытуцыі Летувіскай Рэспублікі, даступны на афіцыйным сайце Сойму ЛР]</ref>. Усе гэтыя палажэньні грунтуюцца на ''«гістарычных правах»'', а ў цэнтры ўсёй канцэпцыі знаходзіцца паняцьце народ ({{мова-lt|tauta|скарочана}}). Такім парадкам, на падставе ''«гістарычных правоў летувіскага народу»'' сучасная Летувіская дзяржава прэзэнтуе сябе ў якасьці адзінай праваспадкаемцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а сучасных летувісаў народам, цалкам тоесным [[ліцьвіны|ліцьвінам]] Вялікага Княства Літоўскага<ref>Kaścian K. Die Litauische Verfassung und die Auslegung des Begriffs «Volk» in historischer Perspektive // Osteuropa-Recht. Nr. 5, 2008, S. 290—297 (291—292).</ref>. Больш таго, аналіз гэтых палажэньняў Канстытуцыі дазваляе сказаць, што афіцыйнымі ўладамі Летувы Вялікае Княства Літоўскае разглядаецца як летувіская нацыянальная дзяржава<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Зьвяртаючыся, аднак, да значэньня слова народ (tauta) у летувіскай мове і вылучыўшы такім парадкам тры ключавыя словы дзеля аналізу адпаведнасьці паміж літоўскай нацыяй Вялікага Княства Літоўскага і летувіскай нацыяй Летувіскай Рэспублікі — тэрыторыя, мова і культура — можна прыйсьці да высновы, што тлумачэньне гістарычнай ролі летувіскага народу, якое прапануе Канстытуцыя Летувіскай Рэспублікі, ёсьць больш чым спрэчным, а летувіская нацыя не эквівалентная літоўскай нацыі ў аніводным з гэтых трох кампанэнтаў. З гэтай прычыны нельга казаць пра дзяржавастваральную ролю і дамінантнае становішча балтыйскай летувіскай меншасьці ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Kascian-2009"/>. У той жа час этнічная група, зь якой сфармавалася сучасная летувіская нацыя, была адной з складовых частак шматэтнічнага ВКЛ, таму летувісы маюць неад’емнае права на пэўную частку спадчыны гэтай дзяржавы. === У летувіскай гістарыяграфіі === Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў сусьветнай гістарыяграфіі замацавалася «летувісацэнтрычная» канцэпцыя разгляду гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Такая сытуацыя склалася на падставе шматлікіх публікацыяў летувіскіх гісторыкаў у замежных акадэмічных крыніцах яшчэ за савецкім часам. З прычыны браку крытычнага гледзішча (беларускую гістарыяграфію [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Наступствы|савецкія ўлады цалкам вынішчылі яшчэ ў 1930-я гады]], а яе аднаўленьне адбылося толькі да пачатку 1990-х гадоў) сусьветная навуковая супольнасьць паступова пачала ўспрымаць нічым не падмацаваныя гіпотэзы гэтых аўтараў як «бясспрэчныя факты»<ref name="ak">[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г.</ref>, тым часам некаторыя летувіскія гісторыкі ня грэбавалі нават наўмыснымі падтасоўкамі і фальсыфікацыямі<ref name="Kascian-2009"/><ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]] [http://kamunikat.org/download.php?item=6121.html&pubref=6109 Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004.</ref>. Увогуле, у межах інтэрнацыянальнага [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] толькі ў Летуве з дазволу Масквы побач з камуністычнай існавала нацыяналістычная ідэалёгія, заснаваная на гістарычных мітах (у савецкай гістарыяграфіі спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам<ref name="Arlou-2005">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>), — рэч парадаксальная і абсалютна немагчымая ў іншых рэспубліках<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе такі падыход усяляк прапагандаваўся і абгрунтоўваўся. Да прыкладу, у кнігу «Lietuvos piles» ({{мова-be|Летувіскія замкі|скарочана}}) улучылі [[Наваградзкі замак|Наваградзкі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Полацкія замкі|Полацкі]] і дзясяткі іншых беларускіх замкаў. Таксама рабіліся спробы залічыць у лік выдатных дзеячоў летувіскай культуры [[Францішак Скарына|Францішка Скарыну]]<ref name="Arlou-2005"/>. З аднаўленьнем дзяржаўнай незалежнасьці на старонках летувіскіх школьных падручнікаў працягваюць прапагандавацца сьцьверджаньні, што Вялікае Княства Літоўскае было летувіскай дзяржавай, кіроўная дынастыя [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] — летувісамі, што ядро земляў ВКЛ знаходзілася на летувіскіх землях, а сталіца ВКЛ Вільня стаіць у цэнтры тых земляў. Паводле аўтараў летувіскіх падручнікаў «заваяваныя славянскія землі» былі толькі анэксамі (дадаткам), якімі кіравалі прадстаўнікі летувіскай княжай дынастыі. Сваім парадкам [[беларусы]] разглядаюцца ў гэтых выданьнях як бясспрэчная [[нацыянальная меншасьць]], чые здабыткі (у хоць-якой галіне чалавечай дзейнасьці) мала паўплывалі на разьвіцьцё летувіскай нацыі і дзяржавы. Беларускія населеныя пункты згадваюцца аўтарамі звычайна ў выпадку асьвятленьня падзеяў той або іншай вайны<ref>Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001.</ref>. На думку шэрагу беларускіх гісторыкаў, у сучаснай Летуве ''«гістарычная навука — частка дзяржаўнай ідэалёгіі»'', таму пры падтрымцы Летувіскай дзяржавы тамтэйшыя гісторыкі маюць шырокія магчымасьці ў прасоўваньні сваіх канцэпцыяў навонкі<ref name="Kascian-2009"/><ref name="ak"/>. Як зазначае летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]], на 2023 год «''летувісы лічаць, што ў беларусаў не было дзяржаўнасьці''». Паводле актуальных летувіскіх школьных падручнікаў, «''беларусы — шэрая маса, якую летувісы заваявалі ў сярэднія вякі''». Апроч таго, Камунтавічус адзначае, што да сёньняшняга часу няма ніводнай кнігі беларускага гісторыка, якая б была перакладзеная на летувіскую мову. Паводле Камунтавічуса, «''у адрознасьць ад летувісаў, чыя ідэнтычнасьць будуецца ў апазыцыі да іншых (для іх амаль усе суседнія народы — ворагі), беларусы імкнуцца з усімі жыць у згодзе''»<ref>Антось Жупран, [https://nashaniva.com/323307 «Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове], [[Наша Ніва]], 6 жніўня 2023 г.</ref>. Таксама ён падкрэсьлівае: «''гэта прыніжэньне беларусаў — скарачаць іх гісторыю і сьцьвярджаць, што вось яны толькі нядаўна зьявіліся, а мы тут жылі спрадвеку''» і што такое скарачэньне гісторыі Беларусі ёсьць [[Русіфікацыя Беларусі|актуальным для расейцаў]], каб сьцьвярджаць, што да таго, як зьявіліся Беларусь і беларусы, усе былі адзінымі — русінамі, рускімі, былі часткай Расеі<ref>[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32392665.html Літоўскі гісторык Русьціс Камунтавічус: Нельга напісаць сумесную гісторыю, якая задаволіць і літоўцаў, і беларусаў], [[Радыё Свабода]], 3 траўня 2023 г.</ref>. З пачатку спробаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|аднаўленьня беларускай дзяржаўнасьці]] ў XX стагодзьдзі, у беларускай гістарыяграфіі робяцца спробы аспрэчаньня летувіскіх замахаў на спадчыну [[Вялікае Княства Літоўскае|старадаўняй літоўскай дзяржавы]]. Адным зь першых дасьледнікаў, які аспрэчыў згаданыя замахі, быў [[Язэп Лёсік]], які адназначна вызначаў спадкаемнасьць [[Беларусь]]сю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і крытыкаваў замахі на згаданую спадкаемнасьць з боку Летувы, што знайшло адлюстраваньне ў артыкуле «Літва — Беларусь: гістарычныя выведы», выдадзеным у 1921 годзе ў пачатку [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў [[БССР]]<ref>Лёсік Я. Літва — Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. № 2, 1921. С. 12—22.</ref><ref>Літва — Беларусь: гістарычныя выведы / Язэп Лёсік; [прадмова З. Санько; пасляслоўе А. Жлуткі]. — {{Менск (Мн.)}}: Тэхналогія, 2016. — 33, [2] с. — {{ISBN|978-985-458-266-5}}.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Летувы}} === Старажытнасьць === [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] Зьяўленьне на тэрыторыі Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну кайназойскай эры (10—8 тыс. год да н. э.). Амаль да XVIII тысячагодзьдзя да н. э. тут панавала культура эпіпалеаліту. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у. [[Нэаліт]] пачаўся тут пазьней за час свайго сканчэньня на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). Бронзавыя вырабы зьявіліся на тэрыторыі Летувы ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. [[Жалезны век]] на Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць згадкі пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі з [[замак|гарадамі]] славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны зьмянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабынямі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[ваеннапалонны]]я. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў зваліся ''вайдэлотамі'', былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабынямі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-гарадоў. У другой палове XIII ст. у крыніцах згадваюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Яшчэ ў XII ст. з заснаваньнем факторыі [[любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]] пачалася нямецкая ваенная экспансія на тэрыторыю сучасных Латвіі й Летувы. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная перамога жамойцкіх войскаў над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], у выніку чаго нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] уласных імёнаў і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. === Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага === [[Файл:VKL-1462-ru.png|міні|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне большасьці зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе сыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага мае повязі зь імем [[Міндоўг]]а, які 6 ліпеня 1253 году каранаваўся ў [[Наваградак|Наваградку]]. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, а ў 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і [[Жамойць|Жамойці]] (гэта было пацьвярджэньне, Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Аднак жамойты паднялі паўстаньне, 13 ліпеня 1260 году адбылася [[бітва на Дурбэ]], у якой загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ папа [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандар IV]] арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі іх пры Лелвардэ. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойць пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэна. Пад націскам [[Транята|Траняты]] Міндоўг задаволіў гэтую просьбу. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382 годзе, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў гэтыя землі лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне большай часткі Жамойці да Вялікага Княства адбылося толькі па [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства й біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|140пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009"/>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} === Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім === {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. === У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыі сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} === Першая Летувіская Рэспубліка === [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|міні|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада або [[Летувіская Тарыба]] ({{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) абвясьціла незалежнасьць Летувы<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/> згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгустынас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк і такім парадкам запачаткаваў летувіскае войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі, якія 22 сьнежня 1918 году прызналі ўрад [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|140пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. ==== Дыскусіі пра дзяржаўны герб ==== [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|140пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. ==== У савецкай зоне ўзьдзеяньня ==== Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref name="Arlou-2005"/>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. === Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка === {{Асноўны артыкул|Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|міні|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} ==== Летувізацыя Віленшчыны ==== {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. === Летувіская Рэспубліка === Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм на чале зь [[Вітаўтас Ландсбергіс|Вітаўтасам Ландсбергісам]] абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР — першай з савецкіх рэспублік. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. 29 сакавіка 2004 году Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 траўня 2004 году — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Летувы}} Летува — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. [[Сьпіс прэзыдэнтаў Летувы|Прэзыдэнт]] абіраецца [[простыя выбары|простымі выбарамі]] на пяцігадовы тэрмін. Ён вызначае асноўныя кірункі замежнай палітыкі, лічыцца галоўнакамандуючым летувіскага войска. Прэзыдэнт вылучае парлямэнту на зацьверджаньне кандыдатуру [[Прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]], а потым паводле рэкамэндацыі апошняга — кандыдатуры сябраў [[Урад]]у, таксама як і шэраг іншых найвышэйшых дзяржаўных урадоўцаў і судзьдзяў [[Канстытуцыйны Суд|Канстытуцыйнага Суду]] ({{мова-lt|Konstitucinis Teismas|скарочана}}). Аднапалатны летувіскі [[парлямэнт]] — [[Летувіскі Сойм|Сойм]] — налічвае 141 дэпутата, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Крыху больш за палову дэпутатаў абіраюцца на аднамандатных акругах (71), а іншая частка (70) — паводле партыйных сьпісаў. Бар’ер праходжаньня ў Сойм для партыі роўны 5%. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы}} {{Image label begin|image=Apskritis of Lithuania.png|width={{{width|400}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-215.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Marijampole County COA.png|20px]]'''''<small>[[Мар’ямпальскі павет|Мар’ямпальскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-200.0|y=-250.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Alytus County COA.png|20px]] '''''<small>[[Аліцкі павет|Аліцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-330.0|y=-272.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Беларусь]]'''}} {{Метка выявы|x=-180.0|y=-160.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LTU Kauno apskritis COA.svg|20px]] '''''<small>[[Ковенскі павет|Ковенскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-90.0|y=-140.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg tauroski COA.png|20px]] '''''<small>[[Таўроскі павет|Таўроскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-100.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Telsiai County COA.png|20px]] '''''<small>[[Цельшыцкі павет|Цельшыцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-30.0|y=-100.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg kłajpedzki COA.svg|20px]] '''''<small>[[Клайпедзкі павет|Клайпедзкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-70.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Расея]]'''}} {{Метка выявы|x=-255.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Vilnius County COA.png|20px]] '''''<small>[[Віленскі павет|Віленскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg szawelski COA.PNG|20px]] '''''<small>[[Шавельскі павет|Шавельскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-230.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Panevezys County COA.png|20px]] '''''<small>[[Панявескі павет|Панявескі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-300.0|y=-120.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Utena County COA.png|20px]] '''''<small>[[Уцянскі павет|Уцянскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-1.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Латвія]]'''}} {{Метка выявы|x=-120.0|y=-270.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Польшча]]'''}} {{Image label end}} Летува складаецца зь 10 паветаў ({{мова-lt|apskritys|скарочана}}), якія называюцца адпаведна з сваёй сталіцай: # [[Аліта]] # [[Коўна]] # [[Клайпеда]] # [[Мар’ямпаль]] # [[Панявеж]] # [[Шаўлі]] # [[Таўрогі]] # [[Цельшы]] # [[Уцяна]] # [[Вільня]] Паветы падзяляюцца на акругі. Некаторыя буйныя гарады ўтвараюць самастойныя адміністрацыйныя адзінкі. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Летувы}} [[Файл:LietuvaPhysicalMap-lessdetail (lang-be).svg|міні|Фізычная мапа Летувы]] Летува афіцыйна падзяляецца на 4 рэгіёны, абвешчаныя гістарычнымі і адрознымі сваімі традыцыямі, дыялектамі і ляндшафтам: [[Аўкштота]] ({{мова-lt|Aukštaitija|скарочана}}), [[Жамойць]] ({{мова-lt|Žemaitija|скарочана}}), [[Сувалкія]] ({{мова-lt|Suvalkija|скарочана}}) і [[Дзукія]] ({{мова-lt|Dzukija|скарочана}}). Пяты рэгіён — «[[Малая Летува]]» ({{мова-lt|Mažoji Lietuva|скарочана}}) да 1918 належаў да [[Усходняя Прусія|Ўсходняй Прусіі]]. Тут Летува пясковымі пляжамі і дзюнамі мяжуе з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Далей на ўсход цягнецца ўзгорысты марэнны ляндшафт. Віленшчына багатая грудамі і азёрамі. Бліжэй да польскай мяжы знаходзіцца рэгіён Сувалкія. Разам з раўнінай між Панявежай і Коўнам гэты раён найбольш актыўна выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы. На ўсход ад Сувалкіі, на беларускай мяжы знаходзіцца лясная Дзукія. Там, ля [[Друскенікі|Друскенікаў]] пачынаецца летувіскі адцінак [[Нёман]]у ({{мова-lt|Nemunas|скарочана}}). Нёман ёсьць найбольш працяглай ракой у Летуве — у межах краіны ягоная даўжыня складае 475 км, а апошнія 200 км ракі ўтвараюць натуральную мяжу з [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Пры мястэчку Руснэ Нёман упадае ў Балтыйскае мора. З паўднёвага захаду на паўночны ўсход у Паўднёвай і Ўсходняй Летуве распрасьціраецца [[Балтыйская града]], якая ў межах краіны складаецца з Судуўскага, Дзуцкага і Аўкштайцкага ўзвышшаў (дасягаюць вышыні 250—280 м). З паўднёвага боку да Летувіскай дугі Балтыйскай грады далучаецца Паўднёва-Ўсходняя пясковая раўніна. З усходу тэрыторыю краіны займаюць часткі [[Сьвянцянскія грады|Сьвянцянска-Нарачанскага]] і [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскага ўзвышшаў]], на апошнім разьмяшчаецца адзін з найвышэйшых пунктаў краіны — гара Язэпава (293,6 м). На захадзе разьмяшчаецца выспавае [[Жамойцкае ўзвышша]] з найвышэйшым пунктам гарой Мядвегаліс (234 м). Уздоўж Балтыйскага мора распрасьціраецца Прыморская раўніна — нізіна шырынёй 15—20 км. На поўдні гэтай нізіны — дэльта Нёмана. На астатняй тэрыторыі паміж Балтыйскай градой і Жамойцкім узвышшам расьсьцілаюцца плоскія ці крыху хвалістыя нізіны — Сярэднелетувіская, Зэмгальская і інш. Галоўным чыньнікам ва ўтварэньні рэльефу краіны быў ледавік. Летува разьмяшчаецца на Рускай пліце Ўсходне-Эўрапейскай плятформы. Крышталічны фундамэнт залягае глыбока (ад 300 да 2000 м ніжэй за ўзровень мора). З карысных выкапняў ёсьць вапнякі, [[даляміт]]ы, [[гліна|гліны]], [[крэйда]]. Таксама нетры Летувы маюць пласты мінэральных водаў. === Клімат === Клімат Летувы пераходны — ад марскога да кантынэнтальнага. Сярэдняя гадавая тэмпэратура складае +6,1&nbsp;°C. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −4,9&nbsp;°C (ад −2,8&nbsp;°C на ўзьбярэжжы да −6,5&nbsp;°C на паўночным усходзе). Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +17,2&nbsp;°C (у межах краіны адрозьніваецца меней, чым на 2&nbsp;°C). {| width=90% align="center" border=1 cellpadding="3" style="border-collapse: collapse; font-size:95%; text-align: center;" |----- | height="25" colspan="13" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">'''Тэмпэратурныя рэкорды па месяцох (°C)'''<ref>[http://www.meteo.lt/ meteo.lt]</ref></div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Месяц</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Студзень|Сту]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Люты|Лют]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сакавік|Сак]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Красавік|Кра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Травень|Тра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Чэрвень|Чэр]]</div> | width="52" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Ліпень|Ліп]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Жнівень|Жні]]</div> | width="51" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Верасень|Вер]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Кастрычнік|Кас]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Лістапад|Ліс]]</div> | width="64" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сьнежань|Сьн]]</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найвышэйшая тэмп.</div> | width="55" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+12,6 </div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+16,5</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+21,8</div> | width="55" bgcolor="FC5425" | <div align="center">+28,8</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+34</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+35</div> | width="52" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+37,5</div> | width="55" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+36</div> | width="51" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+32</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+26</div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+18</div> | width="64" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+15,6</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найніжэйшая тэмп.</div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-40,5</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-42,9</span></div> | bgcolor="2467B4" | <div align="center"><span style="color:white;">-37,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23,0</span></div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-6,8</span></div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,8</div> | bgcolor="FEFFB9" | <div align="center">+0,9</div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,9</div> | bgcolor="B2D5F4" | <div align="center">-6,3</div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-19,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-34</span></div> |} Гадавая колькасьць ападкаў складае 540 мм на Сярэднелетувіскай нізіне і 930 мм на паўднёва-заходніх схілах Жамойцкага ўзвышша. Найбольшая колькасьць ападкаў прыпадае на жнівень, найменшая — на кастрычнік. Да галоўных асаблівасьцяў клімату Летувы адносяць шмат атмасфэрных ападкаў і перавагу адносна цёплага надвор’я. Наяўнасьць вялікай колькасьці атмасфэрных ападкаў, а таксама наяўнасьць блізкіх да паверхні водных пластоў стварылі ўмовы для разьвіцьця густой сеткі рэк. У Летуве налічваюць 722 ракі даўжынёю больш за 10 км і агульнай працягласьцю 27 500 км, 71,5% рэк належаць да басэйну Нёмана. Рэкі Летувы сілкуюцца дажджавымі, талымі ды грунтовымі водамі. У сярэднім каля трох месяцаў рэкі пакрытыя льдом. На тэрыторыі Летувы больш за 2500 азёраў плошчай больш за 0,1 км² кожнае і 1000—1500 дробных азёраў. Самыя буйныя азёры — Друкшай, Дзіснай, найбольш глыбокае — Таўрангас (60,5 м). У Летуве налічваюць 40 тысячаў тарфяных балот, шмат дзе здабываецца торф. === Глебы === Амаль 45% тэрыторыі Летувы займаюць [[дзярнова-падзолістыя глебы]], 17% — балотна-падзолістыя глебы, 4% — падзоліста-баравыя глебы, 8% — [[дзярнова-карбанатныя глебы]], столькі ж карбанатныя дзярнова-глеева-падзолістыя, 5% — балотныя і 1,4% — алювіяльныя глебы ў дэльце Нёмана і абалёнах рэк. === Расьлінны сьвет === Летува разьмяшчаецца ў падзоне [[Мяшаны лес|мяшаных лясоў]] лясной зоны. Выдзяляюць правінцыю з грабам і правінцыю безь яго, мяжа пралягае ў сярэдняй частцы тэрыторыі. Агулам лясы займаюць 27,6% тэрыторыі. Пераважаюць [[хваёвыя лясы|хваёвыя]] (37,2%) і бярозавыя (23%) лясы. У Летуве сустракаюцца больш за 2000 відаў кветкавых расьлінаў і папаратнікаў, вядома каля 250 відаў мхоў, 400 відаў лішайнікаў і 2000 відаў грыбоў. === Жывёльны сьвет === У Летуве атрымалі пашырэньне жывёлы тайгі й [[шыракалісты лес|шыракалістых лясоў]]. [[Хрыбетныя|Хрыбетных]] налічваецца 426 відаў, зь іх 61 від [[Сысуны|сысуноў]], 290 — птушак, 7 — гадаў, 11 — земнаводных і 57 рыб. Дробныя сысуны — [[кажаны]], яжы, краты, землярыйкі, мышы-палёўкі і іншыя. Большасьць птушак належаць да атраду вераб’іных. Сярод гадаў варта адзначыць трытонаў, жаб і раптух. У краіне разьмяшчаюцца Летувіскі нацыянальны парк (на паўночным усходзе, плошча каля 300 км²), 3 запаведнікі (Жувінтас, Чапкаляй, Каманос)<ref>Кунчина И. П. и др. Литва // Страны и народы; Науч.-попул. геогр.-этнограф. изд. в 20-ти т. Советский союз. Республики прибалтики. Белоруссия. Украина. Молдавия. — М.: Мысль, 1984. — 349 с.</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Poles in Lithuania Barry Kent.png|міні|Колькасьць палякаў (апалячаных беларусаў<ref>Калачынскі Ю. Адкуль у Беларусі ўзяліся палякі? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54—55.</ref>) у Летуве паводле раёнаў]] * [[Летувіская мова|летувіская]]: 2 561 314 * [[Польская мова|польская]]: 200 317 * [[Расейская мова|расейская]]: 176 913 * [[Беларуская мова|беларуская]]: 36 227 * [[Украінская мова|украінская]]: 16 423 * [[Татарская мова|татарская]]: 2793 * [[Латыская мова|латыская]]: 2025 * [[Караімская мова|караімская]]: 241<ref>{{Спасылка|url=http://statistics.bookdesign.lt/dalis_04.pdf|загаловак=Ethnicity, mother tongue and religion|мова=en|камэнтар=зьвесткі перапісу 2011 году}}</ref> [[Расейцы]] ў асноўным зьявіліся ў Летуве па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]], калі краіна трапіла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу]], і жывуць пераважна ў рэгіёнах [[Вільня|Вільні]] й [[Клайпеда|Клайпеды]]. Сярод старэйшага пакаленьня летувісаў вялікая ступень валоданьня расейскаю мовай, у той час, як моладзь збольшага валодае [[Ангельская мова|ангельскаю]]. У раёне Клайпеды (былога прускага Мэмэлю) ёсьць доля нямецкамоўнага насельніцтва. Рэгіён вакол Вільні і ўздоўж беларускай мяжы гістарычна быў засяляюць беларусы, дагэтуль там пашыраныя дыялекты беларускай (''тутэйшай'') мовы. Этнічны склад насельніцтва (2015 год)<ref>Butkus A. [http://alkas.lt/2015/12/16/a-butkus-lietuvos-gyventojai-tautybes-poziuriu/ Lietuvos gyventojai tautybės požiūriu], Alkas, 16.12.2015 г.</ref>: * [[летувісы]] — 86,7% * [[палякі]] — 5,6% * [[расейцы]] — 4,8% * [[беларусы]] — 1,3% * [[украінцы]] — 0,7% == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Летувы}} Летува — індустрыяльная краіна з разьвітай сельскай гаспадаркай. На 1 сакавіка 1998 году Летуве было дадзена 1,976 млрд $ пазык з-за мяжы, прычым каля траціны зь іх былі крэдытамі [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]. Істотнае значэньне для разьвіцьця эканомікі Летувы мела ўступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз]]. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] краіны вырас за першы квартал 2004 году на 7,7%. Найбуйнешым інвэстарам зьяўляюцца [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] — 25% усіх зьнешніх інвэстыцыяў, потым ідуць [[Швэцыя]] (13%), [[Нямеччына]] (12%) і [[Вялікабрытанія]] (8%). Структура [[Сукупны ўнутраны прадукт|ВУП]]: (у % ад агульнага кошту) сельская і лясная гаспадарка — 9,3, здабывальная і перапрацоўчая прамысловасьць — 25,9, будаўніцтва — 6,7, камунальныя паслугі — 3,0, транспарт і сувязь — 7,6, гандаль — 23,9, фінансы — 3,2, іншае — 20,4. Ад 1 студзеня 2015 году Летува перайшла на [[Эўра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305011435/http://www.radyjo.net/4/90/Artykul/192263,1-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%8D%D1%9E%D1%80%D0%B0 1 студзеня Летува пераходзіць на эўра]. Polskie Radio S.A. 30.12.2014</ref>. [[Файл:Lt real gdp growth.svg|значак|Рост рэальнага [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] краіны]] Цеплавыя электрастанцыі працуюць на замежнай сыравіне, найбуйнейшыя — Летувіская і Віленскія. Маюцца гідраэлектрастанцыі — Кайшадорская, Ковенская. Самай магутнай зьяўляецца Ігналінская атамная электрастанцыя. Найважнейшая галіна прамысловасьці — машынабудаўніцтва і мэталаперапрацоўка. Найбольшае разьвіцьцё атрымала станкабудаўніцтва з асноўнымі цэнтрамі ў Вільні, Коўне, Шаўлях; прыборабудаваньне, электратэхніка і радыётэхніка (Вільня, Коўна, Панявеж і інш.), суднабудаваньне і рамонт караблёў (Клайпеда), вытворчасьць абсталяваньня для харчовай прамысловасьці (Мар’ямпаль), вытворчасьць ровараў і рухавікоў для мапедаў (Шаўлі). Прамысловасьць па перапрацоўцы нафты дае [[мазут]], [[бэнзін]], [[дызэльнае паліва]], [[асфальт]], [[парафін]] і інш. прадукты (Мажэйкі). Разьвітая хімічная прамысловасьць: вытворчасьць сернай кіслаты, амафосу, супэрфасфату (Кейданы), азотных угнаеньняў (Янава), штучных валокнаў (Коўна), плястмасавых вырабаў (Вільня) штучнай скуры (Плунге), фармацэўтычнай прадукцыі (Вільня, Коўна і інш.), прадукцыі мікрабіялягічнай прамысловасьці (Вільня, Кейданы). Вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў ажыцьцяўляецца зь мясцовай сыравіны. Разьвіта вытворчасьць цэмэнту (Наўёі-Акмяны), сылікатных вырабаў, мяккага пакрыцьця даху і да т. п. (Вільня, Коўна, Гаргаждай), керамікі (Таўрогі), шкла (Вільня, Коўна і інш.). Здаўна ў Летуве існуе дрэваапрацоўчая і цэлюлозна-папяровая прамысловасьць з разьвітай вытворчасьцю мэблі (Янава, Клайпеда, Коўна, Шаўлі), паперы і кардону (Коўна, Грыгішкі), цэлюлозы ды фанэры (Клайпеда), запалак (Коўна), двп (Клайпеда, Вільня, Грыгішкі, Казлова Руда)<ref>Большая энциклопедия: в 62 томах. Т. 26. — М: ТЕРРА, 2006. — 592 с. {{ISBN|5-373-00432-2}}.</ref>. == Транспарт == {{Асноўны артыкул|Транспарт у Летуве}} Летува мае важнае значэньне як транзытная краіна між [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўночная Эўропа|Паўночнай]] Эўропай, між [[Скандынавія]]й і [[Беларусь]]сю. Ключавую ролю Летува грае як транзыт між [[Расея|Расейскай Фэдэрацыяй]] і ейным эксклявам Калінінградзкай вобласьцю. Сталіца Летувы Вільня знаходзіцца вельмі блізка да закрытай беларускай граніцы, таму больш важным транспартным вузлом Летувы зьяўляецца гістарычная сталіца Коўна. === Аўтамабільны транспарт === [[Файл:Lithuania-roads-(E).png|міні|Асноўныя аўтамабільныя дарогі Летувы]] Летува мае разьвітую сетку шашаў, у тым ліку аўтамабільную дарогу, што злучае [[Коўна]] і [[Клайпеда|Клайпеду]] і магістраль [[E67]] «[[Via Baltica]]» з [[Варшава|Варшавы]] праз Коўну, [[Рыга|Рыгу]], [[Талін]] да [[Хэльсынкі]]. Апроч таго, Летува мае вялікае значэньне для транзыту [[нафта|нафты]] з Расеі. === Карабельны транспарт === У Клайпедзе знаходзіцца буйны марскі порт, злучаны паромнымі маршрутамі з важнымі гарадамі ўзьбярэжжа Балтыйскага мора. === Чыгунка === Пры [[Шастокі|Шастоках]] і [[Сувалкі|Сувалках]] (Польшча) знаходзіцца важны чагуначны перавал у Польшчу, які ў апошнія гады, з прычыны замежнапалітычнай самаізаляцыі Беларусі, атрымаў ключавую важнасьць, бо альтэрнатыўны маршрут ідзе празь Беларусь. Важнасьць гэтага шляху ўзрасла па адкрыцьці летувіска-польскай граніцы ў ходзе пашырэньня Эўразьвязу на ўсход. [[Летувіская чыгунка]], таксама як чыгунка ў іншых краінах былога Савецкага Саюзу, мае [[шырыня каляіны|шырокую каляіну]] (1520 мм замест 1435 мм у [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]]). === Турызм === {{Асноўны артыкул|Турызм у Летуве}} У Летуве расьце роля турызму на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]], напрыклад, гарады [[Ніда (Летува)|Ніда]] і [[Паланга]]. Таксама расьце прыцягальнасьць для турыстаў гарадоў [[Вільня|Вільні]] і [[Коўна|Коўны]]. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Летувы}} === Летувіская літаратура === [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>: {{мова-de|Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche|скарочана}} (1545 год)]] Пісьмо на летувіскай мове пачалося з кнігаў рэлігійнага зьместу. Летувіская дзяржава на афіцыйным узроўні лічыць першай летувіскай кнігай «Катэхізм» [[Марцін Мажвід|Марціна Мажвіда]], выдадзены ў 1547 годзе. Тым часам беларускія гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду першую летувіскую кнігу выдалі на два гады раней — у 1545 годзе, хоць мова гэтай кнігі і называецца «прускай». Тым часам у назове «Катэхізму» Мажвіда і наступнай летувіскай кнігі 1559 году выданьня назва мовы не ўпамінаецца, што ёсьць сьведчаньнем разуменьня мовы гэтых дзьвюх кніг таксама як «прускай»<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Толькі ў 1579 годзе, па сьмерці герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]], які быў ініцыятарам летувіскага кнігадрукаваньня, выйшаў летувіскі катэхізм, у назове якога мова выданьня азначалася як летувіская. Гэтая назва замацавалася ў наступных летувіскіх кнігах<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. раньнія ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы. Абапіраючыся выняткова на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}} (1580 г.)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Аўтар другой летувіскай кнігі Марцін Мажвід быў пастарам з [[Рагніт]]у (цяпер у [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] [[Расея|Расеі]]). Яго кніга выйшла з друку ў [[Каралявец|Караляўцы]] ([[Прусія]]) і, апроч катэхізісу, утрымлівала вершаваную прадмову на летувіскай мове, адзінаццаць царкоўных сьпеваў з нотамі і першы летувіскі [[буквар]]. Таксама Мажвід падрыхтаваў першы летувіскі зборнік царкоўных сьпеваў «Песьні Хрысьціянскія» (1 частка — 1566 год, 2 частка — 1570 год), які па ягонай сьмерці выдаў каралявецкі пастар Балтрамеюс Вілентас. Першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову зрабіў [[Ёнас Брэткунас]] (1536—1602) паміж 1579 і 1590 гадамі. Крыху пазьней у адказ на пратэстанцкія рэлігійныя кнігі зьявілася каталіцкая рэлігійная літаратура на летувіскай мове. У пачатку XIX стагодзьдзя аблічча летувіскай літаратуры складалі каталіцкія сьвятары. [[Юзэф Арнульф Гедройц]], які гуртаваў вакол сябе летувіскіх пісьменьнікаў, і [[Мацей Казімер Валанчэўскі]] займаліся зьбіраньнем народнага летувіскага фальклёру і перакладамі на летувіскую мову. [[Майроніс|Ёнас Мачуліс-Майроніс]] пісаў вершы ў стылі рамантызму і ў 1895 годзе выдаў зборнік «Вясеньнія галасы», які абудзіў грамадзкія пачуцьці. Пісьменьнік, паэт і перакладчык [[Вінцас Крэве-Міцкевіч]] распачаў традыцыю фальклярызму ў летувіскай літаратуры напачатку XX стагодзьдзя. Сярод фігур пачатку XX стагодзьдзя празаікі Ёзас Тумас-Вайжгантас (1869—1933), Ёнас Білюнас (1879—1907), Юлія Жэмайтэ (1845—1921). У пэрыяд незалежнай Летувы плённа працаваў паэт [[Людас Гіра]]. Паэт і перакладчык [[Яўген Шкляр]] зрабіў вялікі ўнёсак у знаёмства замежнікаў зь летувіскай паэзіяй. Казіс Бінкіс стаў на чале футурыстычнай групоўкі паэтаў «Чатыры вятры» ў 1920-я гады (Юозас Жлабіс-Жанге, Пятрас Таруліс). [[Пранас Будвітыс]], [[Пятрас Вайчунас]] перакладалі творы замежных аўтараў дзеля ўзбагачэньня летувіскай літаратурнай мовы. У постсавецкай летувіскай літаратуры адбіваецца пошук свайго нацыянальнага «я» летувісаў. Гэтая тэндэнцыя пачалася яшчэ ў часы [[Мікіта Хрушчоў|хрушчоўскай]] адлігі. Старажытныя паэтычныя міты — асноўная крыніца, дзе можна знайсьці аблічча летувіскага народу. Дахрысьціянскі пэрыяд найбольш яскрава паказвае летувіскі сьвет «у чыстым выглядзе», бо па прыходзе хрысьціянства і зьяўленьні пісьменнасьці летувіская нацыя спазнала істотны ўплыш суседніх нацыяў — беларускай, польскай, нямецкай і расейскай, савецкі ўплыў. Матыў сельскай, дахрысьціянскай сьвядомасьці пануе ў паэзіі Марцэліюса Марцінайціса (нар. 1936), асабліва ў ягоных знакамітых балядах Кукуціса (1977). Юдзіта Вайчунайце (нар. 1937) спалучыла вобразы старажытнага паганскага сьвету з гарадзкімі пэйзажамі. Сігітас Геда (нар. 1943) адухаўляе краявіды, надае ім памяць. Сярод іншых можна выдзеліць Ёзаса Грушаса (1901—1989), Ёнаса Авіжуса (нар. 1922), Юсьцінаса Марцінкевічуса (нар. 1930), Рамуальдаса Гранаўскаса ды Леанардаса Густаўскаса (абодва нар. 1939). Сучасную літаратуру разьвіваюць Рычардас Гавеліс ды Ніёле Міляўскайтэ (абодва нар. 1950), Дональдас Каёкас (нар. 1953), Юрга Іванаўстайтэ (н. 1961), Сігітас Парульскіс (нар. 1963), Антанас Ёнінас (нар. 1965).<ref>Twayne companion to contemporary world literature: from the editors of World Literature Today. {{ISBN|0-8057-1700-5}} (hardset)</ref> Аўтар нацыянальнага гімну Летувы — Вінцас Кудырка. === Пераходная зона === З пункту гледжаньня культуры Летува знаходзіцца ў зоне пераходу. На захадзе краіны, пры Балтыйскім моры, ёсьць відавочны ўплыў [[Ганза|ганзейска]]-[[Паўночная Эўропа|паўночна-эўрапейскіх]] архітэктурных і фальклёрных традыцыяў — нямецкай, дацкай і швэдзкай культураў. З часоў уваходжаньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] праз прыняцьце [[каталіцтва]] ў першую чаргу ў архітэктуры зьявіліся італійскія элемэнты (Сабор часоў Рэнэсансу ў Вільні). Усход і поўдзень Летувы традыцыйна быў пад моцным беларускім, пазьней таксама польскім уплывам. У гарадох да Другой сусьветнай Вайны была шматлікая [[Габрэі|габрэйская]] дыяспара. === Сусьветная культурная спадчына [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]] === [[Файл:Kernavė - Hill forts 01.jpg|міні|Старажытныя насыпы ў Кернаве на месцы былых умацаваньняў]] Старое места Вільні ўваходзіць у [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветную культурную спадчыну паводле ЮНЭСКО]], гэтаксама як і дзюны на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і старажытныя гарадзішчы ў [[Кернаў|Кернаве]]. === Помнікі === Нацыянальны сымбаль Летувы — [[Крыжовая гара]] ({{мова-lt|Kryžių Kalnas|скарочана}}) пры [[Шаўлі|Шаўлях]]. === Паганскія помнікі === Культура Летувы, як апошняга хрысьціянізаванага рэгіёну Эўропы, багатая на паганскія элемэнты. Пашырэньне атрымалі рэшткі культаў розных бажкоў, у першую чаргу побытавых ([[дамавік]], [[лазьнік]], [[лясун|лесавік]] і іншыя). Край багаты старажытнымі паганскімі помнікамі, капішчамі. У Коўні ёсьць музэй паганства, а ў Юодкрантэ — «Вядзьмарская гара». == Замежная палітыка == Летува — сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. === Дачыненьні зь Беларусьсю === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} ==== Пытаньне дзяржаўнай граніцы ==== {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіская граніца}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref name="Sanko"/>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. ==== Афіцыйная назва Беларусі ==== У 2010 годзе [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]] зьвярнулася ў Дзяржаўную камісію па [[летувіская мова|летувіскай мове]] з просьбай перагледзіць афіцыйную назву Беларусі ({{мова-lt|Baltarusija|скарочана}}, ''balta'' — белы колер, ''Rusija'' — [[Расея]]). Сярод прапанаваных да разгляду варыянтаў было традыцыйнае летувіскае найменьне — ''Baltoji Rusia'' ({{мова-be|Белая Русь|скарочана}})<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37411 Літва адмовілася Беларусь называць Belarus], [[Наша Ніва]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. Аднак сябры Дзяржаўнай камісіі з спасылкай на меркаваньне летувіскіх гісторыкаў адзінагалосна пастанавілі пакінуць прыняты ў часы кіраваньня [[Сталін]]а савецкі варыянт назвы Беларусі<ref>[https://web.archive.org/web/20100419122535/http://news.tut.by/167244.html В Литве Беларусь останется Baltarusija], [[TUT.BY]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. У красавіку 2021 году часовая палітычная падкамісія пры Дзяржаўнай камісіі па летувіскай мове зноў адмовілася зьмяняць афіцыйную [[Русіфікацыя Беларусі|расейскую]] [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву Беларусі — на гэты раз на просьбу [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]], тым часам у сьнежні 2020 году гэтая ж камісія зьмяніла афіцыйную летувіскую назву [[Грузія|Грузіі]] на просьбу грузінскіх дыпляматаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31188034.html Літоўскія мовазнаўцы вырашылі не мяняць назву Беларусі], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2021 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Вядомыя летувісы]] * [[Сьпіс гарадоў Летувы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * Літоўская паэзія = Lietuviu poezija / Літоўс. цэнтр культуры, адукацыі і інфарм. [Уклад. В. Тараўскайтэ і інш.; Пер.: Э. Акулін і інш.; Іл. І. Станкевічутэ]. — Маладзечна: Друк. «Перамога», 2003. — 1568 с. {{ISBN|985-6541-26-3}}. * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} == Вонкавыя спасылкі == * [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]] [https://web.archive.org/web/20210611184350/https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11039 Летувіскі нацыянальны рух], [[ARCHE Пачатак]], 12 сакавіка 2013 г. * [[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [https://www.svaboda.org/a/30448775.html Чаму трэба казаць і «Літва», і «Летува». Аргумэнты гісторыка Краўцэвіча], [[Радыё Свабода]], 22 лютага 2020 г. * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г. * [[Севярын Квяткоўскі|Квяткоўскі С.]] [https://racyja.com/by/palityka/camu-letuva-a-ne-litva-i-camu-u-aficyjnaj-vilni-naspjavae-vjalikaja-njavykrutka/ Чаму Летува, а не Літва, і чаму ў афіцыйнай Вільні наспявае вялікая нявыкрутка], [[Беларускае Радыё Рацыя]], 22 сакавіка 2024 г. {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}{{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Краіны Паўночнай Эўропы]] t2pr28daq5s5j7hh5lhu3pauoh3zs8o 2687970 2687969 2026-09-01T15:50:00Z ~2026-47565-35 99845 /* Старажытнасьць */ 2687970 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Літва|Літвой}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна2 | СУП ППЗ = 161,454 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Lithuania)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 55 995 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 87,981 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2025 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 30 514 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = | Лацінка=Letuva |Выява=EU-Lithuania.svg }} '''Летува́''', '''Летуві́ская Рэспу́бліка''' ({{мова-lt|Lietuvos Respublika|скарочана}}) — [[нацыянальная дзяржава]] [[летувісы|летувісаў]] у [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропе]], найбольшая з трох [[Краіны Балтыі|балтыйскіх краінаў]]. Мяжуе зь [[Беларусь]]сю на ўсходзе (724 км), з [[Польшча]]й на поўдні (110 км), з [[Расея|расейскай]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]] на паўднёвым захадзе (303 км) і з [[Латвія]]й на поўначы (працягласьць граніцы 610 км). На захадзе амываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] (даўжыня ўзьбярэжжа складае 99 км). Колькасьць насельніцтва краіны на 2016 год — 2 862 786 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20170228081633/https://osp.stat.gov.lt/en/home Official Statistics Portal]</ref>. Сталіца і найбольшае [[Горад|места]] — [[Вільня]], у 1919—1939 гадох сталіцай была [[Коўна]]. Больш за 85% грамадзянаў этнічныя летувісы. Дзяржаўная мова — [[Летувіская мова|летувіская]]. Сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. == Назва == Летува<ref>[http://slounik.org/pbs/l15_12 Litwa ж. Літва, Летува] // Польска-беларускі слоўнік / Słownik polsko-białoruski. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. {{ISBN|985-11-0307-1}}. — С. 865.</ref> — [[Летувіская мова|летувіская]] форма назвы [[Літва старажытная|Літва]]<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>, афіцыйна ўзятая [[Летувісы|летувісамі]] для сваёй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] па [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]<ref name="Arlou-2012-32">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 32.</ref>. Шэраг гісторыкаў і мовазнаўцаў ([[Ян Станкевіч]]<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы з гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мінск)}}, 2003. С. 633—634.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 5.</ref>, [[Мікола Ермаловіч]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ermalovich/Мікола_Ермаловіч._Успаміны,_творы,_фотаматэрыялы.html Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі: Зборнік дакументаў і матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы]. — {{Менск (Мн.)}}, 2007. — 360 с.</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref>[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Тэрміны «Літва» і «Летува» ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі // [[Гістарычны Альманах]]. Том 9, 2004.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10—12.</ref>, [[Генадзь Сагановіч]]<ref>[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 237.</ref>, [[Ніна Баршчэўская]]<ref>[[Ніна Баршчэўская|Баршчэўская Н.]] Уплыў суседніх народаў на зьмену дзяржаўнага назову Беларусі ў ацэнцы беларускіх вучоных у дыяспары [https://web.archive.org/web/20210624204204/http://kamunikat.org/7942.html 1—4], [https://web.archive.org/web/20210624205558/http://kamunikat.org/7943.html 5—8] // Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6). — Warszawa, 2007. S. 50—66.</ref>, [[Эдвард Зайкоўскі]]<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [https://web.archive.org/web/20111119082534/http://arche.by/by/page/science/7463 Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>, [[Тымаці Снайдэр]]<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 50, 81.</ref>, [[Эндру Ўілсан]]{{зноска|Wilson|2012|Wilson|21–22}}, [[Норман Дэвіс]]<ref>[[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}.</ref>, [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]]<ref name="Arlou-2012-33">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 33.</ref>, [[Зьміцер Санько]]<ref name="Sanko">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>, [[Анатоль Астапенка]]<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114, 140.</ref> ды іншыя<ref>Іваноў У. Моўная няўпэўненасьць і каляніялісцкія гіпэркарэктныя формы ў сучаснай беларускай мове: сацыялінгвістычны аналіз // Acta Albaruthenica. Вып. 24, 2024. С. 103—104.</ref><ref>Іваноў У. Забытая краёўка: ідэйны і творчы шлях Алены Цэпрынскай (каля 1880 — каля 1930) // Homo Historicus 2024. — Варшава, 2024. С. 74.</ref><ref>Квяткоўскі М. Я. Самавызначэнне беларускамоўнага насельніцтва Горадзеншчыны і ваколіц у мінулых стагоддзях і Сакольшчыны ў сучаснасці // Acta Albaruthenica. Вып. 25, 2025. С. 104, 106.</ref>) зьвяртаюць увагу на аб’ектыўную патрэбу тэрміналягічнага адрозьненьня гістарычнай Літвы і сучаснай Летувы. З 1990-х гадоў летувісы выступаюць супраць ужываньня саманазвы ўласнай дзяржавы ў іншых мовах (хоць у выпадку іншых уласных імёнаў, зьвязаных зь Вялікім Княствам Літоўскім, яны ў тэкстах на іншых мовах, наадварот, выкарыстоўваюць летувіскія формы<ref name="Arlou-2012-349"/>), тым часам гэтая тэрміналёгія мае даўнюю традыцыю ў самой Летуве. Напрыклад, у 1928 годзе для шматлікай супольнасьці расейскіх [[стараверы|старавераў]], што жылі ў Летувіскай рэспубліцы, на заказ урадоўцаў зрабілі афіцыйны [[Расейская мова|расейскі]] пераклад [[Гімн Летувы|дзяржаўнага гімну]], які пачынаўся словамі: {{мова-ru|«Летува, отчизна наша…»|скарочана}}<ref name="Arlou-2012-33"/> (увогуле, назва «Летува» — {{мова-ru|«Маленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} — ужывалася ў перакладзе летувіскай песьні яшчэ ў трэцім томе выданьня «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Живописная Россия||ru|Живописная Россия}}», які выйшаў з друку ў 1882 годзе<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб., М., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=D4U1AQAAMAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 41].</ref>{{Заўвага|Першы варыянт гэтай песьні з словамі {{мова-ru|«Миленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} надрукавалі яшчэ ў выданьні Віленскага губэрнскага статыстычнага камітэту Расейскай імпэрыі (1854 год), назву якога прадублявалі па-летувіску з подпісам {{мова-ru|«Перевод заглавия по-литовски»|скарочана}}<ref>Черты из истории и жизни литовского народа = Iszrynkimai isz giwenima ir apraszimo letuwiu / составлены, с разрешения начальства, Виленским губернским статистическим комитетом. — Вильно, 1854. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=o39DAAAAYAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 129].</ref>}}, а назву краіны «Літува», народу «літувы» або «літувя» з вытворным прыметнікам «літуўскі» яшчэ ў 1850 годзе ўжываў летувіскі аўтар Даніла ў часопісе Міністэрства народнай асьветы<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F#v=snippet&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F&f=false С. 147—150, 153, 155].</ref>). У 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход [[Віленшчына|Віленшчыны]] зь [[Вільня]]й да заходнебеларускага абшару, у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на [[Жамойць]] — разам зь зьменай [[Герб Летувы|дзяржаўнага гербу]] (варыянту [[Пагоня|Пагоні]]) на жамойцкага [[Мядзьведзь (герб)|Мядзьведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. Назва Летува пасьлядоўна ўжываецца па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнай моўнай норме]] [[Беларуская дыяспара|Беларускай дыяспары]]<ref name="Harbacki">[[Уладзіслаў Гарбацкі|Гарбацкі Ў.]] [https://web.archive.org/web/20210607194351/https://gazeta.arche.by/article/349.html?fbclid=IwAR3445HhnFkRqQDlskrDODnITESaPQzy7EGGDNG2E9-L3fkmefK4sPg83PU У тарашкевіцы не абыйсьціся бяз слова «Летува»], [[ARCHE Пачатак|ARCHE]]: электронная газэта, 9 сакавіка 2020 г.</ref> — у адрозьненьне ад [[наркамаўка|наркамаўкі]], дзе савецкія ўлады дазволілі толькі варыянт «Літва». Напрыклад, у тэкстах [[Аляксандар Надсан|Аляксандра Надсана]] сустракаецца пераважна Летува, летувіскі, летувіс (а ў размове таксама жмудзін, Жмудзь). У 1960—1970-я гады ў часопісе «[[Божым шляхам (1947)|Божым шляхам]]» у многіх тэкстах ужываліся словы Летува, летувіскі (у [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]]). Тое ж назіралася ў мове беларускага друку Паўночнай Амэрыкі: у тэкстах [[Сяргей Хмара|Сяргея Хмары]] ўжываецца Летува ў апісаньні праекту летувіскай дзяржаўнасьці з сталіцай сьпярша ў Коўне, потым у Вільні. Газэта беларусаў [[ЗША]] «[[Беларус (газэта)|Беларус]]» ўжывае выняткова Летува. Словы Летува, летувіс і летувіскі фіксуюцца ў неапублікаваным «Беларуска-францускім слоўніку» Льва Гарошкі<ref name="Sanko"/>. Як адзначаецца ў энцыкляпэдычным даведніку «Народная культура Беларусі» (пад рэдакцыяй доктара гістарычны навук [[Віктар Цітоў|Віктара Цітова]]), які выйшаў у 2002 годзе ў выдавецтве [[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]: «''Сучасныя Л. называюць сваю краіну Летувой, а сябе — летувісамі, і гэтыя назвы зьяўляюцца больш дакладнымі і гістарычна апраўданымі, чым „Літва“ і „[[Ліцьвіны|літоўцы]]“, якія на працягу некалькіх вякоў ужываліся ў адносінах да Беларусі''»<ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>. Праўнік [[Кірыл Касьцян]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўжыванне тэрміну Летува ў беларускай гістарычнай навуцы мае ня толькі лягічнае абгрунтаваньне, але і адпавядае эўрапейскаму досьведу датычна асэнсаваньня спадчыны шматэтнічных данацыянальных дзяржаўных фармаваньняў. Найяскравейшым прыкладам ёсьць шматнацыянальная дзяржаўная фармацыя ў цэнтры Эўропы — [[Каралеўства Вугоршчына|Вугорскае каралеўства]] (''Regnum Hungariae'') як асобна, так і як частка [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] (''Österreichisch-Ungarische Monarchie''). Хоць самі [[вугорцы]] называюць сябе мадзярамі (адзіночны лік ''magyar'', множны лік ''magyarok''), а [[Вугоршчына|сваю краіну]] — ''Magyarország'' незалежна ад гістарычнага кантэксту, назва гістарычнай Вугоршчыны ў мовах розных [[славяне|славянскіх]] народаў, якія калісьці мелі дачыненьне да гэтай фармацыі, адрозьніваецца ад назвы нацыянальнай дзяржавы вугорскага народу, якая існуе на частцы тэрыторыі былой шматнацыянальнай краіны (напрыклад, [[Чэская мова|чэскае]] ''Uhersko'' датычна гістарычнай Вугоршчыны, але ''Maďarsko'' датычна сучаснай)<ref>Касцян К. [https://litviny.blogspot.com/2013/06/blog-post.html Беларусь і Летува: у пошуках гістарычнага кампрамісу ў спадчыне ВКЛ] // Крывія. № 34—35, 2014. С. 25—26.</ref>. == Вялікае Княства Літоўскае і сучасная Летува == === У дзяржаўнай палітыцы === У Прэамбуле Канстытуцыі Летувы падкрэсьліваецца, што менавіта [[летувісы|летувіскі народ]] ''«шмат вякоў таму стварыў Летувіскую дзяржаву»'' і што ''«яго (народу) праўны фундамэнт грунтуецца на (сярэднявечных) Літоўскіх Статутах»'', а ў артыкуле 17 сьцьвярджаецца, што ''«сталіцай Летувіскай дзяржавы ёсьць места [[Вільня]] — шматвекавая гістарычная сталіца Летувы»''<ref>[http://www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Constitution.htm Ангельскі пераклад Канстытуцыі Летувіскай Рэспублікі, даступны на афіцыйным сайце Сойму ЛР]</ref>. Усе гэтыя палажэньні грунтуюцца на ''«гістарычных правах»'', а ў цэнтры ўсёй канцэпцыі знаходзіцца паняцьце народ ({{мова-lt|tauta|скарочана}}). Такім парадкам, на падставе ''«гістарычных правоў летувіскага народу»'' сучасная Летувіская дзяржава прэзэнтуе сябе ў якасьці адзінай праваспадкаемцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а сучасных летувісаў народам, цалкам тоесным [[ліцьвіны|ліцьвінам]] Вялікага Княства Літоўскага<ref>Kaścian K. Die Litauische Verfassung und die Auslegung des Begriffs «Volk» in historischer Perspektive // Osteuropa-Recht. Nr. 5, 2008, S. 290—297 (291—292).</ref>. Больш таго, аналіз гэтых палажэньняў Канстытуцыі дазваляе сказаць, што афіцыйнымі ўладамі Летувы Вялікае Княства Літоўскае разглядаецца як летувіская нацыянальная дзяржава<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Зьвяртаючыся, аднак, да значэньня слова народ (tauta) у летувіскай мове і вылучыўшы такім парадкам тры ключавыя словы дзеля аналізу адпаведнасьці паміж літоўскай нацыяй Вялікага Княства Літоўскага і летувіскай нацыяй Летувіскай Рэспублікі — тэрыторыя, мова і культура — можна прыйсьці да высновы, што тлумачэньне гістарычнай ролі летувіскага народу, якое прапануе Канстытуцыя Летувіскай Рэспублікі, ёсьць больш чым спрэчным, а летувіская нацыя не эквівалентная літоўскай нацыі ў аніводным з гэтых трох кампанэнтаў. З гэтай прычыны нельга казаць пра дзяржавастваральную ролю і дамінантнае становішча балтыйскай летувіскай меншасьці ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Kascian-2009"/>. У той жа час этнічная група, зь якой сфармавалася сучасная летувіская нацыя, была адной з складовых частак шматэтнічнага ВКЛ, таму летувісы маюць неад’емнае права на пэўную частку спадчыны гэтай дзяржавы. === У летувіскай гістарыяграфіі === Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў сусьветнай гістарыяграфіі замацавалася «летувісацэнтрычная» канцэпцыя разгляду гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Такая сытуацыя склалася на падставе шматлікіх публікацыяў летувіскіх гісторыкаў у замежных акадэмічных крыніцах яшчэ за савецкім часам. З прычыны браку крытычнага гледзішча (беларускую гістарыяграфію [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Наступствы|савецкія ўлады цалкам вынішчылі яшчэ ў 1930-я гады]], а яе аднаўленьне адбылося толькі да пачатку 1990-х гадоў) сусьветная навуковая супольнасьць паступова пачала ўспрымаць нічым не падмацаваныя гіпотэзы гэтых аўтараў як «бясспрэчныя факты»<ref name="ak">[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г.</ref>, тым часам некаторыя летувіскія гісторыкі ня грэбавалі нават наўмыснымі падтасоўкамі і фальсыфікацыямі<ref name="Kascian-2009"/><ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]] [http://kamunikat.org/download.php?item=6121.html&pubref=6109 Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004.</ref>. Увогуле, у межах інтэрнацыянальнага [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] толькі ў Летуве з дазволу Масквы побач з камуністычнай існавала нацыяналістычная ідэалёгія, заснаваная на гістарычных мітах (у савецкай гістарыяграфіі спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам<ref name="Arlou-2005">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>), — рэч парадаксальная і абсалютна немагчымая ў іншых рэспубліках<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе такі падыход усяляк прапагандаваўся і абгрунтоўваўся. Да прыкладу, у кнігу «Lietuvos piles» ({{мова-be|Летувіскія замкі|скарочана}}) улучылі [[Наваградзкі замак|Наваградзкі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Полацкія замкі|Полацкі]] і дзясяткі іншых беларускіх замкаў. Таксама рабіліся спробы залічыць у лік выдатных дзеячоў летувіскай культуры [[Францішак Скарына|Францішка Скарыну]]<ref name="Arlou-2005"/>. З аднаўленьнем дзяржаўнай незалежнасьці на старонках летувіскіх школьных падручнікаў працягваюць прапагандавацца сьцьверджаньні, што Вялікае Княства Літоўскае было летувіскай дзяржавай, кіроўная дынастыя [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] — летувісамі, што ядро земляў ВКЛ знаходзілася на летувіскіх землях, а сталіца ВКЛ Вільня стаіць у цэнтры тых земляў. Паводле аўтараў летувіскіх падручнікаў «заваяваныя славянскія землі» былі толькі анэксамі (дадаткам), якімі кіравалі прадстаўнікі летувіскай княжай дынастыі. Сваім парадкам [[беларусы]] разглядаюцца ў гэтых выданьнях як бясспрэчная [[нацыянальная меншасьць]], чые здабыткі (у хоць-якой галіне чалавечай дзейнасьці) мала паўплывалі на разьвіцьцё летувіскай нацыі і дзяржавы. Беларускія населеныя пункты згадваюцца аўтарамі звычайна ў выпадку асьвятленьня падзеяў той або іншай вайны<ref>Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001.</ref>. На думку шэрагу беларускіх гісторыкаў, у сучаснай Летуве ''«гістарычная навука — частка дзяржаўнай ідэалёгіі»'', таму пры падтрымцы Летувіскай дзяржавы тамтэйшыя гісторыкі маюць шырокія магчымасьці ў прасоўваньні сваіх канцэпцыяў навонкі<ref name="Kascian-2009"/><ref name="ak"/>. Як зазначае летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]], на 2023 год «''летувісы лічаць, што ў беларусаў не было дзяржаўнасьці''». Паводле актуальных летувіскіх школьных падручнікаў, «''беларусы — шэрая маса, якую летувісы заваявалі ў сярэднія вякі''». Апроч таго, Камунтавічус адзначае, што да сёньняшняга часу няма ніводнай кнігі беларускага гісторыка, якая б была перакладзеная на летувіскую мову. Паводле Камунтавічуса, «''у адрознасьць ад летувісаў, чыя ідэнтычнасьць будуецца ў апазыцыі да іншых (для іх амаль усе суседнія народы — ворагі), беларусы імкнуцца з усімі жыць у згодзе''»<ref>Антось Жупран, [https://nashaniva.com/323307 «Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове], [[Наша Ніва]], 6 жніўня 2023 г.</ref>. Таксама ён падкрэсьлівае: «''гэта прыніжэньне беларусаў — скарачаць іх гісторыю і сьцьвярджаць, што вось яны толькі нядаўна зьявіліся, а мы тут жылі спрадвеку''» і што такое скарачэньне гісторыі Беларусі ёсьць [[Русіфікацыя Беларусі|актуальным для расейцаў]], каб сьцьвярджаць, што да таго, як зьявіліся Беларусь і беларусы, усе былі адзінымі — русінамі, рускімі, былі часткай Расеі<ref>[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32392665.html Літоўскі гісторык Русьціс Камунтавічус: Нельга напісаць сумесную гісторыю, якая задаволіць і літоўцаў, і беларусаў], [[Радыё Свабода]], 3 траўня 2023 г.</ref>. З пачатку спробаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|аднаўленьня беларускай дзяржаўнасьці]] ў XX стагодзьдзі, у беларускай гістарыяграфіі робяцца спробы аспрэчаньня летувіскіх замахаў на спадчыну [[Вялікае Княства Літоўскае|старадаўняй літоўскай дзяржавы]]. Адным зь першых дасьледнікаў, які аспрэчыў згаданыя замахі, быў [[Язэп Лёсік]], які адназначна вызначаў спадкаемнасьць [[Беларусь]]сю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і крытыкаваў замахі на згаданую спадкаемнасьць з боку Летувы, што знайшло адлюстраваньне ў артыкуле «Літва — Беларусь: гістарычныя выведы», выдадзеным у 1921 годзе ў пачатку [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў [[БССР]]<ref>Лёсік Я. Літва — Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. № 2, 1921. С. 12—22.</ref><ref>Літва — Беларусь: гістарычныя выведы / Язэп Лёсік; [прадмова З. Санько; пасляслоўе А. Жлуткі]. — {{Менск (Мн.)}}: Тэхналогія, 2016. — 33, [2] с. — {{ISBN|978-985-458-266-5}}.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Летувы}} === Старажытнасьць === [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] Зьяўленьне на тэрыторыі Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну кайназойскай эры (10—8 тыс. год да н. э.). Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут панавала культура эпіпалеаліту. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у. [[Нэаліт]] пачаўся тут пазьней за час свайго сканчэньня на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). Бронзавыя вырабы зьявіліся на тэрыторыі Летувы ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. [[Жалезны век]] на Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць згадкі пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі з [[замак|гарадамі]] славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны зьмянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабынямі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[ваеннапалонны]]я. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'', былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабынямі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-гарадоў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Яшчэ ў XII ст. з заснаваньнем факторыі [[любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]] пачалася нямецкая ваенная экспансія на тэрыторыю сучасных Латвіі й Летувы. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная перамога жамойцкіх войскаў над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], у выніку чаго нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] уласных імёнаў і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. === Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага === [[Файл:VKL-1462-ru.png|міні|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне большасьці зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе сыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага мае повязі зь імем [[Міндоўг]]а, які 6 ліпеня 1253 году каранаваўся ў [[Наваградак|Наваградку]]. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, а ў 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і [[Жамойць|Жамойці]] (гэта было пацьвярджэньне, Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Аднак жамойты паднялі паўстаньне, 13 ліпеня 1260 году адбылася [[бітва на Дурбэ]], у якой загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ папа [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандар IV]] арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі іх пры Лелвардэ. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойць пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэна. Пад націскам [[Транята|Траняты]] Міндоўг задаволіў гэтую просьбу. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382 годзе, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў гэтыя землі лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне большай часткі Жамойці да Вялікага Княства адбылося толькі па [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства й біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|140пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009"/>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} === Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім === {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. === У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыі сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} === Першая Летувіская Рэспубліка === [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|міні|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада або [[Летувіская Тарыба]] ({{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) абвясьціла незалежнасьць Летувы<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/> згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгустынас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк і такім парадкам запачаткаваў летувіскае войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі, якія 22 сьнежня 1918 году прызналі ўрад [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|140пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. ==== Дыскусіі пра дзяржаўны герб ==== [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|140пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. ==== У савецкай зоне ўзьдзеяньня ==== Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref name="Arlou-2005"/>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. === Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка === {{Асноўны артыкул|Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|міні|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} ==== Летувізацыя Віленшчыны ==== {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. === Летувіская Рэспубліка === Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм на чале зь [[Вітаўтас Ландсбергіс|Вітаўтасам Ландсбергісам]] абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР — першай з савецкіх рэспублік. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. 29 сакавіка 2004 году Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 траўня 2004 году — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Летувы}} Летува — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. [[Сьпіс прэзыдэнтаў Летувы|Прэзыдэнт]] абіраецца [[простыя выбары|простымі выбарамі]] на пяцігадовы тэрмін. Ён вызначае асноўныя кірункі замежнай палітыкі, лічыцца галоўнакамандуючым летувіскага войска. Прэзыдэнт вылучае парлямэнту на зацьверджаньне кандыдатуру [[Прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]], а потым паводле рэкамэндацыі апошняга — кандыдатуры сябраў [[Урад]]у, таксама як і шэраг іншых найвышэйшых дзяржаўных урадоўцаў і судзьдзяў [[Канстытуцыйны Суд|Канстытуцыйнага Суду]] ({{мова-lt|Konstitucinis Teismas|скарочана}}). Аднапалатны летувіскі [[парлямэнт]] — [[Летувіскі Сойм|Сойм]] — налічвае 141 дэпутата, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Крыху больш за палову дэпутатаў абіраюцца на аднамандатных акругах (71), а іншая частка (70) — паводле партыйных сьпісаў. Бар’ер праходжаньня ў Сойм для партыі роўны 5%. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы}} {{Image label begin|image=Apskritis of Lithuania.png|width={{{width|400}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-215.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Marijampole County COA.png|20px]]'''''<small>[[Мар’ямпальскі павет|Мар’ямпальскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-200.0|y=-250.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Alytus County COA.png|20px]] '''''<small>[[Аліцкі павет|Аліцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-330.0|y=-272.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Беларусь]]'''}} {{Метка выявы|x=-180.0|y=-160.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LTU Kauno apskritis COA.svg|20px]] '''''<small>[[Ковенскі павет|Ковенскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-90.0|y=-140.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg tauroski COA.png|20px]] '''''<small>[[Таўроскі павет|Таўроскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-100.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Telsiai County COA.png|20px]] '''''<small>[[Цельшыцкі павет|Цельшыцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-30.0|y=-100.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg kłajpedzki COA.svg|20px]] '''''<small>[[Клайпедзкі павет|Клайпедзкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-70.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Расея]]'''}} {{Метка выявы|x=-255.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Vilnius County COA.png|20px]] '''''<small>[[Віленскі павет|Віленскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg szawelski COA.PNG|20px]] '''''<small>[[Шавельскі павет|Шавельскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-230.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Panevezys County COA.png|20px]] '''''<small>[[Панявескі павет|Панявескі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-300.0|y=-120.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Utena County COA.png|20px]] '''''<small>[[Уцянскі павет|Уцянскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-1.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Латвія]]'''}} {{Метка выявы|x=-120.0|y=-270.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Польшча]]'''}} {{Image label end}} Летува складаецца зь 10 паветаў ({{мова-lt|apskritys|скарочана}}), якія называюцца адпаведна з сваёй сталіцай: # [[Аліта]] # [[Коўна]] # [[Клайпеда]] # [[Мар’ямпаль]] # [[Панявеж]] # [[Шаўлі]] # [[Таўрогі]] # [[Цельшы]] # [[Уцяна]] # [[Вільня]] Паветы падзяляюцца на акругі. Некаторыя буйныя гарады ўтвараюць самастойныя адміністрацыйныя адзінкі. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Летувы}} [[Файл:LietuvaPhysicalMap-lessdetail (lang-be).svg|міні|Фізычная мапа Летувы]] Летува афіцыйна падзяляецца на 4 рэгіёны, абвешчаныя гістарычнымі і адрознымі сваімі традыцыямі, дыялектамі і ляндшафтам: [[Аўкштота]] ({{мова-lt|Aukštaitija|скарочана}}), [[Жамойць]] ({{мова-lt|Žemaitija|скарочана}}), [[Сувалкія]] ({{мова-lt|Suvalkija|скарочана}}) і [[Дзукія]] ({{мова-lt|Dzukija|скарочана}}). Пяты рэгіён — «[[Малая Летува]]» ({{мова-lt|Mažoji Lietuva|скарочана}}) да 1918 належаў да [[Усходняя Прусія|Ўсходняй Прусіі]]. Тут Летува пясковымі пляжамі і дзюнамі мяжуе з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Далей на ўсход цягнецца ўзгорысты марэнны ляндшафт. Віленшчына багатая грудамі і азёрамі. Бліжэй да польскай мяжы знаходзіцца рэгіён Сувалкія. Разам з раўнінай між Панявежай і Коўнам гэты раён найбольш актыўна выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы. На ўсход ад Сувалкіі, на беларускай мяжы знаходзіцца лясная Дзукія. Там, ля [[Друскенікі|Друскенікаў]] пачынаецца летувіскі адцінак [[Нёман]]у ({{мова-lt|Nemunas|скарочана}}). Нёман ёсьць найбольш працяглай ракой у Летуве — у межах краіны ягоная даўжыня складае 475 км, а апошнія 200 км ракі ўтвараюць натуральную мяжу з [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Пры мястэчку Руснэ Нёман упадае ў Балтыйскае мора. З паўднёвага захаду на паўночны ўсход у Паўднёвай і Ўсходняй Летуве распрасьціраецца [[Балтыйская града]], якая ў межах краіны складаецца з Судуўскага, Дзуцкага і Аўкштайцкага ўзвышшаў (дасягаюць вышыні 250—280 м). З паўднёвага боку да Летувіскай дугі Балтыйскай грады далучаецца Паўднёва-Ўсходняя пясковая раўніна. З усходу тэрыторыю краіны займаюць часткі [[Сьвянцянскія грады|Сьвянцянска-Нарачанскага]] і [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскага ўзвышшаў]], на апошнім разьмяшчаецца адзін з найвышэйшых пунктаў краіны — гара Язэпава (293,6 м). На захадзе разьмяшчаецца выспавае [[Жамойцкае ўзвышша]] з найвышэйшым пунктам гарой Мядвегаліс (234 м). Уздоўж Балтыйскага мора распрасьціраецца Прыморская раўніна — нізіна шырынёй 15—20 км. На поўдні гэтай нізіны — дэльта Нёмана. На астатняй тэрыторыі паміж Балтыйскай градой і Жамойцкім узвышшам расьсьцілаюцца плоскія ці крыху хвалістыя нізіны — Сярэднелетувіская, Зэмгальская і інш. Галоўным чыньнікам ва ўтварэньні рэльефу краіны быў ледавік. Летува разьмяшчаецца на Рускай пліце Ўсходне-Эўрапейскай плятформы. Крышталічны фундамэнт залягае глыбока (ад 300 да 2000 м ніжэй за ўзровень мора). З карысных выкапняў ёсьць вапнякі, [[даляміт]]ы, [[гліна|гліны]], [[крэйда]]. Таксама нетры Летувы маюць пласты мінэральных водаў. === Клімат === Клімат Летувы пераходны — ад марскога да кантынэнтальнага. Сярэдняя гадавая тэмпэратура складае +6,1&nbsp;°C. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −4,9&nbsp;°C (ад −2,8&nbsp;°C на ўзьбярэжжы да −6,5&nbsp;°C на паўночным усходзе). Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +17,2&nbsp;°C (у межах краіны адрозьніваецца меней, чым на 2&nbsp;°C). {| width=90% align="center" border=1 cellpadding="3" style="border-collapse: collapse; font-size:95%; text-align: center;" |----- | height="25" colspan="13" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">'''Тэмпэратурныя рэкорды па месяцох (°C)'''<ref>[http://www.meteo.lt/ meteo.lt]</ref></div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Месяц</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Студзень|Сту]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Люты|Лют]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сакавік|Сак]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Красавік|Кра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Травень|Тра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Чэрвень|Чэр]]</div> | width="52" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Ліпень|Ліп]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Жнівень|Жні]]</div> | width="51" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Верасень|Вер]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Кастрычнік|Кас]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Лістапад|Ліс]]</div> | width="64" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сьнежань|Сьн]]</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найвышэйшая тэмп.</div> | width="55" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+12,6 </div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+16,5</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+21,8</div> | width="55" bgcolor="FC5425" | <div align="center">+28,8</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+34</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+35</div> | width="52" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+37,5</div> | width="55" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+36</div> | width="51" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+32</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+26</div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+18</div> | width="64" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+15,6</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найніжэйшая тэмп.</div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-40,5</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-42,9</span></div> | bgcolor="2467B4" | <div align="center"><span style="color:white;">-37,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23,0</span></div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-6,8</span></div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,8</div> | bgcolor="FEFFB9" | <div align="center">+0,9</div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,9</div> | bgcolor="B2D5F4" | <div align="center">-6,3</div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-19,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-34</span></div> |} Гадавая колькасьць ападкаў складае 540 мм на Сярэднелетувіскай нізіне і 930 мм на паўднёва-заходніх схілах Жамойцкага ўзвышша. Найбольшая колькасьць ападкаў прыпадае на жнівень, найменшая — на кастрычнік. Да галоўных асаблівасьцяў клімату Летувы адносяць шмат атмасфэрных ападкаў і перавагу адносна цёплага надвор’я. Наяўнасьць вялікай колькасьці атмасфэрных ападкаў, а таксама наяўнасьць блізкіх да паверхні водных пластоў стварылі ўмовы для разьвіцьця густой сеткі рэк. У Летуве налічваюць 722 ракі даўжынёю больш за 10 км і агульнай працягласьцю 27 500 км, 71,5% рэк належаць да басэйну Нёмана. Рэкі Летувы сілкуюцца дажджавымі, талымі ды грунтовымі водамі. У сярэднім каля трох месяцаў рэкі пакрытыя льдом. На тэрыторыі Летувы больш за 2500 азёраў плошчай больш за 0,1 км² кожнае і 1000—1500 дробных азёраў. Самыя буйныя азёры — Друкшай, Дзіснай, найбольш глыбокае — Таўрангас (60,5 м). У Летуве налічваюць 40 тысячаў тарфяных балот, шмат дзе здабываецца торф. === Глебы === Амаль 45% тэрыторыі Летувы займаюць [[дзярнова-падзолістыя глебы]], 17% — балотна-падзолістыя глебы, 4% — падзоліста-баравыя глебы, 8% — [[дзярнова-карбанатныя глебы]], столькі ж карбанатныя дзярнова-глеева-падзолістыя, 5% — балотныя і 1,4% — алювіяльныя глебы ў дэльце Нёмана і абалёнах рэк. === Расьлінны сьвет === Летува разьмяшчаецца ў падзоне [[Мяшаны лес|мяшаных лясоў]] лясной зоны. Выдзяляюць правінцыю з грабам і правінцыю безь яго, мяжа пралягае ў сярэдняй частцы тэрыторыі. Агулам лясы займаюць 27,6% тэрыторыі. Пераважаюць [[хваёвыя лясы|хваёвыя]] (37,2%) і бярозавыя (23%) лясы. У Летуве сустракаюцца больш за 2000 відаў кветкавых расьлінаў і папаратнікаў, вядома каля 250 відаў мхоў, 400 відаў лішайнікаў і 2000 відаў грыбоў. === Жывёльны сьвет === У Летуве атрымалі пашырэньне жывёлы тайгі й [[шыракалісты лес|шыракалістых лясоў]]. [[Хрыбетныя|Хрыбетных]] налічваецца 426 відаў, зь іх 61 від [[Сысуны|сысуноў]], 290 — птушак, 7 — гадаў, 11 — земнаводных і 57 рыб. Дробныя сысуны — [[кажаны]], яжы, краты, землярыйкі, мышы-палёўкі і іншыя. Большасьць птушак належаць да атраду вераб’іных. Сярод гадаў варта адзначыць трытонаў, жаб і раптух. У краіне разьмяшчаюцца Летувіскі нацыянальны парк (на паўночным усходзе, плошча каля 300 км²), 3 запаведнікі (Жувінтас, Чапкаляй, Каманос)<ref>Кунчина И. П. и др. Литва // Страны и народы; Науч.-попул. геогр.-этнограф. изд. в 20-ти т. Советский союз. Республики прибалтики. Белоруссия. Украина. Молдавия. — М.: Мысль, 1984. — 349 с.</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Poles in Lithuania Barry Kent.png|міні|Колькасьць палякаў (апалячаных беларусаў<ref>Калачынскі Ю. Адкуль у Беларусі ўзяліся палякі? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54—55.</ref>) у Летуве паводле раёнаў]] * [[Летувіская мова|летувіская]]: 2 561 314 * [[Польская мова|польская]]: 200 317 * [[Расейская мова|расейская]]: 176 913 * [[Беларуская мова|беларуская]]: 36 227 * [[Украінская мова|украінская]]: 16 423 * [[Татарская мова|татарская]]: 2793 * [[Латыская мова|латыская]]: 2025 * [[Караімская мова|караімская]]: 241<ref>{{Спасылка|url=http://statistics.bookdesign.lt/dalis_04.pdf|загаловак=Ethnicity, mother tongue and religion|мова=en|камэнтар=зьвесткі перапісу 2011 году}}</ref> [[Расейцы]] ў асноўным зьявіліся ў Летуве па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]], калі краіна трапіла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу]], і жывуць пераважна ў рэгіёнах [[Вільня|Вільні]] й [[Клайпеда|Клайпеды]]. Сярод старэйшага пакаленьня летувісаў вялікая ступень валоданьня расейскаю мовай, у той час, як моладзь збольшага валодае [[Ангельская мова|ангельскаю]]. У раёне Клайпеды (былога прускага Мэмэлю) ёсьць доля нямецкамоўнага насельніцтва. Рэгіён вакол Вільні і ўздоўж беларускай мяжы гістарычна быў засяляюць беларусы, дагэтуль там пашыраныя дыялекты беларускай (''тутэйшай'') мовы. Этнічны склад насельніцтва (2015 год)<ref>Butkus A. [http://alkas.lt/2015/12/16/a-butkus-lietuvos-gyventojai-tautybes-poziuriu/ Lietuvos gyventojai tautybės požiūriu], Alkas, 16.12.2015 г.</ref>: * [[летувісы]] — 86,7% * [[палякі]] — 5,6% * [[расейцы]] — 4,8% * [[беларусы]] — 1,3% * [[украінцы]] — 0,7% == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Летувы}} Летува — індустрыяльная краіна з разьвітай сельскай гаспадаркай. На 1 сакавіка 1998 году Летуве было дадзена 1,976 млрд $ пазык з-за мяжы, прычым каля траціны зь іх былі крэдытамі [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]. Істотнае значэньне для разьвіцьця эканомікі Летувы мела ўступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз]]. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] краіны вырас за першы квартал 2004 году на 7,7%. Найбуйнешым інвэстарам зьяўляюцца [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] — 25% усіх зьнешніх інвэстыцыяў, потым ідуць [[Швэцыя]] (13%), [[Нямеччына]] (12%) і [[Вялікабрытанія]] (8%). Структура [[Сукупны ўнутраны прадукт|ВУП]]: (у % ад агульнага кошту) сельская і лясная гаспадарка — 9,3, здабывальная і перапрацоўчая прамысловасьць — 25,9, будаўніцтва — 6,7, камунальныя паслугі — 3,0, транспарт і сувязь — 7,6, гандаль — 23,9, фінансы — 3,2, іншае — 20,4. Ад 1 студзеня 2015 году Летува перайшла на [[Эўра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305011435/http://www.radyjo.net/4/90/Artykul/192263,1-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%8D%D1%9E%D1%80%D0%B0 1 студзеня Летува пераходзіць на эўра]. Polskie Radio S.A. 30.12.2014</ref>. [[Файл:Lt real gdp growth.svg|значак|Рост рэальнага [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] краіны]] Цеплавыя электрастанцыі працуюць на замежнай сыравіне, найбуйнейшыя — Летувіская і Віленскія. Маюцца гідраэлектрастанцыі — Кайшадорская, Ковенская. Самай магутнай зьяўляецца Ігналінская атамная электрастанцыя. Найважнейшая галіна прамысловасьці — машынабудаўніцтва і мэталаперапрацоўка. Найбольшае разьвіцьцё атрымала станкабудаўніцтва з асноўнымі цэнтрамі ў Вільні, Коўне, Шаўлях; прыборабудаваньне, электратэхніка і радыётэхніка (Вільня, Коўна, Панявеж і інш.), суднабудаваньне і рамонт караблёў (Клайпеда), вытворчасьць абсталяваньня для харчовай прамысловасьці (Мар’ямпаль), вытворчасьць ровараў і рухавікоў для мапедаў (Шаўлі). Прамысловасьць па перапрацоўцы нафты дае [[мазут]], [[бэнзін]], [[дызэльнае паліва]], [[асфальт]], [[парафін]] і інш. прадукты (Мажэйкі). Разьвітая хімічная прамысловасьць: вытворчасьць сернай кіслаты, амафосу, супэрфасфату (Кейданы), азотных угнаеньняў (Янава), штучных валокнаў (Коўна), плястмасавых вырабаў (Вільня) штучнай скуры (Плунге), фармацэўтычнай прадукцыі (Вільня, Коўна і інш.), прадукцыі мікрабіялягічнай прамысловасьці (Вільня, Кейданы). Вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў ажыцьцяўляецца зь мясцовай сыравіны. Разьвіта вытворчасьць цэмэнту (Наўёі-Акмяны), сылікатных вырабаў, мяккага пакрыцьця даху і да т. п. (Вільня, Коўна, Гаргаждай), керамікі (Таўрогі), шкла (Вільня, Коўна і інш.). Здаўна ў Летуве існуе дрэваапрацоўчая і цэлюлозна-папяровая прамысловасьць з разьвітай вытворчасьцю мэблі (Янава, Клайпеда, Коўна, Шаўлі), паперы і кардону (Коўна, Грыгішкі), цэлюлозы ды фанэры (Клайпеда), запалак (Коўна), двп (Клайпеда, Вільня, Грыгішкі, Казлова Руда)<ref>Большая энциклопедия: в 62 томах. Т. 26. — М: ТЕРРА, 2006. — 592 с. {{ISBN|5-373-00432-2}}.</ref>. == Транспарт == {{Асноўны артыкул|Транспарт у Летуве}} Летува мае важнае значэньне як транзытная краіна між [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўночная Эўропа|Паўночнай]] Эўропай, між [[Скандынавія]]й і [[Беларусь]]сю. Ключавую ролю Летува грае як транзыт між [[Расея|Расейскай Фэдэрацыяй]] і ейным эксклявам Калінінградзкай вобласьцю. Сталіца Летувы Вільня знаходзіцца вельмі блізка да закрытай беларускай граніцы, таму больш важным транспартным вузлом Летувы зьяўляецца гістарычная сталіца Коўна. === Аўтамабільны транспарт === [[Файл:Lithuania-roads-(E).png|міні|Асноўныя аўтамабільныя дарогі Летувы]] Летува мае разьвітую сетку шашаў, у тым ліку аўтамабільную дарогу, што злучае [[Коўна]] і [[Клайпеда|Клайпеду]] і магістраль [[E67]] «[[Via Baltica]]» з [[Варшава|Варшавы]] праз Коўну, [[Рыга|Рыгу]], [[Талін]] да [[Хэльсынкі]]. Апроч таго, Летува мае вялікае значэньне для транзыту [[нафта|нафты]] з Расеі. === Карабельны транспарт === У Клайпедзе знаходзіцца буйны марскі порт, злучаны паромнымі маршрутамі з важнымі гарадамі ўзьбярэжжа Балтыйскага мора. === Чыгунка === Пры [[Шастокі|Шастоках]] і [[Сувалкі|Сувалках]] (Польшча) знаходзіцца важны чагуначны перавал у Польшчу, які ў апошнія гады, з прычыны замежнапалітычнай самаізаляцыі Беларусі, атрымаў ключавую важнасьць, бо альтэрнатыўны маршрут ідзе празь Беларусь. Важнасьць гэтага шляху ўзрасла па адкрыцьці летувіска-польскай граніцы ў ходзе пашырэньня Эўразьвязу на ўсход. [[Летувіская чыгунка]], таксама як чыгунка ў іншых краінах былога Савецкага Саюзу, мае [[шырыня каляіны|шырокую каляіну]] (1520 мм замест 1435 мм у [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]]). === Турызм === {{Асноўны артыкул|Турызм у Летуве}} У Летуве расьце роля турызму на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]], напрыклад, гарады [[Ніда (Летува)|Ніда]] і [[Паланга]]. Таксама расьце прыцягальнасьць для турыстаў гарадоў [[Вільня|Вільні]] і [[Коўна|Коўны]]. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Летувы}} === Летувіская літаратура === [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>: {{мова-de|Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche|скарочана}} (1545 год)]] Пісьмо на летувіскай мове пачалося з кнігаў рэлігійнага зьместу. Летувіская дзяржава на афіцыйным узроўні лічыць першай летувіскай кнігай «Катэхізм» [[Марцін Мажвід|Марціна Мажвіда]], выдадзены ў 1547 годзе. Тым часам беларускія гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду першую летувіскую кнігу выдалі на два гады раней — у 1545 годзе, хоць мова гэтай кнігі і называецца «прускай». Тым часам у назове «Катэхізму» Мажвіда і наступнай летувіскай кнігі 1559 году выданьня назва мовы не ўпамінаецца, што ёсьць сьведчаньнем разуменьня мовы гэтых дзьвюх кніг таксама як «прускай»<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Толькі ў 1579 годзе, па сьмерці герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]], які быў ініцыятарам летувіскага кнігадрукаваньня, выйшаў летувіскі катэхізм, у назове якога мова выданьня азначалася як летувіская. Гэтая назва замацавалася ў наступных летувіскіх кнігах<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. раньнія ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы. Абапіраючыся выняткова на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}} (1580 г.)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Аўтар другой летувіскай кнігі Марцін Мажвід быў пастарам з [[Рагніт]]у (цяпер у [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] [[Расея|Расеі]]). Яго кніга выйшла з друку ў [[Каралявец|Караляўцы]] ([[Прусія]]) і, апроч катэхізісу, утрымлівала вершаваную прадмову на летувіскай мове, адзінаццаць царкоўных сьпеваў з нотамі і першы летувіскі [[буквар]]. Таксама Мажвід падрыхтаваў першы летувіскі зборнік царкоўных сьпеваў «Песьні Хрысьціянскія» (1 частка — 1566 год, 2 частка — 1570 год), які па ягонай сьмерці выдаў каралявецкі пастар Балтрамеюс Вілентас. Першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову зрабіў [[Ёнас Брэткунас]] (1536—1602) паміж 1579 і 1590 гадамі. Крыху пазьней у адказ на пратэстанцкія рэлігійныя кнігі зьявілася каталіцкая рэлігійная літаратура на летувіскай мове. У пачатку XIX стагодзьдзя аблічча летувіскай літаратуры складалі каталіцкія сьвятары. [[Юзэф Арнульф Гедройц]], які гуртаваў вакол сябе летувіскіх пісьменьнікаў, і [[Мацей Казімер Валанчэўскі]] займаліся зьбіраньнем народнага летувіскага фальклёру і перакладамі на летувіскую мову. [[Майроніс|Ёнас Мачуліс-Майроніс]] пісаў вершы ў стылі рамантызму і ў 1895 годзе выдаў зборнік «Вясеньнія галасы», які абудзіў грамадзкія пачуцьці. Пісьменьнік, паэт і перакладчык [[Вінцас Крэве-Міцкевіч]] распачаў традыцыю фальклярызму ў летувіскай літаратуры напачатку XX стагодзьдзя. Сярод фігур пачатку XX стагодзьдзя празаікі Ёзас Тумас-Вайжгантас (1869—1933), Ёнас Білюнас (1879—1907), Юлія Жэмайтэ (1845—1921). У пэрыяд незалежнай Летувы плённа працаваў паэт [[Людас Гіра]]. Паэт і перакладчык [[Яўген Шкляр]] зрабіў вялікі ўнёсак у знаёмства замежнікаў зь летувіскай паэзіяй. Казіс Бінкіс стаў на чале футурыстычнай групоўкі паэтаў «Чатыры вятры» ў 1920-я гады (Юозас Жлабіс-Жанге, Пятрас Таруліс). [[Пранас Будвітыс]], [[Пятрас Вайчунас]] перакладалі творы замежных аўтараў дзеля ўзбагачэньня летувіскай літаратурнай мовы. У постсавецкай летувіскай літаратуры адбіваецца пошук свайго нацыянальнага «я» летувісаў. Гэтая тэндэнцыя пачалася яшчэ ў часы [[Мікіта Хрушчоў|хрушчоўскай]] адлігі. Старажытныя паэтычныя міты — асноўная крыніца, дзе можна знайсьці аблічча летувіскага народу. Дахрысьціянскі пэрыяд найбольш яскрава паказвае летувіскі сьвет «у чыстым выглядзе», бо па прыходзе хрысьціянства і зьяўленьні пісьменнасьці летувіская нацыя спазнала істотны ўплыш суседніх нацыяў — беларускай, польскай, нямецкай і расейскай, савецкі ўплыў. Матыў сельскай, дахрысьціянскай сьвядомасьці пануе ў паэзіі Марцэліюса Марцінайціса (нар. 1936), асабліва ў ягоных знакамітых балядах Кукуціса (1977). Юдзіта Вайчунайце (нар. 1937) спалучыла вобразы старажытнага паганскага сьвету з гарадзкімі пэйзажамі. Сігітас Геда (нар. 1943) адухаўляе краявіды, надае ім памяць. Сярод іншых можна выдзеліць Ёзаса Грушаса (1901—1989), Ёнаса Авіжуса (нар. 1922), Юсьцінаса Марцінкевічуса (нар. 1930), Рамуальдаса Гранаўскаса ды Леанардаса Густаўскаса (абодва нар. 1939). Сучасную літаратуру разьвіваюць Рычардас Гавеліс ды Ніёле Міляўскайтэ (абодва нар. 1950), Дональдас Каёкас (нар. 1953), Юрга Іванаўстайтэ (н. 1961), Сігітас Парульскіс (нар. 1963), Антанас Ёнінас (нар. 1965).<ref>Twayne companion to contemporary world literature: from the editors of World Literature Today. {{ISBN|0-8057-1700-5}} (hardset)</ref> Аўтар нацыянальнага гімну Летувы — Вінцас Кудырка. === Пераходная зона === З пункту гледжаньня культуры Летува знаходзіцца ў зоне пераходу. На захадзе краіны, пры Балтыйскім моры, ёсьць відавочны ўплыў [[Ганза|ганзейска]]-[[Паўночная Эўропа|паўночна-эўрапейскіх]] архітэктурных і фальклёрных традыцыяў — нямецкай, дацкай і швэдзкай культураў. З часоў уваходжаньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] праз прыняцьце [[каталіцтва]] ў першую чаргу ў архітэктуры зьявіліся італійскія элемэнты (Сабор часоў Рэнэсансу ў Вільні). Усход і поўдзень Летувы традыцыйна быў пад моцным беларускім, пазьней таксама польскім уплывам. У гарадох да Другой сусьветнай Вайны была шматлікая [[Габрэі|габрэйская]] дыяспара. === Сусьветная культурная спадчына [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]] === [[Файл:Kernavė - Hill forts 01.jpg|міні|Старажытныя насыпы ў Кернаве на месцы былых умацаваньняў]] Старое места Вільні ўваходзіць у [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветную культурную спадчыну паводле ЮНЭСКО]], гэтаксама як і дзюны на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і старажытныя гарадзішчы ў [[Кернаў|Кернаве]]. === Помнікі === Нацыянальны сымбаль Летувы — [[Крыжовая гара]] ({{мова-lt|Kryžių Kalnas|скарочана}}) пры [[Шаўлі|Шаўлях]]. === Паганскія помнікі === Культура Летувы, як апошняга хрысьціянізаванага рэгіёну Эўропы, багатая на паганскія элемэнты. Пашырэньне атрымалі рэшткі культаў розных бажкоў, у першую чаргу побытавых ([[дамавік]], [[лазьнік]], [[лясун|лесавік]] і іншыя). Край багаты старажытнымі паганскімі помнікамі, капішчамі. У Коўні ёсьць музэй паганства, а ў Юодкрантэ — «Вядзьмарская гара». == Замежная палітыка == Летува — сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. === Дачыненьні зь Беларусьсю === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} ==== Пытаньне дзяржаўнай граніцы ==== {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіская граніца}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref name="Sanko"/>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. ==== Афіцыйная назва Беларусі ==== У 2010 годзе [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]] зьвярнулася ў Дзяржаўную камісію па [[летувіская мова|летувіскай мове]] з просьбай перагледзіць афіцыйную назву Беларусі ({{мова-lt|Baltarusija|скарочана}}, ''balta'' — белы колер, ''Rusija'' — [[Расея]]). Сярод прапанаваных да разгляду варыянтаў было традыцыйнае летувіскае найменьне — ''Baltoji Rusia'' ({{мова-be|Белая Русь|скарочана}})<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37411 Літва адмовілася Беларусь называць Belarus], [[Наша Ніва]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. Аднак сябры Дзяржаўнай камісіі з спасылкай на меркаваньне летувіскіх гісторыкаў адзінагалосна пастанавілі пакінуць прыняты ў часы кіраваньня [[Сталін]]а савецкі варыянт назвы Беларусі<ref>[https://web.archive.org/web/20100419122535/http://news.tut.by/167244.html В Литве Беларусь останется Baltarusija], [[TUT.BY]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. У красавіку 2021 году часовая палітычная падкамісія пры Дзяржаўнай камісіі па летувіскай мове зноў адмовілася зьмяняць афіцыйную [[Русіфікацыя Беларусі|расейскую]] [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву Беларусі — на гэты раз на просьбу [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]], тым часам у сьнежні 2020 году гэтая ж камісія зьмяніла афіцыйную летувіскую назву [[Грузія|Грузіі]] на просьбу грузінскіх дыпляматаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31188034.html Літоўскія мовазнаўцы вырашылі не мяняць назву Беларусі], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2021 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Вядомыя летувісы]] * [[Сьпіс гарадоў Летувы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * Літоўская паэзія = Lietuviu poezija / Літоўс. цэнтр культуры, адукацыі і інфарм. [Уклад. В. Тараўскайтэ і інш.; Пер.: Э. Акулін і інш.; Іл. І. Станкевічутэ]. — Маладзечна: Друк. «Перамога», 2003. — 1568 с. {{ISBN|985-6541-26-3}}. * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} == Вонкавыя спасылкі == * [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]] [https://web.archive.org/web/20210611184350/https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11039 Летувіскі нацыянальны рух], [[ARCHE Пачатак]], 12 сакавіка 2013 г. * [[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [https://www.svaboda.org/a/30448775.html Чаму трэба казаць і «Літва», і «Летува». Аргумэнты гісторыка Краўцэвіча], [[Радыё Свабода]], 22 лютага 2020 г. * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г. * [[Севярын Квяткоўскі|Квяткоўскі С.]] [https://racyja.com/by/palityka/camu-letuva-a-ne-litva-i-camu-u-aficyjnaj-vilni-naspjavae-vjalikaja-njavykrutka/ Чаму Летува, а не Літва, і чаму ў афіцыйнай Вільні наспявае вялікая нявыкрутка], [[Беларускае Радыё Рацыя]], 22 сакавіка 2024 г. {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}{{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Краіны Паўночнай Эўропы]] 0ye5gr746gunrc1ahl1jy1fexwo778w 2687971 2687970 2026-09-01T15:50:21Z ~2026-47565-35 99845 /* Жамойцкія староства й біскупства */ 2687971 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Літва|Літвой}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна2 | СУП ППЗ = 161,454 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Lithuania)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 55 995 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 87,981 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2025 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 30 514 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = | Лацінка=Letuva |Выява=EU-Lithuania.svg }} '''Летува́''', '''Летуві́ская Рэспу́бліка''' ({{мова-lt|Lietuvos Respublika|скарочана}}) — [[нацыянальная дзяржава]] [[летувісы|летувісаў]] у [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропе]], найбольшая з трох [[Краіны Балтыі|балтыйскіх краінаў]]. Мяжуе зь [[Беларусь]]сю на ўсходзе (724 км), з [[Польшча]]й на поўдні (110 км), з [[Расея|расейскай]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]] на паўднёвым захадзе (303 км) і з [[Латвія]]й на поўначы (працягласьць граніцы 610 км). На захадзе амываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] (даўжыня ўзьбярэжжа складае 99 км). Колькасьць насельніцтва краіны на 2016 год — 2 862 786 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20170228081633/https://osp.stat.gov.lt/en/home Official Statistics Portal]</ref>. Сталіца і найбольшае [[Горад|места]] — [[Вільня]], у 1919—1939 гадох сталіцай была [[Коўна]]. Больш за 85% грамадзянаў этнічныя летувісы. Дзяржаўная мова — [[Летувіская мова|летувіская]]. Сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. == Назва == Летува<ref>[http://slounik.org/pbs/l15_12 Litwa ж. Літва, Летува] // Польска-беларускі слоўнік / Słownik polsko-białoruski. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. {{ISBN|985-11-0307-1}}. — С. 865.</ref> — [[Летувіская мова|летувіская]] форма назвы [[Літва старажытная|Літва]]<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>, афіцыйна ўзятая [[Летувісы|летувісамі]] для сваёй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] па [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]<ref name="Arlou-2012-32">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 32.</ref>. Шэраг гісторыкаў і мовазнаўцаў ([[Ян Станкевіч]]<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы з гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мінск)}}, 2003. С. 633—634.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 5.</ref>, [[Мікола Ермаловіч]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ermalovich/Мікола_Ермаловіч._Успаміны,_творы,_фотаматэрыялы.html Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі: Зборнік дакументаў і матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы]. — {{Менск (Мн.)}}, 2007. — 360 с.</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref>[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Тэрміны «Літва» і «Летува» ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі // [[Гістарычны Альманах]]. Том 9, 2004.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10—12.</ref>, [[Генадзь Сагановіч]]<ref>[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 237.</ref>, [[Ніна Баршчэўская]]<ref>[[Ніна Баршчэўская|Баршчэўская Н.]] Уплыў суседніх народаў на зьмену дзяржаўнага назову Беларусі ў ацэнцы беларускіх вучоных у дыяспары [https://web.archive.org/web/20210624204204/http://kamunikat.org/7942.html 1—4], [https://web.archive.org/web/20210624205558/http://kamunikat.org/7943.html 5—8] // Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6). — Warszawa, 2007. S. 50—66.</ref>, [[Эдвард Зайкоўскі]]<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [https://web.archive.org/web/20111119082534/http://arche.by/by/page/science/7463 Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>, [[Тымаці Снайдэр]]<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 50, 81.</ref>, [[Эндру Ўілсан]]{{зноска|Wilson|2012|Wilson|21–22}}, [[Норман Дэвіс]]<ref>[[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}.</ref>, [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]]<ref name="Arlou-2012-33">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 33.</ref>, [[Зьміцер Санько]]<ref name="Sanko">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>, [[Анатоль Астапенка]]<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114, 140.</ref> ды іншыя<ref>Іваноў У. Моўная няўпэўненасьць і каляніялісцкія гіпэркарэктныя формы ў сучаснай беларускай мове: сацыялінгвістычны аналіз // Acta Albaruthenica. Вып. 24, 2024. С. 103—104.</ref><ref>Іваноў У. Забытая краёўка: ідэйны і творчы шлях Алены Цэпрынскай (каля 1880 — каля 1930) // Homo Historicus 2024. — Варшава, 2024. С. 74.</ref><ref>Квяткоўскі М. Я. Самавызначэнне беларускамоўнага насельніцтва Горадзеншчыны і ваколіц у мінулых стагоддзях і Сакольшчыны ў сучаснасці // Acta Albaruthenica. Вып. 25, 2025. С. 104, 106.</ref>) зьвяртаюць увагу на аб’ектыўную патрэбу тэрміналягічнага адрозьненьня гістарычнай Літвы і сучаснай Летувы. З 1990-х гадоў летувісы выступаюць супраць ужываньня саманазвы ўласнай дзяржавы ў іншых мовах (хоць у выпадку іншых уласных імёнаў, зьвязаных зь Вялікім Княствам Літоўскім, яны ў тэкстах на іншых мовах, наадварот, выкарыстоўваюць летувіскія формы<ref name="Arlou-2012-349"/>), тым часам гэтая тэрміналёгія мае даўнюю традыцыю ў самой Летуве. Напрыклад, у 1928 годзе для шматлікай супольнасьці расейскіх [[стараверы|старавераў]], што жылі ў Летувіскай рэспубліцы, на заказ урадоўцаў зрабілі афіцыйны [[Расейская мова|расейскі]] пераклад [[Гімн Летувы|дзяржаўнага гімну]], які пачынаўся словамі: {{мова-ru|«Летува, отчизна наша…»|скарочана}}<ref name="Arlou-2012-33"/> (увогуле, назва «Летува» — {{мова-ru|«Маленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} — ужывалася ў перакладзе летувіскай песьні яшчэ ў трэцім томе выданьня «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Живописная Россия||ru|Живописная Россия}}», які выйшаў з друку ў 1882 годзе<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб., М., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=D4U1AQAAMAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 41].</ref>{{Заўвага|Першы варыянт гэтай песьні з словамі {{мова-ru|«Миленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} надрукавалі яшчэ ў выданьні Віленскага губэрнскага статыстычнага камітэту Расейскай імпэрыі (1854 год), назву якога прадублявалі па-летувіску з подпісам {{мова-ru|«Перевод заглавия по-литовски»|скарочана}}<ref>Черты из истории и жизни литовского народа = Iszrynkimai isz giwenima ir apraszimo letuwiu / составлены, с разрешения начальства, Виленским губернским статистическим комитетом. — Вильно, 1854. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=o39DAAAAYAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 129].</ref>}}, а назву краіны «Літува», народу «літувы» або «літувя» з вытворным прыметнікам «літуўскі» яшчэ ў 1850 годзе ўжываў летувіскі аўтар Даніла ў часопісе Міністэрства народнай асьветы<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F#v=snippet&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F&f=false С. 147—150, 153, 155].</ref>). У 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход [[Віленшчына|Віленшчыны]] зь [[Вільня]]й да заходнебеларускага абшару, у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на [[Жамойць]] — разам зь зьменай [[Герб Летувы|дзяржаўнага гербу]] (варыянту [[Пагоня|Пагоні]]) на жамойцкага [[Мядзьведзь (герб)|Мядзьведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. Назва Летува пасьлядоўна ўжываецца па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнай моўнай норме]] [[Беларуская дыяспара|Беларускай дыяспары]]<ref name="Harbacki">[[Уладзіслаў Гарбацкі|Гарбацкі Ў.]] [https://web.archive.org/web/20210607194351/https://gazeta.arche.by/article/349.html?fbclid=IwAR3445HhnFkRqQDlskrDODnITESaPQzy7EGGDNG2E9-L3fkmefK4sPg83PU У тарашкевіцы не абыйсьціся бяз слова «Летува»], [[ARCHE Пачатак|ARCHE]]: электронная газэта, 9 сакавіка 2020 г.</ref> — у адрозьненьне ад [[наркамаўка|наркамаўкі]], дзе савецкія ўлады дазволілі толькі варыянт «Літва». Напрыклад, у тэкстах [[Аляксандар Надсан|Аляксандра Надсана]] сустракаецца пераважна Летува, летувіскі, летувіс (а ў размове таксама жмудзін, Жмудзь). У 1960—1970-я гады ў часопісе «[[Божым шляхам (1947)|Божым шляхам]]» у многіх тэкстах ужываліся словы Летува, летувіскі (у [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]]). Тое ж назіралася ў мове беларускага друку Паўночнай Амэрыкі: у тэкстах [[Сяргей Хмара|Сяргея Хмары]] ўжываецца Летува ў апісаньні праекту летувіскай дзяржаўнасьці з сталіцай сьпярша ў Коўне, потым у Вільні. Газэта беларусаў [[ЗША]] «[[Беларус (газэта)|Беларус]]» ўжывае выняткова Летува. Словы Летува, летувіс і летувіскі фіксуюцца ў неапублікаваным «Беларуска-францускім слоўніку» Льва Гарошкі<ref name="Sanko"/>. Як адзначаецца ў энцыкляпэдычным даведніку «Народная культура Беларусі» (пад рэдакцыяй доктара гістарычны навук [[Віктар Цітоў|Віктара Цітова]]), які выйшаў у 2002 годзе ў выдавецтве [[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]: «''Сучасныя Л. называюць сваю краіну Летувой, а сябе — летувісамі, і гэтыя назвы зьяўляюцца больш дакладнымі і гістарычна апраўданымі, чым „Літва“ і „[[Ліцьвіны|літоўцы]]“, якія на працягу некалькіх вякоў ужываліся ў адносінах да Беларусі''»<ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>. Праўнік [[Кірыл Касьцян]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўжыванне тэрміну Летува ў беларускай гістарычнай навуцы мае ня толькі лягічнае абгрунтаваньне, але і адпавядае эўрапейскаму досьведу датычна асэнсаваньня спадчыны шматэтнічных данацыянальных дзяржаўных фармаваньняў. Найяскравейшым прыкладам ёсьць шматнацыянальная дзяржаўная фармацыя ў цэнтры Эўропы — [[Каралеўства Вугоршчына|Вугорскае каралеўства]] (''Regnum Hungariae'') як асобна, так і як частка [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] (''Österreichisch-Ungarische Monarchie''). Хоць самі [[вугорцы]] называюць сябе мадзярамі (адзіночны лік ''magyar'', множны лік ''magyarok''), а [[Вугоршчына|сваю краіну]] — ''Magyarország'' незалежна ад гістарычнага кантэксту, назва гістарычнай Вугоршчыны ў мовах розных [[славяне|славянскіх]] народаў, якія калісьці мелі дачыненьне да гэтай фармацыі, адрозьніваецца ад назвы нацыянальнай дзяржавы вугорскага народу, якая існуе на частцы тэрыторыі былой шматнацыянальнай краіны (напрыклад, [[Чэская мова|чэскае]] ''Uhersko'' датычна гістарычнай Вугоршчыны, але ''Maďarsko'' датычна сучаснай)<ref>Касцян К. [https://litviny.blogspot.com/2013/06/blog-post.html Беларусь і Летува: у пошуках гістарычнага кампрамісу ў спадчыне ВКЛ] // Крывія. № 34—35, 2014. С. 25—26.</ref>. == Вялікае Княства Літоўскае і сучасная Летува == === У дзяржаўнай палітыцы === У Прэамбуле Канстытуцыі Летувы падкрэсьліваецца, што менавіта [[летувісы|летувіскі народ]] ''«шмат вякоў таму стварыў Летувіскую дзяржаву»'' і што ''«яго (народу) праўны фундамэнт грунтуецца на (сярэднявечных) Літоўскіх Статутах»'', а ў артыкуле 17 сьцьвярджаецца, што ''«сталіцай Летувіскай дзяржавы ёсьць места [[Вільня]] — шматвекавая гістарычная сталіца Летувы»''<ref>[http://www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Constitution.htm Ангельскі пераклад Канстытуцыі Летувіскай Рэспублікі, даступны на афіцыйным сайце Сойму ЛР]</ref>. Усе гэтыя палажэньні грунтуюцца на ''«гістарычных правах»'', а ў цэнтры ўсёй канцэпцыі знаходзіцца паняцьце народ ({{мова-lt|tauta|скарочана}}). Такім парадкам, на падставе ''«гістарычных правоў летувіскага народу»'' сучасная Летувіская дзяржава прэзэнтуе сябе ў якасьці адзінай праваспадкаемцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а сучасных летувісаў народам, цалкам тоесным [[ліцьвіны|ліцьвінам]] Вялікага Княства Літоўскага<ref>Kaścian K. Die Litauische Verfassung und die Auslegung des Begriffs «Volk» in historischer Perspektive // Osteuropa-Recht. Nr. 5, 2008, S. 290—297 (291—292).</ref>. Больш таго, аналіз гэтых палажэньняў Канстытуцыі дазваляе сказаць, што афіцыйнымі ўладамі Летувы Вялікае Княства Літоўскае разглядаецца як летувіская нацыянальная дзяржава<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Зьвяртаючыся, аднак, да значэньня слова народ (tauta) у летувіскай мове і вылучыўшы такім парадкам тры ключавыя словы дзеля аналізу адпаведнасьці паміж літоўскай нацыяй Вялікага Княства Літоўскага і летувіскай нацыяй Летувіскай Рэспублікі — тэрыторыя, мова і культура — можна прыйсьці да высновы, што тлумачэньне гістарычнай ролі летувіскага народу, якое прапануе Канстытуцыя Летувіскай Рэспублікі, ёсьць больш чым спрэчным, а летувіская нацыя не эквівалентная літоўскай нацыі ў аніводным з гэтых трох кампанэнтаў. З гэтай прычыны нельга казаць пра дзяржавастваральную ролю і дамінантнае становішча балтыйскай летувіскай меншасьці ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Kascian-2009"/>. У той жа час этнічная група, зь якой сфармавалася сучасная летувіская нацыя, была адной з складовых частак шматэтнічнага ВКЛ, таму летувісы маюць неад’емнае права на пэўную частку спадчыны гэтай дзяржавы. === У летувіскай гістарыяграфіі === Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў сусьветнай гістарыяграфіі замацавалася «летувісацэнтрычная» канцэпцыя разгляду гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Такая сытуацыя склалася на падставе шматлікіх публікацыяў летувіскіх гісторыкаў у замежных акадэмічных крыніцах яшчэ за савецкім часам. З прычыны браку крытычнага гледзішча (беларускую гістарыяграфію [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Наступствы|савецкія ўлады цалкам вынішчылі яшчэ ў 1930-я гады]], а яе аднаўленьне адбылося толькі да пачатку 1990-х гадоў) сусьветная навуковая супольнасьць паступова пачала ўспрымаць нічым не падмацаваныя гіпотэзы гэтых аўтараў як «бясспрэчныя факты»<ref name="ak">[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г.</ref>, тым часам некаторыя летувіскія гісторыкі ня грэбавалі нават наўмыснымі падтасоўкамі і фальсыфікацыямі<ref name="Kascian-2009"/><ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]] [http://kamunikat.org/download.php?item=6121.html&pubref=6109 Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004.</ref>. Увогуле, у межах інтэрнацыянальнага [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] толькі ў Летуве з дазволу Масквы побач з камуністычнай існавала нацыяналістычная ідэалёгія, заснаваная на гістарычных мітах (у савецкай гістарыяграфіі спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам<ref name="Arlou-2005">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>), — рэч парадаксальная і абсалютна немагчымая ў іншых рэспубліках<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе такі падыход усяляк прапагандаваўся і абгрунтоўваўся. Да прыкладу, у кнігу «Lietuvos piles» ({{мова-be|Летувіскія замкі|скарочана}}) улучылі [[Наваградзкі замак|Наваградзкі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Полацкія замкі|Полацкі]] і дзясяткі іншых беларускіх замкаў. Таксама рабіліся спробы залічыць у лік выдатных дзеячоў летувіскай культуры [[Францішак Скарына|Францішка Скарыну]]<ref name="Arlou-2005"/>. З аднаўленьнем дзяржаўнай незалежнасьці на старонках летувіскіх школьных падручнікаў працягваюць прапагандавацца сьцьверджаньні, што Вялікае Княства Літоўскае было летувіскай дзяржавай, кіроўная дынастыя [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] — летувісамі, што ядро земляў ВКЛ знаходзілася на летувіскіх землях, а сталіца ВКЛ Вільня стаіць у цэнтры тых земляў. Паводле аўтараў летувіскіх падручнікаў «заваяваныя славянскія землі» былі толькі анэксамі (дадаткам), якімі кіравалі прадстаўнікі летувіскай княжай дынастыі. Сваім парадкам [[беларусы]] разглядаюцца ў гэтых выданьнях як бясспрэчная [[нацыянальная меншасьць]], чые здабыткі (у хоць-якой галіне чалавечай дзейнасьці) мала паўплывалі на разьвіцьцё летувіскай нацыі і дзяржавы. Беларускія населеныя пункты згадваюцца аўтарамі звычайна ў выпадку асьвятленьня падзеяў той або іншай вайны<ref>Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001.</ref>. На думку шэрагу беларускіх гісторыкаў, у сучаснай Летуве ''«гістарычная навука — частка дзяржаўнай ідэалёгіі»'', таму пры падтрымцы Летувіскай дзяржавы тамтэйшыя гісторыкі маюць шырокія магчымасьці ў прасоўваньні сваіх канцэпцыяў навонкі<ref name="Kascian-2009"/><ref name="ak"/>. Як зазначае летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]], на 2023 год «''летувісы лічаць, што ў беларусаў не было дзяржаўнасьці''». Паводле актуальных летувіскіх школьных падручнікаў, «''беларусы — шэрая маса, якую летувісы заваявалі ў сярэднія вякі''». Апроч таго, Камунтавічус адзначае, што да сёньняшняга часу няма ніводнай кнігі беларускага гісторыка, якая б была перакладзеная на летувіскую мову. Паводле Камунтавічуса, «''у адрознасьць ад летувісаў, чыя ідэнтычнасьць будуецца ў апазыцыі да іншых (для іх амаль усе суседнія народы — ворагі), беларусы імкнуцца з усімі жыць у згодзе''»<ref>Антось Жупран, [https://nashaniva.com/323307 «Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове], [[Наша Ніва]], 6 жніўня 2023 г.</ref>. Таксама ён падкрэсьлівае: «''гэта прыніжэньне беларусаў — скарачаць іх гісторыю і сьцьвярджаць, што вось яны толькі нядаўна зьявіліся, а мы тут жылі спрадвеку''» і што такое скарачэньне гісторыі Беларусі ёсьць [[Русіфікацыя Беларусі|актуальным для расейцаў]], каб сьцьвярджаць, што да таго, як зьявіліся Беларусь і беларусы, усе былі адзінымі — русінамі, рускімі, былі часткай Расеі<ref>[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32392665.html Літоўскі гісторык Русьціс Камунтавічус: Нельга напісаць сумесную гісторыю, якая задаволіць і літоўцаў, і беларусаў], [[Радыё Свабода]], 3 траўня 2023 г.</ref>. З пачатку спробаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|аднаўленьня беларускай дзяржаўнасьці]] ў XX стагодзьдзі, у беларускай гістарыяграфіі робяцца спробы аспрэчаньня летувіскіх замахаў на спадчыну [[Вялікае Княства Літоўскае|старадаўняй літоўскай дзяржавы]]. Адным зь першых дасьледнікаў, які аспрэчыў згаданыя замахі, быў [[Язэп Лёсік]], які адназначна вызначаў спадкаемнасьць [[Беларусь]]сю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і крытыкаваў замахі на згаданую спадкаемнасьць з боку Летувы, што знайшло адлюстраваньне ў артыкуле «Літва — Беларусь: гістарычныя выведы», выдадзеным у 1921 годзе ў пачатку [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў [[БССР]]<ref>Лёсік Я. Літва — Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. № 2, 1921. С. 12—22.</ref><ref>Літва — Беларусь: гістарычныя выведы / Язэп Лёсік; [прадмова З. Санько; пасляслоўе А. Жлуткі]. — {{Менск (Мн.)}}: Тэхналогія, 2016. — 33, [2] с. — {{ISBN|978-985-458-266-5}}.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Летувы}} === Старажытнасьць === [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] Зьяўленьне на тэрыторыі Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну кайназойскай эры (10—8 тыс. год да н. э.). Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут панавала культура эпіпалеаліту. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у. [[Нэаліт]] пачаўся тут пазьней за час свайго сканчэньня на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). Бронзавыя вырабы зьявіліся на тэрыторыі Летувы ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. [[Жалезны век]] на Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць згадкі пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі з [[замак|гарадамі]] славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны зьмянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабынямі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[ваеннапалонны]]я. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'', былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабынямі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-гарадоў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Яшчэ ў XII ст. з заснаваньнем факторыі [[любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]] пачалася нямецкая ваенная экспансія на тэрыторыю сучасных Латвіі й Летувы. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная перамога жамойцкіх войскаў над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], у выніку чаго нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] уласных імёнаў і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. === Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага === [[Файл:VKL-1462-ru.png|міні|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне большасьці зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе сыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага мае повязі зь імем [[Міндоўг]]а, які 6 ліпеня 1253 году каранаваўся ў [[Наваградак|Наваградку]]. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, а ў 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і [[Жамойць|Жамойці]] (гэта было пацьвярджэньне, Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Аднак жамойты паднялі паўстаньне, 13 ліпеня 1260 году адбылася [[бітва на Дурбэ]], у якой загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ папа [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандар IV]] арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі іх пры Лелвардэ. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойць пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэна. Пад націскам [[Транята|Траняты]] Міндоўг задаволіў гэтую просьбу. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382 годзе, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў гэтыя землі лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне большай часткі Жамойці да Вялікага Княства адбылося толькі па [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|140пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009"/>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} === Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім === {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. === У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыі сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} === Першая Летувіская Рэспубліка === [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|міні|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада або [[Летувіская Тарыба]] ({{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) абвясьціла незалежнасьць Летувы<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/> згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгустынас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк і такім парадкам запачаткаваў летувіскае войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі, якія 22 сьнежня 1918 году прызналі ўрад [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|140пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. ==== Дыскусіі пра дзяржаўны герб ==== [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|140пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. ==== У савецкай зоне ўзьдзеяньня ==== Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref name="Arlou-2005"/>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. === Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка === {{Асноўны артыкул|Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|міні|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} ==== Летувізацыя Віленшчыны ==== {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. === Летувіская Рэспубліка === Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм на чале зь [[Вітаўтас Ландсбергіс|Вітаўтасам Ландсбергісам]] абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР — першай з савецкіх рэспублік. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. 29 сакавіка 2004 году Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 траўня 2004 году — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Летувы}} Летува — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. [[Сьпіс прэзыдэнтаў Летувы|Прэзыдэнт]] абіраецца [[простыя выбары|простымі выбарамі]] на пяцігадовы тэрмін. Ён вызначае асноўныя кірункі замежнай палітыкі, лічыцца галоўнакамандуючым летувіскага войска. Прэзыдэнт вылучае парлямэнту на зацьверджаньне кандыдатуру [[Прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]], а потым паводле рэкамэндацыі апошняга — кандыдатуры сябраў [[Урад]]у, таксама як і шэраг іншых найвышэйшых дзяржаўных урадоўцаў і судзьдзяў [[Канстытуцыйны Суд|Канстытуцыйнага Суду]] ({{мова-lt|Konstitucinis Teismas|скарочана}}). Аднапалатны летувіскі [[парлямэнт]] — [[Летувіскі Сойм|Сойм]] — налічвае 141 дэпутата, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Крыху больш за палову дэпутатаў абіраюцца на аднамандатных акругах (71), а іншая частка (70) — паводле партыйных сьпісаў. Бар’ер праходжаньня ў Сойм для партыі роўны 5%. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы}} {{Image label begin|image=Apskritis of Lithuania.png|width={{{width|400}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-215.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Marijampole County COA.png|20px]]'''''<small>[[Мар’ямпальскі павет|Мар’ямпальскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-200.0|y=-250.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Alytus County COA.png|20px]] '''''<small>[[Аліцкі павет|Аліцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-330.0|y=-272.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Беларусь]]'''}} {{Метка выявы|x=-180.0|y=-160.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LTU Kauno apskritis COA.svg|20px]] '''''<small>[[Ковенскі павет|Ковенскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-90.0|y=-140.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg tauroski COA.png|20px]] '''''<small>[[Таўроскі павет|Таўроскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-100.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Telsiai County COA.png|20px]] '''''<small>[[Цельшыцкі павет|Цельшыцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-30.0|y=-100.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg kłajpedzki COA.svg|20px]] '''''<small>[[Клайпедзкі павет|Клайпедзкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-70.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Расея]]'''}} {{Метка выявы|x=-255.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Vilnius County COA.png|20px]] '''''<small>[[Віленскі павет|Віленскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg szawelski COA.PNG|20px]] '''''<small>[[Шавельскі павет|Шавельскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-230.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Panevezys County COA.png|20px]] '''''<small>[[Панявескі павет|Панявескі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-300.0|y=-120.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Utena County COA.png|20px]] '''''<small>[[Уцянскі павет|Уцянскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-1.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Латвія]]'''}} {{Метка выявы|x=-120.0|y=-270.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Польшча]]'''}} {{Image label end}} Летува складаецца зь 10 паветаў ({{мова-lt|apskritys|скарочана}}), якія называюцца адпаведна з сваёй сталіцай: # [[Аліта]] # [[Коўна]] # [[Клайпеда]] # [[Мар’ямпаль]] # [[Панявеж]] # [[Шаўлі]] # [[Таўрогі]] # [[Цельшы]] # [[Уцяна]] # [[Вільня]] Паветы падзяляюцца на акругі. Некаторыя буйныя гарады ўтвараюць самастойныя адміністрацыйныя адзінкі. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Летувы}} [[Файл:LietuvaPhysicalMap-lessdetail (lang-be).svg|міні|Фізычная мапа Летувы]] Летува афіцыйна падзяляецца на 4 рэгіёны, абвешчаныя гістарычнымі і адрознымі сваімі традыцыямі, дыялектамі і ляндшафтам: [[Аўкштота]] ({{мова-lt|Aukštaitija|скарочана}}), [[Жамойць]] ({{мова-lt|Žemaitija|скарочана}}), [[Сувалкія]] ({{мова-lt|Suvalkija|скарочана}}) і [[Дзукія]] ({{мова-lt|Dzukija|скарочана}}). Пяты рэгіён — «[[Малая Летува]]» ({{мова-lt|Mažoji Lietuva|скарочана}}) да 1918 належаў да [[Усходняя Прусія|Ўсходняй Прусіі]]. Тут Летува пясковымі пляжамі і дзюнамі мяжуе з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Далей на ўсход цягнецца ўзгорысты марэнны ляндшафт. Віленшчына багатая грудамі і азёрамі. Бліжэй да польскай мяжы знаходзіцца рэгіён Сувалкія. Разам з раўнінай між Панявежай і Коўнам гэты раён найбольш актыўна выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы. На ўсход ад Сувалкіі, на беларускай мяжы знаходзіцца лясная Дзукія. Там, ля [[Друскенікі|Друскенікаў]] пачынаецца летувіскі адцінак [[Нёман]]у ({{мова-lt|Nemunas|скарочана}}). Нёман ёсьць найбольш працяглай ракой у Летуве — у межах краіны ягоная даўжыня складае 475 км, а апошнія 200 км ракі ўтвараюць натуральную мяжу з [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Пры мястэчку Руснэ Нёман упадае ў Балтыйскае мора. З паўднёвага захаду на паўночны ўсход у Паўднёвай і Ўсходняй Летуве распрасьціраецца [[Балтыйская града]], якая ў межах краіны складаецца з Судуўскага, Дзуцкага і Аўкштайцкага ўзвышшаў (дасягаюць вышыні 250—280 м). З паўднёвага боку да Летувіскай дугі Балтыйскай грады далучаецца Паўднёва-Ўсходняя пясковая раўніна. З усходу тэрыторыю краіны займаюць часткі [[Сьвянцянскія грады|Сьвянцянска-Нарачанскага]] і [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскага ўзвышшаў]], на апошнім разьмяшчаецца адзін з найвышэйшых пунктаў краіны — гара Язэпава (293,6 м). На захадзе разьмяшчаецца выспавае [[Жамойцкае ўзвышша]] з найвышэйшым пунктам гарой Мядвегаліс (234 м). Уздоўж Балтыйскага мора распрасьціраецца Прыморская раўніна — нізіна шырынёй 15—20 км. На поўдні гэтай нізіны — дэльта Нёмана. На астатняй тэрыторыі паміж Балтыйскай градой і Жамойцкім узвышшам расьсьцілаюцца плоскія ці крыху хвалістыя нізіны — Сярэднелетувіская, Зэмгальская і інш. Галоўным чыньнікам ва ўтварэньні рэльефу краіны быў ледавік. Летува разьмяшчаецца на Рускай пліце Ўсходне-Эўрапейскай плятформы. Крышталічны фундамэнт залягае глыбока (ад 300 да 2000 м ніжэй за ўзровень мора). З карысных выкапняў ёсьць вапнякі, [[даляміт]]ы, [[гліна|гліны]], [[крэйда]]. Таксама нетры Летувы маюць пласты мінэральных водаў. === Клімат === Клімат Летувы пераходны — ад марскога да кантынэнтальнага. Сярэдняя гадавая тэмпэратура складае +6,1&nbsp;°C. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −4,9&nbsp;°C (ад −2,8&nbsp;°C на ўзьбярэжжы да −6,5&nbsp;°C на паўночным усходзе). Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +17,2&nbsp;°C (у межах краіны адрозьніваецца меней, чым на 2&nbsp;°C). {| width=90% align="center" border=1 cellpadding="3" style="border-collapse: collapse; font-size:95%; text-align: center;" |----- | height="25" colspan="13" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">'''Тэмпэратурныя рэкорды па месяцох (°C)'''<ref>[http://www.meteo.lt/ meteo.lt]</ref></div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Месяц</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Студзень|Сту]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Люты|Лют]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сакавік|Сак]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Красавік|Кра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Травень|Тра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Чэрвень|Чэр]]</div> | width="52" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Ліпень|Ліп]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Жнівень|Жні]]</div> | width="51" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Верасень|Вер]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Кастрычнік|Кас]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Лістапад|Ліс]]</div> | width="64" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сьнежань|Сьн]]</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найвышэйшая тэмп.</div> | width="55" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+12,6 </div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+16,5</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+21,8</div> | width="55" bgcolor="FC5425" | <div align="center">+28,8</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+34</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+35</div> | width="52" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+37,5</div> | width="55" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+36</div> | width="51" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+32</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+26</div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+18</div> | width="64" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+15,6</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найніжэйшая тэмп.</div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-40,5</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-42,9</span></div> | bgcolor="2467B4" | <div align="center"><span style="color:white;">-37,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23,0</span></div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-6,8</span></div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,8</div> | bgcolor="FEFFB9" | <div align="center">+0,9</div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,9</div> | bgcolor="B2D5F4" | <div align="center">-6,3</div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-19,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-34</span></div> |} Гадавая колькасьць ападкаў складае 540 мм на Сярэднелетувіскай нізіне і 930 мм на паўднёва-заходніх схілах Жамойцкага ўзвышша. Найбольшая колькасьць ападкаў прыпадае на жнівень, найменшая — на кастрычнік. Да галоўных асаблівасьцяў клімату Летувы адносяць шмат атмасфэрных ападкаў і перавагу адносна цёплага надвор’я. Наяўнасьць вялікай колькасьці атмасфэрных ападкаў, а таксама наяўнасьць блізкіх да паверхні водных пластоў стварылі ўмовы для разьвіцьця густой сеткі рэк. У Летуве налічваюць 722 ракі даўжынёю больш за 10 км і агульнай працягласьцю 27 500 км, 71,5% рэк належаць да басэйну Нёмана. Рэкі Летувы сілкуюцца дажджавымі, талымі ды грунтовымі водамі. У сярэднім каля трох месяцаў рэкі пакрытыя льдом. На тэрыторыі Летувы больш за 2500 азёраў плошчай больш за 0,1 км² кожнае і 1000—1500 дробных азёраў. Самыя буйныя азёры — Друкшай, Дзіснай, найбольш глыбокае — Таўрангас (60,5 м). У Летуве налічваюць 40 тысячаў тарфяных балот, шмат дзе здабываецца торф. === Глебы === Амаль 45% тэрыторыі Летувы займаюць [[дзярнова-падзолістыя глебы]], 17% — балотна-падзолістыя глебы, 4% — падзоліста-баравыя глебы, 8% — [[дзярнова-карбанатныя глебы]], столькі ж карбанатныя дзярнова-глеева-падзолістыя, 5% — балотныя і 1,4% — алювіяльныя глебы ў дэльце Нёмана і абалёнах рэк. === Расьлінны сьвет === Летува разьмяшчаецца ў падзоне [[Мяшаны лес|мяшаных лясоў]] лясной зоны. Выдзяляюць правінцыю з грабам і правінцыю безь яго, мяжа пралягае ў сярэдняй частцы тэрыторыі. Агулам лясы займаюць 27,6% тэрыторыі. Пераважаюць [[хваёвыя лясы|хваёвыя]] (37,2%) і бярозавыя (23%) лясы. У Летуве сустракаюцца больш за 2000 відаў кветкавых расьлінаў і папаратнікаў, вядома каля 250 відаў мхоў, 400 відаў лішайнікаў і 2000 відаў грыбоў. === Жывёльны сьвет === У Летуве атрымалі пашырэньне жывёлы тайгі й [[шыракалісты лес|шыракалістых лясоў]]. [[Хрыбетныя|Хрыбетных]] налічваецца 426 відаў, зь іх 61 від [[Сысуны|сысуноў]], 290 — птушак, 7 — гадаў, 11 — земнаводных і 57 рыб. Дробныя сысуны — [[кажаны]], яжы, краты, землярыйкі, мышы-палёўкі і іншыя. Большасьць птушак належаць да атраду вераб’іных. Сярод гадаў варта адзначыць трытонаў, жаб і раптух. У краіне разьмяшчаюцца Летувіскі нацыянальны парк (на паўночным усходзе, плошча каля 300 км²), 3 запаведнікі (Жувінтас, Чапкаляй, Каманос)<ref>Кунчина И. П. и др. Литва // Страны и народы; Науч.-попул. геогр.-этнограф. изд. в 20-ти т. Советский союз. Республики прибалтики. Белоруссия. Украина. Молдавия. — М.: Мысль, 1984. — 349 с.</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Poles in Lithuania Barry Kent.png|міні|Колькасьць палякаў (апалячаных беларусаў<ref>Калачынскі Ю. Адкуль у Беларусі ўзяліся палякі? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54—55.</ref>) у Летуве паводле раёнаў]] * [[Летувіская мова|летувіская]]: 2 561 314 * [[Польская мова|польская]]: 200 317 * [[Расейская мова|расейская]]: 176 913 * [[Беларуская мова|беларуская]]: 36 227 * [[Украінская мова|украінская]]: 16 423 * [[Татарская мова|татарская]]: 2793 * [[Латыская мова|латыская]]: 2025 * [[Караімская мова|караімская]]: 241<ref>{{Спасылка|url=http://statistics.bookdesign.lt/dalis_04.pdf|загаловак=Ethnicity, mother tongue and religion|мова=en|камэнтар=зьвесткі перапісу 2011 году}}</ref> [[Расейцы]] ў асноўным зьявіліся ў Летуве па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]], калі краіна трапіла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу]], і жывуць пераважна ў рэгіёнах [[Вільня|Вільні]] й [[Клайпеда|Клайпеды]]. Сярод старэйшага пакаленьня летувісаў вялікая ступень валоданьня расейскаю мовай, у той час, як моладзь збольшага валодае [[Ангельская мова|ангельскаю]]. У раёне Клайпеды (былога прускага Мэмэлю) ёсьць доля нямецкамоўнага насельніцтва. Рэгіён вакол Вільні і ўздоўж беларускай мяжы гістарычна быў засяляюць беларусы, дагэтуль там пашыраныя дыялекты беларускай (''тутэйшай'') мовы. Этнічны склад насельніцтва (2015 год)<ref>Butkus A. [http://alkas.lt/2015/12/16/a-butkus-lietuvos-gyventojai-tautybes-poziuriu/ Lietuvos gyventojai tautybės požiūriu], Alkas, 16.12.2015 г.</ref>: * [[летувісы]] — 86,7% * [[палякі]] — 5,6% * [[расейцы]] — 4,8% * [[беларусы]] — 1,3% * [[украінцы]] — 0,7% == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Летувы}} Летува — індустрыяльная краіна з разьвітай сельскай гаспадаркай. На 1 сакавіка 1998 году Летуве было дадзена 1,976 млрд $ пазык з-за мяжы, прычым каля траціны зь іх былі крэдытамі [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]. Істотнае значэньне для разьвіцьця эканомікі Летувы мела ўступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз]]. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] краіны вырас за першы квартал 2004 году на 7,7%. Найбуйнешым інвэстарам зьяўляюцца [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] — 25% усіх зьнешніх інвэстыцыяў, потым ідуць [[Швэцыя]] (13%), [[Нямеччына]] (12%) і [[Вялікабрытанія]] (8%). Структура [[Сукупны ўнутраны прадукт|ВУП]]: (у % ад агульнага кошту) сельская і лясная гаспадарка — 9,3, здабывальная і перапрацоўчая прамысловасьць — 25,9, будаўніцтва — 6,7, камунальныя паслугі — 3,0, транспарт і сувязь — 7,6, гандаль — 23,9, фінансы — 3,2, іншае — 20,4. Ад 1 студзеня 2015 году Летува перайшла на [[Эўра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305011435/http://www.radyjo.net/4/90/Artykul/192263,1-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%8D%D1%9E%D1%80%D0%B0 1 студзеня Летува пераходзіць на эўра]. Polskie Radio S.A. 30.12.2014</ref>. [[Файл:Lt real gdp growth.svg|значак|Рост рэальнага [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] краіны]] Цеплавыя электрастанцыі працуюць на замежнай сыравіне, найбуйнейшыя — Летувіская і Віленскія. Маюцца гідраэлектрастанцыі — Кайшадорская, Ковенская. Самай магутнай зьяўляецца Ігналінская атамная электрастанцыя. Найважнейшая галіна прамысловасьці — машынабудаўніцтва і мэталаперапрацоўка. Найбольшае разьвіцьцё атрымала станкабудаўніцтва з асноўнымі цэнтрамі ў Вільні, Коўне, Шаўлях; прыборабудаваньне, электратэхніка і радыётэхніка (Вільня, Коўна, Панявеж і інш.), суднабудаваньне і рамонт караблёў (Клайпеда), вытворчасьць абсталяваньня для харчовай прамысловасьці (Мар’ямпаль), вытворчасьць ровараў і рухавікоў для мапедаў (Шаўлі). Прамысловасьць па перапрацоўцы нафты дае [[мазут]], [[бэнзін]], [[дызэльнае паліва]], [[асфальт]], [[парафін]] і інш. прадукты (Мажэйкі). Разьвітая хімічная прамысловасьць: вытворчасьць сернай кіслаты, амафосу, супэрфасфату (Кейданы), азотных угнаеньняў (Янава), штучных валокнаў (Коўна), плястмасавых вырабаў (Вільня) штучнай скуры (Плунге), фармацэўтычнай прадукцыі (Вільня, Коўна і інш.), прадукцыі мікрабіялягічнай прамысловасьці (Вільня, Кейданы). Вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў ажыцьцяўляецца зь мясцовай сыравіны. Разьвіта вытворчасьць цэмэнту (Наўёі-Акмяны), сылікатных вырабаў, мяккага пакрыцьця даху і да т. п. (Вільня, Коўна, Гаргаждай), керамікі (Таўрогі), шкла (Вільня, Коўна і інш.). Здаўна ў Летуве існуе дрэваапрацоўчая і цэлюлозна-папяровая прамысловасьць з разьвітай вытворчасьцю мэблі (Янава, Клайпеда, Коўна, Шаўлі), паперы і кардону (Коўна, Грыгішкі), цэлюлозы ды фанэры (Клайпеда), запалак (Коўна), двп (Клайпеда, Вільня, Грыгішкі, Казлова Руда)<ref>Большая энциклопедия: в 62 томах. Т. 26. — М: ТЕРРА, 2006. — 592 с. {{ISBN|5-373-00432-2}}.</ref>. == Транспарт == {{Асноўны артыкул|Транспарт у Летуве}} Летува мае важнае значэньне як транзытная краіна між [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўночная Эўропа|Паўночнай]] Эўропай, між [[Скандынавія]]й і [[Беларусь]]сю. Ключавую ролю Летува грае як транзыт між [[Расея|Расейскай Фэдэрацыяй]] і ейным эксклявам Калінінградзкай вобласьцю. Сталіца Летувы Вільня знаходзіцца вельмі блізка да закрытай беларускай граніцы, таму больш важным транспартным вузлом Летувы зьяўляецца гістарычная сталіца Коўна. === Аўтамабільны транспарт === [[Файл:Lithuania-roads-(E).png|міні|Асноўныя аўтамабільныя дарогі Летувы]] Летува мае разьвітую сетку шашаў, у тым ліку аўтамабільную дарогу, што злучае [[Коўна]] і [[Клайпеда|Клайпеду]] і магістраль [[E67]] «[[Via Baltica]]» з [[Варшава|Варшавы]] праз Коўну, [[Рыга|Рыгу]], [[Талін]] да [[Хэльсынкі]]. Апроч таго, Летува мае вялікае значэньне для транзыту [[нафта|нафты]] з Расеі. === Карабельны транспарт === У Клайпедзе знаходзіцца буйны марскі порт, злучаны паромнымі маршрутамі з важнымі гарадамі ўзьбярэжжа Балтыйскага мора. === Чыгунка === Пры [[Шастокі|Шастоках]] і [[Сувалкі|Сувалках]] (Польшча) знаходзіцца важны чагуначны перавал у Польшчу, які ў апошнія гады, з прычыны замежнапалітычнай самаізаляцыі Беларусі, атрымаў ключавую важнасьць, бо альтэрнатыўны маршрут ідзе празь Беларусь. Важнасьць гэтага шляху ўзрасла па адкрыцьці летувіска-польскай граніцы ў ходзе пашырэньня Эўразьвязу на ўсход. [[Летувіская чыгунка]], таксама як чыгунка ў іншых краінах былога Савецкага Саюзу, мае [[шырыня каляіны|шырокую каляіну]] (1520 мм замест 1435 мм у [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]]). === Турызм === {{Асноўны артыкул|Турызм у Летуве}} У Летуве расьце роля турызму на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]], напрыклад, гарады [[Ніда (Летува)|Ніда]] і [[Паланга]]. Таксама расьце прыцягальнасьць для турыстаў гарадоў [[Вільня|Вільні]] і [[Коўна|Коўны]]. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Летувы}} === Летувіская літаратура === [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>: {{мова-de|Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche|скарочана}} (1545 год)]] Пісьмо на летувіскай мове пачалося з кнігаў рэлігійнага зьместу. Летувіская дзяржава на афіцыйным узроўні лічыць першай летувіскай кнігай «Катэхізм» [[Марцін Мажвід|Марціна Мажвіда]], выдадзены ў 1547 годзе. Тым часам беларускія гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду першую летувіскую кнігу выдалі на два гады раней — у 1545 годзе, хоць мова гэтай кнігі і называецца «прускай». Тым часам у назове «Катэхізму» Мажвіда і наступнай летувіскай кнігі 1559 году выданьня назва мовы не ўпамінаецца, што ёсьць сьведчаньнем разуменьня мовы гэтых дзьвюх кніг таксама як «прускай»<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Толькі ў 1579 годзе, па сьмерці герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]], які быў ініцыятарам летувіскага кнігадрукаваньня, выйшаў летувіскі катэхізм, у назове якога мова выданьня азначалася як летувіская. Гэтая назва замацавалася ў наступных летувіскіх кнігах<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. раньнія ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы. Абапіраючыся выняткова на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}} (1580 г.)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Аўтар другой летувіскай кнігі Марцін Мажвід быў пастарам з [[Рагніт]]у (цяпер у [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] [[Расея|Расеі]]). Яго кніга выйшла з друку ў [[Каралявец|Караляўцы]] ([[Прусія]]) і, апроч катэхізісу, утрымлівала вершаваную прадмову на летувіскай мове, адзінаццаць царкоўных сьпеваў з нотамі і першы летувіскі [[буквар]]. Таксама Мажвід падрыхтаваў першы летувіскі зборнік царкоўных сьпеваў «Песьні Хрысьціянскія» (1 частка — 1566 год, 2 частка — 1570 год), які па ягонай сьмерці выдаў каралявецкі пастар Балтрамеюс Вілентас. Першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову зрабіў [[Ёнас Брэткунас]] (1536—1602) паміж 1579 і 1590 гадамі. Крыху пазьней у адказ на пратэстанцкія рэлігійныя кнігі зьявілася каталіцкая рэлігійная літаратура на летувіскай мове. У пачатку XIX стагодзьдзя аблічча летувіскай літаратуры складалі каталіцкія сьвятары. [[Юзэф Арнульф Гедройц]], які гуртаваў вакол сябе летувіскіх пісьменьнікаў, і [[Мацей Казімер Валанчэўскі]] займаліся зьбіраньнем народнага летувіскага фальклёру і перакладамі на летувіскую мову. [[Майроніс|Ёнас Мачуліс-Майроніс]] пісаў вершы ў стылі рамантызму і ў 1895 годзе выдаў зборнік «Вясеньнія галасы», які абудзіў грамадзкія пачуцьці. Пісьменьнік, паэт і перакладчык [[Вінцас Крэве-Міцкевіч]] распачаў традыцыю фальклярызму ў летувіскай літаратуры напачатку XX стагодзьдзя. Сярод фігур пачатку XX стагодзьдзя празаікі Ёзас Тумас-Вайжгантас (1869—1933), Ёнас Білюнас (1879—1907), Юлія Жэмайтэ (1845—1921). У пэрыяд незалежнай Летувы плённа працаваў паэт [[Людас Гіра]]. Паэт і перакладчык [[Яўген Шкляр]] зрабіў вялікі ўнёсак у знаёмства замежнікаў зь летувіскай паэзіяй. Казіс Бінкіс стаў на чале футурыстычнай групоўкі паэтаў «Чатыры вятры» ў 1920-я гады (Юозас Жлабіс-Жанге, Пятрас Таруліс). [[Пранас Будвітыс]], [[Пятрас Вайчунас]] перакладалі творы замежных аўтараў дзеля ўзбагачэньня летувіскай літаратурнай мовы. У постсавецкай летувіскай літаратуры адбіваецца пошук свайго нацыянальнага «я» летувісаў. Гэтая тэндэнцыя пачалася яшчэ ў часы [[Мікіта Хрушчоў|хрушчоўскай]] адлігі. Старажытныя паэтычныя міты — асноўная крыніца, дзе можна знайсьці аблічча летувіскага народу. Дахрысьціянскі пэрыяд найбольш яскрава паказвае летувіскі сьвет «у чыстым выглядзе», бо па прыходзе хрысьціянства і зьяўленьні пісьменнасьці летувіская нацыя спазнала істотны ўплыш суседніх нацыяў — беларускай, польскай, нямецкай і расейскай, савецкі ўплыў. Матыў сельскай, дахрысьціянскай сьвядомасьці пануе ў паэзіі Марцэліюса Марцінайціса (нар. 1936), асабліва ў ягоных знакамітых балядах Кукуціса (1977). Юдзіта Вайчунайце (нар. 1937) спалучыла вобразы старажытнага паганскага сьвету з гарадзкімі пэйзажамі. Сігітас Геда (нар. 1943) адухаўляе краявіды, надае ім памяць. Сярод іншых можна выдзеліць Ёзаса Грушаса (1901—1989), Ёнаса Авіжуса (нар. 1922), Юсьцінаса Марцінкевічуса (нар. 1930), Рамуальдаса Гранаўскаса ды Леанардаса Густаўскаса (абодва нар. 1939). Сучасную літаратуру разьвіваюць Рычардас Гавеліс ды Ніёле Міляўскайтэ (абодва нар. 1950), Дональдас Каёкас (нар. 1953), Юрга Іванаўстайтэ (н. 1961), Сігітас Парульскіс (нар. 1963), Антанас Ёнінас (нар. 1965).<ref>Twayne companion to contemporary world literature: from the editors of World Literature Today. {{ISBN|0-8057-1700-5}} (hardset)</ref> Аўтар нацыянальнага гімну Летувы — Вінцас Кудырка. === Пераходная зона === З пункту гледжаньня культуры Летува знаходзіцца ў зоне пераходу. На захадзе краіны, пры Балтыйскім моры, ёсьць відавочны ўплыў [[Ганза|ганзейска]]-[[Паўночная Эўропа|паўночна-эўрапейскіх]] архітэктурных і фальклёрных традыцыяў — нямецкай, дацкай і швэдзкай культураў. З часоў уваходжаньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] праз прыняцьце [[каталіцтва]] ў першую чаргу ў архітэктуры зьявіліся італійскія элемэнты (Сабор часоў Рэнэсансу ў Вільні). Усход і поўдзень Летувы традыцыйна быў пад моцным беларускім, пазьней таксама польскім уплывам. У гарадох да Другой сусьветнай Вайны была шматлікая [[Габрэі|габрэйская]] дыяспара. === Сусьветная культурная спадчына [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]] === [[Файл:Kernavė - Hill forts 01.jpg|міні|Старажытныя насыпы ў Кернаве на месцы былых умацаваньняў]] Старое места Вільні ўваходзіць у [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветную культурную спадчыну паводле ЮНЭСКО]], гэтаксама як і дзюны на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і старажытныя гарадзішчы ў [[Кернаў|Кернаве]]. === Помнікі === Нацыянальны сымбаль Летувы — [[Крыжовая гара]] ({{мова-lt|Kryžių Kalnas|скарочана}}) пры [[Шаўлі|Шаўлях]]. === Паганскія помнікі === Культура Летувы, як апошняга хрысьціянізаванага рэгіёну Эўропы, багатая на паганскія элемэнты. Пашырэньне атрымалі рэшткі культаў розных бажкоў, у першую чаргу побытавых ([[дамавік]], [[лазьнік]], [[лясун|лесавік]] і іншыя). Край багаты старажытнымі паганскімі помнікамі, капішчамі. У Коўні ёсьць музэй паганства, а ў Юодкрантэ — «Вядзьмарская гара». == Замежная палітыка == Летува — сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. === Дачыненьні зь Беларусьсю === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} ==== Пытаньне дзяржаўнай граніцы ==== {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіская граніца}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref name="Sanko"/>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. ==== Афіцыйная назва Беларусі ==== У 2010 годзе [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]] зьвярнулася ў Дзяржаўную камісію па [[летувіская мова|летувіскай мове]] з просьбай перагледзіць афіцыйную назву Беларусі ({{мова-lt|Baltarusija|скарочана}}, ''balta'' — белы колер, ''Rusija'' — [[Расея]]). Сярод прапанаваных да разгляду варыянтаў было традыцыйнае летувіскае найменьне — ''Baltoji Rusia'' ({{мова-be|Белая Русь|скарочана}})<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37411 Літва адмовілася Беларусь называць Belarus], [[Наша Ніва]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. Аднак сябры Дзяржаўнай камісіі з спасылкай на меркаваньне летувіскіх гісторыкаў адзінагалосна пастанавілі пакінуць прыняты ў часы кіраваньня [[Сталін]]а савецкі варыянт назвы Беларусі<ref>[https://web.archive.org/web/20100419122535/http://news.tut.by/167244.html В Литве Беларусь останется Baltarusija], [[TUT.BY]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. У красавіку 2021 году часовая палітычная падкамісія пры Дзяржаўнай камісіі па летувіскай мове зноў адмовілася зьмяняць афіцыйную [[Русіфікацыя Беларусі|расейскую]] [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву Беларусі — на гэты раз на просьбу [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]], тым часам у сьнежні 2020 году гэтая ж камісія зьмяніла афіцыйную летувіскую назву [[Грузія|Грузіі]] на просьбу грузінскіх дыпляматаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31188034.html Літоўскія мовазнаўцы вырашылі не мяняць назву Беларусі], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2021 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Вядомыя летувісы]] * [[Сьпіс гарадоў Летувы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * Літоўская паэзія = Lietuviu poezija / Літоўс. цэнтр культуры, адукацыі і інфарм. [Уклад. В. Тараўскайтэ і інш.; Пер.: Э. Акулін і інш.; Іл. І. Станкевічутэ]. — Маладзечна: Друк. «Перамога», 2003. — 1568 с. {{ISBN|985-6541-26-3}}. * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} == Вонкавыя спасылкі == * [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]] [https://web.archive.org/web/20210611184350/https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11039 Летувіскі нацыянальны рух], [[ARCHE Пачатак]], 12 сакавіка 2013 г. * [[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [https://www.svaboda.org/a/30448775.html Чаму трэба казаць і «Літва», і «Летува». Аргумэнты гісторыка Краўцэвіча], [[Радыё Свабода]], 22 лютага 2020 г. * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г. * [[Севярын Квяткоўскі|Квяткоўскі С.]] [https://racyja.com/by/palityka/camu-letuva-a-ne-litva-i-camu-u-aficyjnaj-vilni-naspjavae-vjalikaja-njavykrutka/ Чаму Летува, а не Літва, і чаму ў афіцыйнай Вільні наспявае вялікая нявыкрутка], [[Беларускае Радыё Рацыя]], 22 сакавіка 2024 г. {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}{{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Краіны Паўночнай Эўропы]] jy0em60kbfuxn9i89fd918182h4m61i 0 6069 2688007 2627537 2026-09-01T19:44:40Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Кнігапіс 2688007 wikitext text/x-wiki {{Музыка | Імя = Зьміцер Вайцюшкевіч | Лацінка = Źmicier Vajciuškievič | Подпіс = | Лёга = | Фота = Zmicier Vajciuszkievicz 01.jpg | Апісаньне_фота = Зьміцер Вайцюшкевіч на сольным канцэрце ў [[Віцебская абласная філярмонія|філярмоніі]]. [[Віцебск]], 2010 | Поўнае_імя = | Месца_нараджэньня = {{Сьцяг БССР}}[[Бярозаўка]], [[Лідзкі раён]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскае вобласьці]], [[БССР]], [[СССР]] | Нацыянальнасьць = беларус | Краіна = Беларусь | Прафэсіі = | Інструмэнты = | Жанры = | Псэўданімы = Тодар | Гурты = «[[Палац (гурт)|Палац]]» (1992—1998),<br />[[KRIWI]] (1997—2001),,<br />«[[WZ-Orkiestra]]» (з 2001) | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = http://www.todar.net/ }} '''Зьміцер Вайцюшке́віч''' (нарадзіўся 20 ліпеня 1971 у мястэчку [[Бярозаўка]] [[Лідзкі раён|Лідзкага раёну]]) — беларускі сьпявак і музыка<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/9497553.html|аўтар=Сяргей Будкін.|title=Зьміцер Вайцюшкевіч: «Мяне дзівіць маўчаньне міністра культуры»|last=Будкін|first=Сяргей|date=2011-04-18|website=|publisher=[[Свабода (радыё)|Свабода]]|language=be|dead-url=no|archiveurl=http://web.archive.org/web/20200406065211/https://www.svaboda.org/a/9497553.html|archivedate=2020-04-06|accessdate=2020-04-06}}</ref>. Вядомы таксама пад псэўданімам ''Todar''. == Біяграфія == З 1978 па 1986 гад вучыўся ў спэцыялізаванай школе з паглыбленым вывучэньнем ангельскай мовы, па яе канчатку, у 1986 годзе паступае ў музычную школу ў горадзе [[Ліда]], якую канчае ў 1990 годзе з адзнакаю. Такім чынам, пасьля канчатка музычнай школы па клясу клярнэту, Вайцюшкевіч пачынае сур’ёзна задумвацца пра працяг музычнай адукацыі й у тым жа годзе паступае ў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт культуры|Інстытуце Культуры]], дзе да 1995 году працягвае вывучаць клярнэт. З 1993 па 1995 гады вучыцца вакалу ў менскай вучэльні імя Глінкі. Жанаты з [[Галіна Казіміроўская|Галінай Казіміроўскай]], дырыгенткай Concordia Chor. Маюць сына Язэпа і дачку Стэфанію<ref name="wifeson">[https://web.archive.org/web/20100414022610/http://euroradio.fm/by/1088/photoreps/42660 Вайцюшкевіч малодшы ўпершыню з'явіўся на публіцы!], ''[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]''</ref>. == Творчасьць == 1992 — Зьміцер становіцца ўдзельнікам знакамітага беларускага гурту «[[Палац (гурт)|Палац]]». Гэты калектыў выконвае рок-музыку, якая замешана на традыцыйным беларускім фольку. Зьміцер Вайцюшкевіч і [[Алег Хаменка]] цалкам падзялялі музычныя погляды адзін аднаго. З «Палацам» Вайцюшкевіч запісвае такія вельмі пасьпяховыя альбомы, як «[[Палац (альбом)|Палац]]» (1995) і «Дарожка» (1997), аднак у 1998 годзе ён усё-ткі прымае рашэньне сысьці з гурту. Наступным яго прыстанкам становіцца гурт «[[KRIWI]]», зь якім дасьледаваньні ў вобласьці нацыянальнага фольку працягваюцца да 2001 году. 1997 — супольны музычны праект «[[Народны Альбом|Narodny albom]]», у запісы якога прынялі ўдзел лепшыя беларускія выканаўцы й музыканты. Зборам і апрацоўкай тэкстаў займаўся рок-паэт [[Міхал Анемпадыстаў]]. Для праекту Вайцюшкевіч выканаў «Аргентынскае танга» й падыграў на флейце й клярнэце. 2000 — супольны музычны праект «[[Я нарадзіўся тут]]». Аўтарам ідэі выступіў Алесь Суша. Ён прапанаваў музыкам перарабіць ці распрацаваць беларускія вайсковыя песьні, гімны й маршы часоў БНР, «партызанкі», савецкіх часоў і эмігранцкага асяродку. Ідэя трансфармавалася ад ваярства да своеасаблівага габэлену жыцьця беларусаў ад 1918 году й да нашых часоў. Былі апрацаваныя творы на вершы Я. Купалы, Н. Аляксеевай, Л. Геніюш ды іншых. Вайцюшкевіч сьпяваў, а таксама граў на клявішах, джамбі, мандаліне, клярнэце й сапілцы. Адзін з трэкаў стаў сапраўды культавым — «Я нарадзіўся тут». Яе музыкі выконвалі на дзьвюх мовах разам з гуртом «Louise attaque» падчас іх менскага канцэрту. 2001 — Вайцюшкевіч засноўвае гурт «[[WZ-Orkiestra]]» (''Усход-Захад Аркестар''), зь якой запісаў вялікую колькасьць гітоў. З гэтага моманту Зьміцер Вайцюшкевіч, песьні якога ўжо цікавяць багата слухачоў, пачынае адзін за адным запісваць пасьпяховыя альбомы. Першы альбом «WZ-Orkiestra» зваўся «Цацачная крама» (Крама цацак). У гэтым жа годзе Зьміцер атрымлівае шэраг узнагарод, такіх у прыватнасьці, як прэмія «[[Рок-каранацыя|Рок-каранацыя-2001]]» у катэгорыі традыцыі ды сучаснасьць. Таксама выступае [[кампазытар]]ам фільму «[[Сьвежына з салютам]]» 2001 году<ref>{{Навіна|аўтар=[[Іван Міхайлавіч Паўлаў|Іван Паўлаў]]|загаловак=Сьвежына з салютам|спасылка=https://www.youtube.com/embed/xrOXLe18bqQ?autoplay=1|выдавец=«[[Мова нанова]]»|мова=ru|дата публікацыі=23 сьнежня 2014|дата доступу=24 студзеня 2016}}</ref>. Гурт выконвае музыку ў стылі world music, рэтра, гарадзкі шансон, рок, аўтарская песьня. Супрацоўнічае зь вядомымі беларускімі й замежнымі паэтамі. Ляўрэат фэстывалю EBU (European broadcasting Union, Фэрдэ, 2003) у Нарвэгіі. Гурт пасьпяхова выступаў ў Польшчы, Украіне, Нямеччыне, Швэцыі, Францыі, Італіі, Расеі, Славеніі, Казахстане, Эстоніі, Літве, Латвіі. На Беларусі WZ-Orkiestra маюць ля пяцідзесяці канцэртаў штогод. 2002 — беларускі трыб’ют гурту Depeche Mode — «[[Personal Depeche]]». Для праекту Тодар зрабіў кавэр на песьню DM «I want you now». WZ-Orkiestra шмат супрацоўнічае з польскімі музыкамі — «Todar & Cheremshina», «Todar & Kvartet YORGI», «WZ-Orkiestra & Verhovyna». Такія альбомы, як «[[Паравіны году]]» (2003), «[[Паравоз каханьня]]» (2004), «[[Месяц і сонца]]» (2005) некалькі адышлі ад фатальнага гучаньня. Тут можна знайсьці й шансон, і традыцыйны беларускі фольк<ref>{{Cite web|url=http://belarustoday.info/?pid=20827|author=Татьяна Замировская.|title=Понимать искусство — это тяжелый труд|last=Замировская|first=Татьяна|date=|website=|publisher=Belarus Today|language=ru|dead-url=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190905142541/http://belarustoday.info/?pid=20827|archivedate=2019-09-05|accessdate=2020-03-20}}</ref>. У лютым 2008 году Тодар даў некалькі канцэртаў разам зь мясцовым гуртом Dreydel<ref>[https://web.archive.org/web/20100310082950/http://music.fromby.net/article/1036 Вайцюшкевіч едзе ў Японію — «[[Tuzin.fm]]»]</ref> у Японіі<ref>[https://web.archive.org/web/20080326201042/http://naviny.by/rubrics/opinion/2008/03/21/ic_articles_410_156176/ Зьміцер Вайцюшкевіч. WZ. Made in Japan]</ref>. У 2009 годзе з удзелам [[Ганна Хітрык|Ганны Хітрык]], Яна Маўзэра, Сьвятланы Бенькі, Яўгеніі Лятун, Алеся Зайцава, Насты Някрасавай, [[Сяржук Трухановіч|Сержука Трухановіча]], Галіны Казіміроўскай ды іншых запісаў і выдаў супольны музычны праект «[[Мой сябра анёлак]]» <ref>[https://web.archive.org/web/20190904183538/http://anelak.todar.net/ праект «Анёлак» у сеціве]</ref>. У 2010 годзе выйшла кніга «Беларускае слова ад сьпеву», выдавецтве «Кнігазбор». Пра беларускую музыку й Вайцюшкевіча ў прыватнасьці агулам разважаюць палітык [[Аляксандар Мілінкевіч]], народны паэт [[Рыгор Барадулін]], паэт [[Генадзь Бураўкін]], мастак [[Алесь Пушкін]], бард [[Алесь Камоцкі]], рок-сьпявак [[Лявон Вольскі]] ды іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20110108143134/http://music.fromby.net/article/2235/ Быць Зьмітром Вайцюшкевічам], «[[Tuzin.fm]]», 15 ліпеня 2010</ref>. 21 ліпеня 2022 году Зьміцер Вайцюшкевіч выпусьціў музычны альбом «[[Вецер (альбом)|Вецер]]», які запісаў з аркестрам «[[Усход-Захад]]». Альбом быў даступны для праслухоўваньня на музычным партале «[[Эпл]]» і складаўся з 8 песьняў, у тым ліку такіх, як «25 сакавіка», «Свабода», «Ты і я», «Мадагаскар», «Ты дзе», «Лепш разам» і «Калі мяне ня стане»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Зьмітра Вайцюшкевіча выйшаў новы альбом|спасылка=https://novychas.online/kultura/u-zmicera-vajcjuszkevicza-vyjszau-novy-albom|выдавец=Партал «[[Новы час (газэта)|Новы час]]»|дата публікацыі=21 ліпеня 2022|дата доступу=23 ліпеня 2022}}</ref>. На сёньняшні дзень Зьміцер Вайцюшкевіч мае вялікую колькасьць розных музычных узнагарод, рэгулярна ўдзельнічае ў розных фолькавых праектах, разам зь іншымі сваімі калегамі. == Фота == <gallery> Файл:Źmicier Vajciuškievič - Basovišča-2008.jpg|Зьміцер Вайцюшкевіч на [[Басовішча|Басовішчы-2008]]. Файл:Zmicier Vajciuszkievicz 02.jpg|Зьміцер Вайцюшкевіч на сольным канцэрце ў [[Віцебская абласная філярмонія|віцебскай філярмоніі]], 2010 Файл:ZW319.jpg|Зьміцер Вайцюшкевіч, 20 траўня 2010, Палац культуры вэтэранаў File:Zmicer 23.09.2010.jpg|Зьміцер Вайцюшкевіч ў клюбе «Графіці», 23 верасьня 2010 File:ZW 23.09.2010.jpg|Зьміцер Вайцюшкевіч ў клюбе «Графіці», 23 верасьня 2010 </gallery> == Кнігапіс == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларускае слова ад спеву |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Эла Дзьвінская]], [[Анатоль Мяльгуй]], [[Павал Севярынец]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Кнігазбор]] |год = 2010|том = |старонкі = |старонак = 210 |сэрыя = |isbn = 978-985-6976-44-8 |наклад = 200}} ** {{Артыкул| аўтар = [[Вітаўт Мартыненка]]. | загаловак = Працяг музычнай бібліяграфіі | спасылка = https://kamunikat.org/nasha-slova-5-1000-2011| мова = | выданьне = [[Наша слова]] | тып = газэта | год = 2 лютага 2011| том = | нумар = 5 (1000)| старонкі = 8 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларускае слова ад спеву |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/bielaruskaje-slova-ad-spievu-vyd-2-e.html|адказны = уклад. [[Эла Дзьвінская]], [[Анатоль Мяльгуй]], [[Павал Севярынец]] |выданьне = 2-е выданьне, дапоўненае |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Кнігазбор]] |год = 2018|том = |старонкі = |старонак = 312 |сэрыя = |isbn = 978-985-7207-02-2 |наклад = 99}} {{слупок-канец}} == Дыскаграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} === Альбомы === * ''[[Цацачная крама]]'' (2001) — песьні пра краму, дзе прадаюцца цацкі-жывёлы, на вершы [[Леанід Дранько-Майсюк|Леаніда Дранько-Майсюка]] * ''[[Балады]]'' (2002) — песьні на народныя тэксты і з часткова народнай музыкай * ''[[Паравіны году]]'' (2003) — песьні на вершы [[Алесь Камоцкі|Алеся Камоцкага]] * ''[[Паравоз каханьня]]'' (2004) — песьні на вершы [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] * ''[[MW]]'' (2005) — песьні па-расейску на вершы [[Уладзімер Маякоўскі|Ўладзімера Маякоўскага]] * ''[[Месяц і сонца]]'' (2005) — песьні на японскія вершы, перакладзеныя на беларускую мову * ''[[Танга з ружай]]'' (2006) — песьні на вершы [[Уладзімер Някляеў|Ўладзімера Някляева]] * ''[[Песьні з доўгай шуфляды. Нявыдадзенае]]'' (2006) — малавядомыя песьні, якія ня трапілі на ранейшыя дыскі * ''[[Калыханкі]]'' (2007) — сумесны музычны праект разам зь Дзіцячым фондам ААН UNICEF * ''[[Liryka]]'' (2007) — песьні на вершы [[Генадзь Бураўкін|Генадзя Бураўкіна]] * ''[[Тое, што трэба]]'' (2008) * ''[[Мой сябра анёлак]]'' (2009) * ''[[Беларуская песня]]'' (2010) — live запіс канцэрту, прысьвечанага 80-годзьдзю з дня нараджэньня [[Уладзімер Караткевіч|Уладзімера Караткевіча]] * ''Чара ''(2011) * ''[[Што на сэрцы]]'' (2011) {{слупок-2}} * ''[[Ваячак]]'' (2012) * ''Варанок ''(2013) * ''[[Наша песня]]'' (2015) * Камета (2015) * У Нашых Снах (2017) * Люблю (на вершы У.Маякоўскага) (2018) * Зорка Дзіва (2019) * На Каляды (2020) * «[[Вецер (альбом)|Вецер]]» (2022) === Супольныя праекты й складанкі === * ''[[Народны Альбом]]'' (1997) * ''[[Я нарадзіўся тут]]'' (2000) * ''[[Сьвяты вечар]]'' (2000) * ''[[Personal Depeche]]'' (2002) — «I Want You Now» * ''[[Бывайце здаровы. Bella Ciao]]'' (2004) * ''[[Скрыпка дрыгвы]]'' (нявыдадзены) * ''[[Прэм'ер Тузін 2005]]'' (2005) — «Вясновы дзень», «Я ішоў да цябе» * ''[[Прэм'ер Тузін 2006]]'' (2006) — «Дарога», «Сьвята ў вёсцы» * ''[[Мой сябра анёлак]]'' (2009) * ''[[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New]]'' (2009) — «Jak Viecier» {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = [[Зьміцер Падбярэскі|Д.П.]] |імя = |прозьвішча = |частка = ВАЙЦЮШКЕВІЧ ЗМІЦЕР (Войтюшкевич Дмитрий, Vajtsiushkevich Dzmitri) |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зьміцер Падбярэскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Зьміцер Колас|Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 51–52 |старонак = 368 |сэрыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |наклад = 2000 |мова=be }} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Commons|Category:Źmicier Vajciuškievič}} * {{lj_user|todar-vojt}}: Жывы дзёньнік Зьмітра Вайцюшкевіча * [https://web.archive.org/web/20120824141348/http://www.todar.net/ Афіцыйны сайт Зьмітра Вайцюшкевіча] * [http://www.facebook.com/pages/Zmicer-Vajcuskevic-Todar/158862670832010/ Старонка на Facebook] {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20090224221502/http://westrecords.by/artists.asp?artid=93 Старонка Зьмітра Вайцюшкевіча на West Records] * [http://generation.by/news611.html КУЛЬТурныя людзі: Зьміцер Вайцюшкевіч] * [http://ultra-music.com/articles/po-spisku/3863 Інтэрвію з Вайцюшкевічам на сайце Ultra-Music] {{слупок-канец}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вайцюшкевіч, Зьміцер}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідзкім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія музыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія сьпевакі і сьпявачкі]] [[Катэгорыя:WZ-Orkiestra]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту культуры і мастацтваў]] dbjzm2m94uut18e2cu2d46j5oyne0r8 2688021 2688007 2026-09-01T20:13:37Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне спасылка 2688021 wikitext text/x-wiki {{Музыка | Імя = Зьміцер Вайцюшкевіч | Лацінка = Źmicier Vajciuškievič | Подпіс = | Лёга = | Фота = Zmicier Vajciuszkievicz 01.jpg | Апісаньне_фота = Зьміцер Вайцюшкевіч на сольным канцэрце ў [[Віцебская абласная філярмонія|філярмоніі]]. [[Віцебск]], 2010 | Поўнае_імя = | Месца_нараджэньня = {{Сьцяг БССР}}[[Бярозаўка]], [[Лідзкі раён]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскае вобласьці]], [[БССР]], [[СССР]] | Нацыянальнасьць = беларус | Краіна = Беларусь | Прафэсіі = | Інструмэнты = | Жанры = | Псэўданімы = Тодар | Гурты = «[[Палац (гурт)|Палац]]» (1992—1998),<br />[[KRIWI]] (1997—2001),,<br />«[[WZ-Orkiestra]]» (з 2001) | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = http://www.todar.net/ }} '''Зьміцер Вайцюшке́віч''' (нарадзіўся 20 ліпеня 1971 у мястэчку [[Бярозаўка]] [[Лідзкі раён|Лідзкага раёну]]) — беларускі сьпявак і музыка<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/9497553.html|аўтар=Сяргей Будкін.|title=Зьміцер Вайцюшкевіч: «Мяне дзівіць маўчаньне міністра культуры»|last=Будкін|first=Сяргей|date=2011-04-18|website=|publisher=[[Свабода (радыё)|Свабода]]|language=be|dead-url=no|archiveurl=http://web.archive.org/web/20200406065211/https://www.svaboda.org/a/9497553.html|archivedate=2020-04-06|accessdate=2020-04-06}}</ref>. Вядомы таксама пад псэўданімам ''Todar''. == Біяграфія == З 1978 па 1986 гад вучыўся ў спэцыялізаванай школе з паглыбленым вывучэньнем ангельскай мовы, па яе канчатку, у 1986 годзе паступае ў музычную школу ў горадзе [[Ліда]], якую канчае ў 1990 годзе з адзнакаю. Такім чынам, пасьля канчатка музычнай школы па клясу клярнэту, Вайцюшкевіч пачынае сур’ёзна задумвацца пра працяг музычнай адукацыі й у тым жа годзе паступае ў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт культуры|Інстытуце Культуры]], дзе да 1995 году працягвае вывучаць клярнэт. З 1993 па 1995 гады вучыцца вакалу ў менскай вучэльні імя Глінкі. Жанаты з [[Галіна Казіміроўская|Галінай Казіміроўскай]], дырыгенткай Concordia Chor. Маюць сына Язэпа і дачку Стэфанію<ref name="wifeson">[https://web.archive.org/web/20100414022610/http://euroradio.fm/by/1088/photoreps/42660 Вайцюшкевіч малодшы ўпершыню з'явіўся на публіцы!], ''[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]''</ref>. == Творчасьць == 1992 — Зьміцер становіцца ўдзельнікам знакамітага беларускага гурту «[[Палац (гурт)|Палац]]». Гэты калектыў выконвае рок-музыку, якая замешана на традыцыйным беларускім фольку. Зьміцер Вайцюшкевіч і [[Алег Хаменка]] цалкам падзялялі музычныя погляды адзін аднаго. З «Палацам» Вайцюшкевіч запісвае такія вельмі пасьпяховыя альбомы, як «[[Палац (альбом)|Палац]]» (1995) і «Дарожка» (1997), аднак у 1998 годзе ён усё-ткі прымае рашэньне сысьці з гурту. Наступным яго прыстанкам становіцца гурт «[[KRIWI]]», зь якім дасьледаваньні ў вобласьці нацыянальнага фольку працягваюцца да 2001 году. 1997 — супольны музычны праект «[[Народны Альбом|Narodny albom]]», у запісы якога прынялі ўдзел лепшыя беларускія выканаўцы й музыканты. Зборам і апрацоўкай тэкстаў займаўся рок-паэт [[Міхал Анемпадыстаў]]. Для праекту Вайцюшкевіч выканаў «Аргентынскае танга» й падыграў на флейце й клярнэце. 2000 — супольны музычны праект «[[Я нарадзіўся тут]]». Аўтарам ідэі выступіў Алесь Суша. Ён прапанаваў музыкам перарабіць ці распрацаваць беларускія вайсковыя песьні, гімны й маршы часоў БНР, «партызанкі», савецкіх часоў і эмігранцкага асяродку. Ідэя трансфармавалася ад ваярства да своеасаблівага габэлену жыцьця беларусаў ад 1918 году й да нашых часоў. Былі апрацаваныя творы на вершы Я. Купалы, Н. Аляксеевай, Л. Геніюш ды іншых. Вайцюшкевіч сьпяваў, а таксама граў на клявішах, джамбі, мандаліне, клярнэце й сапілцы. Адзін з трэкаў стаў сапраўды культавым — «Я нарадзіўся тут». Яе музыкі выконвалі на дзьвюх мовах разам з гуртом «Louise attaque» падчас іх менскага канцэрту. 2001 — Вайцюшкевіч засноўвае гурт «[[WZ-Orkiestra]]» (''Усход-Захад Аркестар''), зь якой запісаў вялікую колькасьць гітоў. З гэтага моманту Зьміцер Вайцюшкевіч, песьні якога ўжо цікавяць багата слухачоў, пачынае адзін за адным запісваць пасьпяховыя альбомы. Першы альбом «WZ-Orkiestra» зваўся «Цацачная крама» (Крама цацак). У гэтым жа годзе Зьміцер атрымлівае шэраг узнагарод, такіх у прыватнасьці, як прэмія «[[Рок-каранацыя|Рок-каранацыя-2001]]» у катэгорыі традыцыі ды сучаснасьць. Таксама выступае [[кампазытар]]ам фільму «[[Сьвежына з салютам]]» 2001 году<ref>{{Навіна|аўтар=[[Іван Міхайлавіч Паўлаў|Іван Паўлаў]]|загаловак=Сьвежына з салютам|спасылка=https://www.youtube.com/embed/xrOXLe18bqQ?autoplay=1|выдавец=«[[Мова нанова]]»|мова=ru|дата публікацыі=23 сьнежня 2014|дата доступу=24 студзеня 2016}}</ref>. Гурт выконвае музыку ў стылі world music, рэтра, гарадзкі шансон, рок, аўтарская песьня. Супрацоўнічае зь вядомымі беларускімі й замежнымі паэтамі. Ляўрэат фэстывалю EBU (European broadcasting Union, Фэрдэ, 2003) у Нарвэгіі. Гурт пасьпяхова выступаў ў Польшчы, Украіне, Нямеччыне, Швэцыі, Францыі, Італіі, Расеі, Славеніі, Казахстане, Эстоніі, Літве, Латвіі. На Беларусі WZ-Orkiestra маюць ля пяцідзесяці канцэртаў штогод. 2002 — беларускі трыб’ют гурту Depeche Mode — «[[Personal Depeche]]». Для праекту Тодар зрабіў кавэр на песьню DM «I want you now». WZ-Orkiestra шмат супрацоўнічае з польскімі музыкамі — «Todar & Cheremshina», «Todar & Kvartet YORGI», «WZ-Orkiestra & Verhovyna». Такія альбомы, як «[[Паравіны году]]» (2003), «[[Паравоз каханьня]]» (2004), «[[Месяц і сонца]]» (2005) некалькі адышлі ад фатальнага гучаньня. Тут можна знайсьці й шансон, і традыцыйны беларускі фольк<ref>{{Cite web|url=http://belarustoday.info/?pid=20827|author=Татьяна Замировская.|title=Понимать искусство — это тяжелый труд|last=Замировская|first=Татьяна|date=|website=|publisher=Belarus Today|language=ru|dead-url=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190905142541/http://belarustoday.info/?pid=20827|archivedate=2019-09-05|accessdate=2020-03-20}}</ref>. У лютым 2008 году Тодар даў некалькі канцэртаў разам зь мясцовым гуртом Dreydel<ref>[https://web.archive.org/web/20100310082950/http://music.fromby.net/article/1036 Вайцюшкевіч едзе ў Японію — «[[Tuzin.fm]]»]</ref> у Японіі<ref>[https://web.archive.org/web/20080326201042/http://naviny.by/rubrics/opinion/2008/03/21/ic_articles_410_156176/ Зьміцер Вайцюшкевіч. WZ. Made in Japan]</ref>. У 2009 годзе з удзелам [[Ганна Хітрык|Ганны Хітрык]], Яна Маўзэра, Сьвятланы Бенькі, Яўгеніі Лятун, Алеся Зайцава, Насты Някрасавай, [[Сяржук Трухановіч|Сержука Трухановіча]], Галіны Казіміроўскай ды іншых запісаў і выдаў супольны музычны праект «[[Мой сябра анёлак]]» <ref>[https://web.archive.org/web/20190904183538/http://anelak.todar.net/ праект «Анёлак» у сеціве]</ref>. У 2010 годзе выйшла кніга «Беларускае слова ад сьпеву», выдавецтве «Кнігазбор». Пра беларускую музыку й Вайцюшкевіча ў прыватнасьці агулам разважаюць палітык [[Аляксандар Мілінкевіч]], народны паэт [[Рыгор Барадулін]], паэт [[Генадзь Бураўкін]], мастак [[Алесь Пушкін]], бард [[Алесь Камоцкі]], рок-сьпявак [[Лявон Вольскі]] ды іншыя<ref>[https://web.archive.org/web/20110108143134/http://music.fromby.net/article/2235/ Быць Зьмітром Вайцюшкевічам], «[[Tuzin.fm]]», 15 ліпеня 2010</ref>. 21 ліпеня 2022 году Зьміцер Вайцюшкевіч выпусьціў музычны альбом «[[Вецер (альбом)|Вецер]]», які запісаў з аркестрам «[[Усход-Захад]]». Альбом быў даступны для праслухоўваньня на музычным партале «[[Эпл]]» і складаўся з 8 песьняў, у тым ліку такіх, як «25 сакавіка», «Свабода», «Ты і я», «Мадагаскар», «Ты дзе», «Лепш разам» і «Калі мяне ня стане»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Зьмітра Вайцюшкевіча выйшаў новы альбом|спасылка=https://novychas.online/kultura/u-zmicera-vajcjuszkevicza-vyjszau-novy-albom|выдавец=Партал «[[Новы час (газэта)|Новы час]]»|дата публікацыі=21 ліпеня 2022|дата доступу=23 ліпеня 2022}}</ref>. На сёньняшні дзень Зьміцер Вайцюшкевіч мае вялікую колькасьць розных музычных узнагарод, рэгулярна ўдзельнічае ў розных фолькавых праектах, разам зь іншымі сваімі калегамі. == Фота == <gallery> Файл:Źmicier Vajciuškievič - Basovišča-2008.jpg|Зьміцер Вайцюшкевіч на [[Басовішча|Басовішчы-2008]]. Файл:Zmicier Vajciuszkievicz 02.jpg|Зьміцер Вайцюшкевіч на сольным канцэрце ў [[Віцебская абласная філярмонія|віцебскай філярмоніі]], 2010 Файл:ZW319.jpg|Зьміцер Вайцюшкевіч, 20 траўня 2010, Палац культуры вэтэранаў File:Zmicer 23.09.2010.jpg|Зьміцер Вайцюшкевіч ў клюбе «Графіці», 23 верасьня 2010 File:ZW 23.09.2010.jpg|Зьміцер Вайцюшкевіч ў клюбе «Графіці», 23 верасьня 2010 </gallery> == Кнігапіс == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларускае слова ад спеву |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/belaruskaye-slova-ad-spevu-dzvinskaya-ela-myalguy-anatol-sevyarynets-paval-skladalniki |адказны = уклад. [[Эла Дзьвінская]], [[Анатоль Мяльгуй]], [[Павал Севярынец]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Кнігазбор]] |год = 2010|том = |старонкі = |старонак = 210 |сэрыя = |isbn = 978-985-6976-44-8 |наклад = 200}} ** {{Артыкул| аўтар = [[Вітаўт Мартыненка]]. | загаловак = Працяг музычнай бібліяграфіі | спасылка = https://kamunikat.org/nasha-slova-5-1000-2011| мова = | выданьне = [[Наша слова]] | тып = газэта | год = 2 лютага 2011| том = | нумар = 5 (1000)| старонкі = 8 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларускае слова ад спеву |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/bielaruskaje-slova-ad-spievu-vyd-2-e.html|адказны = уклад. [[Эла Дзьвінская]], [[Анатоль Мяльгуй]], [[Павал Севярынец]] |выданьне = 2-е выданьне, дапоўненае |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Кнігазбор]] |год = 2018|том = |старонкі = |старонак = 312 |сэрыя = |isbn = 978-985-7207-02-2 |наклад = 99}} {{слупок-канец}} == Дыскаграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} === Альбомы === * ''[[Цацачная крама]]'' (2001) — песьні пра краму, дзе прадаюцца цацкі-жывёлы, на вершы [[Леанід Дранько-Майсюк|Леаніда Дранько-Майсюка]] * ''[[Балады]]'' (2002) — песьні на народныя тэксты і з часткова народнай музыкай * ''[[Паравіны году]]'' (2003) — песьні на вершы [[Алесь Камоцкі|Алеся Камоцкага]] * ''[[Паравоз каханьня]]'' (2004) — песьні на вершы [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] * ''[[MW]]'' (2005) — песьні па-расейску на вершы [[Уладзімер Маякоўскі|Ўладзімера Маякоўскага]] * ''[[Месяц і сонца]]'' (2005) — песьні на японскія вершы, перакладзеныя на беларускую мову * ''[[Танга з ружай]]'' (2006) — песьні на вершы [[Уладзімер Някляеў|Ўладзімера Някляева]] * ''[[Песьні з доўгай шуфляды. Нявыдадзенае]]'' (2006) — малавядомыя песьні, якія ня трапілі на ранейшыя дыскі * ''[[Калыханкі]]'' (2007) — сумесны музычны праект разам зь Дзіцячым фондам ААН UNICEF * ''[[Liryka]]'' (2007) — песьні на вершы [[Генадзь Бураўкін|Генадзя Бураўкіна]] * ''[[Тое, што трэба]]'' (2008) * ''[[Мой сябра анёлак]]'' (2009) * ''[[Беларуская песня]]'' (2010) — live запіс канцэрту, прысьвечанага 80-годзьдзю з дня нараджэньня [[Уладзімер Караткевіч|Уладзімера Караткевіча]] * ''Чара ''(2011) * ''[[Што на сэрцы]]'' (2011) {{слупок-2}} * ''[[Ваячак]]'' (2012) * ''Варанок ''(2013) * ''[[Наша песня]]'' (2015) * Камета (2015) * У Нашых Снах (2017) * Люблю (на вершы У.Маякоўскага) (2018) * Зорка Дзіва (2019) * На Каляды (2020) * «[[Вецер (альбом)|Вецер]]» (2022) === Супольныя праекты й складанкі === * ''[[Народны Альбом]]'' (1997) * ''[[Я нарадзіўся тут]]'' (2000) * ''[[Сьвяты вечар]]'' (2000) * ''[[Personal Depeche]]'' (2002) — «I Want You Now» * ''[[Бывайце здаровы. Bella Ciao]]'' (2004) * ''[[Скрыпка дрыгвы]]'' (нявыдадзены) * ''[[Прэм'ер Тузін 2005]]'' (2005) — «Вясновы дзень», «Я ішоў да цябе» * ''[[Прэм'ер Тузін 2006]]'' (2006) — «Дарога», «Сьвята ў вёсцы» * ''[[Мой сябра анёлак]]'' (2009) * ''[[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New]]'' (2009) — «Jak Viecier» {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга |аўтар = [[Зьміцер Падбярэскі|Д.П.]] |імя = |прозьвішча = |частка = ВАЙЦЮШКЕВІЧ ЗМІЦЕР (Войтюшкевич Дмитрий, Vajtsiushkevich Dzmitri)|загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зьміцер Падбярэскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Зьміцер Колас|Зміцер Колас]]|год = 2008 |том = |старонкі = 51—52 |старонак = 368 |сэрыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |наклад = 2000 |мова=be}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар= [[Вітаўт Мартыненка]], [[Анатоль Мяльгуй]].|частка=|загаловак=222 альбомы беларускага року і ня толькі|арыгінал=|спасылка = https://kamunikat.org/222-albomy-belaruskaga-roku-i-nya-tolki-martynenka-vitawt-myalguy-anatol |адказны=[[Віталь Супрановіч]]|выданьне=|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=[[Беларуская музычная альтэрнатыва]]|год=2006|том=|старонкі= 257—267|старонак=440|сэрыя=|isbn=000-5673-16-4|наклад=2000}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Commons|Category:Źmicier Vajciuškievič}} * {{lj_user|todar-vojt}}: Жывы дзёньнік Зьмітра Вайцюшкевіча * [https://web.archive.org/web/20120824141348/http://www.todar.net/ Афіцыйны сайт Зьмітра Вайцюшкевіча] * [http://www.facebook.com/pages/Zmicer-Vajcuskevic-Todar/158862670832010/ Старонка на Facebook] {{слупок-2}} * [https://web.archive.org/web/20090224221502/http://westrecords.by/artists.asp?artid=93 Старонка Зьмітра Вайцюшкевіча на West Records] * [http://generation.by/news611.html КУЛЬТурныя людзі: Зьміцер Вайцюшкевіч] * [http://ultra-music.com/articles/po-spisku/3863 Інтэрвію з Вайцюшкевічам на сайце Ultra-Music] {{слупок-канец}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вайцюшкевіч, Зьміцер}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідзкім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія музыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія сьпевакі і сьпявачкі]] [[Катэгорыя:WZ-Orkiestra]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту культуры і мастацтваў]] cnsm14tbxddci04knsgfatvwgbzxknj 0 7268 2688079 2678666 2026-09-02T10:36:55Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Кнігапіс 2688079 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Раманюк}} {{Мастак |Імя = Міхась Раманюк |Партрэт = Ramaniuk Mikhail.jpg |Памер = 180пкс |Апісаньне = Міхась Раманюк |Імя пры нараджэньні = |Месца нараджэньня = [[Кавалі (Брагінскі раён)|Кавалі]], [[Брагінскі раён]] |Месца сьмерці = [[Менск]], [[Беларусь]] |Заняткі = этнограф, этноляг, мастацтвазнаўца і мастак |Вучоба = |Плынь = |Працы = |Узнагароды = }} '''Міха́сь Фёдаравіч Раманю́к''' (3 студзеня 1944, в. [[Кавалі (Брагінскі раён)|Кавалі]], [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласьць]] — 4 верасьня 1997, [[Менск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[этнограф]]<ref>{{Артыкул| аўтар = Мая Яніцкая.| загаловак = У вечнасьць адышоў вялікі беларус — Міхась Раманюк. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/Holas_Radzimy.pdf.zip/1997-039.pdf| мова = | выданьне =[[Голас Радзімы]] | тып = газэта | год = 25 верасьня 1997 | том = | нумар = 39 (2545)| старонкі = 6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>, этноляг, мастацтвазнаўца і мастак. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Кавалі (Брагінскі раён)|Кавалі]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], але дзяцінства прайшло ў вёсцы [[Старынкі (Койданаўскі раён)|Старынкі]] [[Койданаўскі раён|Койданаўскага раёну]]. Выкладаў у [[Беларуская акадэмія мастацтваў|Беларускай акадэміі мастацтваў]]. Заснаваў часапіс «{{Не перакладзена|Мастацтва Беларусі||be|Мастацтва (1983)}}» і стаў ягоным першым галоўным рэдактарам. Стварыў сцэнічныя строі для Дзяржаўнага народнага хору і Дзяржаўнага ансамблю танцу Беларусі. За ўласныя грошы правёў дзясяткі этнаграфічных экспэдыцыяў, плёнам якіх сталі больш за 130 рэканструкцыяў традыцыйных строяў беларусаў. Збор і архіў Міхася Раманюка налічвае больш за 100 000 адзінак унікальнага этнаграфічнага матэрыялу, сабранага ўласнымі рукамі; падарожныя дзёньнікі складаюць дзясяткі тамоў. Важная частка шматгадовай творчай дзейнасьці Міхася Раманюка — артыкулы і ілюстрацыі ў энцыкляпэдыях: «[[Беларуская савецкая энцыкляпэдыя]]», «Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі», «Этнаграфія Беларусі»… Памёр ва ўзросьце 53 гадоў ад анкалягічнай хваробы. У 1981 годзе выдаў альбом «Беларускае народнае адзеньне», што складаецца з архіўных фатаздымкаў ды фатаздымкаў, зробленых аўтарам падчас экспэдыцыяў 1967—1980 гадоў. Строі вызначаны аўтарам згодна вылучаным аўтарам этнаграфічным рэгіёнам Беларусі: * Заходняе Палесьсе; * Усходняе Палесьсе; * Прыдняпроўе; * Цэнтральная Беларусь; * Панямоньне і Наддзьвіньне. [[Файл:Ramaniuk Mikhail-belarussian collection.jpg|міні|справа|Маркі Рэспублікі Беларусь з малюнкамі Міхася Раманюка]] [[Файл:Ramaniuk Mikhail-belarusian national dress.jpg|міні|справа|Міхаіл Раманюк. «Беларускі нацыянальны касцюм»]] == Маляванка == Адкрыў для навукі такі жанр нацыянальнай творчасьці, як [[маляванка]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=349 У Беларусі, і нідзе болей]</ref>. == Кнігапіс == * {{Кніга|аўтар = Міхась Раманюк. |частка = |загаловак = Беларускае народнае адзенне. {{Ref-be}}{{Ref-en}} {{Ref-de}}{{Ref-fr}}{{Ref-es}} |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Michas_Ramaniuk/Bielaruskaje_narodnaje_adziennie.html |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак = 47+256 |сэрыя = |isbn = |наклад = 20000}} * {{Кніга|аўтар = Міхась Раманюк. |частка = |загаловак = Беларускія народныя строі: Альбом. {{Ref-be}}{{Ref-en}} {{Ref-de}}{{Ref-fr}} |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Д. Раманюк |год = 2003 |том = |старонкі = |старонак = 77+2 |сэрыя = |isbn = 9955-437-16-2|наклад = 500}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Артыкул| аўтар = Юрый Піскун. | загаловак = Акрылены вандроўнік. Да 75-годдзя з дня нараджэння Міхася Раманюка. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n87.pdf | мова = | выданьне = [[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2019 | том = | нумар = (1) 87 | старонкі = 62—67}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20081120175904/http://www.salvija.com/bel/kryz_autar.php Жыцьцяпіс Міхася Раманюка] * [http://www.svaboda.org/articlesfeatures/man/2006/1/9E056406-979C-4615-B460-236C4411AE08.html Імёны Свабоды: Міхась Раманюк] * [https://web.archive.org/web/20081005061916/http://salvija.com/bel/kryz.php Міхась Раманюк. Беларускія народныя крыжы] * [https://web.archive.org/web/20090407150714/http://nn.by/2001/07/11.htm Міхась Раманюк. Беларускія народныя крыжы. Пра бацьку і ягоную кнігу распавядае ягоны сын Дзяніс Раманюк] * [https://web.archive.org/web/20070923025721/http://nn.by/index.php?c=ar&i=11328 Дзяніс Раманюк: Бацькава выхаваньне] * [http://www.tio.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=1489 Дзяніс Раманюк: «У беларускай намітцы больш космасу, чым у баявым апярэнні індзейца»] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Раманюк, Міхась Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] d8cz8djzfxrsjpvmk7iflv0ea8ynjfy 0 7869 2688035 2679086 2026-09-02T05:28:33Z Archaeodontosaurus 9410 2688035 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Напалеон}} {{Манарх |Імя = Напалеон Банапарт |Пасада = [[Француская імпэрыя|1-ы імпэратар французаў]] |Сьцяг = [[Файл:Imperial Standard of Napoléon I.svg|22пкс]] |Пачатак тэрміну = 18 траўня 1804 — 6 красавіка 1814<br />20 сакавіка |Канец тэрміну = 22 чэрвеня 1815 |Каранацыя = 2 сьнежня 1804, Нотр-Дам |Наступнік = [[Напалеон II Банапарт]] |Пасада2 = Першы консул Францускай рэспублікі |Сьцяг2 = {{Сьцяг Францыі}} |Пачатак тэрміну2 = 9 лістапада 1799 |Канец тэрміну2 = 20 сакавіка 1804 |Папярэднік2 = няма |Наступнік2 = няма |Пасада3 = Кароль Італьянскай рэспублікі |Сьцяг3 = [[Файл:Flag of the Italian Republic (1802).svg|20пкс]] |Пачатак тэрміну3 = 27 студзеня 1802 |Канец тэрміну3 = 17 сакавіка 1805 |Папярэднік3 = няма |Наступнік3 = няма |Пасада4 = [[Сьпіс каралёў Італіі|Кароль Італіі]] |Сьцяг4 = [[Файл:Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg|20пкс]] |Пачатак тэрміну4 = 17 сакавіка 1805 |Канец тэрміну4 = 11 красавіка 1814 |Папярэднік4 = няма, апошні тытулярны [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карл V]] |Наступнік4 = няма, [[Віктар Эмануіл II]] |Месца сьмерці = [[востраў Сьвятая Гэлена]] |Нашчадкі = [[Напалеон II Банапарт|Напалеон II]] |Жонкі = Жазэфіна дэ Багарнэ<br>[[Марыя-Люіза Аўстрыйская]] }} '''Напалео́н Банапа́рт''' ({{мова-fr|Napoléon Bonaparte}}; 15 жніўня 1769, [[Аячча]], [[Корсыка]] — 5 траўня 1821, [[востраў Сьвятая Гэлена]]) — генэрал францускага рэвалюцыйнага войска, першы консул [[Першая Француская Рэспубліка|Першай Францускай Рэспублікі]] з 11 лістапада 1799 да 18 траўня 1804 году, [[Першая Француская імпэрыя|імпэратар Французаў]] (''Empereur des Français'') пад імем '''Напалеон I''' (''Napoléon 1er'') з 18 траўня 1804 да 6 красавіка 1814 году, кароль [[Італія|Італьянскай рэспублікі]]. У пэрыяд з 20 красавіка да 22 чэрвеня 1815 году Напалеон Банапарт на тэрмін, вядомы як «[[Сто дзён]]», аднавіў сябе ў якасьці імпэратара. Ён таксама быў каралём [[Італія|Італіі]], замірыцелем [[Швайцарыя|Швайцарскай Канфэдэрацыі]] й пратэктарам Райнскай Канфэдэрацыі. Ягоная прававая рэформа, [[Кодэкс Напалеона]], мела вельмі шырокі ўплыў на шматлікіх юрысдыкцыі грамадзянскага права ва ўсім сьвеце, але яго больш за ўсё ведаюць за ягоную ролю ў войнах супраць Францыі на чале з сэрыяй кааліцыяў, гэтак званых [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]]. Ён усталяваў панаваньне над большай часткай кантынэнтальнай [[Эўропа|Эўропы]] й імкнуўся распаўсюдзіць ідэалы [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]], у той час як у самой Францыі адбывалася ўмацаваньне імпэратарскай манархіі, то бок аднавіліся некаторыя аспэкты зрынутага ранейшага рэжыму. Дзякуючы свайму посьпеху ў войнах, часьцяком супраць лікава пераўзыходнага ворага, ён, як правіла, лічыцца аднім з найвялікшых вайскаводаў усіх часоў і ягоныя кампаніі вывучаюцца ў вайсковых акадэміях у большай частцы сьвету<ref name="Schom">Schom, Alan (1998). «Napoleon Bonaparte» (1. HarperPerennial ed.). New York: HarperPerennial. — ISBN 0-06-092958-8.</ref>. Напалеон быў народжаны ў [[Аячча]] на [[Корсыка|Корсыцы]], у сям’і дробнай шляхты [[Генуя|генуэскага]] паходжаньня, і прайшоў падрыхтоўку ў якасьці афіцэра-артылерыста ў мацерыковай Францыі. Ён стаў вядомым у першай Францускай рэспубліцы й правёў пасьпяховыя кампаніі супраць першай і другой кааліцыі супраць Францыі. У 1799 годзе ён арганізаваў дзяржаўны пераварот і ўсталяваў сябе першым консулам дзяржавы, празь пяць гадоў францускі сэнат абвесьціў яго імпэратарам. У першым дзесяцігодзьдзі XIX стагодзьдзя [[Француская імпэрыя]] Напалеона ўдзельнічала ў шэрагу канфліктаў напалеонаўскіх войнаў з удзелам усіх буйных эўрапейскіх дзяржаваў<ref name="Schom" />. == Агульная характарыстыка == Цягам крыху больш за дзесяцігодзьдзе францускія войскі пад кіраўніцтвам Напалеона здабылі кантроль над большай часткай кантынэнтальнай [[Эўропа|Эўропы]] шляхам заваёвы ці стварэньня хаўрусаў. Паваротным момантам Напалеонаўскіх войнаў стала катастрафічная Расейская кампанія 1812 году. Пасьля паразы Напалеона ў [[Бітва пад Ляйпцыгам|бітве пад Ляйпцыгам]] у кастрычніку 1813 году [[Вайна шостай кааліцыі|Шостая антыфранцуская кааліцыя]] ўступіла ў Францыю й прымусіла Напалеона адмовіцца ад пасады ў красавіку 1814 году. Ён быў адпраўлены ў высылку на востраў [[Эльба (востраў)|Эльба]], але праз год здолеў вярнуць сабе ўладу. Пацярпеўшы паразу ў [[Бітва пад Ватэрлёо|бітве пад Ватэрлёо]] 18 чэрвеня 1815 году, Напалеон быў высланы на [[востраў Сьвятая Гэлена|востраў Сьвятой Гэлены]] ў [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіяне]], дзе правёў апошнія шэсьць гадоў свайго жыцьця пад [[Вялікабрытанія|брытанскім]] наглядам. == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|значак|200пкс|зьлева|Маці Напалеона.]] [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|значак|200пкс|Бацька Напалеона.]] Напалеон быў другім сынам карсыканскага шляхціча Карлё-Марыя Буанапартэ, ад ягонага шлюбу зь [[Летыцыя Рамаліна|Летыцыяй Рамаліна]]. Напалеон нарадзіўся хутка пасьля таго як Корсыка перайшла ў валоданьне французаў{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|6}}. Бацька Напалеона спачатку быў на баку Паскаля Паолі, які адстойваў незалежнасьць айчыны, але пасьля ягонай паразы выявіў жаданьне прызнаць ляяльнасьць францускаму ўраду й нават стаўся фаварытам францускага намесьніка атрымаў добрую пасаду і вандраваў у якасьці дэпутата ад карсыканскай шляхты ў Вэрсаль (1778). Вынікам гэтага пераходу Карлё на бок Францыі было тое, што ягоны другі сын быў прыняты ў 1779 годзе за каралеўскі кошт у брыенскую вайсковую школу. === Маладосьць === Дзякуючы супрацоўніцтву з французамі Карлё Буанапартэ атрымалася дамагчыся каралеўскіх стыпэндыяў для двух старэйшых сыноў, [[Жазэф Банапарт|Жазэфа]] й Напалеона. У той час як Жазэф рыхтаваўся стаць сьвятаром, Напалеону была прызначана вайсковая кар’ера. У сьнежні 1778 году абодва хлопчыкі пакінулі востраў і былі залічаныя ў каледж у [[Атон]]е, галоўным чынам з мэтай навучаньня [[француская мова|францускай мове]], хоць Напалеон усё сваё жыцьцё гаварыў з моцным акцэнтам{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|18}}. На наступны год Напалеон паступіў у кадэцкую школу ў Брыен-лё-Шато. Сяброў у каледжы ў Напалеона не было, бо ён паходзіў зь не занадта багатай сям’і, ды й да таго ж быў карсыканцам, прычым зь ярка выяўленым патрыятызмам да роднага востраву й непрыязнасьцю да французаў як прыгнятальнікаў [[Корсыка|Корсыкі]]. Менавіта ў Брыене імя Напалеона Буанапартэ стала прамаўляцца на францускі манер — «Напалеон Банапарт». Асаблівых посьпехаў Напалеон дамогся ў матэматыцы; гуманітарныя навукі, наадварот, даваліся яму зь цяжкасьцю. Напрыклад, у [[лацінская мова|лаціне]] ён быў настолькі слабы, што настаўнікі нават не дапускалі яго да экзамэнаў. Акрамя таго, ён рабіў даволі шмат памылак пры напісаньні, затое стыль ягоны стаў нашмат лепшы дзякуючы ягонай любові да чытаньня. Больш за ўсё Напалеона цікавілі такія пэрсанажы, як то [[Аляксандар Македонскі]] й [[Гай Юліюс Цэзар]]. Ужо з таго раньняга часу Напалеон надзвычай шмат працаваў і чытаў кнігі ў розных галінах ведаў, як то пра падарожжа, [[геаграфія|геаграфію]], [[гісторыя|гісторыю]], [[стратэгія|стратэгію]], [[тактыка|тактыку]], артылерыйскую справу, [[філязофія|філязофію]]. Дзякуючы перамозе ў конкурсе «Кара́лі каралевы» ён быў прыняты ў Каралеўскую кадэцкую школу ({{мова-fr|École royale militaire}}) ў [[Парыж]]ы. Там ён вывучаў наступныя прадметы: [[гідрастатыка]], дыфэрэнцыяльны пералік, вылічэньне [[інтэграл]]аў, а таксама дзяржаўнае права. Па-ранейшаму ён шакаваў настаўнікаў сваім захапленьнем Корсыкай і непрыязнасьцю да [[Францыя|Францыі]]. Ён нямала біўся ў той час, быў вельмі самотны, сяброў у Напалеона бракавала. Вучыўся ён у гэты пэрыяд выдатна, вельмі шмат чытаў, складаючы шырокія канспэкты. Аднак, [[нямецкая мова|нямецкую мову]] ён так і ня здолеў засвоіць. Пазьней ён выказваў вельмі нэгатыўнае стаўленьне да гэтай мовы й дзівіўся, як наагул можна вывучыць хоць адно слова па-нямецку. Падобная непрыязнасьць да нямецкай мовы шмат у чым спрыяла ягоным прахалодным адносінам да [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]], [[Прусія|Прусіі]] й [[Расейская імпэрыя|Расейскай манархіі]], абсалютную ці значную ролю ў якіх гулялі немцы. 14 лютага 1785 году памёр ягоны бацька, і Напалеон узяў на сябе ролю кіраўніка сям’і, хоць паводле правілаў кіраўніком сям’і павінен быў стаць старэйшы сын, які быў не такім уладным, як ягоны бліскучы брат. У тым жа годзе ён датэрмінова скончыў адукацыю й пачаў сваю прафэсійную кар’еру ў [[Валянс]]е ў чыне лейтэнанта. У чэрвені 1788 году быў пераведзены ў Асон. Каб дапамагчы маці, ён узяў да сябе свайго 11-гадовага брата Люі на выхаваньне. Жыў надзвычай бедна, харчаваўся двойчы ў дзень малаком і хлебам. Аднак, Напалеон імкнуўся не паказваць свайго гаротнага матэрыяльнага становішча. === Вайсковая кар’ера === ==== Пачатак ==== [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|значак|200пкс|Напалеон у 23 гады.]] [[Вайсковая служба]] ў Напалеона пачалася 1 верасьня 1785 году ў годнасьці падпаручніка артылерыі. Маладому афіцэру вельмі бракавала грошаў і таму ён ня мог весьці сьвецкае жыцьцё, а наўзамен ён аддаваўся чытаньню гістарычных і палітычных кнігаў. Ён паглынаў сотні тамоў навуковай літаратуры. Сам ён у гэты час напісаў гісторыю Корсыкі, якую давёў да Паолі. Увосень 1788 году ён зрабіў нарыс развагаў аб каралеўскай уладзе, на які паўплывалі ідэі [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]]. У гэты час яго цягнула на радзіму, і ён наведаў яе першы раз у 1788 годзе, а потым за часам рэвалюцыі ў [[Францыя|Францыі]], дзе малады вайсковец уключыўся ў рэвалюцыйную барацьбу. У 1789 годзе Напалеон прыняў удзел у барацьбе партыяў, першым падпісаўся пад пратэстам, супраць дзеяньняў карсыканскіх уладаў. 20 чэрвеня 1792 году ён выпадкова быў у [[Парыж]]ы й бачыў як народ уварваўся ў Тульеры й паведаміў сябру, што калі б ён меў гармату, то ён паклаў на месцы чатыры сотні гэтай «канальлі», а рэшты б зьбеглі. 10 жніўня ён бачыў покрыш манархіі; новы ўрад надаў яму годнасьць капітана й ён зноў зьехаў у [[Аячча]], дзе правёў каля дзевяці месяцаў, але выступіў на гэты раз ужо супраць Паолі. Народны сход у Аячча абвесьціў род Банапартаў здраднікамі ў 1793 годзе і ягоная радзіна — маці й дзеці вымушаныя былі зьбегчы з востраву; іхны дом быў спалены й разрабаваны. З гэтага моманту ягоны лёс застаўся зьвязаны толькі з [[Францыя]]й. Па прыбыцьцю ў Францыю, Напалеон прыняў удзел у здушэньні праванскага паўстаньня з цэнтрам у [[Авіньён]]е супраць Канвэнту й ягонае імя стала вядомым ураду. ==== Тулён і чын брыгаднага генэрала ==== У канцы жніўня 1793 году паўстаў [[Тулён]], які перайшоў на бок [[Ангельшчына|Ангельшчыны]]. Кіраўнік францускай артылерыі быў паранены й камісары, сярод якіх быў і Агюстэн Рабэсп’ер, аддалі камандваньне Напалеону. Сваё заданьне ён выканаў выдатна, правёўшы [[аблога Тулёна|аблогу Тулёна]], які ў канчатковым ліку ў сьнежні быў узяты францускімі войскамі, за што пераможца быў узьведзены ў брыгадныя генэралы ўжо ў дваццацьцічатырохгадовым узросьце. Па тэрмідарыянскім перавароце Банапарт праз свае сувязі з Агюстэнам Рабэсп’ерам спачатку быў арыштаваны, але пасьля вызваленьня з-за канфлікту з камандаваньнем ён выйшаў у адстаўку, а праз год, у жніўні 1795 году, атрымаў пасаду ў тапаграфічным аддзяленьні Камітэта грамадзкага выратаваньня. У крытычны для тэрмідарыянцаў момант ён быў прызначаны [[Поль Барас|Полем Барасам]] ягоным памочнікам і вызначыўся пры разгоне раялісцкага бунту ў Парыжы ў 1795 годзе, за што быў пераведзены ў чын дывізіёнага генэрала й прызначаны камандуючым войскамі тылу. Менш чым праз год, 9 сакавіка 1796 году, Банапарт ажаніўся з удавой пакаранага пры якабінскім тэроры генэрала, графа Баарнэ, Жазэфіне, былой палюбоўніцы аднаго з тагачасных кіраўнікоў Францыі — Бараса. Вясельным падарункам Бараса маладому генэралу, як некаторыя лічаць, была пасада камандуючага Італьянскай арміяй (прызначэньне адбылося 23 лютага 1796 году), але прапанаваў Банапарта на гэтую пасаду [[Лязар Карно]]. Ужо зьяўляючыся камандуючым Італьянскай арміяй, Напалеон нанёс поўную паразу войскам [[Сардынскае каралеўства|Сардынскага каралеўства]] й [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]], што праславіла яго як аднаго з найлепшых вайскаводаў рэспублікі<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/11725 Напалеон I]. Савецкая гістарычная энцыкляпэдыя.</ref>. === Вайна ў Эгіпце й Італіі === [[Файл:Guillaume-François Colson - Entrée de Napoléon à Alexandrie (détail).jpg|значак|200пкс|зьлева|Напалеон уваходзіць у [[Александрыя|Александрыю]] 3 ліпеня 1798 году. Гіём-Франсуа Кальсон (1800).]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme - Bonaparte Before the Sphinx.jpg|значак|270пкс|Напалеон Банапарт ля [[Вялікі Сьфінкс|Сьфінкса]]. Жан-Лёен Жэром (каля 1868).]] Пасьля двух месяцаў плянаваньня, Банапарт зрабіў выснову, што вайскова-марскія сілы Францыі яшчэ ня мелі дастатковай моцы, каб супрацьстаяць вайсковым сілам Ангельшчыны ў [[Ля-Манш]]ы й прапанаваў зьдзейсьніць ваенную экспэдыцыю, каб захапіць [[Эгіпет]] і тым самым падарваць доступ [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Брытанская Індыя|Індыю]], дзе яна мела асаблівыя гандлёвыя інтарэсы<ref>Roberts, Andrew (2001). «Napoleon and Wellington». Weidenfeld and Nicholson. p.xviii. {{ISBN|0-297-64607-9}}.</ref>. Банапарт жадаў зьяўленьня францускай прысутнасьці на [[Блізкі Ўсход|Блізкім Усходзе]], каб мець больш цесныя сувязі з мусульманскімі ворагамі ангельцаў у Індыі, [[Тыпу Султан]]ам<ref>Watson, William (2003). [http://books.google.com/books?id=o4vrUbMK5eEC&pg=PA13 «Tricolor and crescent»]. Greenwood Publishing Group. — С. 13—14. — ISBN 0-275-97470-7.</ref>. Напалеон запэўніў Дырэкторыю, што «як толькі ён захопіць Эгіпет, ён будзе наладжваць адносіны з індыйскім князем, зь якім разам будзе нападаць на ангельцаў у іхных заморскіх уладаньнях»<ref>Amini, Iradj (2000). [http://books.google.com/books?id=n5IOAAAAQAAJ&pg=PA12 «Napoleon and Persia»]. Taylor & Francis. — С. 12. — ISBN 0-934211-58-2.</ref>. У адпаведнасьці зь лютаўскім дакладам Тайлерана, які быў зроблены ў 1798 годзе: «Маючы базу ў Эгіпце, мы вышлем сілы ў 15 тысячаў чалавек з [[Суэц]]а ў Індыю, і поруч зь сіламі Тыпу Саіба разам выганім ангельцаў». Дырэкторыя пагадзіліся з прапановамі напалеонаўскага блёку. У траўні 1798 году Банапарт быў абраны чальцом [[Француская акадэмія навук|Францускай акадэміі навук]]. У ягоную эгіпецкую экспэдыцыю ўвайшла група з 167 навукоўцаў, якая складалася з матэматыкаў, натуралістаў, хімікаў і геадэзістаў. Навукоўцы зрабілі шэраг важных адкрыцьцяў, як то знаходжаньне [[Разэцкі камень|разэцкага каменя]]. Іхная праца была апублікаваная ў выданьні ''Description de l'Égypte'' ў 1809 годзе. Дарогаю ў Эгіпет Банапарт дасягнуў [[Мальта|Мальты]] 9 чэрвеня 1798 году, якая кіравалася рыцарамі ордэна [[гасьпітальеры|гасьпітальераў]]. Дзьвесьце рыцараў францускага паходжаньня не падтрымалі Вялікага магістра Фэрдынанда фон Гомпэшпа цу Бальгайма, і далі зразумець, што яны ня будуць ваяваць супраць сваіх суайчыньнікаў. Гомпэшп здаўся пасьля сымбалічнага супраціву, і Банапарт захапіў важную вайскова-марскую базу са стратай усяго толькі трох чалавек{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|175}}. [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|значак|270пкс|Бітва пірамідаў 21 ліпеня 1798 году. Люі-Франсуа Лежэн (1808)]] Генэрал Банапарт і ягоная экспэдыцыя здолела высьлізгнуць ад перасьледу каралеўскага флёту й 1 ліпеня высадзілася ў [[Александрыя|Александрыі]], дзе ўступіла ў бой з [[мамлюкі|мамлюкамі]], кіруючай вайсковай кастай Эгіпту, у бітве пры Шубра Хіт. 21 ліпеня французы зноўку ўступілі ў бойку ў бітву ля пірамідаў, за каля 24 км ад пірамідаў. Войскі генэрала Банапарта, якія налічвалі прыкладана 25 тысячаў жаўнераў, былі амаль роўнымі паводле колькасьці, але французы атрымалі рашучую перамогу, страціўшы толькі 29 чалавек{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|179}}, у той час калі каля 2 тысячаў эгіпцянаў былі забітыя. Перамога падняла дух францускага войска<ref>Dwyer, Philip (2008). «Napoleon: The Path to Power 1769–1799». Bloomsbury. — С. 372. — ISBN 978-0-7475-6677-9.</ref>. 1 жніўня брытанскі флёт пад камандаваньнем [[Гарацыё Нэльсан]]а захапіў або зьнішчыў усе акрамя двух францускіх суднаў у бітве пры Ніле, і мэта Банапарта на ўмацаваньне пазыцыяў Францыі ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] была сарваная. Ягонай арміі ўдалося атрымаць часовую ўладу ў Эгіпце, не зважаючы на тое, што Банапарт сутыкнуўся з колькімі паўстаньнямі. У пачатку 1799 году ён зьдзейсьніў выправу арміі на [[Дамаск]], то бок у рэгіёны [[Сырыя]] й [[Галілея]]. Банапарт разам з 13 тысячамі жаўнераў захапіў такія прыбярэжныя гарады, як то [[Эль-Арыш]], [[Газа]], [[Яфа]] й [[Хайфа]]. Напад на Яфу быў асабліва жорсткім. Банапарт, даведаўшыся, што многія з абаронцаў былі ваеннапалоннымі, нібыта на ўмоўна-датэрміновым вызваленьні, загадаў закалоць штыкамі ці скінуць у воду абарончы гарнізон і 1400 зьняволеных, каб захаваць кулі. Мужчыны, жанчыны й дзеці, рабаваліся й забіваліся ў горадзе на працягу трох дзён{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|189}}. Францускае войска, саслабленае хваробамі, у асноўным [[бубоная чума|бубонай чумой]], і зьбяднелае на прыпасы, было ня ў стане абараніць крэпасьць [[Акра (Ізраіль)|Акры]] й Банапарт вярнуўся зь ім у Эгіпет ужо ў траўні. Каб паскорыць адступленьне, ён загадаў зачумленых жаўнераў атруціць, аднак ня ўсе зь іх былі атручаныя, а тыя хто застаўся былі катаваныя туркамі. Вярнуўшыся ў Эгіпет 25 ліпеня Банапарт перамог асманскае войска, якое дэсантавалася незадоўга да таго ў Абукіры. === Здабыцьцё ўлады === [[Файл:(Montauban) Napoléon Bonaparte en 1e consul - Jean-Auguste-Dominique Ingres.jpg|значак|зьлева|Першы консул Францыі Напалеон Банапарт працы [[Жан Агюст Дамінік Энгр|Жана Агюста Дамініка Энгра]].]] [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|значак|Генэрал Банапарт у атачэньні чальцоў Рады пяцісот зьдзясьняе дзяржаўны пераварот. Франсуа Бушо (1800).]] Знаходзячыся ў Эгіпце, Банапарт сачыў за эўрапейскімі справамі. Ён даведаўся, што Францыя пацярпела шэраг паразаў у вайне другой кааліцыі. 24 жніўня 1799 году ён скарыстаўся часовым адыходам брытанскіх вайсковых караблёў з францускіх прыбярэжных партоў і выправіўся ў Францыю, не зважаючы на ​​тое, што не атрымліваў відавочных загадаў з Парыжа. Войска ў Эгіпце засталося пад кіраўніцтвам Жан-Батыста Клебэра{{Зноска|Dwyer2008|2008|Dwyer|444}}. Дырэкторыя адправіла яму загад вярнуцца, каб прадухіліць магчымыя ўварваньні на францускую зямлю, але праз дрэнныя шляхі сувязі Банапарт паведамленьне не атрымаў{{Зноска|Connelly|2006|Connelly|57}}. Да таго часу, як ён дабраўся да Парыжу ў кастрычніку, сытуацыя ў Францыі палепшылася за кошт шэрагу перамогаў. Аднак рэспубліка была банкрутам, а неэфэктыўная Дырэкторыя была непапулярнай сярод насельніцтва краіны{{Зноска|Dwyer2008|2008|Dwyer|455}}. У Дырэкторыі абмяркоўвалася дэзэртэрства Банапарта, але яна была занадта слабой, каб пакараць яго{{Зноска|Connelly|2006|Connelly|57}}. У той жа час, не зважаючы на ​​няўдачы ў Эгіпце, Напалеон вярнуўся ў Францыі сапраўдным героем. Ён дамовіўся з чальцом Дырэкторыі Эманюэль-Жазэфам Сьесам, ягоным братам Люсьенам, сьпікерам Рады пяцісот Ражэ Дзюко, яшчэ адным прадстаўніком Дырэкторыі [[Жазэф Фушэ|Жазэфам Фушэ]] і Талейранам, і разам яны зрынулі Дырэкторыю дзяржаўным пераваротам, які адбыўся 9 лістапада 1799 году. Дзейнасьць Рады пяцісот была скасаваная, а Напалеон стаў першым консулам на дзесяць гадоў, яшчэ два консулы прызначаліся ім, але мелі толькі кансультатыўныя функцыі. Улада Банапарта была пацьверджаная новай Канстытуцыяй VIII году, першапачаткова распрацаванай Сьесам, каб даць Напалеону другарадную ролю, але Напалеон перапісаў яе. У выніку канстытуцыя ў напалеонаўскай рэдакцыі была прынятая непасрэдна народным галасаваньнем, якое аднак было сфальсыфікавана. Паводле афіцыйных зьвестак 99,94 адсоткаў выбарнікаў аддалі свае галасы «за». У выніку Францыя захавала рэспубліку як форму кіраваньня, але на самой справе ўсталявала [[дыктатура|дыктатуру]]<ref>Lefebvre, Georges (1969). «Napoleon from 18 Brumaire to Tilsit 1799–1807». — С. 60—68.</ref>. У першыя некалькі месяцаў консульства, вайна ў Эўропе ўсё яшчэ працягвалася, таму нутраная нестабільнасьць па-ранейшаму мучыла краіну, а ўлада Напалеона заставалася вельмі слабой<ref>Holt, Lucius Hudson; Chilton, Alexander Wheeler (1919). [https://archive.org/details/abriefhistoryeu01chilgoog «A Brief History of Europe from 1789—1815»]. Macmillan. — С. 206.</ref>. Увесну 1800 году Напалеон са сваім войскам перайшоў швайцарскія [[Альпы]], увайшоўшы ў Італію, імкнучыся зьнянацку атакаваць аўстрыйскае войска, якое зноўку заняло поўнач [[Апэнінскі паўвостраў|Апэнінскага паўвострава]], калі Напалеон яшчэ знаходзіўся ў Эгіпце. Францускае войска амаль не атрывала супраціву зьявіўшыся на раўнінах Паўночнай Італіі{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|279—281}}. Пакуль адна француская армія набліжалася з поўначы, аўстрыйцы былі занятыя іншай францускай арміяй, якая знаходзілася ў [[Генуя|Генуі]] і была абложаная значнымі сіламі. Жорсткі супраціў гэтае францускай арміі, ачоленай [[Андрэ Масэна]]м, даў паўночным сілам некаторы час, каб ажыцьцяўляць свае манэўры{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|235}}. 14 чэрвеня два войскі сышліся ў [[бітва пры Марэнга|бітве пры Марэнга]]. Аўстрыйскі генэрал Міхаэль фон Мэляс меў колькасную перавагу, маючы каля 30 тысячаў жаўнераў у сваім войску, у той час як Напалеон камандаваў 24 тысячамі францускіх вайскоўцаў{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|292}}. Бітва пачалася спрыяльна для аўстрыйцаў, бо іхняя першапачатковая атака зьбянтэжыла французаў і вымусіла адступіць іх назад. Мэляс заявіў, што атрымаў перамогу ў бітве й выправіўся ў сваю стаўку а 15 гадзіне, пакінуўшы камандаваньне на сваіх падначаленых{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|293}}. Аднак, францускія шэрагі не зламаліся падчас тактычнага адступленьня, а Напалеон час ад часу праязжаў сярод шэрагаў, заклікаючы іх стаяць і змагацца{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|296}}. Пазьней, пасьля абеду на дапамогу Напалеону прыбыла дывізія, ачоленая Люі Дэзэ, і зьмяніла хаду бітвы. Сэрыя артылерыйскіх абстрэлаў прывяла да зьнішчэньня аўстрыйскіх шэрагаў, і аўстрыйцы ўцяклі праз раку Барміду назад у [[Алесандрыя|Алесандрыю]], страціўшы каля 14 тысячаў жаўнераў{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|296}}. Хоць крытыкі абвінавацілі Напалеона ў некалькіх тактычных памылках, якія папярэднічалі бітве, яны таксама пахвалілі яго за дзёрзкасьць і рызыкоўную стратэгію кампаніі, вырашыўшы ўварвацца на італьянскі паўвостраў з поўначы, калі пераважная большасьць францускіх уварваньняў заўжды ішла з захаду праз узьбярэжжа{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|298—304}}. У выніку толькі за месяц Банапарт здолеў захапіць поўнач Італіі, выгнаўшы адтуль аўстрыйцаў. Да таго ж, трыюмф Напалеона пад Марэнга забясьпечыў яму палітычны аўтарытэт і падвысіў ягоную папулярнасьць на радзіме, але гэта не прывяло да неадкладнага міру. Брат Банапарта, Жазэф, вёў складаныя перамовы ў [[Люнэвіль|Люнэвіле]] і паведамляў, што Аўстрыя, акрылая брытанскай падтрымкай, не прызнала новую тэрыторыю, якую набыла Францыя. За часам як перамовы станавіліся ўсё больш напружанымі, Банапарт загадаў свайму генэралу Жан-Віктору Маро яшчэ раз нанесьці ўдар па Аўстрыі. Францускае войска, ачоленае Маро, прайшлі праз [[Баварыя|Баварыю]] і атрымалі вырашальную перамогу ў бітве пры Гогэнліндэне ў сьнежні 1800 году. У выніку аўстрыйцы капітулявалі і падпісалі Люнэвільскі дагавор у лютым 1801 году. Дагавор зацьвердзіў і пашырыў ранейшыя францускія заваёвы ў Кампа-Форміё. === Часовы мір у Эўропе === [[Файл:Toussaint Louverture - Girardin.jpg|значак|Кіраўнік [[Сан-Дамінга]] Тусэн Ль’Ювэрцюр, які за часам рэвалюцыі захапіў уладу ў калёніі.]] [[Файл:Louisiana Purchase.png|значак|У 1803 годзе Францыя прадала Люізіяну, якая займала больш за 2 млн км², павялічыўшы тэрыторыю ЗША ўдвая.]] Пасьля дзесяцігодзьдзя бясконцай войны Францыя і Вялікабрытанія падпісалі [[Ам’енскі мір|Ам’енскі дагавор]] у сакавіку 1802 году, які паклаў канец Рэвалюцыйным войнам. Паводле дамовы брытанцы выводзілі свае войскі зь нядаўна заваяваных каляніяльных тэрыторыяў, а таксама запэўніваліся, што Напалеон скароціць экспансійныя мэты Францускай рэспублікі{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|235}}. Зь мірам у Эўропе і аднаўленьнем эканомікі папулярнасьць Напалеона ўзьляцела да самых высокіх паказчыкаў як унутры краіны, гэтак і за мяжой{{Зноска|Lyons|1994|Lyons|111—114}}. Падчас новага плебісцыту ўвесну 1802 году француская грамадзкасьць пераважнай большасьцю ўзгадніла новую рэдакцыю канстытуцыі, паводле якой консульства рабілася сталым органам, што ў сутнасьці дало магчымасьць Напалеону стаць пажыцьцёвым дыктатарам{{Зноска|Lyons|1994|Lyons|111—114}}. У той час як на першы рэфэрэндум, які прайшоў два гады таму, прыйшло каля 1,5 мільёна чалавек на выбарчыя ўчасткі, у новым рэфэрэндуме ўдзельнічалі 3,6 мільёнаў выбарнікаў, то бок 72 адсоткі ад усіх выбарнікаў{{Зноска|Lyons|1994|Lyons|113}}. У 1802 годзе яшчэ не было таемнага галасаваньня, таму мала хто хацеў адкрыта кінуць выклік рэжыму. Канстытуцыя атрымала зацьвярджэньне, дзякуючы таму, што «за» было аддадзена 99% галасоў{{Зноска|Lyons|1994|Lyons|113}}. Пасьля 1802 году дыктатара звычайна называлі Напалеонам, а не Банапартам{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|290}}. Кароткі мір у Эўропе дазволіў Напалеону засяродзіцца на справах у францускіх калёніях за мяжой. [[Сан-Дамінга]] здолела дасягнуць высокага ўзроўню палітычнай аўтаноміі за часам рэвалюцыйных войнаў, і Тусэн Ль’Ювэрцюр стаў фактычным дыктатарам калёніі да 1801 году. Напалеон убачыў шанец аднавіць кантроль над калёніяй, падпісаўшы Ам’енскі дагавор. У XVIII стагодзьдзі Сан-Дамінга была самай прыбытковай калёніяй Францыі, дзе выраблялася больш [[цукар|цукру]], чым ва ўсіх брытанскіх калёніях [[Вэст-Індыя|Ўэст-Індыі]] разам узятых. Аднак за часам рэвалюцыі Нацыянальны канвэнт прагаласаваў за адмену рабства ў лютым 1794 году{{Зноска|James|1963|James|141—142}}. Усьведамляючы выдаткі, неабходныя дзеля фінансаваньня ягоных войнаў у Эўропе, Напалеон прыняў рашэньне аднавіць рабства ва ўсіх францускіх карыбскіх калёніях. Указ 1794 году закрануў толькі калёніі Сан-Дамінга, [[Гвадэлюпа|Гвадэлюпу]] і [[Француская Гвіяна|Гвіяну]], але ня меў сілы на [[Маўрыцы]]і, [[Рэюньён]]е і [[Мартыніка|Мартыніцы]], апошняя зь якіх была захоплена брытанцамі і таму не падпарадкоўвалася францускаму заканадаўству<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199730414/obo-9780199730414-0253.xml «French Emancipation»]. Oxford Bibliographies.</ref>. На [[Гвадэлюпа|Гвадэлюпе]] рабства было адмененае яшчэ Вікторам Югам дзякуючы закону 1794 году. Аднак, калі рабства было адноўленае ў 1802 годзе, пад кіраўніцтвам Люі Дэльгрэ пачаўся мяцеж рабоў<ref>[https://www.herodote.net/10_mai_1802-evenement-18020510.php «10 mai 1802. Le dernier cri de l'innocence et du désespoir»]. Herodote.</ref>. Новы ўказ, у выніку, аднавіў рабства на большай частцы францускай каляніяльнай імпэрыі (за выключэньнем Сан-Дамінга) яшчэ на паўстагодзьдзя, у той час як францускі трансатлянтычны гандаль рабамі працягваўся яшчэ дваццаць гадоў пасьля гэтага{{Зноска|Roberts|2014|Roberts|301}}{{Зноска|James|1963|James|45—55}}<ref>[https://www.reuters.com/article/uk-slavery-idUSL1561464920070322 «CHRONOLOGY-Who banned slavery when?»]. Reuters.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/antislavery_01.shtml «British Anti-slavery»]. BBC History. BBC.</ref>. Напалеон накіраваў экспэдыцыю пад кіраўніцтвам свайго швагра генэрала Шарля Леклера, каб аднавіць кантроль над Сан-Дамінга. Не зважаючы на тое, што французы здолелі захапіць Ль’Ювэрцюра, экспэдыцыя пацярпела няўдачу, бо высокі ўзровень захворваньняў скалечыў францускае войска, і Жан-Жак Дэсалін атрымаў шэраг перамог, спачатку супраць Леклера, а калі той памёр ад [[жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкі]], супраць Данат’ен-Мары-Жазэфа дэ Рашамбо, якога Напалеон адправіў на дапамогу Леклеру зь яшчэ 20 тысячамі жаўнераў. У траўні 1803 году Напалеон прызнаў паразу, і апошнія 8 тысячаў францускіх вайскоўцаў пакінулі востраў, а рабы абвесьцілі незалежную рэспубліку, якую назвалі [[Гаіці]] ў 1804 годзе. Такім чынам, Дэсалін стаў, магчыма, самым пасьпяховым вайсковым камандзірам у барацьбе з напалеонаўскай Францыяй{{Зноска|Roberts|2014|Roberts|303}}<ref>Christer Petley (2018). «White Fury: A Jamaican Slaveholder and the Age of Revolution». Oxford: Oxford University Press. — С. 182. — ISBN 978-0198791638.</ref>. Убачыўшы правал намаганьняў на Гаіці, Напалеон у 1803 годзе вырашыў прадаць тэрыторыю Люізіяны, імгненна павялічыўшы ўдвая памер ЗША. Цана продажу ў Люізіяне была меншай за тры цэнты за акр, а ў агульнай складанасьці французы атрымалі 15 млн даляраў{{Зноска|Connelly|2006|Connelly|70}}. Мір з Брытаніяй апынуўся няпростым і супярэчлівым<ref name="schroeder">Paul W. Schroeder (1996). «The Transformation of European Politics 1763—1848». Oxford: Oxford University Press. — С. 177—560.</ref>. Брытанцы не пакінулі [[Мальта|Мальту]], як было абяцана, але яны пратэставалі супраць анэксіі Банапартам [[П’емонт]]а і падпісаньня Акта аб пасярэдніцтве, які стварыў новую [[Швайцарыя|Швайцарскую Канфэдэрацыю]]. Аніводная з гэтых тэрыторыяў не была згадана ў Ам’енскай дамове, але такія акалічнасьці значна ўзмацнілі напружанасьць паміж бакамі{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|265}}. Спрэчка завяршылася абвяшчэньнем Вялікабрытаніяй вайны ў траўні 1803 году. У адказ Напалеон пачаў зьбіраць адмысловае войска ў [[Булёнь-сюр-Мэр|Булёні]] з мэтай уварваньня на востраў. === Француская імпэрыя === {{Асноўны артыкул|Француская імпэрыя}} [[Файл:Jacques-Louis David - The Coronation of Napoleon (1805-1807).jpg|значак|300пкс|зьлева|Каранацыя Напалеона працы [[Жак-Люі Давід|Жака-Люі Давіда]].]] [[Файл:La salle du Trône (Château de Fontainebleau).jpg|значак|Пасадавая заля Напалеона ў Фантэблё.]] За часам консульства Напалеон сутыкнуўся зь некалькімі раялісцкімі і якабінскімі спробамі ягонага забойствамі, уключаючы кінжалавую змову ў кастрычніку 1800 году і замах на вуліцы Сэн-Нікез праз два месяцы{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|243}}. У студзені 1804 году паліцыя раскрыла плян замаху на Напалеона, у якім удзельнічаў Маро і які нібыта спансаваўся сям’ёй [[Бурбоны|Бурбонаў]], былых кіраўнікоў Францыі. Паводле парады Талейрана Напалеон загадаў выкрасьці герцага Люі Антуана Бурбона, парушыўшы сувэрэнітэт [[Бадэн]]а. Герцаг быў пакараны сьмерцю паводле выраку сакрэтнага вайсковага суду, хаця ён і ня ўдзельнічаў у змове{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|296}}. Забойства Бурбона абурыла каралеўскія двары ўсёй Эўропы, стаўшы адным з важных палітычных фактараў, якія прывялі да пачатку [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]]. Каб пашырыць сваю ўладу, Напалеон скарыстаў гэтыя замахі, каб апраўдаць стварэньне імпэрскай сыстэмы на [[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] ўзор. Ён лічыў, што аднаўленьне ўлады Бурбонаў будзе ўскладненае, калі пераемнасьць сям’і Банапарта будзе замацаваная ў канстытуцыі{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|297}}. Аб’явіўшы чарговы рэфэрэндум, Напалеон быў абраны імпэратарам Францыі, атрымаўшы ўхваленьне 99% галасоў выбарнікаў{{Зноска|Lyons|1994|Lyons|113}}. Як і папярэдні рэфэрэндум двума гадамі раней, гэты новы плебісцыт таксама быў вельмі масавым, то бок на ўчасткі прыйшлі амаль 3,6 мільёнаў выбарнікаў{{Зноска|Lyons|1994|Lyons|113}}. Каранацыя Напалеона, якую правёў папа [[Піюс VII]], адбылася ў [[катэдра Парыскай Божай Маці|катэдры Парыскай Божай Маці]] 2 сьнежня 1804 году. На цырымонію былі прынесены дзьве асобныя кароны — залаты ляўровы вянок, які быў адсылкай да часоў [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]], і копія кароны [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]]{{Зноска|Roberts|2014|Roberts|355}}. Напалеон прыбыў на цырымонію ў ляўровым вянку і трымаў яго на галаве на працягу ўсяго працэсу{{Зноска|Roberts|2014|Roberts|355}}. Дзеля афіцыйнай каранацыі ён узьняў над уласнай галавой карону Карла Вялікага як сымбалічны жэст, але ніколі не ўскладаў яе на галаву, бо ўжо меў залаты вянок{{Зноска|Roberts|2014|Roberts|355}}. Замест гэтага ён усклаў карону на галаву Жазэфіны, што адзначана на карціне мастака [[Жак-Люі Давід|Жака-Люі Давіда]]{{Зноска|Roberts|2014|Roberts|355}}. Напалеон таксама быў каранаваны каралём Італіі жалезнай каронай Лямбардыі ў [[Мілянская катэдра|Мілянскай катэдры]] 26 траўня 1805 году. А за амаль тыдзень да гэтага прызначыў васемнаццаць маршалаў імпэрыі зь ліку сваіх галоўных генэралаў, каб забясьпечыць вернасьць арміі<ref>Dwyer, Philip (2015). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1468-229X.12089 «„Citizen Emperor“: Political Ritual, Popular Sovereignty and the Coronation of Napoleon I»]. History. 100 (339): 40—57. [[doi]]:[https://doi.org/10.1111%2F1468-229X.12089 10.1111/1468-229X.12089]. ISSN 1468-229X.</ref>. ==== Вайна трэцяй кааліцыі ==== {{Асноўны артыкул|Вайна трэцяй кааліцыі}} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|значак|300пкс|Капітуляцыя Ульма. Шарль Тэвэн (1815).]] Вялікабрытанія парушыла Ам’енскі мір, аб’явіўшы Францыі вайну ў траўні 1803 году<ref name="schroeder"/>. У сьнежні 1804 году ангельска-швэдзкае пагадненьне стала першым крокам да стварэньня [[Вайна трэцяй кааліцыі|Трэцяй кааліцыі]]. Да красавіка 1805 году Вялікабрытанія таксама склала хаўрус з [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|328}}. Аўстрыйская імпэрыя, якая двойчы за апошнія гады трывала ад Францыі паразу і жадала помсты, празь некалькі месяцаў далучылася да кааліцыі{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|331}}. Да ўтварэньня Трэцяй кааліцыі Напалеон сабраў сілы з мэтай уварваньня ў Вялікабрытанію ў Булёні на поўначы Францыі. Ён меў намер выкарыстаць войска дзеля ўдару па Ангельшчыне, аднак яны ніколі не спрабавалі высадзіцца на [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]]. Але войскі Напалеона прайшлі дбайную і неацэнную падрыхтоўку да будучых ваенных апэрацыяў{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|323}}{{Зноска|Palmer|2013|1984|138}}. Людзі ў падрыхтоўчым лягеры Булёні склалі аснову таго, што Напалеон пазьней назваў сваёй Вялікай арміяй. На пачатку ў гэтым францускім войску служыла каля 200 тысячаў чалавек, арганізаваных у сем корпусаў, якія ўяўлялі сабой вялікія палявыя падразьдзяленьні, якія мелі на ўзраеньні 36—40 гарматаў у кожным і былі здольныя да самастойных дзеяньняў, пакуль іншыя корпусы ідуць на дапамогу{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|332}}. Адзін корпус, слушна разьмешчаны ў моцнай абарончай пазыцыі, мог змагацца як мінімум дзень без падтрымкі, даючы Вялікай арміі незьлічоныя стратэгічныя і тактычныя варыянты ў кожнай кампаніі. На вяршыні гэтых сілаў Напалеон стварыў 22-тысячны кавалерыйскую рэзэрву, арганізаваныю ў дзьве кірысарскія дывізіі, чатыры конныя [[драгун]]скія дывізіі, адну дывізію зь пешых драгунаў, а таксама лёгкую кавалерыю. Да 1805 году напалеонаўскае войска павялічылася да 350 тысячаў чалавек{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|333}}, якія былі добра экіпаваныя, выдатна падрыхтаваныя і кіраваліся кампэтэнтнымі афіцэрамі<ref>Michael J. Hughes (2012). «Forging Napoleon’s Grande Armée: Motivation, Military Culture, and Masculinity in the French Army, 1800—1808». New York University. — ISBN 978-0-8147-0827-9.</ref>. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|значак|340пкс|зьлева|Напалеон у [[Бітва пад Аўстэрліцам|бітве пры Аўстэрліцы]]. [[Франсуа Жэрар]] (1805). Бітва пры Аўстэрліцы, таксама вядомая як Бітва трох імпэратараў, была адной з шматлікіх перамогаў Напалеона, дзе Француская імпэрыя разграміла Трэцюю кааліцыю.]] Напалеон ведаў, што францускі флёт ня здолее перамагчы брытанскі каралеўскі флёт у лабавым баі, таму ён плянаваў зьменшыць сілы ворагаў ля [[Ля-Манш]]у шляхам дывэрсійнае тактыкі{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|321}}. Асноўная стратэгічная ідэя палягала ў тым, каб вайскова-марскія сілы Францыі здолелі не дапусьціць брытанскай блякады Тулёна і [[Брэст]]а праз пагрозу нападу французаў на Ўэст-Індыю. Францускае камандаваньне спадзявалася, што перад гэтай атакай брытанцы аслабяць абарону заходніх падыходаў, адправіўшы караблі ў [[Карыбскае мора|Карыбскі басэйн]], дазволіўшы аб’яднанаму француска-гішпанскаму флёту трымаць пад кантролем Ля-Манш дастаткова доўга, каб францускія войскі былі здольныя пераправіцца праз канал і ўварвацца ў Вялікабрытанію{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|321}}. Аднак плян праваліўся пасьля перамогі Вялікабрытаніі ў бітве пры мысе Фіністэрэ ў ліпені 1805 году. Францускі адмірал П’ер-Шарль Вільнёў адступіў у [[Кадыс]], не злучыўшыся з астатнімі францускімі вайскова-марскімі сіламі ў Брэсьце дзеля блякады Ля-Маншу{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|332}}. Да жніўня 1805 году Напалеон зразумеў, што стратэгічная сытуацыя прынцыпова зьмянілася. Сутыкнуўшыся з патэнцыяльным уварваньнем кантынэнтальных ворагаў, ён вырашыў нанесьці ўдар першым і скіраваў свой позірк зь Ля-Манша на [[Райн]]. Ягонай асноўнай мэтай было зьнішчэньне ізаляваных аўстрыйскіх частак у Паўднёвай Нямеччыне да таго, як туды на дапамогу зьявіцца расейскае войска. 25 верасьня 200 тысячаў францускіх вайскоўцаў пачалі перапраўляцца праз Райн, расьцягнуўшыся на 260 км{{Зноска|Brooks|2000|Brooks|108}}. Нечаканым [[Бітва пры Ульме|ударам пад Ульмам]] французы вымусілі аўстрыйскае войска колькасьцю ў 60 тысячаў жаўнераў капітуляваць. Ульмскі манэўр Напалеона цалкам зьдзівіў аўстрыйскага генэрала [[Карл Мак фон Ляйбэрых|Карла Мака фон Ляйбэрыха]], які са спазьненьнем зразумеў, што ягонае войска ёсьць атачанае французамі і адрэзанае ад асноўных сілаў. Ульмская кампанія звычайна разглядаецца як стратэгічны шэдэўр Напалеона і аказаў вялікі ўплыў на распрацоўку [[плян Шліфэна|пляну Шліфэна]] ў канцы XIX стагодзьдзя{{Зноска|Brooks|2000|Brooks|156}}. Для французаў гэтая ўражлівая перамога на сухазем’і пагоршылася поўнай паразай флёту ў [[бітва пры Трафальгары|бітве пры Трафальгары]] 21 кастрычніка, дзе адмірал [[Гарацыё Нэльсан]] ушчэнт разьбіў аб’янаны француска-гішпанскі флёт. Пасьля гэтага ажно да сканчэньня напалеонаўскіх войнаў Вялікабрытанія мела абсалютнае панаваньне ў моры. Пасьля Ульмскай кампаніі францускія сілы здолелі захапіць [[Вена|Вену]] ў лістападзе. Падзеньне Вены прынесла французам велізарную карысьць, то бок яны захапілі 100 тысячаў мушкетаў, 500 гармат і масты праз [[Дунай]]{{Зноска|Chandler1973|1973|Chandler|407}}. У гэты крытычны момант і цар [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандар I]], і імпэратар [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Франц II (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Франц II]] вырашылі ўступіць у бой з Напалеонам, не зважаючы на перасьцярогі некаторых падначаленых. Напалеон адправіў сваю армію на поўнач у пагоню за хаўрусьнікамі, але потым загадаў сваім войскам адступіць, каб выманіць супернікаў на бой<ref name="gilbert">Adrian Gilbert (2000). [https://books.google.com/books?id=MZoO7SIwMVIC&pg=PA133 «The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Time to the Present Day»]. Taylor & Francis. — С. 133. — ISBN 978-1-57958-216-6.</ref>. Адчайна імкнучыся прыцягнуць хаўрусьнікаў у бой, Напалеон у дні, якія папярэднічалі сутычкам, сваімі манэўрамі ўказваў на тое, што францускае войска знаходзіцца ў жаласным стане, нават адмовіўшыся ад дамінуючых вышыняў каля вёскі Аўстэрліц. У [[Бітва пад Аўстэрліцам|бітве пры Аўстэрліцы]], што месьціцца ў [[Маравія|Маравіі]], 2 сьнежня ён разгарнуў францускія шэрагі пад вышынямі і наўмысна саслабіў правы флянг, спрабуючы заманіць туды хаўрусьнікаў. Маршал Люі-Нікаля Даву, які выступіў са сваімі войскамі зь Вены, своечасова закрыў разрыў, пакінуты Напалеонам<ref name="gilbert"/>. Хаўрусьнікі, як і меркавалася, патрапілі ў тактычную пастку, падрыхтованую Напалеонам, і трывалі цяжкую паразу, у беспарадку адступіўшы. Катастрофа кааліцыі ў Аўстэрліцы значна пахіснула веру імпэратара Франца ў вайсковыя здольнасьці кааліцыі пад кіраўніцтвам Вялікабрытаніі. Францыя і Аўстрыя неадкладна аб’явілі пра перамір’е, склаўшы [[Прэсбурскі мір]] 26 сьнежня<ref name="Cordingly">Cordingly, David (2004). [https://archive.org/details/billyruffianbell0000cord «The Billy Ruffian: The Bellerophon and the Downfall of Napoleon»]. Bloomsbury. — С. 254. — ISBN 978-1-58234-468-3.</ref>. Дамова вывела Аўстрыю з вайны і кааліцыі, адначасова ўзмацьняючы ранейшыя дагаворы Кампа-Форміё і Лунэвілю паміж дзьвюма дзяржавамі. Дагавор зацьвердзіў страту Аўстрыяй зямель на карысьць Францыі ў Італіі і Баварыі, а землі ў Нямеччыне былі перададзеныя нямецкім хаўрусьнікам Напалеона. Ён таксама наклаў на пераможаных [[Габсбургі|Габсбургаў]] абавязацельствы аб сплаце кампэнсацыі ў памеры 40 мільёнаў франкаў і дазволіў расейскім войскам вярнуцца праз варожыя тэрыторыі на радзіму. ==== Вайна чацьвертай кааліцыі і Тыльзыт ==== {{Асноўны артыкул|Вайна чацьвертай кааліцыі}} [[Файл:Iena.jpg|значак|Напалеон спраўджвае стан шыхтоў свайго войска перад бітвай пры Ене й Аўэрштэцы.]] [[Файл:Tilsitz 1807.JPG|значак|Перамовы наконт [[Тыльзыцкі мір|Тыльзыцкага міру]] паміж Аляксандрам і Напалеонам на плыце пасярод [[Нёман|Нёмну]].]] Па бітве ля Аўстэрліцу Напалеон стварыў [[Райнская канфэдэрацыя|Райнскую канфэдэрацыю]] ў 1806 годзе. Гэты зьвяз нямецкіх дзяржаваў павінен быў служыць буфэрнай зонай паміж Францыяй і Цэнтральнай Эўропай. Стварэньне канфэдэрацыі азначала канец Сьвятой Рымскай імпэрыі, што значна ўстрывожыла [[Прусія|прусаў]]. Нахабная рэарганізацыя нямецкай дзяржаўнасьці французамі пагражала прускаму ўплыву ў рэгіёне, калі наўпрост яго не скасоўвала. Ваенная ліхаманка ў [[Бэрлін]]е няўхільна ўзрастала цягам усяго лета 1806 году. Паводле патрабаваньняў сваіх дарадцаў, асабліва жонкі каралевы Люізы, Фрыдрых Вільгэльм III вырашыў кінуць выклік францускаму панаваньню ў Цэнтральнай Эўропе, абвесьціўшы Напалеону вайну<ref>Leggiere, Michael V. (2015). [https://books.google.com/books?id=-gn5CQAAQBAJ&pg=PA9 «Napoleon and Berlin: The Franco-Prussian War in North Germany, 1813»]. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. — С. 9. — ISBN 978-0-8061-8017-5.</ref>. Першапачатковыя ваенныя манэўры ўсчыніліся ў верасьні 1806 году. У лісьце да маршала Жана-дэ-Д’ё Сульты з падрабязным апісаньнем пляну сваёй выправы Напалеон апісаў асноўныя рысы напалеонаўскай вайны і зазвычаіў фразу «квадратовы батальён» ({{мова-fr|le bataillon-carré|скарочана}}){{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|467—468}}. У адпаведнасьці з такой сыстэмай розныя корпусы Вялікай арміі павінны перасоўвацца поруч адзін з адным на блізкай адлегласьці{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|467—468}}. Калі які-небудзь корпус ёсьць атакаваным, астатнія маглі б хутка пачаць дзейнічаць і прыбыць на дапамогу{{Зноска|Brooks|2000|Brooks|110}}. Напалеон уварваўся ў Прусію з 180 тысячамі вайскоўцаў, хутка дайшоўшы да ракі [[Заале]]. Як і ў папярэдніх кампаніях, ягонай асноўнай мэтай было зьнішчэньне аднаго праціўніка, перш чым да яго прыйдзе падмацаваньне, якое можа сапсаваць балянс вайны. Даведаўшыся пра месцазнаходжаньне прускага войска, французы разгарнуліся на захад і пераправіліся праз Заале. У [[бітва пры Ене|бітвах пры Ене й Аўэрштэцы]], якія адбыліся 14 кастрычніка, французы пераканаўча разграмілі прусаў і пашкодзілі іхныя шэрагі. Пасьля таго, як некалькі высокапастаўных камандзіраў загінулі альбо апынуліся недзеяздольнымі, прускі кароль быў ня ў стане эфэктыўна камандаваць войскам, якое пачало хутка распадацца{{Зноска|Brooks|2000|Brooks|110}}. У выніку французы здолелі захапіць у палон 140 тысячаў жаўнераў, больш за 2 тысячы гармат і сотні вагонаў з баявымі прыпасамі на адзін месяц{{Зноска|Brooks|2000|Brooks|110}}. Не зважаючы на сакрушальную паразу, прусы адмаўляліся весьці перамовы з французамі, пакуль расейцы не атрымалі магчымасьці ўступіць у бой. Пасьля свайго трыюмфу Напалеон усталяваў першыя элемэнты [[Кантынэнтальная сыстэма|Кантынэнтальнай сыстэмы]], падпісаўшы Бэрлінскі дэкрэт у лістападзе 1806 году. Кантынэнтальная сыстэма, якая забараняла эўрапейскім дзяржавам гандляваць зь Вялікабрытаніяй, аднак, шырока парушалася іншымі краінамі цягам усяго часу ейнага існаваньня{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|497}}<ref>Godechot, Jacques; et al. (1971). [https://books.google.com/books?id=9rFmAAAAMAAJ «The Napoleonic era in Europe»]. Holt, Rinehart and Winston. — С. 126—139. — ISBN 978-0-03-084166-8.</ref>. У наступныя некалькі месяцаў Напалеон рушыў супраць наступу расейскіх войскаў праз Польшчу і быў уцягнуты ў крывавую бітву пры Эйляў у лютым 1807 году{{Зноска|McLynn|1998|McLynn|370}}. Па адпачынку і кансалідацыі абодвума бакамі ў чэрвені баявыя дзеяньні працягнуліся, але наступная бітва пры Гайльсбэргу ня вырашыла вынік вайны<ref>Fournier, August. (1911). [https://archive.org/details/napoleoniabiogr00fourgoog «Napoleon I.: A Biography»]. H. Holt. — С. 459.</ref>. 14 чэрвеня Напалеон атрымаў пераканаўчую перамогу над расейцамі ў [[бітва пры Фрыдляндзе|бітве пры Фрыдляндзе]], зьнішчыўшы большасьць расейскага войска ў вельмі кровапралітнай бойцы. Сумер паразы пераканаў расейцаў скласьці мір з французамі. 19 чэрвеня цар Аляксандар паслаў перамоўніка шукаць перамір’я з Напалеонам. Апошні запэўніў расейскага прадстаўніка, што рака [[Вісла]] ёсьць натуральнай мяжой паміж францускімі і расейскімі сфэрамі ўплыву ў Эўропе. На гэтае падставе абодва імпэратары пачалі мірныя перамовы ў горадзе [[Савецк (Калінінградзкая вобласьць)|Тыльзыт]] па сустрэчы на знакавым плыце на [[Нёман|Нёмне]]. Аляксандар сутыкнуўся зь ціскам з боку брата герцага [[Канстанцін Раманаў|Канстанціна]], які падштурхоўваў імпэратара скласьці мір з Напалеонам. Улічваючы дасягнутую перамогу, францускі імпэратар прапанаваў расейцам адносна мяккія ўмовы, патрабуючы ад Расеі далучэньня да Кантынэнтальнай сыстэмы, вываду сілаў з [[Валахія|Валахіі]] і [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] і перадачы Францыі [[Іянічныя астравы|Іянічных астравоў]]{{Зноска|Roberts|2014|Roberts|458—459}}. Прусіі, наадварот, Напалеон прадыктаваў вельмі жорсткія ўмовы, не зважаючы на ​няспынныя заклікі каралевы Люізы. Адхапіўшы палову прускіх тэрыторыяў, Напалеон стварыў новае каралеўства плошчай у 2,8 тысячы км², якое назваў [[Каралеўства Вэстфалія|Вэстфалія]], і прызначыў свайго малодшага брата Жэрома манархам навастворанай дзяржавы. Прэтэнзіі Аляксандра на сяброўства з Напалеонам спрычынілі празьмерную недаацэнку апошнім сапраўдных намераў свайго расейскага калегі, які парушыць шматлікія палажэньні дагавору набліжэйшымі гадамі. Аднак, не зважаючы на ​​гэтыя праблемы, [[Тыльзыцкі мір]], нарэшце, даў Напалеону пярэдых ад вайны і дазволіў вярнуцца ў Францыю, якой ён ня бачыў больш за 300 дзён{{Зноска|Roberts|2014|Roberts|459—461}}. ==== Пірэнэйская вайна і Эрфурт ==== {{Асноўны артыкул|Вайна на Пірэнэйскім паўвостраве}} [[Файл:Joseph-Bonaparte.jpg|значак|зьлева|Напалеонавы брат [[Жазэф Банапарт]] займаў гішпанскі трон з 1808 па 1813 гады.]] Тыльзыцкі мір даў Напалеону час на ўладкаваньне справаў у імпэрыі. Адной зь ягоных асноўных задачаў стала падтрыманьне выкананьня [[Кантынэнтальная сыстэма|Кантынэнтальнай сыстэмы]], скіраванай супраць Вялікабрытаніі. Напалеон вырашыў засяродзіць сваю ўвагу на каралеўстве [[Партугалія|Партугаліі]], якое пасьлядоўна парушала ягоныя гандлёвыя забароны. Пасьля паразы ў Апэльсінавай вайне 1801 году Партугалія фактычна гуляла на два бакі. Незадаволены такім станам рэчаў Напалеон зьвёў каншахты з гішпанскім каралём [[Карл IV (кароль Гішпаніі)|Карлам IV]] і паводле дамовы атрымаў магчымасьць правесьці сваё войска праз Гішпанію, каб уварвацца ў Партугалію<ref>Horne, Alistair (1997). [https://web.archive.org/web/20180225135113/https://books.google.com/books?id=dnI-yMnewzEC «How Far From Austerlitz? Napoleon 1805–1815»]. Pan Macmillan. — С. 238. — ISBN 978-1-74328-540-4.</ref>. 17 кастрычніка 1807 году 24 тысячы францускіх жаўнераў, ачоленыя генэралам [[Жан-Андош Жуно|Жуно]], перакрочылі празь Пірэнэі і ў супрацы з гішпанцамі накіраваліся ў бок Партугаліі, каб выканаць загад Напалеона{{Зноска|Fremont-Barnes & Fisher|2004|Fremont-Barnes & Fisher|197}}. Гэты напад стаў першым крокам у тым, што ў канчатковым выніку стане шасьцігадовай [[вайна на Пірэнэйскім паўвостраве|вайной на Пірэнэйскім паўвостраве]], якая значна зьнясіліла французаў. Цягам зімы 1808 году француская агентура ўсё часьцей умешваліся ў гішпанскія дзяржаўныя справы, спрабуючы распаліць разлад паміж прадстаўнікамі [[Бурбоны|гішпанскай каралеўскай сям’і]]. 16 лютага 1808 году францускія інтэрвэнцыі спрацавалі, калі Напалеон абвесьціў, што ўмешваецца ў гішпанскія справы, каб запасярэднічаць паміж суперніцкімі палітычнымі фракцыямі ўнутры краю{{Зноска|Fremont-Barnes & Fisher|2004|Fremont-Barnes & Fisher|198—199}}. [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|значак|Банапарт прыймае капітуляцыю Мадрыду 4 сьнежня 1808 году.]] Маршал [[Ёахім Мюрат|Мюрат]] ачоліў 120-тысячнае войска, якое ўварвалася у Гішпанію. Французы дасягнулі [[Мадрыд]]у 24 сакавіка{{Зноска|Fremont-Barnes & Fisher|2004|Fremont-Barnes & Fisher|199}}, але выступы супраць акупантаў у месьце адбыліся толькі празь некалькі тыдняў. Напалеон прызначыў свайго брата [[Жазэф Банапарт|Жазэфа Банапарта]] новым каралём на пасад Гішпаніі ўлетку 1808 году. Гэты крок моцна разьюшыў рэлігійнае і кансэрватыўнае гішпанскае грамадзтва. Супраціў францускай агрэсіі неўзабаве пышырыўся на ўсю краіну. Французы атрымалі шакавальныя паразы ў [[Бітва пры Байлене|бітве пры Байлене]] і бітве пры Вімэйру, што запаліла надзею ворагам Напалеона і часткова змусіла імпэратара асабіста ўмяшацца ў справы{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|620}}. Перш чым рушыць на Пірэнэйскі паўвостраў, Напалеон пастанавіў сабе разьвязаць шэраг зацяжных пытаньняў з расейцамі. На Эрфурцкім кангрэсе ў кастрычніку 1808 году Напалеон спадзяваўся перацягнуць Расею на свой бок на час вайны ў Гішпаніі, бо высьцерагаўся мажлівай вайны супраць Аўстрыі. Абодва бакі дасягнулі пагадненьня, паводле якога Францыя і Расея заклікалі Вялікабрытанію спыніць вайну супраць Францыі, а таксама вызнавалі расейскую заваёву Фінляндыі, якая стала [[Вялікае княства Фінляндзкае|аўтаномным герцагствам]] у складзе Расейскае імпэрыі<ref>Engman, Max (2016). «Finland and the Napoleonic Empire». In Planert, Ute (ed.). [https://doi.org/10.1057/9781137455475_16 «Napoleon’s Empire»]. Palgrave Macmillan UK. — С. 227—238. — ISBN 978-1-349-56731-7.</ref>. Такім чынам, Напалеон пазначыў расейскую падтрымку на выпадак аўстрыйскіх варожых дзеяў<ref>[https://web.archive.org/web/20131021094131/http://www.napoleon-series.org/research/government/diplomatic/c_erfurt.html «The Erfurt Convention 1808»]. Napoleon Series.</ref>. Затым Напалеон вярнуўся ў Францыю і пачаў рыхтавацца да вайны. У лістападзе 1808 году вялікая армія з самім імпэратарам на чале хутка перасягнула [[Эбра]] і нанесла шэраг руйнуючых разгромаў гішпанскім ваярам. Пасьля зьнішчэньня гішпанскіх сілаў у бітве пры Самасьеры шлях на Мадрыд быў ужо вольным. 4 сьнежня Напалеон увайшоў у сталіцу з 80-тысячным войскам{{Зноска|Fremont-Barnes & Fisher|2004|Fremont-Barnes & Fisher|205}}. З мэтай здабыцьця канчатковай перамогі Банапарт накіраваў свае сілы на брытанскія войскі ў Гішпаніі, якія ачольваў вайскавод [[Джон Мур]]. Брытанцы хутка адыйшлі былі да ўзьбярэжжа і зьбеглі зь Пірэнэяў пасьля бітвы пры Ля-Каруньні ў студзені 1809 году і сьмерці Мура<ref>Hope, John; Baird, D. (28 January 1809). [https://www.proquest.com/openview/7d8a427252d63486 «Battle of Corunna»]. Vol. 15, no. 4. Cobbett’s political register. — С. 91—94.</ref>. Напалеон у выніку пакінуў Гішпанію, каб змагацца супраць аўстрыйцаў у Цэнтральнай Эўропе, але вайна на паўвостраве працягвалася яшчэ доўга па ягоным сыходзе. Пасьля кампаніі 1808 году ён больш ніколі не вяртаўся ў Гішпанію. Праз колькі месяцаў пасьля паразы ля Ля-Каруньні новае брытанскае войска выправілася на паўвостраў. Гэтым разам іх ачольваў [[Артур Ўэлсьлі]], які потым стане герцагам Ўэлінгтанам. Вайна на Пірэнэях пераўтварылася ў складанае і асымэтрычнае стратэгічнае змаганьне, дзе ўсе бакі дужыліся адзін з адным. Адметным момантам канфлікту сталася жорсткая партызанская вайна, якая ахапіла большую частку сельскіх мясьцінаў. Страшэнны гвалт пры гэтым чынілі абодва бакі{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|659—660}}. ==== Вайна пятай кааліцыі ==== {{Асноўны артыкул|Вайна пятай кааліцыі}} Зрынаньне гішпанскіх Бурбонаў выклікала занепакоенасьць у Аўстрыі праз амбіцыі Напалеона, а ваенныя цяжкасьці Францыі на паўвостраве падштурхнулі Аўстрыю да вайны{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|304—305}}<ref>Gill, John H. (2020). [https://web.archive.org/web/20231202040239/https://books.google.com/books?id=fQLoDwAAQBAJ&pg=PT27 «The Battle of Znaim: Napoleon, the Habsburgs and the end of the War of 1809»]. Austria, February 1809: The Die is Cast for War. Greenhill Books. — ISBN 978-1-78438-451-7.</ref>. Ранкам 10 красавіка 1809 году аўстрыйская армія пераправілася праз раку [[Ін (рака)|Ін]] і ўварвалася ў [[Баварыя|Баварыю]]. Аўстрыйскі наступ, аднак, было неарганізаваным, таму яны не далі рады перад баварскім войскам да таго, як французы здолелі падцягнуць свае сілы{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|306}}. Напалеон прыбыў з Парыжу 17 красавіка, каб уласна ачоліць францускую кампанію. У наступнай бітве пры Экмюлі ён быў лёгка паранены ў пятку, а аўстрыйцы тым часам былі вымушаныя адступіць за [[Дунай]]. 13 траўня французы занялі Вену, зь якой хутка бегла насельніцтва, аднак, адступаючы, аўстрыйцы зьнішчылі ўсе чатыры масты праз раку{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|306—308}}. [[Файл:Napoleon Wagram.jpg|значак|зьлева|Напалеон падчас [[бітва пры Ваграме|бітвы пры Ваграме]].]] 21 траўня французы паспрабавалі пераправіцца праз Дунай, але адразу ўвязнулі ў [[бітва пры Аспэрне|бітву пры Аспэрне]]. Абодва бакі нанесьлі адзін аднаму вялікія страты, і французы былі вымушаныя адступіць{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|706}}. Бітва ў эўрапейскіх сталіцах была ўспрынята як параза Напалеона, што зашкодзіла ягонай аўры непераможнасьці{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|707}}{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|308—312}}. Пасьля шасьці тыдняў падрыхтоўкі Напалеон зрабіў яшчэ адную спробу перакрочыць праз Дунай{{Зноска|Chandler1973|1973|Chandler|708}}. У [[бітва пры Ваграме|бітве пры Ваграме]], якая цягнулася з 5 па 6 ліпеня, аўстрыйцы пад ціскам былі вымушаныя адступіць, але як і ў папярэдні раз, як французы, гэтак аўстрыйцы зьведалі шалёныя страты ў дзясяткі тысяч забітымі, параненымі або палоннымі{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|312—314}}{{Зноска|Chandler1973|1973|Chandler|729}}. Французы дагналі адступаючых аўстрыйцаў у [[Знойма|Цнайме]] 10 ліпеня, у выніку чаго праз два дні пераможаныя былі вымушаныя пагадзіцца на складаньне міру{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|314}}. У жніўні брытанскія войскі высадзіліся ў Галяндыі, але страцілі 4 тысячы чалавек, перадусім праз хваробы, пасьля чаго вярнуліся на астравы ў сьнежні{{Зноска|Palmer|2013|1984|285—286}}. У 1809 году паміж бакамі быў укладзены Шэнбрунскі дагавор, які апынуўся жорсткім для Аўстрыі. Пераможаны бок страціў значную тэрыторыю, на якіх жыло больш за тры мільёны падданых{{Зноска|Chandler1973|1973|Chandler|732}}. Францыя атрымала [[Карынтыя (зямля)|Карынтыю]], [[Крайна|Крайну]] і адрыятычныя порты [[Трыест]] ды Фіюмэ (сёньня [[Рыека]]). Частка [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якая была анексаваная Аўстрыяй у выніку трэцяга падзелу ў 1795 годзе, вядомая ў той час як Заходняя Галіцыя, была перададзеная [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскаму герцагству]], а тэрыторыя былога [[Зальцбурскае арцыбіскупства|Зальцбурскага арцыбіскупства]] адышла да Баварыі{{Зноска|Fremont-Barnes & Fisher|2004|Fremont-Barnes & Fisher|144}}. У дадатак, Аўстрыя мусіла сплаціць кампэнсацыю ў 200 мільёнаў франкаў, а ейная армія была скарочаная да 150 тысячаў чалавек{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|316}}. ==== Кансалідацыя імпэрыі ==== [[Файл:Europe 1812 map en.png|значак|Француская імпэрыя ў час сваёй найвялікшай магутнасьці ў 1812 годзе: {{Legend|#B284BE|Француская імпэрыя}}{{Legend|#71A6D2|Краіны-сатэліты Францыі}}]] У шлюбе з Жазэфінай у Напалеона не было дзяцей, таму ён пастанавіў умацаваць сваю дынастыю і свае пазыцыі ў Эўропе праз стратэгічны шлюб з адным з галоўных каралеўскіх дамоў Эўропы. У лістападзе 1809 году ён абвесьціў аб сваім жаданьні разысьціся з Жазэфінай. У студзені 1810 году шлюб быў скасаваны{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|321—325}}. Імпэратар ужо пачаў перамовы аб шлюбе зь сястрой расейскага цара Аляксандра Ганнай, але цар адмовіў, бо яна была яшчэ занадта маладая. Пасьля Напалеон зьвярнуўся да Аўстрыі, і хутка быў узгоднены шлюб з дачкой аўстрыйскага імпэратара — Марыяй-Люізай{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|326—330}}. Напалеон і аўстрыйская прынцэса ўзялі шлюб на цывільнай цырымоніі 1 красавіка, а рэлігійная служба ў Люўры адбылася на наступны дзень. Шлюб з Марыяй-Люізай быў расцэнены як зрух у палітыцы Францыі ў бок умацаваньня сувязяў з Аўстрыяй і адмовы ад і без таго напружаных стасункаў з Расеяй{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|328—330}}. 20 сакавіка 1811 году Марыя Люіза нарадзіла спадчыньніка [[Напалеон II|Франсуа Шарля Жазэфа Напалеона]]{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|334—341}}. З далучэньнем [[Папская дзяржава|Папскай дзяржавы]] ў 1809—1810 гадах, [[Галяндыя|Галяндыі]] ў ліпені 1810 году ды паўночных прыбярэжных рэгіёнаў [[Вэстфалія|Вэстфаліі]] ў жніўні 1810 году, мацерыковая Францыя яшчэ больш павялічыла сваю тэрыторыю. Цяпер Напалеон кіраваў прыкладна 40{{%}} эўрапейскага насельніцтва наўпрост альбо ўскосна праз свае каралеўствы-сатэліты{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|350—353}}. ==== Уварваньне ў Расею ==== Цар Аляксандар разглядаў стварэньне Вялікага Княства Варшаўскага, шлюбны зьвяз Напалеона з Аўстрыяй і выбары францускага маршала [[Карл XIV Юган|Жана-Батыста Бэрнадота]] на пасаду спадчыннага прынца [[Швэцыя|Швэцыі]] як спробы стрымаць Расею. У сьнежні 1810 году Напалеон анэксаваў Ольдэнбурскае герцагства, што Аляксандар палічыў абразай, бо ягоны дзядзька быў герцагам гэтай дзяржавы. У адказ расейскі манарх дазволіў нэўтральным караблям уваходзіць у расейскія парты і забараніў большасьць францускага імпарту. Расея баялася, што Напалеон мае намер аднавіць Каралеўства Польшчы, у той час як Напалеон падазраваў Расею ў спробах навесьці каншахты зь Вялікабрытаніяй супраць Францыі{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|353—355}}. [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|значак|зьлева|Напалеон глядзіць як гарыць Масква працы [[Альбрэхт Адам|Альбрэхта Адама]] (1841).]] У канцы 1811 году Напалеон пачаў рыхтаваць уварваньне ў Расею. Франка-прускі зьвяз, складзены ў лютым 1812 году, вымусіў Прусію вылучыць 20 тысяч вайскоўцай дзеля ўварваньня, а ў сакавіку Аўстрыя пагадзілася выставіць яшчэ 30 тысяч{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|358—361}}. Шматнацыянальная вялікая армія Напалеона налічвала блізу 450 тысяч жаўнераў першай лініі, прыкладна траціна зь якіх былі франкамоўнымі. Напалеон назваў уварваньне Другой польскай вайной, але адмовіўся гарантаваць незалежнасьць Польшчы, баючыся адштурхнуць сваіх аўстрыйскіх і прускіх хаўрусьнікаў{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|361}}{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|370—371}}{{Зноска|Esdaile|2007|Esdaile|563—564}}. 24 чэрвеня Напалеонавы войскі пачалі перасякаць [[Нёман]], маючы на мэце прымусіць расейцаў да адной ці дзьвюх вырашальных бітваў{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|370}}. Расейцы ў адказ адступілі на 320 кілямэтраў на ўсход да [[Дзьвіна|Дзьвіны]] і ўжылі тактыку выпаленай зямлі, што ўсё больш ускладняла французам здабыцьцё харчоў для войска і коняў<ref>Harvey, Robert (2007). [https://books.google.com/books?id=KxhOPgAACAAJ «The War of Wars: The Epic Struggle Between Britain and France, 1789–1815»]. Robinson. — С. 773. — ISBN 978-1-8452-9635-3.</ref>{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|371—372}}. 18 жніўня Напалеон захапіў [[Смаленск]], страціўшы пры гэтым каля 9 тысяч чалавек, але расейцы здолелі арганізавана адступіць{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|379—382}}. Маскоўскія войскі, ачоленыя фэльдмаршалам [[Міхаіл Кутузаў|Міхаілам Кутузавым]], далі [[Барадзінская бітва|бой пад Барадзіно]] ля [[Масква|Масквы]] 7 верасьня 1812 году. У выніку бітвы расейцы страцілі блізу 44 тысяч жаўнераў, у той час як французы забітымі, параненымі і палоннымі мелі 35 тысяч чалавек. Гэты дзень быў адным з самых крывавых у гісторыі эўрапейскіх войнаў таго часу{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|385}}. Ноччу расейцы адступілі, і пазьней Напалеон адзначаў, што найстрашнейшай з усіх ягоных бітваў была тая перад Масквой. Французы паказалі сябе годнымі перамогі, але расейцы былі непераможнымі<ref>Langer, Philip; Pois, Robert (2004). [https://web.archive.org/web/20231202040239/https://books.google.com/books?id=1ya9hFI4h28C&pg=PA48 «Command Failure in War: Psychology and Leadership»]. Indiana University Press. — С. 48. — ISBN 978-0-253-11093-0.</ref>. [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|значак|Напалеон пакідае Маскву працы [[Адольф Нортэн|Адольфа Нортэна]].]] Расейскія войскі адступілі да Таруціна, а Напалеон увайшоў у Маскву 14 верасьня. Наступным вечарам горад быў падпалены на загад губэрнатара Фёдара Растопчына. Аляксандр I, які знаходзіўся ў Пецярбургу, адмовіўся весьці перамовы аб міры, і праз шэсьць тыдняў войскі Напалеона пакінулі Маскву{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|388—398}}. Пасьля цяжкіх баёў пад [[Малаяраславец|Малаяраслаўцам]], дзе французы страцілі ад 4 тысяч да 10 тысяч чалавек, армія пачала адступаць у бок Смаленску. Па дарозе яе атакавалі казакі і сяляне, а таксама цяжкім выпрабаваньнем для французаў сталі холад, хваробы і недахоп харчаваньня. Блізу 40 тысяч ці 50 тысяч жаўнераў дайшлі да Смаленску 9 лістапада, страціўшы блізу 60 тысяч чалавек за тры тыдні. У гэты ж час Напалеон атрымаў абвестку пра няўдалы путч генэрала Клёда Франсуа дэ Мале ў Парыжы{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|400—407}}. З Смаленску армія рушыла ў бок [[Вільня|Вільні]], дзе быў расквартаваны францускі гарнізон у 20 тысяч чалавек. У канцы лістапада, пад ударам з усіх бакоў расейскіх войскаў, вялікае войска здолела пераправіцца церазь [[Бярэзіна|Бярэзіну]] па пантонных мастах пры тэмпэратуры да −40 °C{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|410—419}}. 5 сьнежня, не даходзячы да Вільні, Напалеон пакінуў сваю зьнясіленую армію і накіраваўся ў Парыж. У наступныя тыдні рэшткі ягонай арміі, блізу 75 тысяч чалавек, перайшлі Нёман на землі хаўрусьнікаў. Страты расейскага войска ў кампаніі склалі да 300 тысяч чалавек, а агульныя вайсковыя страты з абодвух бакоў дасягнулі аднаго мільёна{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|425}}. ==== Вайна шостай кааліцыі ==== {{Асноўны артыкул|Вайна шостай кааліцыі}} [[Файл:Napoleon i Poniatowski Lipsk.jpg|значак|зьлева|Напалеон і [[Юзэф Панятоўскі]] ў [[Ляйпцыг]]у працы [[Януар Сухадольскі|Януара Сухадольскага]].]] Французы, якія перасьледаваліся расейцамі, адступілі ў Польшчу і Прусію ўзімку 1812—1813 гадоў, пакуль абодва бакі аднаўлялі свае сілы{{Зноска|Broers|2022|Broers|280—284}}. Швэцыя і Прусія абвесьцілі вайну Францыі ў сакавіку 1813 году. У красавіку Напалеон узяў кіраваньне войскам у 200 тысяч жаўнераў{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|445}} і разьбіў кааліцыю ў бітвах пад Люцэнам і Баўцэнам{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|445—446}}. Вялікабрытанія афіцыйна далучылася да кааліцыі ў чэрвені, а ў жніўні да яе далучылася Аўстрыя{{Зноска|Esdaile|2007|Esdaile|600—602}}{{Зноска|Esdaile|2007|Esdaile|608}}, аднак хаўрусьнікі зноў былі разьбітыя ў [[бітва пры Дрэздэне|бітве пад Дрэздэнам]] у жніўні. Тым ня менш, кааліцыя мела ўсё большую перавагу ў пяхоце, кавалерыі, рэзэрвах і ўзбраеньнях. У найбуйнейшай бітве напалеонаўскіх войнаў кааліцыя ўзяла рэванш у [[бітва народаў|бітве пад Ляйпцыгам]] у кастрычніку. Зважаючы на тое, што страты хаўрусьнікаў кааліцыі склалі блізу 54 тысяч чалавек, французы страцілі блізу 38 тысяч жаўнераў забітымі або параненымі і яшчэ 15 тысяч трапілі ў палон. Яшчэ да 50 тысяч чалавек былі страчаныя падчас адступленьня да [[Райн]]у празь сьмерць, хваробы і дэзэртэрства{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|453}}{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|458—463}}{{Зноска|Chandler1966|1966|Chandler|1020}}. [[Файл:DelarocheNapoleon.jpg|значак|Напалеон у Фантэблё працы [[Поль Дэлярош|Поля Дэляроша]].]] Франкфурцкія прапановы, прапанаваныя кааліцыяй у лістападзе 1813 года, прадугледжвалі ўсталяваньне міру з захаваньнем Напалеона на пасадзе імпэратара, але Францыя мусіла была б скараціць свае памеры да сваіх натуральных межаў. Гэта азначала, што Францыя захавала б толькі кантроль над [[Бэльгія]]й, [[Савоя]]й і заходнім берагам Райну, але адначасна страчваючы Гішпанію, Галяндыю, Італіі і Нямеччыну. Напалеон адхіліў такія ўмовы, таму хаўрусьнікі перакрочылі Райн і ўвайшлі на францускую тэрыторыю 1 студзеня 1814 году{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|465—469}}. Брытанскія войскі, ачоленыя Ўэлінгтанам, перасеклі [[Пірэнэі]] і ўварваліся ў паўднёва-заходнюю Францыю{{Зноска|Broers|2022|Broers|432—439}}. На паўночным усходзе краіны Напалеон ачоліў войска з 70 тысяч чалавек, у той час як кааліцыйныя сілы налічвалі 200 тысяч жаўнераў. Па паразе ў бітве пад Ля-Рат’ер французы атрымалі шэраг перамог у лютым, што прымусіла кааліцыю прапанаваць мір на аснове захаваньня францускіх межаў 1791 году. Аднак Напалеон вырашыў працягваць барацьбу{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|475—478}}{{Зноска|Esdaile|2007|Esdaile|626—667}}. Пасьля шэрагу бітваў у сакавіку харусьнікі змусілі Напалеона адступіць у бітве пад Арсі-сюр-Об, якая трывала 20—21 сакавіка. Кааліцыя затым рушыла на Парыж, абарона якога была ўскладзеная на Жазэфа Банапарта{{Зноска|Broers|2022|Broers|461—462}}{{Зноска|Broers|2022|Broers|487—488}}. 29 сакавіка кааліцыйная армія ў складзе 200 тысяч чалавек пачала атаку на ўзгоркі [[Бэльвіль (Парыж)|Бэльвіль]] і [[Манмартр]]. Імпэратарка Марыя-Люіза у той вечар пакінула Парыж поруч з сваім сынам, які быў каралём Рыму. Маючы войска ўсяго ў 38 тысяч чалавек у абароне сталіцы, Жазэф дазволіў францускаму маршалу Агюсту дэ Мармону капітуляваць 31 сакавіка. Наступнага дня хаўрусьнікі ўхвалілі [[Шарль Марыс дэ Талейран-Пэрыгор|Шарля-Марыса дэ Талейрана-Пэрыгора]] на пасаду кіраўніка часовага ўраду. 2 красавіка Францускі сэнат абвесьціў Напалеона зьнятым з пасады імпэратара{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|479—484}}. У той жа час Напалеон быў у Фантэнблё з арміяй ад 40 тысяч да 60 тысяч чалавек. Ён разважаў наконт маршу на Парыж, але 4 красавіка генэралы пераканалі яго адступіць і перадаць уладу сыну, а рэгенткай паставіць Марыю-Люізу. Аднак цар Аляксандар патрабаваў безумоўнай адстаўкі, на што Напалеон неахвотна пагадзіўся 6 красавіка<ref>Prutsch, M. (2012). [https://web.archive.org/web/20221102012205/https://books.google.com/books?id=L4QbOh5jK3IC&pg=PA15 «Making Sense of Constitutional Monarchism in Post-Napoleonic France and Germany»]. Springer. — С. 10—15. — ISBN 978-1-137-29165-3.</ref>{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|484—486}}<ref>Gates, David (2003). «The Napoleonic Wars, 1803–1815». Pimlico. — С. 259. — ISBN 978-0-7126-0719-3.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20111222080420/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4861135.pleinepage.f57.langFR «Napoleon’s act of abdication»]. Bulletin des lois de la Republique Française.</ref>. === Высылка на Эльбу === [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|значак|зьлева|Напалеон пакідае Эльбу працы Жазэфа Бома (1836).]] Паводле Фантэблёўскага дагавору ад 11 красавіка 1814 году хаўрусьнікі выгналі Напалеона на [[Эльба (востраў)|Эльбу]], востраў з 12 тысячамі жыхарамі ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]], за 10 км ад Тасканскага ўзьбярэжжа, дзе зрабілі яго сувэрэнам. Наступнай ноччу Напалеон паспрабаваў скончыць жыцьцё самагубствам, ужыўшы атруту, якую ён насіў з сабой пасьля таго, як амаль быў узяты ў палон расейцамі падчас адступленьня з Масквы. Аднак моц атруты саслабела з таго часу, і ён выжыў. Ягоная жонка і сын знайшлі прытулак у Аўстрыі. Напалеон быў дастаўлены на востраў ветразевым фрэгатам ''HMS Undaunted'' і высаджаны ў Портафэраё 4 траўня. У першыя некалькі месяцаў на Эльбе Напалеон распрацоўваў пляны адміністрацыйных рэформаў, зладзіў дарожныя і будаўнічыя работы, а таксама заняўся паляпшэньнем шахтаў і сельскай гаспадаркі вострава, аднак вынікі былі абмежаваныя празь недахоп сродкаў{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|500—503}}{{Зноска|Broers|2022|Broers|513—515}}. Калі Напалеон даведаўся пра сьмерць Жазэфіны ў Францыі 29 траўня, ён быў у роспачы і на два содні зачыніўся ў сваім пакоі{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|507}}. Напалеон разумеў, што францускі кароль [[Людовік XVIII]] непапулярны. Разумеючы, што ягоная жонка і сын не далучацца да яго ў выгнаньні, а таксама па адлучэньні выгнанца ад утрыманьня, гарантованага Фантэнблёўскім дагаворам, і маючы чуткі, што яго могуць нават выгнаць на аддалены востраў у [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіяне]], Напалеон уцёк з Эльбы на брыгу ''Inconstant'' 26 лютага 1815 году з прыкладна тысячай чалавек і флятыліяй зь сямі караблёў{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|514—516}}. === Сто дзён === {{Асноўны артыкул|Сто дзён}} [[Файл:Retour de Napoleon d' Isle d'Elbe, by Charles de Steuben.jpg|значак|''«[[Вяртаньне Напалеона з Эльбы]]»'' працы [[Карл Штойбэн|Карла Штойбэна]].]] 1 сакавіка 1815 году Напалеон і ягоныя прыхільнікі высадзіліся на францускім узьбярэжжы ў [[Гольф-Жуан]]е і накіраваліся да [[Грэнобль|Грэноблю]] празь перадгор’і [[Альпы|Альпаў]], ідучы шляхам, які цяпер вядомы як [[Дарога Напалеона]]{{Зноска|Broers|2022|Broers|522—523}}. 7 сакавіка 5-ы полк перахапіў яго крыху на поўдзень ад Грэноблю. Напалеон сам-адзін падышоў да батальёну і сказаў: «Вось ён я. Забіце свайго імпэратара, калі хочаце!», але жаўнеры выкрыкнулі: «Няхай жыве імпэратар!» і далучыліся да Напалеона{{Зноска|McLynn|1997|McLynn|605}}{{Зноска|Broers|2022|Broers|525—526}}. 14 сакавіка маршал імпэрыі [[Мішэль Нэй]], які некалькі тыдняў да таго хваліўся быў, што прывядзе Напалеона ў Парыж у жалезнай клетцы, далучыўся да яго разам з войскам у 6 тысячаў чалавек{{Зноска|Broers|2022|Broers|532—533}}. 13 сакавіка дзяржавы на [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсе]] абвесьцілі Напалеона па-за законам<ref>{{спасылка|спасылка=https://library.brown.edu/cds/napoleon/time7.html|загаловак=The Congress of Vienna, the Hundred Days, and Napoleon's Exile on St. Helena|выдавецтва=library.brown.edu|копія=https://web.archive.org/web/20230907033020/https://library.brown.edu/cds/napoleon/time7.html|дата копіі=07.09.2023}}</ref>. Праз чатыры дні [[Вялікабрытанія]], [[Расейская імпэрыя|Расея]], [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыя]] і [[Прусія]] абавязаліся выставіць па 150 тысячаў чалавек, каб спыніць ягонае ўладараньне{{Зноска|McLynn|1997|McLynn|607}}. [[Людовік XVIII]] ранкам 20 сакавіка ўцёк з Парыжу ў [[Бэльгія|Бэльгію]], зразумеўшы, што ня мае дастаткова надзейных войскаў, каб супрацьстаяць Напалеону. Напалеон увайшоў у Парыж таго ж вечара{{Зноска|Broers|2022|Broers|537—538}}. Ён прызначыў урад і высунуў канстытуцыйныя зьмены, якія былі ўхваленыя плебісцытам у траўні. У тым жа месяцы была таксама ўскосна абраная Палата прадстаўнікоў на вельмі абмежаванай маёмаснай аснове{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|538—542}}{{Зноска|Broers|2022|Broers|540—545}}{{Зноска|Broers|2022|Broers|562—564}}. Першай задачай Напалеона было сабраць войска супраць кааліцыі, але ён здолеў атрымаць пад шыхты толькі блізу 300 тысячаў чалавек, пры гэтым пераважна гэты былі маладыя рэкруты і нацыянальныя гвардзейцы{{Зноска|Broers|2022|Broers|553—554}}. 12 чэрвеня Напалеон асабіста ачоліў блізу 124 тысячаў чалавек, вядомых як [[Армія Поўначы (Францыя)|Армія Поўначы]], і ўвайшоў у Бэльгію, маючы намер занурыцца ў землі паміж арміяй герцага Ўэлінгтана, якая складалася з 112 тысячаў брытанскіх, нямецкіх і нідэрляндзкіх войскаў, і сіламі [[Гебгард Лебэрэхт фон Блюхэр|Гебгарда Лебэрэхта фон Блюхэра]], які камандаваў войскам у 130 тысячаў чалавек, складзеным з прусаў і саксонцаў{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|544—546}}{{Зноска|Broers|2022|Broers|573—574}}. Пасьля [[бітва пры Ліньні|баёў пры Ліньні]] і [[бітва пры Катр-Бра|Катр-Бра]], Напалеон сутыкнуўся з Ўэлінгтанам у [[бітва пад Ватэрлёо|бітве пры Ватэрлёо]], якая адбылася 18 чэрвеня. Армія Ўэлінгтана вытрымала шматлікія францускія атакі, пакуль позна ўдзень прусы Блюхэра не надышлі зь вялікімі сіламі на правы флянг Напалеона. Сілы кааліцыі прарвалі францускія шыхты і разьбілі іх{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|546—547}}. Напалеон вярнуўся ў Парыж і выявіў, што заканадаўчы орган выступіў супраць яго. Зразумеўшы, што становішча безнадзейнае, ён выракся ўлады 22 чэрвеня на карысьць сына. Тры дні пазьней ён пакінуў Парыж і пасяліўся ў былым палацы Жазэфіны ў [[Мальмэзон|Шато дэ Мальмэзон]]{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|551—556}}. Да 28 чэрвеня пруская армія ўжо была ў [[Санлі]], непадалёк ад Парыжу{{Зноска|Broers|2022|Broers|635}}. Калі Напалеон даведаўся, што прускім войскам загадана захапіць яго жывым або мёртвым, ён уцёк у [[Рашфор]], разглядаючы мажлівасьць уцёкаў у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. Аднак, пабачыўшы, што брытанскія караблі блякуюць порт, 15 ліпеня 1815 году ён здаўся [[Фрэдэрык Льюіс Мэйтлэнд|Фрэдэрыку Льюісу Мэйтлэнду]]{{Зноска|Dwyer2013|2013|Dwyer|556—562}}<ref name="Cordingly"/>. == Прыватнае жыцьцё == === Жонкі й дзеці === * 1-я жонка: (з 9 сакавіка 1796 году, [[Парыж]]) Жазэфіна Баарнэ (1763—1814), імпэратарка французаў. Дзяцей ня мелі. Разжаніліся 16 сьнежня 1809 году. * 2-я жонка: (з 1 красавіка 1810 году, [[Сэн-Клю]]) Марыя-Люіза Габсбург-Лятарынская (1791—1847), эрцгерцагіня Аўстрыйская, імпэратрыца французаў. Мелі аднаго сына: [[Напалеон II|Напалеон II Банапарт]] (1811—1832) === Прыёмныя дзеці === <small>(дзеці Жазэфіны дэ Багарнэ ад 1-га браку)</small> * Яўген дэ Баарнэ (1781—1824), гэрцаг Лёйхтэнбэрскі * Гартэнзія дэ Баарнэ (1783—1837), гэрцагіня дэ Сэн-Лё, каралева Галяндыі <small>(стрыечная пляменьніца перашага мужа Жазэфіны дэ Баарнэ)</small> * Стэфанія дэ Баарнэ (1789—1860), вялікая гэрцагіня Бадэнская === Пазашлюбныя сувязі === * ''пазашл. сувязь'' Элеанора Дэнюэль дэ ля Плянье (пам. 1868) ** Шарль Леон (1806—1881) * ''пазашл. сувязь'' Марыя Ланчынская, графіня Валеўская (1786—1817) ** Аляксандар Валеўскі (1810—1868) * ''пазашл. сувязь'' Альбіна дэ Васаль (па трэцім шлюбе Манталён) (1779—1848) ** Жазэфіна Напалеонэ дэ Манталён (1818—1819) == Правабаковы рух == Напалеон ва ўсіх дзяржавах, якія заваяваў і кіраваў, зьмяніў рух зь [[левабаковы рух|левабаковага]] (які дагэтуль лічыўся натуральным) на [[правабаковы рух|правабаковы]]. Гэта захавалася дасюль (таксама ў [[Беларусь|Беларусі]]) ва ўсіх тых дзяржавах. == Матэматыка == За заслугі ў [[Матэматыка|матэматыцы]] Напалеон быў абраны акадэмікам [[Француская акадэмія навук|Францускай акадэміі навук]]. Сярод іншага можна адзначыць: * Задача пра раўнабочныя трыкутнікі, што носіць ягонае імя. * Ён прапанаваў просты спосаб пабудовы [[квадрат]]у адной лінаркаю з двума засечкамі. Гэта разьвязаньне сталася значным крокам доваду магчымасьці з дапамогаю аднаго [[цыркуль|цыркуля]] ці толькі лінаркі з двума засечкамі рабіць любыя пабудовы, што выконваюцца цыркулем і лінаркаю без засечак. == Батаніка == У 1804 годзе ў гонар Напалеона быў названы від дрэваў ''Napoleonaea P.Beauv'', які ўваходзіць у сямейства леціцісавыя. Асаблівасьць гэтых [[афрыка]]нскіх [[дрэва]]ў у тым, што іхныя кветкі ня маюць [[пялёстак|пялёсткаў]], але маюць тры колы [[тычачка|тычачак]], ствараючы вяночкавую структуру<ref>Кватрокі, Умбэрта (2000). [http://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC «CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology»]. — CRC Press. — {{ISBN|0-8493-2677-X}}, {{ISBN|978-0-8493-2677-6}}.{{ref-en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Broers, Michael |частка = |загаловак = Napoleon: The Decline and Fall of an Empire, 1811–1821 |арыгінал = |спасылка = |выданьне = |месца = New York |выдавецтва = Pegasus books |год = 2022 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-1-6393-6177-9 |ref = Broers }} * {{Кніга |аўтар = Brooks, Richard |частка = |загаловак = Atlas of World Military History |арыгінал = |спасылка = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Barnes & Noble |год = 2000 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-0760720257 |ref = Brooks }} * {{Кніга |аўтар = Chandler, David |частка = |загаловак = The Campaigns of Napoleon |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/campaignsofnapol00chan |выданьне = |месца = New York |выдавецтва = Scribner |год = 1966 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-0-02-523660-8 |ref = Chandler1966 }} * {{Кніга |аўтар = Chandler, David |частка = |загаловак = Napoleon |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/napoleon0000chan |выданьне = |месца = |выдавецтва = Saturday Review Press |год = 1973 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-0-8415-0254-3 |ref = Chandler1973 }} * {{Кніга |аўтар = Connelly, Owen |частка = |загаловак = Blundering to Glory: Napoleon's Military Campaigns |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/blunderingtoglor00conn_0 |выданьне = |месца = |выдавецтва = Rowman & Littlefield |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-0-7425-5318-7 |ref = Connelly }} * {{Кніга |аўтар = Dwyer, Philip |частка = |загаловак = Napoleon: The Path to Power |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/napoleonpathtopo0000dwye |выданьне = |месца = |выдавецтва = Yale University Press |год = 2008 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = |ref = Dwyer2008 }} * {{Кніга |аўтар = Dwyer, Philip |частка = |загаловак = Citizen Emperor: Napoleon in Power 1799—1815 |арыгінал = |спасылка = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Yale University Press |год = 2013 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-0-3002-1253-2 |ref = Dwyer2013 }} * {{Кніга |аўтар = Esdaile, Charles |частка = |загаловак = Napoleon’s Wars: An International History, 1803–1815 |арыгінал = |спасылка = |выданьне = |месца = London |выдавецтва = Allen Lane |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-0-1419-0946-2 |ref = Esdaile }} * {{Кніга |аўтар = Fremont-Barnes, Gregory; Fisher, Todd |частка = |загаловак = The Napoleonic Wars: The Rise and Fall of an Empire |арыгінал = |спасылка = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Osprey |год = 2004 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-1-84176-831-1 |ref = Fremont-Barnes & Fisher }} * {{Кніга |аўтар = James, C. L. R. |частка = |загаловак = The Black Jacobins: Toussaint L'Ouverture and the San Domingo Revolution |арыгінал = |спасылка = |выданьне = |месца = New York |выдавецтва = Vintage Books |год = 1963 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 0-679-72467-2 |ref = James }} * {{Кніга |аўтар = Lyons, Martyn |частка = |загаловак = Napoleon Bonaparte and the Legacy of the French Revolution |арыгінал = |спасылка = |выданьне = |месца = London |выдавецтва = St. Martin's Press |год = 1994 |том = |старонкі = |старонак = 368 |isbn = 978-0-333-57290-0 |ref = Lyons }} * {{Кніга |аўтар = McLynn, Frank |частка = |загаловак = Napoleon |арыгінал = |спасылка = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Pimlico |год = 1998 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-0-7126-6247-5 |ref = McLynn }} * {{Кніга |аўтар = Palmer, Alan |частка = |загаловак = An Encyclopaedia of Napoleon’s Europe |арыгінал = |спасылка = |выданьне = |месца = London |выдавецтва = Weidenfeld and Nicolson |год = 1984 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 0-297-78394-7 |ref = Palmer }} * {{Кніга |аўтар = Roberts, Andrew |частка = |загаловак = Napoleon: A Life |арыгінал = |спасылка = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Penguin Group |год = 2014 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-0-670-02532-9 |ref = Roberts }} * 1812. Паход Напалеона // 10 вякоў беларускай гісторыі. {{Каралі Францыі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся на Корсыцы]] [[Катэгорыя:Францускія военачальнікі]] [[Катэгорыя:Імпэратары Францыі]] [[Катэгорыя:Каралі Італіі]] [[Катэгорыя:Напалеонаўскія войны| ]] [[Катэгорыя:Француская рэвалюцыя]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагодзьдзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя XIX стагодзьдзя]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] hqstsvvhke9fi8lu0hd8mq6jivhgj38 0 8455 2687940 2659518 2026-09-01T14:55:51Z Magnefl 29978 Haakon VIII 2687940 wikitext text/x-wiki {{Краіна |Назва = Нарвэгія |НазваЎРоднымСклоне = Нарвэгіі |НазваНаДзяржаўнайМове = Kongeriket Norge<br />Kongeriket Noreg |Сьцяг = Flag of Norway.svg |Герб = Coat of Arms of Norway.svg |НацыянальныДэвіз = Alt for Norge, Enig og tro til Dovre faller |Месцазнаходжаньне = Europe-Norway.svg |АфіцыйнаяМова = [[нарвэская мова|нарвэская]] |Сталіца = [[Осьлё]] |НайбуйнейшыГорад = [[Осьлё]] |ТыпУраду = [[Канстытуцыйная манархія]] |ПасадыКіраўнікоў = [[Кароль]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Haakon VIII]]<br />[[Ёнас Гар Стэрэ]] |Плошча = 385 207<ref name="kart_2019">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|accessdate=2019-03-20}}</ref> |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 67-е |АдсотакВады = 5,7 |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2026 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 120-е |Насельніцтва = 5 627 400<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 14,6 |ГодАцэнкіСУП = 2009 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 42-е |СУП = $254,537 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $52561 |Валюта = [[Нарвэская крона]] |КодВалюты = NOK |ЧасавыПас = [[Цэнтральнаэўрапейскі час|CET]] |ЧасРозьніцаUTC = +1 |ЧасавыПасУлетку = [[Цэнтральнаэўрапейскі летні час|CEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +2 |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = Ад саюзу са Швэцыяй<br />[[7 чэрвеня]] [[1905]]<br />[[26 кастрычніка]] 1905 |ДзяржаўныГімн = Ja, vi elsker dette landet |АўтамабільныЗнак = N |ДамэнВерхнягаЎзроўню = no |ТэлефонныКод = 47 |Дадаткі = [[Файл:Norway-map.png|цэнтар|280пкс|Мапа Нарвэгіі]] }} '''Карале́ўства Нарвэ́гія''', '''Карале́ўства Нарвэ́ґія''' ({{мова-no|Kongeriket Norge}}, {{мова-nn|Kongeriket Noreg}}) — краіна ў [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Мяжуе з [[Швэцыя]]й, [[Фінляндыя]]й і [[Расея]]й. == Геаграфія == Нарвэгія займае заходнюю, горную частку Скандынаўскага паўвострава. Гэты буйны масіў складзены пераважна гранітамі й гнейсамі характарызуецца перасечаным рэльефам. Паўвостраў асымэтрычна падняты да захаду, у выніку заходнія, нарвэскія, схілы вельмі стромкія і кароткія. На поўдні ў межах Нарвэгіі разьмешчана шырокае нагор’е. Да поўначы ад мяжы Нарвэгіі й [[Фінляндыя|Фінляндыі]] вышэй за 1200 м паднімаюцца ўсяго некалькі вяршыняў, але па кірунку да поўдня вышыні гор паступова павялічваюцца, дасягаючы максымальных адзнак 2469 м (гара Галхёпіген) у масіве Ютунхеймэн. Іншыя ўзьнятыя ўчасткі нагор’я толькі нешмат саступаюць па вышыні. Там нярэдка сустракаюца голыя скалы, пазбаўленыя глебава-расьліннага покрыва. Вонкава паверхня шматлікіх гор больш нагадвае слабахвалістае [[плято]], і такія ўчасткі носяць назву «віда». Падчас вялікага ледавіковага пэрыяду ў гарах Нарвэгіі было разьвіта зьлядненьне, але сучасныя ледавікі невялікія. Самыя значныя зь іх — у гарах Ютунхеймэн і ў паўночнай частцы Нарвэгіі. Звычайна сьняговая лінія ў Нарвэгіі знаходзіцца на вышынях 900—1500 м. Шматлікія асаблівасьці рэльефу краіны сфармаваліся падчас ледавіковага пэрыяду. Верагодна, тады было некалькі мацерыковых зьлядненьняў, і кожнае зь іх спрыяла разьвіцьцю эрозіі, паглыбленьню і выпростваньню старажытных рачных далін і іх ператварэньню ў маляўнічыя, са стромкімі схіламі трогі U-падобнай формы, што глыбока праразаюць паверхню нагор’яў. Пасьля раставаньня мацерыковага ледавіка былі затопленыя нізоўі старажытных далін, дзе ўтварыліся фіёрды. Фіёрдавыя берагі дзівяць незвычайнай маляўнічасьцю і маюць вельмі важнае гаспадарчае значэньне. Шматлікія фіёрды вельмі глыбокія. Напрыклад, Согне-фіёрд, разьмешчаны ў 72 км да поўначы ад [[Бэрген]]у, у ніжняй частцы дасягае глыбіні 1308 м. Ланцуг прыбярэжных выспаў — т. зв. скергор абараняе фіёрды ад моцных заходніх вятроў, якія дзьмуць з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяна]]. Некаторыя выспы ўяўляюць сабой аголеныя скалы, аб якія разьбіваецца прыбой, іншыя дасягаюць значных памераў. [[Файл:Geirangerfjord (6-2007).jpg|міні|зьлева|200пкс|Гейрангер-фіёрд]] Большасьць нарвэжцаў жывуць на берагах фіёрдаў. Найважнейшыя — Осьлё-фіёрд, Хардангер-фіёрд, Согне-фіёрд, Нур-фіёрд, Стур-фіёрд і Троннхеймс-фіёрд. На ўсходзе Нарвэгіі знаходзяцца самыя вялікія рэкі, уключаючы Глому даўжынёй 591 км. На захадзе краіны рэкі кароткія і хуткія. У паўднёвай Нарвэгіі шмат маляўнічых азёраў. Найбуйнае ў краіне возера М’еса. У канцы 19 стагодзьдзя было збудавана некалькі невялікіх каналаў, якія злучаюць возера з марскімі партамі на паўднёвым узьбярэжжы, але ў цяперашні час яны выкарыстоўваюцца мала. Гідраэнэргарэсурсы рэк і азёраў Нарвэгіі ўносяць істотны ўклад у яе эканамічны патэнцыял. Нягледзячы на паўночнае становішча, Нарвэгіі ўласьцівы спрыяльны клімат з прахалодным летам і адносна мяккай (для адпаведных шырот) зімой — вынікам узьдзеяньня [[Гальфстрым]]у. Сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў вар’іруе ад 3330 мм на захадзе, куды ў першую чаргу паступаюць вільготныя вятры, да 250 мм у некаторых адасобленых рачных далінах на ўсходзе краіны. Сярэдняя [[тэмпэратура]] студзеня каля 0 °С характэрная для паўднёвага і заходняга ўзьбярэжжаў, тады як ва ўнутраных раёнах яна паніжаецца да –4 °С і меней. У ліпені сярэднія тэмпэратуры на ўзьбярэжжа каля 14 °С, а ва ўнутраных раёнах — каля 16 °С. Урадлівыя глебы пакрываюць усяго каля 4 % усёй тэрыторыі Нарвэгіі і сканцэнтраваны пераважна ў навакольлях [[Осьлё]] і [[Тронхэйм]]у. [[Файл:Mixed Picea (Spruce) forest from Vestfold county in Norway.jpg|міні|зьлева|250пкс|Хваёвы лес]] Паколькі бoльшую частку краіны займаюць горы, плято і ледавікі, магчымасьці для росту і разьвіцьця расьлінаў абмежаваныя. Вылучаюць пяць геабатанічных раёнаў: бязьлесны прыбярэжны з лугамі і хмызьнякамі, на ўсход ад яго лісьцёвыя лясы, далей у глыб краіны і да поўначы — хваёвыя лясы, вышэй і яшчэ далей на поўнач пояс карлікавых бяроз, верб і шматгадовай травы; нарэшце, на самых вялікіх вышынях — пояс травы, імхаў і лішайнікаў. Хваёвыя лясы — адзін з найважных прыродных рэсурсаў Нарвэгіі, яны даюць разнастайную экспартную прадукцыю. У арктычным раёне звычайна сустракаюцца [[паўночны алень]], [[лемінг]], [[пясец]] і [[гага]]. У лясах да самога поўдні краіны водзяцца [[гарнастай]], [[заяц]], [[лось]], [[лісіца]], [[вавёрка]] і, у невялікай колькасьці, [[воўк]] і [[буры мядзьведзь]]. [[Высакародны алень]] распаўсюджаны ўздоўж паўднёвага ўзьбярэжжа. == Дэмаграфія == Нарвэгія — даволі аднародная паводле складу насельніцтва краіна. Пераважную большасьць складаюць [[нарвэжцы]], на поўначы жывуць [[ляпляндцы]], паступова павялічваецца доля мігрантаў зь іншых краінаў. Традыцыйныя заняткі насельніцтва — [[рыбалоўства]] ў фіёрдах, [[земляробства]], [[жывёлагадоўля]] і лясная гаспадарка ў асобных месцах па берагах фіёрдаў і ў горах. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Эўропа}} * [http://www.norway.no Афіцыйны партал] {{Краіны Эўропы}} {{NATO}} {{АБСЭ}} h7fmktdcbeia9nevnf8wnbivz6byjwy 2687967 2687940 2026-09-01T15:45:50Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2687967 wikitext text/x-wiki {{Краіна |Назва = Нарвэгія |НазваЎРоднымСклоне = Нарвэгіі |НазваНаДзяржаўнайМове = Kongeriket Norge<br />Kongeriket Noreg |Сьцяг = Flag of Norway.svg |Герб = Coat of Arms of Norway.svg |НацыянальныДэвіз = Alt for Norge, Enig og tro til Dovre faller |Месцазнаходжаньне = Europe-Norway.svg |АфіцыйнаяМова = [[нарвэская мова|нарвэская]] |Сталіца = [[Осьлё]] |НайбуйнейшыГорад = [[Осьлё]] |ТыпУраду = [[Канстытуцыйная манархія]] |ПасадыКіраўнікоў = [[Кароль]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Гокан VIII]]<br />[[Ёнас Гар Стэрэ]] |Плошча = 385 207<ref name="kart_2019">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|accessdate=2019-03-20}}</ref> |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 67-е |АдсотакВады = 5,7 |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2026 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 120-е |Насельніцтва = 5 627 400<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 14,6 |ГодАцэнкіСУП = 2009 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 42-е |СУП = $254,537 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $52561 |Валюта = [[Нарвэская крона]] |КодВалюты = NOK |ЧасавыПас = [[Цэнтральнаэўрапейскі час|CET]] |ЧасРозьніцаUTC = +1 |ЧасавыПасУлетку = [[Цэнтральнаэўрапейскі летні час|CEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +2 |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = Ад саюзу са Швэцыяй<br />[[7 чэрвеня]] [[1905]]<br />[[26 кастрычніка]] 1905 |ДзяржаўныГімн = Ja, vi elsker dette landet |АўтамабільныЗнак = N |ДамэнВерхнягаЎзроўню = no |ТэлефонныКод = 47 |Дадаткі = [[Файл:Norway-map.png|цэнтар|280пкс|Мапа Нарвэгіі]] }} '''Карале́ўства Нарвэ́гія''', '''Карале́ўства Нарвэ́ґія''' ({{мова-no|Kongeriket Norge}}, {{мова-nn|Kongeriket Noreg}}) — краіна ў [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Мяжуе з [[Швэцыя]]й, [[Фінляндыя]]й і [[Расея]]й. == Геаграфія == Нарвэгія займае заходнюю, горную частку Скандынаўскага паўвострава. Гэты буйны масіў складзены пераважна гранітамі й гнейсамі характарызуецца перасечаным рэльефам. Паўвостраў асымэтрычна падняты да захаду, у выніку заходнія, нарвэскія, схілы вельмі стромкія і кароткія. На поўдні ў межах Нарвэгіі разьмешчана шырокае нагор’е. Да поўначы ад мяжы Нарвэгіі й [[Фінляндыя|Фінляндыі]] вышэй за 1200 м паднімаюцца ўсяго некалькі вяршыняў, але па кірунку да поўдня вышыні гор паступова павялічваюцца, дасягаючы максымальных адзнак 2469 м (гара Галхёпіген) у масіве Ютунхеймэн. Іншыя ўзьнятыя ўчасткі нагор’я толькі нешмат саступаюць па вышыні. Там нярэдка сустракаюца голыя скалы, пазбаўленыя глебава-расьліннага покрыва. Вонкава паверхня шматлікіх гор больш нагадвае слабахвалістае [[плято]], і такія ўчасткі носяць назву «віда». Падчас вялікага ледавіковага пэрыяду ў гарах Нарвэгіі было разьвіта зьлядненьне, але сучасныя ледавікі невялікія. Самыя значныя зь іх — у гарах Ютунхеймэн і ў паўночнай частцы Нарвэгіі. Звычайна сьняговая лінія ў Нарвэгіі знаходзіцца на вышынях 900—1500 м. Шматлікія асаблівасьці рэльефу краіны сфармаваліся падчас ледавіковага пэрыяду. Верагодна, тады было некалькі мацерыковых зьлядненьняў, і кожнае зь іх спрыяла разьвіцьцю эрозіі, паглыбленьню і выпростваньню старажытных рачных далін і іх ператварэньню ў маляўнічыя, са стромкімі схіламі трогі U-падобнай формы, што глыбока праразаюць паверхню нагор’яў. Пасьля раставаньня мацерыковага ледавіка былі затопленыя нізоўі старажытных далін, дзе ўтварыліся фіёрды. Фіёрдавыя берагі дзівяць незвычайнай маляўнічасьцю і маюць вельмі важнае гаспадарчае значэньне. Шматлікія фіёрды вельмі глыбокія. Напрыклад, Согне-фіёрд, разьмешчаны ў 72 км да поўначы ад [[Бэрген]]у, у ніжняй частцы дасягае глыбіні 1308 м. Ланцуг прыбярэжных выспаў — т. зв. скергор абараняе фіёрды ад моцных заходніх вятроў, якія дзьмуць з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяна]]. Некаторыя выспы ўяўляюць сабой аголеныя скалы, аб якія разьбіваецца прыбой, іншыя дасягаюць значных памераў. [[Файл:Geirangerfjord (6-2007).jpg|міні|зьлева|200пкс|Гейрангер-фіёрд]] Большасьць нарвэжцаў жывуць на берагах фіёрдаў. Найважнейшыя — Осьлё-фіёрд, Хардангер-фіёрд, Согне-фіёрд, Нур-фіёрд, Стур-фіёрд і Троннхеймс-фіёрд. На ўсходзе Нарвэгіі знаходзяцца самыя вялікія рэкі, уключаючы Глому даўжынёй 591 км. На захадзе краіны рэкі кароткія і хуткія. У паўднёвай Нарвэгіі шмат маляўнічых азёраў. Найбуйнае ў краіне возера М’еса. У канцы 19 стагодзьдзя было збудавана некалькі невялікіх каналаў, якія злучаюць возера з марскімі партамі на паўднёвым узьбярэжжы, але ў цяперашні час яны выкарыстоўваюцца мала. Гідраэнэргарэсурсы рэк і азёраў Нарвэгіі ўносяць істотны ўклад у яе эканамічны патэнцыял. Нягледзячы на паўночнае становішча, Нарвэгіі ўласьцівы спрыяльны клімат з прахалодным летам і адносна мяккай (для адпаведных шырот) зімой — вынікам узьдзеяньня [[Гальфстрым]]у. Сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў вар’іруе ад 3330 мм на захадзе, куды ў першую чаргу паступаюць вільготныя вятры, да 250 мм у некаторых адасобленых рачных далінах на ўсходзе краіны. Сярэдняя [[тэмпэратура]] студзеня каля 0 °С характэрная для паўднёвага і заходняга ўзьбярэжжаў, тады як ва ўнутраных раёнах яна паніжаецца да –4 °С і меней. У ліпені сярэднія тэмпэратуры на ўзьбярэжжа каля 14 °С, а ва ўнутраных раёнах — каля 16 °С. Урадлівыя глебы пакрываюць усяго каля 4 % усёй тэрыторыі Нарвэгіі і сканцэнтраваны пераважна ў навакольлях [[Осьлё]] і [[Тронхэйм]]у. [[Файл:Mixed Picea (Spruce) forest from Vestfold county in Norway.jpg|міні|зьлева|250пкс|Хваёвы лес]] Паколькі бoльшую частку краіны займаюць горы, плято і ледавікі, магчымасьці для росту і разьвіцьця расьлінаў абмежаваныя. Вылучаюць пяць геабатанічных раёнаў: бязьлесны прыбярэжны з лугамі і хмызьнякамі, на ўсход ад яго лісьцёвыя лясы, далей у глыб краіны і да поўначы — хваёвыя лясы, вышэй і яшчэ далей на поўнач пояс карлікавых бяроз, верб і шматгадовай травы; нарэшце, на самых вялікіх вышынях — пояс травы, імхаў і лішайнікаў. Хваёвыя лясы — адзін з найважных прыродных рэсурсаў Нарвэгіі, яны даюць разнастайную экспартную прадукцыю. У арктычным раёне звычайна сустракаюцца [[паўночны алень]], [[лемінг]], [[пясец]] і [[гага]]. У лясах да самога поўдні краіны водзяцца [[гарнастай]], [[заяц]], [[лось]], [[лісіца]], [[вавёрка]] і, у невялікай колькасьці, [[воўк]] і [[буры мядзьведзь]]. [[Высакародны алень]] распаўсюджаны ўздоўж паўднёвага ўзьбярэжжа. == Дэмаграфія == Нарвэгія — даволі аднародная паводле складу насельніцтва краіна. Пераважную большасьць складаюць [[нарвэжцы]], на поўначы жывуць [[ляпляндцы]], паступова павялічваецца доля мігрантаў зь іншых краінаў. Традыцыйныя заняткі насельніцтва — [[рыбалоўства]] ў фіёрдах, [[земляробства]], [[жывёлагадоўля]] і лясная гаспадарка ў асобных месцах па берагах фіёрдаў і ў горах. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Эўропа}} * [http://www.norway.no Афіцыйны партал] {{Краіны Эўропы}} {{NATO}} {{АБСЭ}} p4u19p52qpxozja47fz8rva21wexcly 0 11175 2688018 2570555 2026-09-01T20:04:33Z ~2026-47620-99 99855 /* Назва */ 2688018 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Навілаўка |Лацінка = Naviłaŭka |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Навілаўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] |Сельсавет = [[Сьвяцілавіцкі сельсавет|Сьвяцілавіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 22 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 48.7 |Даўгата градусаў = 31 |Даўгата хвілінаў = 6 |Даўгата сэкундаў = 46.6 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Наві́лаўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 110.</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Покаць (рака)|Покаці]]. Уваходзіць у склад [[Сьвяцілавіцкі сельсавет|Сьвяцілавіцкага сельсавету]] [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Нявіла}} Нявіла (Newilo) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 173.</ref>. Іменная аснова ніў- (неў-) ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Нявойст]], [[Невярд]], [[Неўрад]]; германскія імёны Neosta, Niviard, Niwrat) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] niujis 'новы'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 24.</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 181 чалавек * 2010 год — 22 чалавекі == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Сьвяцілавіцкі сельсавет}} {{Веткаўскі раён}} [[Катэгорыя:Сьвяцілавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёну]] faiyvtjsvexo73shbrf7zilh9d3jo6m 0 13281 2688015 2570713 2026-09-01T19:58:41Z ~2026-47620-99 99855 /* Назва */ 2688015 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Пільвіны |Лацінка = Pilviny |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Пільвіноў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] |Раён = [[Астравецкі раён|Астравецкі]] |Сельсавет = [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 2 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 51 |Шырата сэкундаў = 4 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 7 |Даўгата сэкундаў = 5 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пільвіны́'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}} С. 74.</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Вяльля|Вяльлі]]. Уваходзяць у склад [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавету]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Більвін}} Білівін, Пілівін або Пільвін (Biliwin<ref>Adamek E. Die Räthsel unserer deutschen Schülernamen: An den Namen der niederösterreichischen Lehrerschaft erklärt. — Wien, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wpy152DBvAUC&q=Biliwin#v=snippet&q=Biliwin&f=false S. 26].</ref><ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 261.</ref>, Pilwine<ref name="Searle-1897-388">Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. P. 388.</ref>, Pilewine<ref name="Searle-1897-388"/>, *Piliwin) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 1982. [https://books.google.by/books?id=FgYREAAAQBAJ&pg=PA114&dq=Piliwin+namenkunde&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiI5c3a27aCAxWY1gIHHQ-IAp4Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Piliwin%20namenkunde&f=false S. 114].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Біла (імя)|біл-]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Біліка]], [[Білін]], [[Більман]]; германскія імёны Biliko, Bilin, Billmann) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *bili 'баявая сякера'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 85.</ref>, а аснова [[Віна (імя)|-він-]] (імёны ліцьвінаў [[Бутвін]], [[Мантывін|Монтвін]], [[Радавін]]; германскія імёны Butwin, Mondawin, Radowin) — ад гоцкага wins 'сябар'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 3 чалавекі * 2010 год — 2 чалавекі == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Міхалішкаўскі сельсавет}} {{Астравецкі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёну]] [[Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет]] p0ni69bvhje6wfmm4k1ctjw8nx61jr9 0 13361 2687908 2679379 2026-09-01T13:53:25Z Дамінік 64057 /* Пад уладай Расейскай імпэрыі */ 2687908 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Вяпры |Лацінка = Viapry |Статус = былая вёска |Назва ў родным склоне = Вяпроў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1577 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскі]] |Сельсавет = [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 33 |Шырата сэкундаў = 48 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 47 |Даўгата сэкундаў = 13 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Вяпры́'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 246.</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Жалонь|Жалоні]]. Уваходзіла ў склад [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкага сельсавету]] [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найраней паселішча згаданае 8 кастрычніка 1577 году{{заўвага|Не з XVII ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 137</ref>}} ў запісе Юрыя Апанасавіча Фурса, пінскага земскага судзьдзі, жонцы Марыне Юр'еўне з Тышкевічаў, у якой пазычыў 4000 коп літоўскіх грошаў, усіх сваіх добраў, а сярод іх у Кіеўскім павеце — [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] і Вяпры{{заўвага|Абодва сяла набыў па першай жонцы Замарэнкавай.}}<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 86</ref>. 10 жніўня 1624 году, на заяву архімандрыта кіева-пячэрскага Елісея Плетэніцкага і капітулы, складзены судовы дэкрэт аб наезьдзе падданых з Жарновічаў пана Мікалая Стэцкага, войта кіеўскага, на манастырскія Вяпры і ўчыненьне там розных гвалтаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. — Warszawa, 1894. S. 378</ref>. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 3 дымоў вёскі Вяпры архімандрыта [[Пятар Магіла|Пятра Магілы]] і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 убогіх халуп па 12 грошаў<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў япіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя Вяпры, але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 40{{заўвага|Нават, калі б вялося пра колькасьць падданых, а не двароў, для таго часу ўсяроўна зашмат.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 2 дымоў у Вяпрах Пячэрскага манастыра выплачваўся 1 злоты<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 495</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|130пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]][[Файл:Беласарока на мапе Ф. Шубэрта 1824-1840 гг.png|значак|150пкс|Беласарока на мапе Ф. Шубэрта 1832 г.]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Вяпры – у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 годзе ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Беласарока, вёскі Даўляды, Вяпры на той час былі ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы [[Тэадосі Растоцкі|Тэадосія Растоцкага]]<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. На 1909 год у Вяпрах было 70 двары, а ў іх — 592 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 25</ref>. === Найноўшы час === За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Вяпры занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. 9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] і 25 сакавіка [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] на ўсіх тэрыторыях расьсяленьня беларусаў была абвешчаная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. Рэгіён Палесься ад [[Берасьце|Берасьця]] да [[Гомель|Гомля]] стаў прадметам перамоваў БНР і УНР<ref>Лебедзева В. [https://web.archive.org/web/20081119070727/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.)] // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne. Nr. 15.</ref>. Тым часам Вяпры ў складзе Дзёрнавіцкай воласьці Рэчыцкага павету былі ўлучаныя ў часова створаную 15 чэрвеня Палескую губэрню з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзеяла «варта [[Украінская дзяржава|Ўкраінскай Дзяржавы]]» гетмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою: український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Вербавіцкі сельсавет}} {{Нараўлянскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Нараўлянскага раёну]] f9fy16y8d4nkpvuzx9nuwtv97dg7v4s 2687945 2687908 2026-09-01T15:06:34Z Дамінік 64057 2687945 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Вяпры |Лацінка = Viapry |Статус = былая вёска |Назва ў родным склоне = Вяпроў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1577 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскі]] |Сельсавет = [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 33 |Шырата сэкундаў = 48 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 47 |Даўгата сэкундаў = 13 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Вяпры́'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 246.</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Жалонь|Жалоні]]. Уваходзіла ў склад [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкага сельсавету]] [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Найраней паселішча згаданае 8 кастрычніка 1577 году{{заўвага|Не з XVII ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 137</ref>}} ў запісе Юрыя Апанасавіча Фурса, пінскага земскага судзьдзі, жонцы Марыне Юр'еўне з Тышкевічаў, у якой пазычыў 4000 коп літоўскіх грошаў, усіх сваіх добраў, а сярод іх у Кіеўскім павеце — [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] і Вяпры{{заўвага|Абодва сяла набыў па першай жонцы Замарэнкавай.}}<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 86</ref>. 10 жніўня 1624 году, на заяву архімандрыта кіева-пячэрскага Елісея Плетэніцкага і капітулы, складзены судовы дэкрэт аб наезьдзе падданых з Жарновічаў пана Мікалая Стэцкага, войта кіеўскага, на манастырскія Вяпры і ўчыненьне там розных гвалтаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. — Warszawa, 1894. S. 378</ref>. [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Вяпры ў рэестры 1628 г.]] Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 3 дымоў вёскі Вяпры архімандрыта [[Пятар Магіла|Пятра Магілы]] і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 убогіх халуп па 12 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив Юго-Западной России. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў япіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя Вяпры, але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 40{{заўвага|Нават, калі б вялося пра колькасьць падданых, а не двароў, для таго часу ўсяроўна зашмат.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 2 дымоў у Вяпрах Пячэрскага манастыра выплачваўся 1 злоты<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 495</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|130пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]][[Файл:Беласарока на мапе Ф. Шубэрта 1824-1840 гг.png|значак|150пкс|Беласарока на мапе Ф. Шубэрта 1832 г.]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Вяпры – у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 годзе ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Беласарока, вёскі Даўляды, Вяпры на той час былі ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы [[Тэадосі Растоцкі|Тэадосія Растоцкага]]<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. На 1909 год у Вяпрах было 70 двары, а ў іх — 592 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 25</ref>. === Найноўшы час === За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Вяпры занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. 9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] і 25 сакавіка [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] на ўсіх тэрыторыях расьсяленьня беларусаў была абвешчаная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. Рэгіён Палесься ад [[Берасьце|Берасьця]] да [[Гомель|Гомля]] стаў прадметам перамоваў БНР і УНР<ref>Лебедзева В. [https://web.archive.org/web/20081119070727/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.)] // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne. Nr. 15.</ref>. Тым часам Вяпры ў складзе Дзёрнавіцкай воласьці Рэчыцкага павету былі ўлучаныя ў часова створаную 15 чэрвеня Палескую губэрню з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзеяла «варта [[Украінская дзяржава|Ўкраінскай Дзяржавы]]» гетмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою: український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Вербавіцкі сельсавет}} {{Нараўлянскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Нараўлянскага раёну]] ezvq9y9e13s75ma92w7gni1oer1ofju 0 16688 2688016 2346885 2026-09-01T20:01:35Z SergeiSEE 38150 выпраўленьне спасылкі 2688016 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Анатоль Мяльгуй |арыгінал імя = Анатоль Мітрафанавіч Мяльгуй |партрэт = |памер = |апісаньне = |імя пры нараджэньні = |род дзейнасьці = [[журналіст]] |дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|14|12|1957|0}} |месца нараджэньня = [[Менск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] |грамадзянства = [[Беларусь]] |дата сьмерці = |месца сьмерці = |бацька = Мітрафан Мяльгуй |маці = |жонка = |дзеці = |узнагароды = [[Мэдаль імя Яна Масарыка]] |сайт = [http://mialguj.ucoz.org mialguj.ucoz.org] |дадаткова = |commons = }} '''Анатоль Мяльгуй''' ({{Н}} 14 сьнежня 1957, [[Менск]] — {{†}} 22 красавіка 2017, [[Менск]]<ref>{{Спасылка | аўтар =[[Эла Дзьвінская]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =29 красавіка 2017 | url =https://baj.by/be/analytics/uspamin-pra-syabra-anatol-myalguy-ramantyk-apantany-muzykay-i-belarushchynay | копія = | дата копіі = | загаловак =Успамін пра сябра. Анатоль Мяльгуй — рамантык, апантаны музыкай і беларушчынай | фармат = | назва праекту =[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] | выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>) — журналіст, публіцыст, музычны крытык і аналітык. Сябра [[Беларускі саюз журналістаў|Саюзу журналістаў Беларусі]]. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] (1989). З 1982 году пазаштатны карэспандэнт газэты «[[Чырвоная змена (газэта)|Чырвоная змена]]», адзін зь вядучых музычнай старонкі «Нотны аркуш» (разам зь [[Вітаўт Мартыненка|Вітаўтам Мартыненкам]]). У 1985 годзе стаў пераможцам І Усесаюзнага конкурсу знаўцаў рок-музыкі, што наладзіў часопіс «Студенческий меридиан» (Масква). У 1986 годзе быў абраны старшынём першага беларускага рок-клюбу «Няміга» (Менск). Удзельнічаў у арганізацыі першых беларускамоўных рок-фэстаў «Тры колеры-І» (упершыню на вялікую сцэну выйшлі гурты «[[Бонда]]», «[[Магістрат]]», «Мінск», 1986) і «Тры колеры-ІІ» (упершыню на вялікай сцэне — гурты «[[Мроя]]», «{{артыкул у іншым разьдзеле|Зарціпо|Зарціпо|be| Zartipo}}», 1987). Аўтар шматлікіх публікацыяў і крытычных матэрыялаў, прысьвечаных праблемам нацыянальнай культуры, стану беларускай мовы ў краіне, сучасных музычных кірункаў у Беларусі. Сумесна з журналістам Вітаўтам Мартыненкам у 1989 годзе ў выдавецтве БІНіМ ([[Нью-Ёрк]]) выдалі першую беларускую рок-энцыкляпэдыю «Праз рок-прызму». У 2006 годзе пабачыла іх новая сумесная кніга, прысьвечаная сучаснай беларускай музычнай культуры «222 альбомы беларускага року і ня толькі…»<ref>{{Cite web|url=http://livesound.by:80/news/525|title=СТАТЬИ: Презентация третьего тома книги «222 альбомы беларускага року і ня толькі»|last=misty|first=|last=Ареша|суаўтары=misty.|date=2008-02-07|аўтар=Ареша|publisher=[[LiveSound.by]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213213008/http://livesound.by:80/news/525|archivedate=2008-02-13|dead-url=yes|accessdate=2020-07-15}}</ref>. Выданьне адзначана спэцыяльным прызам арганізатараў «[[Рок-каранацыя|Рок-каранацыі]] — 2006». Сябра культурна-асьветнага клюбу «Спадчына». Узнагароджаны мэдалём Камітэту ўшанаваньня клюбу «Спадчына» з выявай «Пагоні» за «''…актыўную і плённую працу на ніве беларускай нацыянальнай журналістыкі, за сьмелае адстойваньне права беларускага народу на дзяржаўны сувэрэнітэт''» (1998), а таксама срэбраным пярсьцёнкам з выявай «Пагоні» і дэвізам «Жыве Беларусь» за «''…дабрачынны і самаахвярны ўклад у падрыхтоўку і выданьне альманаха „Скрыжалі «Спадчыны-4»“''» (2005). Узнагароджаны Міністэрствам замежных справаў [[Чэская Рэспубліка|Чэскай Рэспублікі]] мэдалём імя [[Ян Масарык|Яна Масарыка]], «''…у падзяку за карыснае супрацоўніцтва ў паглыбленьні беларуска-чэскіх стасункаў''» (2007). == Бібліяграфія == * {{Кніга|аўтар=[[Вітаўт Мартыненка]], Анатоль Мяльгуй.|частка=|загаловак=Праз рок-прызму|арыгінал=|спасылка = https://kamunikat.org/praz-rok-pryzmu-martynenka-vitawt-myalguy-anatol |адказны=[[Ян Запруднік]]|выданьне=|месца=[[Нью-Ёрк]]|выдавецтва=[[Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва (выдавецтва)|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|год=1989|том=|старонкі=|старонак=217|сэрыя=|isbn=|наклад=}} * {{Кніга|аўтар=Вітаўт Мартыненка, Анатоль Мяльгуй.|частка=|загаловак=222 альбомы беларускага року і ня толькі|арыгінал=|спасылка = https://kamunikat.org/222-albomy-belaruskaga-roku-i-nya-tolki-martynenka-vitawt-myalguy-anatol |адказны=[[Віталь Супрановіч]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская музычная альтэрнатыва]]|год=2006|том=|старонкі=|старонак=440|сэрыя=|isbn=000-5673-16-4|наклад=2000}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = [[Зьміцер Падбярэскі|Д.П.]] |імя = |прозьвішча = |частка = МЯЛЬГУЙ АНАТОЛЬ (Мельгуй Анатолий, Mjalgouj Anatol) |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зьміцер Падбярэскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Зьміцер Колас|Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 193–194 |старонак = 368 |сэрыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |наклад = 2000 |мова=be }} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140501215838/http://kamunikat.org/Mialhuj_Anatol.html Старонка] на [[Kamunikat.org]] * [http://novychas.info/naviny/?author=Анатоль%20Мяльгуй Артыкулы] ў газэце «[[Новы час (газэта)|Новы час]]» {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мяльгуй, Анатоль Мітрафанавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія журналісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] gzfygglb981xedvh5l7dz8fsj734vgg 0 18232 2688057 2685961 2026-09-02T07:33:46Z ~2026-47637-96 99864 /* Паходжаньне */ 2688057 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Альґін |лацінка = Algin / Alhin |арыгінал = Heligin |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Алег|Helgi]] + [[суфікс]] з {{nowrap|элемэнтам -н- (-n-)}} |варыянт = Алгін, Элькін, Аўгін, Яўгін |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Альгі́н''' (''Алгін'', ''Элькін'', ''Аўгін'', ''Яўгін'', ''Вольгін'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. Жаночае імя — '''Альгіньня'''. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Гэлігін, Алькін, Алькен або Элкін (Heligin, Alkin<ref name="Morlet-1985-220">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 220.</ref>, Alken<ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 132.</ref>, Elkin<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Elkin#v=snippet&q=Elkin&f=false P. 299].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Heligin%2C+Helechin#v=snippet&q=Heligin%2C%20Helechin&f=false S. 730].</ref><ref name="Morlet-1985-220"/>. Іменная аснова [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Альгімонт]]; германскія імёны Algardus, Alcmunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16.</ref>. Апроч таго, адзначалася германскае імя Augino<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Augino#v=snippet&q=Augino&f=false S. 206].</ref> (Auginus, Augenus<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 548.</ref>). У запісах мэтрыкі папскай сэмінарыі ў Браўнсбэргу адзначаецца ў 1584 годзе [[Швэдзкая мова|швэд]] ''Olaus Alginus''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 37.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''in Olghenany'' (24 чэрвеня 1468 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 294.</ref>; ''у [[Браслаў|Бряславли]]… земли пустовские… а Алгиновщину'' (26 кастрычніка 1514 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 257.</ref>; ''на бояриню господарскую повету Витебъского, невестъку свою, Тишковую Богдановичъ [[Войша|Воишковича]] Олгинью… тая Ольгинья… тую Ольгинью'' (5 лютага 1539 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|228к}} С. 178.</ref>; ''челядь… Дорота, Олгинина дочка'' (28 ліпеня 1542 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|230к}} P. 20.</ref>; ''Алкгинишки сеножати'' (7 верасьня 1552 году)<ref>Акты, издаваемые Виленской Комиссией для разбора древних актов. Т. 24. — Вильна, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=--UDAAAAYAAJ&q=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B8#v=snippet&q=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B8&f=false С. 132].</ref>; ''шляхтичовъ — панъ Станиславъ Волгиновичъ'' (1601 год)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 8. — Вильна, 1875. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Y8xhAAAAcAAJ&q=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%BE#v=snippet&q=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%BE&f=false С. 41].</ref>; ''ab Olao Algini… fundacja X. Olawa Algina'' (1676 год — XIX ст.)<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. S. 277, 282.</ref>; ''Olginiany'' (1744 год)<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>. == Носьбіты == * Яўгін — шляхціч [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] на 1765 год<ref>Анищенко Е. К. Шляхта Гродненского повета: Список XVIII ст. — Минск, 2018.</ref> * Аляксандар Альгін (Ольгін; 1918—?) — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Стоўпцы|Стоўпцаў]]<ref>[https://partizany.by/partisans/246884/ Ольгин Александр Иванович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> Элькіны (Elkin) — літоўскі шляхецкі род<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 6. — Rzeszów, 2006. S. 118.</ref>. У 1600 годзе ўпамінаўся маёнтак Яўгіны каля [[Вялёна|Вялёны]]<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 5. ― Вильна, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FshZAAAAcAAJ&q=%D0%AF%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%8B#v=snippet&q=%D0%AF%D0%B2%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 263].</ref>. У акце Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася сяло Аўгінскае (Овкгинское) каля [[Пінск]]у<ref>Каталог древним актовым книгам губерний: Виленской, Гродненской, Минской и Ковенской, а также книгам некоторых судов губерний Могилевской и Смоленской, хранящимся ныне в Центральном архиве в Вильне. — Вильна, 1872. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=wMuFmMGU70sC&q=%40%D0%9E%D0%B2%D0%BA%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%40%D0%9E%D0%B2%D0%BA%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 790].</ref>. На 1904 год існавала вёска Алгінкі Карабанава Займішча ў Парэцкім павеце Смаленскай губэрні<ref>Список населенных мест Смоленской губернии. — Смоленск, 1904. С. 291.</ref>. У [[Прусія|гістарычнай Прусіі]] існуе вёска [[Эльгнова]], на [[Віленскі павет (ВКЛ)|гістарычнай Віленшчыне]] — [[Альгіняны]], на [[Берасьцейскі павет|гістарычнай Берасьцейшчыне]] — [[Пруска Валгінова]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны на -ін}} {{Імёны з асновай алг}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] ng8gzz0vby3lhk2n5v9xppj3tf4il37 0 22342 2687893 2684972 2026-09-01T12:16:15Z Summershell67 98737 /* */ 2687893 wikitext text/x-wiki '''Ку-клукс-клан''', ККК ({{Мова-en|Ku Klux Klan, KKK}}) — назва некалькіх былых й існых [[расіст|расісцкіх]] і [[Тэрарызм|тэрарыст]]ычных арґанізацыяў у [[ЗША]], пераважна ў паўднёвых штатах. {{Партыя | назва = Ку-Клукс-Клан | арыґінальная назва = Ku Klux Klan | ляґатып = [[Файл:Ku Klux Klan logo.svg|150px]] | тып = белыя супрэматыстычныя тэрарыстычныя ґрупы | лідэр = Вялікі Маґістар (тытул мяняўся) | дата заснаваньня = 24 сьнежня 1865 | месца заснаваньня = Пуласкі, Тэнэсі, ЗША | спыненьне існаваньня = (Арганізацыя існавала ў тры асноўныя пэрыяды) | тэрыторыя = Злучаныя Штаты Амэрыкі | афіцыйны мова = Анґельская | афіцыйны слоґан = Ку-Клюкс-Клан | колькасьць удзельнікаў = 4–5 мільёнаў (у пік Другога Клана) | палітычная ідэалёґія = Белы супрэматызм, анты-іміґрацыянізм, антыкаталіцызм, антысэмітызм, расізм, натывізм | сымбалі = Крыж, асьветлены агнём (Burning Cross), белыя каптуры й робы, драконы і маґістры (тытулы лідэраў) | пэрыяды дзейнасьці = ; Першы Клан : * '''Існаваньне:''' 1865–1871/1872 : * '''Прычына ліквідацыі:''' Дзейнасьць фэдэральнага ўраду (Закон аб Ку-Клукс-Клане 1871 г.) ; Другі Клан : * '''Існаваньне:''' 1915–1944 : * '''Прычына ліквідацыі:''' Падатковыя патрабаваньні і ўнутраныя скандалы ; Трэці Клан : * '''Існаваньне:''' З 1946 па сёньня : * '''Характарыстыка:''' Фраґмэнтаваныя, незалежныя ґрупы | статус = Тэрарыстычная ґрупоўка (паводле сучаснай амэрыканскай клясыфікацыі) |арыгінальная назва={{Lang-en|Ku Klux Klan}}}} == Гісторыя == ===Заснаваньне=== 24 сьнежня 1865 года, праз паўгады пасьля спыненьня супраціву Поўдня, у горадзе П'юласкі штата Тэнэсі ў кабінеце суддзі Томаса М. Джонса шэсьць вэтэранаў арміі Поўдня стварылі таемную арґанізацыю, што вядома дзякуючы мэмарыяльнай дошцы на сьцяне будынка мясцовага суда. Адзін з заснавальнікаў ККК, прапанаваў Назву «Рыцары Кіклос» («кюклос, або кіклос (κύκλος)» з грэч. — кола, акружнасьць), але да гэтага йснавала таварыства «Рыцары залатога кальца» (англ.: Knights of the Golden Circle), тады [[шатляндэц]] Кэнэдзі прапанаваў слова «клан». ===Першы клан=== Спачатку яны толькі палохалі людзей, забойствы пачаліся не адразу. Напрыклад, удзельнікі скакалі па вуліцах горада, захутаўшыся ў белыя прасьціны, што прыводзіла ў зьдзіўленьне й жах жыхароў горада, а іх — забаўляла. З-за сваіх забабонаў першы час чарнаскурае насельніцтва прымала кланаўцаў за душы загінуўшых канфэдэратаў (гэта значыць паўднёўцаў). Страх прайшоў толькі ў 1866 годзе, калі зьявіліся параненыя й забітыя сярод чальцоў ККК. 1867 знамянальны тым, што ў красавіку прадстаўнікі некалькіх штатаў сабраліся на своеасаблівы нелегальны кангрэс, дзе ККК быў рэарґанізаваны. Па-першае, назву памянялі: Ku Klux Klan замест Kuklux Klan, па-другое, лідэрам руху стаў Натаніэль Бэдфард Форэст, былы генерал арміі Поўдня. Яму далі тытул "Вялікага магістра". Тады ж распрацавалі канстытуцыю, названую "Прадпісаньнем", дзе гаварылася аб мэтах арґанізацыі: выратаваць краіну ад нашэсьця цёмнаскурых, белую расу ад зьневажаньняў і даць цёмнаскурым правы, зручныя толькі белым. [[Файл:NathanBedfordForrest.jpg|значак|Натаніэль Бэдфард Форэст]] У 1868 годзе статут быў перагледжаны, зараз дзейнасьць арґанізацыі разгортвалася на тэрыторыі адзінаццаці штатаў. Больш за ўсё падтрымлівалі грамадства ў Тэнэсі, Алабаме, Паўночнай Караліне і Луізіяне. Па дадзеных «Вялікага магістра» Форэста (1868), у Клане складалася звыш 550 тыс. чал, па-іншых дадзеных — 2 млн. Да канца 1868 колькасьць ягоных чальцоў дасягнула 600 тыс. чалавек. У большасьці сваёй гэта былі салдаты й афіцэры арміі паўднёўцаў. Арґанізацыя мела складаную сыстэму канспырацыі. Сябры ніколі адкрыта не зьбіраліся ў адным месцы. За агалоску сакрэтаў належыла сьмерць. Існавала найскладаная сыстэма явак і пароляў. Кожны сябра арґанізацыі абавязкова меў сьвісток і ведаў пэўныя сыгналы. Ніводны з членаў ніколі ня ведаў загадзя ні месца наступнай сустрэчы, ні сапраўдных імёнаў іншых сяброў арґанізацыі. [[Файл:Flag_of_the_Ku_Klux_Klan.svg|значак|Сьцяг ККК]] 20 красавіка 1871 года [[Кангрэс ЗША]] выдаў закон, накіраваны на спыненне дзейнасьці Ку-Клукс-Клана (Ku Klux Klan Act of 1871). Ён даваў прэзыдэнту паўнамоцтвы адмяняць права асабістай недатыкальнасьці й зьвяртацца да зброі для падтрыманьня законаў. Калі ККК у чарговы раз стаў чыніць бясчынствы й ґвалты ў кастрычніку 1871 гады, прэзыдэнт абвясьціў аб аблогавым становішчы ў дзевяці акругах Караліны і распачаў шматлікія арышты. Сотні актывістаў былі арыштаваныя й зьняволеныя ў турмы рашэньнямі ваеннага трыбунала, што было адной з важных прычын спыненьня дзейнасьці арґанізацыі, але з кіраўнікоў амаль ніхто не панёс крымінальнай адказнасьці. === Другі клан === ​Другі Клан быў заснаваны ў 1915 годзе Ўільямам Дж. Сымансам на Вуглянай Гары (Stone Mountain) у Джорджыі, ЗША. Яго ўзьнікненьне было натхнёнае папулярызацыяй расісцкіх ідэяў у амэрыканскай культуры таго часу, у тым ліку выхадам фільму «Нараджэньне нацыі» (The Birth of a Nation). ​У адрозьненьне ад першага Клану (эпохі Рэканструкцыі), які быў пераважна паўднёвай тэрарыстычнай ґрупоўкай, другі Клан стаў масавым рухам з нацыянальным ахопам, які меў значны ўплыў ня толькі на поўдні, але й на Сярэднім Захадзе ды ў Заходніх штатах.​[[Файл:Birth_of_a_Nation_theatrical_poster.jpg|значак|Плякат з надпісам "The Birth of a Nation"]] ​Ідэалягічная плятформа Другога Клану была значна шырэйшай і ахоплівала больш шырокае кола варожасьці, чым у яго папярэдніка: -​Расізм і Супрэматызм: Захаваньне вяршэнства белай расы, строгая сэґрэґацыя й апазыцыя да грамадзянскіх правоў для афраамэрыканцаў. -​Антыкаталіцызм: Варожасьць да каталікоў, якія ўспрымаліся як агенты Папы, патэнцыйна неляяльныя ЗША. -​Антыіміґрацыянізм (Натывізм): Апазыцыя да іміґрацыі, асабліва з Паўднёвай і Ўсходняй Эўропы. -​Антысэмітызм: Распаўсюджваньне варожасьці да жыдоўскага насельніцтва. ​«Абарона маральнасьці»: Выступленьне супраць алькагалізму, разводаў і пазашлюбных адносін, што дазваляла прыцягваць пратэстанцкае сельскае насельніцтва. ​Другі Клан быў пабудаваны паводле прынцыпу маркетынґу і франчайзінґу з выкарыстаньнем прафэсійных прапаґандыстаў (так званых Клавернаў). ​На піку сваёй папулярнасьці ў сярэдзіне 1920-х гадоў колькасьць сябраў ККК дасягала каля 4—5 мільёнаў чалавек. ​Клан стаў магутнай палітычнай сілай, кантралюючы заканадаўчыя і выканаўчыя орґаны ў такіх штатах, як Індыяна і Арэгон, а таксама моцна ўплываў на дэмакратычную партыю ў асобных рэґіёнах. [[Файл:Ku_Klux_Klan_parade11.jpg|значак|Мітынґ прыхільнікаў ККК у Вашынґтоне, ЗША]] У гэты пэрыяд былі стандартызаваныя белыя робы й каптуры, і ўведзены новы асноўны сымбаль — Крыж, асьветлены агнём (Burning Cross), які выкарыстоўваўся для рытуалаў і запалохваньня. ​[[Файл:Klan-in-gainesville.jpg|значак|Спальваньне крыжа]] ​Да канца 1920-х гадоў уплыў Кляну пачаў хутка зьніжацца з-за: -​Унутраных скандалаў: Публічнае выкрыцьцё сэксуальных злачынстваў, карупцыі й фінансавых махінацыяў высокапастаўленых лідэраў (напрыклад, Дэйвіда Стывэнсана, Вялікага Дракона Індыяны). -​Эканамічны крызіс: [[Вялікая дэпрэсія]] значна паменшыла грашовыя паступленьні ад удзельнікаў. -​Зьмена грамадзкай думкі: Грамадзкасьць паступова адварочвалася ад экстрэмізму. ​У 1944 годзе, пасьля сканчэньня [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], Клан канчаткова быў ліквідаваны фэдэральным урадам ЗША, калі Падатковая служба выставіла арґанізацыі патрабаваньні па выплаце падаткаў на суму 685 000 даляраў. Ня здолеўшы аплаціць гэты доўг, Другі Ку-Клукс-Клан спыніў сваё існаваньне. ===Трэці Клан=== ​Трэці Ку-Клюкс-Клан — агульная назва для шматлікіх, незалежных адна ад адной, расавых тэрарыстычных і праварадыкальных арґанізацыяў у Злучаных Штатах Амэрыкі, якія ўзьніклі пасьля Другой сусьветнай вайны. Гэтая хваля актыўнасьці Клану стала непасрэднай рэакцыяй на Рух за грамадзянскія правы (Civil Rights Movement). ​ ​Фармальна Другі Клан (1920-я гг.) самараспусьціўся ў 1944 годзе з-за фінансавых і судовых праблемаў. Аднак мясцовыя групы хутка пачалі аднаўляцца. У 1946 годзе Сэм’юэл Грын у Джорджыі стварыў адну зь першых арґанізацыяў, якая дала пачатак Трэцяму Клану. У адрозьненьні ад папярэднікаў, Трэці Клан ніколі ня быў адзінай цэнтралізаванай арґанізацыяй, а ўяўляў сабой фэдэрацыю канкуруючых сэктаў. ​Пік актыўнасьці й тэрор (1950-я – 1960-я). ​Асноўнай мэтай стала супрацьдзеяньне дэсэгрэгацыі й пашырэньню правоў чарнаскурых грамадзянаў, асабліва пасьля рашэньня Вярхоўнага Суду «Браўн супраць Рады адукацыі» (1954). ​Найбольш вядомыя фракцыі гэтага пэрыяду: -​«Аб’яднаныя Кланы Амэрыкі» (United Klans of America, UKA), лічыліся найбуйнейшай і найбольш ґвалтоўнай. -​«Нябачная Імпэрыя, Рыцары Ку-Клукс-Клана» (Invisible Empire, Knights of the Ku Klux Klan). ​Метады дзейнасьці ўключалі запальваньне крыжоў (як галоўны сродак запалохваньня), выбухі, падпалы цэркваў і дамоў актывістаў, зьбіваньні й забойствы. ​Найбольш значныя злачынствы, зьвязаныя з Трэцім Кланам: -​Выбух у баптысцкай царкве на 16-й вуліцы ў Бірмінгэме, Алабама (1963), дзе загінулі чатыры дзяўчынкі. -​Забойства трох працаўнікоў руху за грамадзянскія правы ў Місысыпі (1964). ​ ​Рэакцыя фэдэральнага ўраду й грамадзтва прывяла да паступовага разбурэньня арґанізацыі. ​Шматлікія чальцы былі асуджаныя па крымінальных справах, а грамадзянскія пазовы ад сем’яў ахвяраў прыводзілі да фінансавага банкруцтва клянавых арґанізацыяў (напрыклад, пазоў супраць UKA ў 1987 годзе). ​Спробы лідэраў, як Дэйвід Дзюк, зрабіць Клан больш легальнай «праварадыкальнай» групай прыводзілі да ўнутраных канфліктаў. ​Сёньня Ку-Клукс-Клан існуе ў выглядзе невялікіх, разрозненых і слабых сэктаў, колькасьць якіх складае некалькі тысячаў чалавек па ўсёй краіне. Большасьць белых супрэматыстаў у ЗША цяпер належаць да йншых, менш фармальных, нэанацысцкіх або «белых нацыяналістычных» рухаў. == Дзейнасьць Клану за межамі ЗША == Дзейнасьць ККК за межамі ЗША звычайна мела выгляд лякальных, малалікіх і кароткачасовых сэктаў, якія капіявалі амэрыканскую сымболіку (робы, каптуры, палаючы крыж) і йдэалёґію белага супрэматызму. Яны ніколі не дасягалі таго ўплыву, маштабу ці арґанізацыйнай моцы, як у ЗША. Краіны дзе дзейнічае Ку-Клюкс-Клан, акрамя ЗША: -[[Канада]] -[[Ангельшчына|Анґельшчына]] -[[Нямеччына]] -[[Аўстралія]] -[[Новая Зэляндыя]] == Апісаньне сымбаляў ККК== На пряцягу ўсёй сваёй дужае гісторыі Ку-Клукс-Клан выкарыстоўвае разнастайныя сымбалі, галоўныя зь іх: -Палаючы крыж -Дзяржаўны сьцяг ЗША -Белая роба, каптур і маска [[Файл:Gathering_Muncie_Klan_No_4_(cropped).jpg|значак|Чальцы ККК трымаюць у руках сьцяг ЗША]] == Асновы ідэалёґіі Клану == Ідэалёгія Ку-Клукс-Клана (ККК), хоць і эвалюцыянавала паміж рознымі хвалямі (Першы, Другі і Трэці Клан), грунтавалася на радыкальным белым супрэматызьме (перавазе белай расы) і ультраправым амэрыканскім хрысьціянскім фундамэнталізьме. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201116230538/https://kkk.com/ Афіцыйная старонка] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080225181126/http://www.neokkk.org/ Ку-Клюкс-Клан ў Расеі] {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Грамадзкія арганізацыі ЗША]] js0ua2jwlb8vxlba0kqh754cdcrqtfa 0 26200 2688004 2687739 2026-09-01T19:40:53Z ~2026-47620-99 99855 /* У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Прусіі */ 2688004 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Лацінка = Žamojć |Краіна = [[Летува]] |Статус = Афіцыйны этнаграфічны рэгіён |Цэнтар = [[Цельшы]] }} '''Жамо́йць'''<ref name="BE">{{Літаратура/БЭ|6к}} С. 421.</ref>, '''Жамойдзь''', пазьней '''Жмудзь''' (''Самагі́тыя'', ''Жэмайція''<ref name="BE"/>, [[Старабеларуская мова|старабел]].: ''Жомойть'', ''Жмойдзь'', ''Жмуйдзь'', [[Жамойцкая мова|жам.]]: ''Žemaitėjė'', {{мова-lt|Žemaitija|скарочана}}) — сучасны [[Этнаграфія|этнаграфічны]] рэгіён на паўночным захадзе [[Летува|Летувы]] і гістарычная назва краіны паміж нізоўямі [[Нёман]]у і [[Вэнта (рака)|Вэнты (Віндавы)]]. Назву [[жамойты|жамойць (жамойты, жмудзіны)]], таксама атрымала племя, якое насяляла гэтыя землі. Летувіскі этнаграфічны рэгіён «Жэмайція» ня мае статусу палітычнай або адміністрацыйнай адзінкі, аднак улады Летувы зацьвердзілі яго межы на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым афіцыйны этнаграфічны рэгіён «Жэмайція» займае нашмат меншую тэрыторыю за гістарычную Жамойць<ref name="Kascian-2009">[[Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>{{Заўвага|Падобныя спробы з боку летувісаў максымальна зьменшыць памеры Жамойці маюць даўнюю гісторыю: напрыклад, у сваёй публікацыі «Заметки о литовском языке» (1898 год) дапаможны [[Жамойцкія біскупы|жамойцкі біскуп]] і летувіскі дзяяч [[Антанас Баранаўскас]] сьцьвярджаў, што ў [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] налічваецца 11 летувіскіх гаворак, зь якіх толькі дзьве — жамойцкія<ref name="Volter-1900">{{Літаратура/ЭСБЭ|Самогиты|аўтар = Вольтер Э. |том = XXVIIIa|старонкі = 205—206}}</ref>}}. == Назва == {{Асноўны артыкул|Жамойты|Жмогусы}} Паводле традыцыйнай вэрсіі (агучанай у палітычных мэтах яшчэ ў 1420 годзе [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікім князем]] [[Вітаўт]]ам<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22—27.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што мэтай адпаведнага пасланьня Вітаўта было пераканаць іншаземнага арбітра — імпэратара [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]] [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] — у бясспрэчных правох Вялікага Княства Літоўскага на Жамойць. Раней польскія дыпляматы такім жа спосабам здолелі вярнуць ад [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] да Польшчы землі Памор'я, дзеля чаго выкарысталі як раз этнічна-моўны фактар. Штучнае прыцягненьня гэтага фактару з боку Вітаўта выявілася пэўнымі супярэчнасьцямі разам зь відавочна непраўдзівымі сьцьверджаньнямі ў адпаведным афіцыйным дакумэнце: * Раней, у студзені 1420 году пасланцы Вітаўта, якія былі на арбітражным працэсе ва [[Уроцлаў|Ўроцлаве]], дзе Жыгімонт Люксэмбурскі прыняў бок Тэўтонскага ордэну, не змаглі растлумачыць, што такое Жамойць, гаворачы перад судом, што існавала ажно «''тры зямлі Жамойтаў''», тым часам польскія пасланцы тлумачылі, што «''Жамойць… гучыць у літоўскай мове ніжэйшая Літва''» ({{мова-la|«Samagita… quod sonat in idiomate Lithuanico inferior Lituania»|скарочана}}<ref>Zajączkowski S. Studya nad dziejami Żmudzi wieku XIII. — Lwów, 1925. [https://books.google.by/books?id=CDUaAAAAIAAJ&q=lithuanico+idiomate+samagita&dq=lithuanico+idiomate+samagita&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqzebfr4T2AhW3_rsIHfGFD_oQ6AF6BAgCEAI S. 9].</ref>) * У ліставаньні з Жыгімонтам Люксэмбурскім Вітаўт ніколі не азначаў як «''роднасных''» да ліцьвінаў [[Яцьвягі|судаваў-яцьвягаў]], землі якіх — як і Жамойць — таксама мусіў раней перадаць Тэўтонскаму ордэну, хоць крыжакі прапаноўвалі вярнуць гэтыя землі ўзамен Жамойці. * Сьцьверджаньне, што «''Жамойты з даўнейшых часоў называлі сябе Ліцьвінамі і ніколі Жамойтамі''» супярэчыла ў тым ліку ранейшым пасланьням, датаваным 9 верасьня 1409 году, ад самога Вітаўта і [[Ягайла|Ўладзіслава Ягайлы]] да каралёў і князёў краінаў Заходняй Эўропы, дзе ўжываліся такія азначэньні як «''народ Жамойтаў''» — {{мова-la|«gens Samagitarum»|скарочана}}. Такое ж азначэньне «''народ Жамойтаў''» паўтаралася ў фундацыйных актах пры заснаваньні Медніцкага каталіцкага біскупства для Жамойці, а таксама ў дакумэнтах наконт гэтай справы, якія ў 1417 годзе высылаліся на Канстанцкі сабор. Апроч таго, дэлегацыя жамойтаў, якая завітала на гэты сабор у канцы 1415 году, трымалася там менавіта як асобны народ. * Сьцьверджаньню, нібы ліцьвіны і жамойты былі народам «''адной мовы''», супярэчылі паведамленьні, складзеныя ў тым ліку львоўскім арцыбіскупам Янам, віленскім біскупам Пятром і самім Вітаўтам, да кардыналаў Рымскай курыі ў [[Канстанца|Канстанцу]] і да папы рымскага ў [[Ватыкан]], што біскупы-ліцьвіны, якія атрымлівалі катэдру Медніцкага каталіцкага біскупства ў Жамойці, мусілі ведаць «''гаворку народа жамойцкага''» — жамойцкую мову<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22—27, 59, 103—106.</ref>}}), назва Жамойць ({{мова-lt|Žemaitija|скарочана}}) утварылася ад [[Летувіская мова|летувіскага]] слова ''žema'', якое азначае 'нізкая, ніжняя'<ref name="Dziarnovic-2013">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://nn.by/?c=ar&i=111541 Літва і Жамойць] // [[Наша Ніва]]. 22 чэрвеня 2013 г.</ref>{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне, што да публікацыі ў 1830 годзе ліста Вітаўта такая этымалёгія Жамойці не была відавочнай самім летувісам: у 1820 годзе [[Прускія летувісы|пруска-летувіскі]] пастар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Рэза||ru|Реза, Людвикас}}, камэнтуючы ўжытую [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацеем Стрыйкоўскім]] назву ''[[Аўкштота|Austechiam]]'' (пры цытаваньні вытрымкі з [[Хроніка Прускай зямлі|Хронікі Прускай зямлі]] пра падзеі 1294—1300 гадоў), сьцьвярджаў, што прылеглая да Балтыйскага мора Жамойць утварала разам з [[Курляндыя|Куроніяй]] «''морскую правінцыю''», «''якая цяпер завецца Angsztyta ('высокае месца')''» ({{мова-la|«Strykouius rectius regionem illam scripsit Austechiam quae hodiernis diebus Angsztyta (locus altus) vocatur. <…> Austechiam prouinciam fuisse dicit maritimam. Totam nimirum Samogitiae et Curoniae terram, quae mare Balticum adjacet, sub hoc nomine complectitur»|скарочана}}<ref>De religionis Christianae in Lithuanorum gente primordiis. — Regiomonti, 1820. [https://books.google.by/books?id=r4DMY84dlfwC&pg=PA4&dq=Austechiam&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiE-uGf98z1AhXEh_0HHVfgCLQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Austechiam&f=false P. 4].</ref>)}}. Падобнае тлумачэньне ў XVIII ст. замацавалася ў нямецкіх выданьнях, якія выводзілі назву Жамойці ад таго, што яна «''на жамойцкай мове значыць штосьці нізкае і багністае''»{{Заўвага|Паводле выданьняў 1710 і 1738 гадоў, {{мова-de|«Den Namen hat sie von ihrer Gelegenheit bekommen, als welche niedrig und morastig ist; denn Samogit heist in der Samogitischen Sprache so viel, als niedrig und morastig»|скарочана}}<ref>Uhse E. Universal-geographisch-historisches Lexicon. — Leipzig, 1710. [https://books.google.by/books?id=L5dEAAAAcAAJ&pg=RA2-PP8&dq=in+samogitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHytP5sOb1AhUoQvEDHeFtCTw4HhDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=in%20samogitischen&f=false S. 348].</ref><ref>Allgemeines Geographisch-Historisches Zeitungs-LEXICON. — Frankfurt, 1738. [https://books.google.by/books?id=l2aEoaAeO80C&pg=RA2-PP14&dq=Samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPruXugOf1AhUYG-wKHdfrC-M4FBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Samogitischen%20sprache&f=false S. 348].</ref>; паводле выданьняў 1711 і 1742 гадоў, {{мова-de|«Den Namen Samogitia hat diese Landschafft von ihrer Gelegenheit bekommen, als welche niedrig und morastig ist. Denn Samogiz heißt in der Samogitischen Sprache so viel, als niedrig und morastig»|скарочана}}<ref>Rink E. G. Das verwirrte Pohlen, in einer genauen Gegeneinanderhaltung der Geschichte. — Leipzig, 1711. [https://books.google.by/books?id=VEpKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA87&dq=in+samogitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjaxuPjr-b1AhXrRPEDHVWwDCE4FBDoAXoECAkQAQ#v=onepage&q=in%20samogitischen&f=false S. 87].</ref><ref>Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste. — Leipzeig — Halle, 1742. [https://books.google.by/books?id=AxMoFrisRfUC&pg=PA1705&dq=Samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFl--Og-f1AhXJ16QKHX5wAtI4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=Samogitischen%20sprache&f=false S. 1705].</ref>}}. Тым часам у створанай Філялягічным факультэтам [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] «Базе зьвестак для этымалягічнага слоўніку летувіскай мовы» адзначаецца, што апошнім часам лінгвісты схіляюцца да іншай вэрсіі, якая зьвязвае назву Жамойць з словам ''žemė''<ref>[https://etimologija.baltnexus.lt/?w=%C5%BDemaitija&fbclid=IwAR3doJ1W4UBi_UlgPtg5vGjTDmOPvdkXPwaDSXowytV9zkMHXxDKeRYojH0 Žemaitijà], Lietuvių kalbos etimologinio žodyno duomenų bazė, Vilniaus universiteto Filologijos fakultetas, 2007—2012</ref><ref>Dini P. U. Illuc erant leones: paleokomparatyvistinės idėjos apie Žemaitijos bei žemaičių vardą Vakarų Europoje // Baltistica. T. XXXVII (2). P. 307—315.</ref>. Яшчэ [[Вацлаў Пануцэвіч]] зьвяртаў увагу на тое, што ў аснове назвы Жамойць напраўду ляжыць летувіскае слова ''žemė'', якое значыць 'краіна, зямля, заселеная адным племем'{{Заўвага|Яшчэ ў 1827 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}}, адзначаючы папулярную этымалёгію ад летувіскай назвы нізіны (а таксама спробу патлумачыць назву Літвы ад {{мова-lv|leijsch, leija|скарочана}} 'нізкі'), зьвяртае ўвагу на магчымую повязь назвы Жамойці зь {{мова-lt|žmogus|скарочана}} 'чалавек' ({{мова-ru|«Но не должно ли обратить в сем случае внимание и на то, что по-литовски Žmogus значит человека?»|скарочана}})<ref>Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. [https://books.google.by/books?id=6FdcAAAAcAAJ&pg=PA5&dq=%D0%B2%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8A+%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%A3+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+Zmogus&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjC9Kzphuz1AhUkQ_EDHYkhApoQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B2%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8A%20%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%A3%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%20Zmogus&f=false 6].</ref>}}, што адпавядае [[Фіна-вугорскія мовы|фінскаму]] паняцьцю ''ma'' (''Suo-ma'', ''Pier-ma'', ''Kastro-ma'' ды іншыя)<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 279.</ref>{{Заўвага|Сярод іншага, у [[Пераяслава-Суздальскі летапіс|Пераяслава-Суздальскім летапісе]] пасьля слова «''нерома''» гаворыцца «''сиречь жомоить''», г. зн. жамойць<ref>Крапівін П. Паходжанне назваў «Русь», «Белая Русь», «Чорная Русь», «Чырвоная Русь» // Імя тваё Белая Русь / Уклад. Г. Сагановіч. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1991. С. 80.</ref>. На думку савецкага лінгвіста і гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандра Папоў|Аляксандра Папова|ru|Попов, Александр Иванович (историк)}}, ''нерома'' [''норома''] тут выступае [[Прыбалтыйска-фінскія мовы|прыбалтыйска-фінскім]] адпаведнікам назвы Жамойці, бо фінскае ''nоrо'' значыць 'нізінны', а ''noromaa'' — 'нізінная, балоцістая мясцовасьць'<ref>Попов А. И. Названия народов СССР: введение в этнонимику. — Ленинград, 1973. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=b4UbAAAAMAAJ&dq=%D0%9D%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0+%5B+%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0+%5D+%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%8C+%D0%96%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C+%C2%BB+.+%D0%AD%D1%82%D0%BE+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D1%82+%D0%B2+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9&focus=searchwithinvolume&q=%D0%9D%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0 С. 97].</ref> (яшчэ ў [[Энцыкляпэдычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|Энцыкляпэдычным слоўніку Бракгаўза і Эфрона]] адзначалася, што адпаведны ўпамін сьведчыць пра пэўныя повязі жамойці зь фінскім элемэнтам<ref name="Volter-1900"/>). Тым часам невядомы сучасьнік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] ў трактаце пра прускае Памор’е (1464 год) пісаў, што «па-вугорску» жыхароў гэтай зямлі называюць ''Zemeitz'' ({{мова-la|in Ungarica Zemeitz|скарочана}})<ref>Scriptores rerum Prussicarum. 1. Band. — Leipzig, 1861. [https://books.google.by/books?id=tPxxbl8_y64C&pg=PA806&dq=Zemeitz&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwijqa_-sI36AhXG_7sIHRhbAlUQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q&f=false S. 806].</ref>}}. Гэты ж беларускі гісторык падкрэсьліваў, што тлумачэньні летувіскіх аўтараў (а за імі і пэўных іншых), нібы Жамойць ёсьць толькі тапаграфічным пазначэньнем разьмешчанай ніжэй тэрыторыі ў супрацьвагу да [[Аўкштота|Аўкштоты]] — terra superior ({{мова-lt|aukštas|скарочана}} — 'вышэйшы') ёсьць палітычнай камбінацыяй, каб апраўдаць прысабечаную назву [[Літва старажытная|Літва]]. Пагатоў, назва [[жамойты]] пазначала адпаведнае племя як у нізінах, так і на ўзвышшах. Увогуле ж, глыбейшымі адпаведнікамі назвы жамойтаў (жамойці) выступаюць паняцьці «краёўцы», «тутэйшыя»<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 169.</ref>. [[Файл:Phinni-Chrones (1478).jpg|значак|''Phinni'' ([[Фіна-вугорскія мовы|фіны]]) каля ўтоку [[Нёман]]а (''Chrones''). Мапа 1478 г., створаная паводле апісаньня мапаў [[Кляўдыюс Пталемэй|Пталемэя]]]] Вэрсію фінска-вугорскага паходжаньня жамойтаў ([[Летувісы|летувісаў]]) яшчэ ў 1859 годзе агучыў брытанскі этноляг і лінгвіст, прафэсар [[Лёнданскі ўнівэрсытэт|Лёнданскага ўнівэрсытэту]] і сябра [[Лёнданскае каралеўскае таварыства|Лёнданскага каралеўскага таварыства]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Робэрт Гордан Лэйтэм||en|Robert Gordon Latham}}, адзначаючы лучнасьць назваў ''Samland'' ([[Самбія|Самляндыя]], пазьней г. зв. «[[Малая Летува]]») і ''Samogitia'' (Жамойць) і іхную повязь зь фінскай назвай ''Suome'' ([[Фінляндыя]]): «''Магчыма, ніводны прастаўнік [[Балтыйскія мовы|літоўскай сям’і]] не ўзыходзіць да арыгінальнага літоўскага грунту. Тое, што ад пачатку было літоўскім, цяпер стала польскім або нямецкім. Тое, што цяпер літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}}, ад пачатку было фінскім''»{{Заўвага|{{мова-en|«So also the populations who gave the Fin name Suome to the fenny districts of Samland and Samogitia. It is possible that at the present moment no single representative of the Lithuanic family may stand on soil originally Lithuanic. What was originally Lithuanic is now Polish or German. What is now Lithuanic was originally Fin»|скарочана}}}}<ref>Latham R. G. Descriptive Ethnology: Europe, Africa, India. — London, 1859. [https://books.google.by/books?id=KQBAAQAAMAAJ&pg=PA4&dq=Samogitia+samland&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjc26PNhKj1AhVf57sIHe8LAUcQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Samogitia%20samland&f=false P. 4].</ref>. Тым часам нямецкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вольфганг Мэнцэль||en|Wolfgang Menzel}} у 1862 годзе выводзіў ад фінскай саманазвы ''Suomalainen'', апроч ''Samland'' і ''Samogitien'', яшчэ і ''Samojeden'' — [[Самадыйскія народы|самаедаў]]{{Заўвага|{{мова-de|«Die Finnen nennen sich selbst Suomalainen, daher die Namen Samland, Samogitien, Samojeden»|скарочана}}}}<ref>Menzel W. Allgemeine Weltgeschichte von Anfang bis jetzt. — Stuttgart, 1862. [https://books.google.by/books?id=ayaN93Mpe38C&pg=RA1-PA445&dq=Samland+Samoyeden&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiQ76WIrKr1AhVz8LsIHS2cA78Q6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Samland%20Samoyeden&f=false S. 445].</ref>. Зрэшты, яшчэ ў 1835 годзе гісторык і этнограф [[Павал Ёзэф Шафарык]] сьцьвярджаў лучнасьць назваў ''Samogitia'' (падаючы [[Латыская мова|латыскую назву]] ''Smuddu'' або ''Smuhdschu semme'' як пачатковую да польскай формы ''Żmudź'') і ''Samojedi'', дзе першую частку назвы зьвязваў з саманазвай [[Саамы|саамаў (лапароў)]], а ў другой частцы бачыў пашыранае ў многіх назвах старажытных народаў слова ''Getae'', ''Gitae'' — «зямля»<ref>Шафарик П. И. Славянские древности. Т. 1, кн. 1. — М., 1837. [https://books.google.by/books?id=vnJBAAAAYAAJ&pg=RA1-PA230&dq=getae+gitae+samo-getae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhmqGotaz1AhUe7rsIHYubA7kQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=getae%20gitae%20samo-getae&f=false С. 230]—233, 246—247.</ref>. Повязь паміж назвамі Самагітыя і Самаедыя ў 1850 годзе адзначаў летувіскі аўтар Даніла ў часопісе Міністэрства народнай асьветы<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%40%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%96%D1%8F+%D0%BC%D0%BE%D1%A3%D0%B4%D1%96%D0%B8#v=snippet&q=%40%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%96%D1%8F%20%D0%BC%D0%BE%D1%A3%D0%B4%D1%96%D0%B8&f=false С. 150].</ref>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Імёны ліцьвінаў|літоўскіх уласных імёнаў]], сьцьвярджае фінскую этымалёгію назвы Жамойці: «''Я ўжо адзначыў, што летувіскае žemaitis, гэта значыць жамойцкае, азначала менавіта фінскае, якое паходзіць ад фінскага… Калі гэта праўда, што народная этымалёгія выводзіць гэтую назву ад прыметніка žemas 'нізкі', або ад назвы зіма 'žiema', то цалкам упэўнена магу сказаць, што гэта чысты абсурд. <…> найстарэйшыя нямецкія тэксты Тэўтонскага ордэну гавораць толькі пра Schamaiten або Schamaitenland. Такім парадкам, мы тут маем справу не з назвай краіны, а з назвай народу, і мне здаецца немагчымым не асацыяваць Schamaiten з напісаньнем Samaiši, якое яўна і проста азначае фінаў''»{{Заўвага|{{мова-fr|«J’ai déjà indiqué que le lituanien žemaitis, c’est-à-dire samogitien, signifiait exactement finnois, descendant de finnois, la terminaison -aitis indiquant généralement la filiation. S’il est vrai que l’étymologie populaire a fait dériver ce nom de l’adjectif žemas - bas, ou du nom de l’hiver - žiema, il est bien certain que c’est là pure absurdité. La Samogitie est justement la contrée de Lituanie où se rencontrent quelques collines, et on ne peut placer les Samogitiens au nord (žiema) des Baltes, puisque cet emplacement est réservé aux Coures, aux Lettes et aux Semigalles. Il est d’ailleurs à remarquer que le nom de Samogitie ou Žemaitija est de formation savante latine, tandis que les textes allemands les plus anciens des Chevaliers Teutoniques ne parlent que de Schamaiten ou Schamaitenland. Nous avons donc affaire ici, non point à un nom de pays, mais à un nom de peuple, et il me paraît impossible de ne pas rapprocher Schamaiten du lette Samaiši, qui désigne purement et simplement les Finnois»|скарочана}}}}<ref>Schmittlein R. Aurélien Sauvageot, Les anciens Finnois. Paris, Klincksieck, 1961 // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1962. P. 152.</ref>. Поруч з старажытнай беларускай назвай ''Жамойць'' ({{мова-be-old|Жомойть|скарочана}} — паводле вялікага князя Вітаўта{{Заўвага|{{мова-la|«Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur <…> quum una est tantum terra Samaytarum et non plures, que terra in Lythwanico Somoyth quasi terra inferior appelatur»|скарочана}}}}, так гэтую зямлю і яе народ называлі «ў [[Ліцьвіны#Славянская літоўская мова|літоўскай мове]]»<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>) таксама ўжываюцца форма ''Жмудзь'', якую часта азначаюць як польскую ({{мова-pl|Żmudź|скарочана}})<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref>С. Б. Пра Жамойць і Жмудзь // [[Запісы БІНіМ]], № 1, 1953. С. 52—53.</ref>, хоць мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] даводзіў натуральнасьць гэтай формы ў беларускай мове<ref>Я. С. «Жмудзь» ці «Жамойць»? // [[Веда (часопіс)|Веда]]. № 4, 1952. С. 87.</ref><ref>Я. С. Выясьненьне майму крытыку // [[Веда (часопіс)|Веда]]. № 3, 1953. С. 44.</ref>, а таксама лацінская форма ''Самагітыя'' (ад {{мова-la|Samogitia, Samagitia|скарочана}} праз {{мова-ru|Самогития|скарочана}}). Паводле Вацлава Пануцэвіча, зборнае славянскае жамойць паходзіць ад ''жэмэ'', ''жэймэ'' — як [[Чудзь|чудзь]], [[Вэсь|вэсь]], [[Яцьвягі|яцьвезь]], [[Голядзь|голядзь]], [[Лівы|ліў]], [[Куршы (народ)|корш]]. Пра гэта вымоўна сьведчаць геаграфічныя назвы: Жэмайце, вёска каля [[Панявеж]]а; Жэмойдзінкі ў [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленскім павеце]]; Жмудзь, вёска каля [[Сейны|Сейнаў]]; Жмуйдкі, мястэчка ў [[Вількамірскі павет|Вількамірскім павеце]]; Жамойць, некалькі вёсак у заходняй [[Беларусь|Крывіччыне]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 280.</ref>. == Гісторыя == === Раньнія часы === Жамойты ўтварыліся на базе [[Культура грунтовых могільнікаў|археалягічнай культуры грунтовых могільнікаў]], пахавальны інвэнтар якіх улучаў конскія галовы і капыты, і не ўваходзілі ў арэал [[Культура ўсходнелітоўскіх курганоў|археалягічнай культуры]], якую дасьледнікі атаясамляюць з пачаткамі [[Літва старажытная|Літвы]]. Імаверна, жамойты пачалі ўтварацца на базе [[Зэмгалы|зэмгалаў]] — усходнебалтыйскага племя, большая частка якога ўвайшла ў склад [[Латышы|латыскага народу]]. Пры прасоўваньні далей на захад, раньнія жамойты зьмяшаліся з [[Куршы (народ)|куршамі]] — яшчэ аднымі продкамі латышоў. Сьпярша гэта было заходнебалтыйскае племя, роднаснае [[Прусія|прусам]] і [[Яцьвягі|яцьвягам]], якое пазьней зблізілася з [[Усходнія балты|усходнімі балтамі]]<ref name="Dziarnovic-2013"/>. Жамойць XІІІ—XІV стагодзьдзяў — гэта [[Паганства|паганскі]] край, у якім не было [[замак|гарадоў]]<ref name="Dziarnovic-2013"/>. Гістарычнае адставаньне старажытнай Жамойці ў параўнаньні з суседнімі [[Славянскія мовы|славянскімі]] землямі афіцыйна прызнавалася ў [[Летува|Летуве]] яшчэ за савецкіх часам: «''Вытворчасьць гліняных пасудзінаў паступова станавілася рамяством, але даволі доўга знаходзілася на ніжэйшым узроўні, чым у суседніх славянскіх земляў; посуд аднастайны паводле формы і арнамэнту. Толькі ў другой палове XIII — пачатку XIV стагодзьдзя, калі ў селішчах гарадзкога тыпу знайшоў ужываньне хутка вярчальны цяжкі ганчарны круг, у гэтай справе зьявіліся значныя зрухі. Брак гарадоў запавольваў разьвіцьцё спэцыялізацыі сярод рамесьнікаў; тут яшчэ пакуль не ўжываліся такія вядомыя суседзям дасягненьні, як вытворчасьць цэглы і ўзьвядзеньне мураваных пабудоваў, выраб шкляной глазуры''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Производство глиняных сосудов постепенно становилось ремеслом, но довольно долго находилось на более низком уровне, чем в соседних славянских землях; посуда однообразна по форме и орнаментике. Лишь во второй половине XIII — начале XIV века, когда в поселениях городского типа нашел применение быстро вращающийся тяжелый гончарный круг, в этом деле появились значительные сдвиги. Отсутствие городов тормозило развитие специализации среди ремесленников; здесь еще пока не применялись такие известные соседям достижения, как производство кирпича и возведение каменных построек, изготовление стеклянной глазури»|скарочана}}}}<ref>История Литовской ССР. — Вильнюс, 1978. [https://books.google.by/books?id=uM1BAAAAYAAJ&q=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%BC&dq=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipr__botr0AhUWgP0HHcClBigQ6wF6BAgLEAE С. 21].</ref>. Адпаведна, слабымі былі і дасягненьні ў вайсковай справе<ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 13.</ref>. Упершыню Жамойць ускосна ўпамінаецца ва [[Умова 1219 году|ўмове 1219 году]], калі двое з князёў, што яе падпісалі, [[Гердзівіл|Эрдзівіл]] і [[Вікінт|Выкінт]], называюцца «жамойцкімі»<ref name="Nasievic-2005-624">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Жамойць // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 624.</ref>. === Паміж Вялікім Княства Літоўскім і крыжакамі === [[Файл:German rule over the North and Baltic Seas (135770289).jpg|значак|«Нямецкая ўлада ў Паўночным і Балтыйскім моры». Мапа з гістарычнага атлясу 1901 г., дзе Коўна значыцца часткай Жамойці, падуладнай крыжакам да 1410 г.]] Каля 1250 году Выкінт браў удзел у бунце супраць [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя літоўскага]] [[Міндоўг]]а, што выклікала выправу апошняга на Жамойць, да рэзыдэнцыі Выкінта Цьверамету<ref name="Nasievic-2005-624"/>. Аўтар лацінамоўнага трактату «Апісаньня земляў» ([[Дублінская хроніка]]) другой паловы XIII ст., які быў на каранацыі Міндоўга, пісаў: «''Да [[Самбія|Самбіі]] далучаецца [[Курляндыя]], якая больш схіляецца да поўначы, аточаная морам з паўднёвага, а таксама з заходняга боку. А з усходняга краю разьмяшчаецца зямля паганцаў, якая называецца Жамойць (Samoita). Тут ніколі не прапаведвалася бязь меча''»<ref>[https://belhistory.com/alba-ruscia.html Апісанне земляў (з Дублінскага рукапісу XIII ст.). Alba Ruscia] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1993. С. 63—68.</ref>. Гэты ж аўтар засьведчыў, што [[Літва]] знаходзілася паміж Жамойцю і [[Русь]]сю і што гэта была асобная зямля (а не агульнае найменьне Жамойці, [[Нальшчаны|Нальшчанаў]] і г. д.)<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Што суседзі кажуць? // Імя тваё Белая Русь / Уклад. Г. Сагановіч. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1991. С. 142—143.</ref>. Па прыняцьці каталіцтва ў 1253 годзе Міндоўг падараваў [[Лівонскі ордэн|Лівонскаму ордэну]] значную частку Жамойці. Аднак у 1260 годзе там выбухнула [[Другое прускае паўстаньне|паўстаньне]] супраць ордэну, якое Міндоўг падтрымаў, па чым уладу ў Жамойці атрымаў сын яго сястры [[Транята]]. Па забойстве Міндоўга апошні аб’яднаў Літву і Жамойць пад сваёй уладай. Аднак памяць пра ранейшую самастойнасьць Жамойці трывала захоўвалася. Пра этнічную адметнасьць яе жыхароў сьведчыць выраз «''[[ліцьвіны]] і жамойты''» («''Littoven und Sameiten''»), ужыты ў [[Старэйшая рыфмаваная хроніка|Старэйшай рыфмаванай хроніцы]] пры апісаньні падзеяў 1250-х гадоў. Такое ж адрозьненьне сустракаецца і ў рускіх летапісах: у выправе на [[Рыга|Рыгу]] ў 1286 годзе бралі ўдзел «''Литва вся и Жемоть вся''», у выправе [[Альгерд]]а на [[Пераяслаў]] «''Литва и Ляхи и Жемоть''»<ref name="Nasievic-2005-624"/>. Нягледзячы на частыя напады [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]], старшыні жамойтаў былі ў змове з крыжакамі з мэтай аддзяленьня ад [[Літва старажытная|Літвы]]. Напрыклад, князь Пялюза па ўцёках да Тэўтонскага ордэну рабіў напады на землі Вялікага Княства Літоўскага, схіліў да здрады жамойцкіх вайскаводаў Драйка, Снуда і Сьвітрыла. У 1294 годзе ў час нападу тэўтонцаў старшыні ўзьнялі жамойтаў на паўстаньне супраць улады вялікага князя [[Віцень|Віценя]]. Апошні здолеў здушыць гэтае паўстаньне, але жамойты так і ня выступілі супраць крыжакоў<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к}} С. 388.</ref>. Храніст [[Пётар з Дусбургу]] ў сваёй «[[Хроніка Прускай зямлі|Хроніцы Прускай зямлі]]» (1326 год) разглядаў Жамойць як асобную і нярэдка варожую да [[Літва старажытная|Літвы]] зямлю<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 236.</ref>: менавіта ён засьведчыў, што «''ніколі ў час свайго княжаньня гаспадар Літвы [Віцень] ня мог дамовіцца з жамойтамі, каб разам рушыць на вайну супраць братоў [крыжакоў]''»<ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 370.</ref>. У XIV ст. Жамойць моцна пацярпела ад нападаў рыцараў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] і Лівонскага ордэнаў. Памежныя зь Лівоніяй воласьці ў другой палове XIV ст. практычна апусьцелі. Тэўтонскі ордэн ажыцьцяўляў сваю экспансію пераважна ўздоўж [[Нёман]]а, ужо ў 1259 годзе крыжакі заснавалі замак [[Юрбург|Юргенбург (Юрбург)]], у 1313 годзе вышэй плыньню ракі — Хрыстмэмэль (Скірстымонь), а ў 1367 годзе захапілі воласьць [[Вялёна|Вялёну]]<ref name="Nasievic-2005-625">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Жамойць // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 625.</ref>. [[Файл:Polska i Litwa za Władysława Jagiełły (1927).jpg|значак|«Польшча і Літва за [[Ягайла]]м». Мапа з гістарычнага атлясу 1927 г.]] У другой палове XIII — пачатку XV ст. вялікія князі літоўскія выкарыстоўвалі Жамойць як сродак дзеля разьвязаньня сваіх замежнапалітычных задачаў у дачыненьнях з Тэўтонскім ордэнам<ref name="BE"/>. У 1382 годзе вялікі князь [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам; але жамойты неўзабаве паўсталі і зрынулі гэтую залежнасьць. 12 кастычніка 1398 году адбылося падпісаньне [[Салінская дамова|Салінскага пагадненьня]], якое атрымала назву «вечнага міру» і афармлялася пры ўрачыстых абставінах: былі вялікі князь [[Вітаўт]], вялікі магістар Прускага і магістар Лівонскага ордэнаў, а таксама маршалкі, комтуры і браты-рыцары гэтых ордэнаў, а ў сьвіце Вітаўта — [[Паны радныя|паны-радцы]], князі і баяры-рыцары<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 23—24.</ref>. Паводле гэтага пагадненьня, Вітаўт зноў аддаў Жамойць немцам, якім паўторна вярнуў гэтыя землі па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, але разам з тым, выкарыстоўвалася як разьменная манэта ў палітычным змаганьні таго часу<ref name="Zajkouski-2009">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. [[Файл:Livoniae nova descriptio (1598).jpg|значак|Жамойць (''Samaiten'') як частка роднаснай ёй [[Лівонія|Лівоніі]]. Мапа 1598 г.]] Па пераможнай [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] (1410 год) Жамойць пазбылася пагрозы ўварваньняў немцаў. Аднак паводле [[Торунскі мір 1411 году|Торунскага міру 1411 году]], яна перайшла да Вялікага Княства Літоўскага толькі на час жыцьця вялікага князя Вітаўта або караля Ягайлы<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 24.</ref>. З гэтага часу Вітаўт і Ягайла пачалі узмоцнена ўкараняць тут [[хрысьціянства]], якое з прычыны супраціву жыхароў сьцьвердзілася канчаткова толькі ў XVI стагодзьдзі, [[езуіты|езуітамі]]<ref>{{Літаратура/ЭСБЭ|Жмудь|аўтар = Рудаков В. |том = XII|старонкі = 27}}</ref> (лічыцца, што Жамойць была адным з апошніх рэгіёнаў Эўропы, які адмовіўся ад [[паганства]]). У 1420 годзе пасланцы вялікага князя [[Вітаўт]]а на арбітражным працэсе наконт дзяржаўнай прыналежнасьці Жамойці, які праходзіў ва [[Уроцлаў|Ўроцлаве]], сьцьвярджалі перад судом, што існавала «''тры зямлі Жамойтаў''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 24.</ref>. Паводле гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], жамойцкае сялянскае насельніцтва складала падуладную большасьць у пэўных землях [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] ([[Самбія|Самляндыя]]), Вялікага Княства Літоўскага (Жамойць) і [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]]<ref name="Panucevic-2014-269">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. Тым часам нямецкі энцыкляпэдыст XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Марцін Цайлер||ru|Цайлер, Мартин}}, які карыстаўся шматлікімі гістарычнымі працамі і геаграфічнымі апісаньнямі, пры апісаньні [[Елгава|Мітавы]] (сталіцы [[Зэмгалія|Зэмгаліі]]) зазначаў, што паводле [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрта Каяловіча]], «''у 1315 годзе, альбо каля таго часу, лівонцы аднялі ў ліцьвінаў гэтую частку Samogitien, якая цяпер называецца [[Курляндыя]], альбо Curonia''»<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=snippet&q=anno%20Curonia&f=false S. 213].</ref>, а таксама, што «''ў Samogitien, або Samaiten, або Sudinia, якую ў частцы Прусіі таксама называюць Sambiam, уладарыў брат узгаданага Lituonis, Saimo''»<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=Sudinia%20Sambiam&f=false S. 102].</ref>. === У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Прусіі === [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|зьлева|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] [[Файл:Samogitia-Samaide (A. Ortelius, 1570).jpg|значак|Жамойць: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (Samogitia) і [[Малая Летува|пруская]] (Samaide)<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271—272.</ref>. З атлясу «Theatrvm orbis terrarvm», 1570 г.]] Хоць вялікі князь літоўскі Вітаўт імкнуўся вярнуць ад Тэўтонскага ордэну ўсю Жамойць (заселеныя жамойтамі землі, што калісьці былі пад уладай Літвы) у яе «''старых межах на Нёмане''», але мусіў задаволіцца, як сам казаў у 1420 годзе, толькі тым, «''чым валодаў''»<ref name="Urban-2001-110">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 110.</ref>. У выніку, паводле [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]] 1422 году, значная частка тэрыторыі літоўскай Жамойці перайшла да [[Прусія|Прусіі]] — ад замка [[Юрбург]]у над Нёманам на ўсходзе да [[Паланга|Палангі]] з [[Клайпеда]]й над [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] на захадзе{{Заўвага|Гэтая жамойцкая тэрыторыя, якая ўвайшла ў склад [[Самбійскае біскупства|Самбійскага біскупства]], у працах летувіскіх гісторыкаў называецца [[Малая Летува|Малой Летувой]]}}<ref name="Urban-2001-110"/>. Прытым у тэксьце дамовы пры апісаньні межаў Прусіі адзначалася, што «''…замак Мэмэль [[Летувіская мова|па-жамойцку]] завецца [[Клайпеда#Назва|Клайпеда]]''»{{Заўвага|{{мова-la|«...castrum Memel in Samogitico Glaupeda appelatum»|скарочана}}, а таксама паводле тэксту дамовы 1436 году: {{мова-la|«...castrum Memel in Samogitico Clupeda appellatum»|скарочана}}}}<ref>Современник. Т. 7, 1860. [https://books.google.by/books?id=1CkYAAAAYAAJ&pg=PA13&dq=castrum+Memel+in+Samogitico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjC45qwpO70AhUXQ_EDHSg2CGYQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=castrum%20Memel%20in%20Samogitico&f=false С. 13].</ref>. Тым часам у Вялікім Княстве Літоўскім на просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. Ужо ў земскім прывілеі Жамойці 1441 году вялікі князь літоўскі [[Казімер Ягелончык|Казімер]] адрозьніваў Жамойць ад Літвы: «''А зь Літвы ня маем да іх празь [[Нявежа (Летува)|Нявежу]] жаднага цівуна зсылаць''»<ref name="Dajlida-2019-28">Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 28.</ref>. [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|зьлева|Падзел Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам Жамойць падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі жамойтам [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] [[Файл:Provincia S. Joachimi Ord. Excalc. SSS Trinitatis Red. Capt. post introductionen Religiosor sui Ordinis A.D. 1684 in Regnum Poloniae et M.D. Lith.jpg|значак|Мапа [[Ордэн трынітарыяў|трынітарскіх]] [[кляштар]]аў у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе «Жамойць» ({{мова-la|Samogitia|скарочана}}) — гэта землі [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]] (ВКЛ) і «[[Малая Летува|Малой Летувы]]» (Прусія), 1748 г.]] На частцы тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, заселенай жамойтамі, утварылася адмысловая аўтаномная адзінка — [[Жамойцкае староства]] (у 1412 годзе [[Урад (Вялікае Княства Літоўскае)|ўрад]] старосты атрымаў набліжаны да Вітаўта [[Кезгайла Валімонтавіч]]). Ад пачатку сталіцай староства былі [[Крожы]] (з 1535 году — [[Кейданы]], а з канца XVI ст. — [[Расены]]). Тым часам каталіцкае [[Жамойцкае біскупства|Медніцкае (Жамойцкае) біскупства]], утворанае яшчэ 27 кастрычніка 1417 году, адміністрацыйна-тэрытарыяльна ахоплівала ня толькі Жамойцкае староства, але і [[Упіцкі павет]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Dziarnovic-2013"/>. Рэзыдэнцыя біскупа разьмяшчалася ў [[Варні|Медніках (Варнях)]] (першы біскуп — [[Мацей зь Вільні]]). Зь сярэдзіны XV ст. у тытуле вялікага князя літоўскага пачала трывала{{Заўвага|Яшчэ ў 1417 годзе пры заснаваньні Медніцкага (Жамойцкага) біскупства назву Жамойці ў сваім тытуле ўжыў вялікі князь літоўскі Вітаўт<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 142.</ref> ({{мова-la|«magnus dux Littwanie, Samathie et Rusie etc.»|скарочана}}<ref>Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. VI. — Cracoviae, 1882. [https://books.google.by/books?id=0jchAQAAMAAJ&pg=PA393&dq=magnus+dux+Littwanie,+Samathie+et+Rusie+etc&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi7-JODtrv8AhWLGewKHeIgA-MQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=magnus%20dux%20Littwanie%2C%20Samathie%20et%20Rusie%20etc&f=false P. 393].</ref>)}} ўжывацца назва Жамойці: «''вялікі князь… усяе Літоўскае зямлі і Жамоцкае і многіх Рускіх зямель''» (згадка [[Русь|Русі]] зьявілася па далучэньні Кіеўскай ды іншых украінскіх земляў)<ref>[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>. Разам з тым, згадка Жамойці часта аддзялялася ад Літвы адным або двума назовамі: напрыклад, у тытуле гаспадара ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 году|Літоўскім Статуце рэдакцыі 1529 году]]: «''Жыґімонт, з божае міласьці кароль Польскі, вялікі князь Літоўскі, Рускі, Прускі, Жамойцкі, Мазавецкі і іных''»<ref name="Dajlida-2019-2009">Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 209.</ref>. [[Файл:Lithauen oder Weis Reussen.jpg|значак|зьлева|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], паводле якой назвы «Літва» і «Літоўская або Белая Русь» накладаюцца адна на адну, тым часам Жамойць падаецца асобна]] [[Файл:Пруссия Польская, Пруссия, Самогития Польская (А. Нагаев, 1757).jpg|значак|Расейская морская мапа 1757 г., на якой прыналежная да [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] частка Прусіі значыцца як «Прусія Польская» (у адрозьненьне ад Каралеўства Прусіі), а прыналежная да Рэчы Паспалітай частка Жамойці — як «Жамойць Польская»]] Увогуле, заселеная жамойтамі тэрыторыя ў складзе Вялікага Княства Літоўскага была большай за афіцыйнае Жамойцкае староства і пашыралася ў тым ліку за раку Нявежу, пра што, апроч прыналежнасьці [[Упіцкі павет|Ўпіцкага павету]] да Жамойцкага біскупства{{Заўвага|Да ўтварэньня [[Упіцкі павет|Ўпіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] Ўпіцкая воласьць часам азначалася як частка Жамойці («Інвэнтар Упіцкай воласьці ў Жамойцкай зямлі», складзены каля 1554 году)<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-западной Руси. Т. 8. — Вильна, 1870. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=J2dcAAAAcAAJ&q=%22%D0%A3%D0%BF%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B2%D1%8A+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%22#v=snippet&q=%22%D0%A3%D0%BF%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B2%D1%8A%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%22&f=false С. IV].</ref>}}, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: [[Эйрагола]], [[Крожы]], Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы{{Заўвага|Другім такім абшарам швэды вылучалі [[Палесьсе]] (перадусім [[Берасьцейскае ваяводзтва]], заселенае [[Палешукі|палешукамі]])}}, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|зьлева|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Мапа 1659 г., на якой [[Упіцкі павет]] значыцца як частка Жамойці]] У 1492 годзе вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), які стаў пачаткам стварэньня [[Стан (сацыяльная група)|станаў]] на жамойцкіх землях (спачатку толькі зь літоўскай шляхты). У першым пункце свайго прывілею літоўскі гаспадар забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1780).jpg|міні|зьлева|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1780 г.]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (1613, 1680).jpg|значак|Мапа Вялікага Княства Літоўскага 1680 г., на якой Коўна з ваколіцамі значыцца як частка Жамойці]] 28 лютага 1506 году кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] накіраваў у [[Ватыкан]] дакумэнт, у якім прасіў заснаваць асобную Прускую каталіцкую мітраполію, якая мелася стаць асобным царкоўным княствам на чале з арцыбіскупам. Да гэтага княства-мітраполіі прапанавалася далучыць Жамойцкую каталіцкую япархію, што фактычна значыла вылучэньне тэрыторыі Жамойці з складу Вялікага Княства Літоўскага. Апроч таго, у самім дакумэнце Жамойць мела непрывабную характарыстыку: адзначалася, што празь яе тэрыторыю было небясьпечна вандраваць з [[Прусія|Прусіі]] ў [[Рыга|Рыгу]]. Як зазначае [[Павал Урбан]], гэты праект сьведчыў пра іншароднасьць Жамойці ў складзе ВКЛ і большую этнічную блізкасьць жамойтаў з карэнным насельніцтвам Прусіі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 90—91.</ref><ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 212.</ref>. Пагатоў яшчэ ў 1435 годзе [[Базэльскі царкоўны сабор]] задаволіў просьбу біскупа самбійскага [[Міхал Юнге|Міхала Юнге]] дазволіць карыстацца ў царкоўным жыцьці мовамі мясцовых насельнікаў прускай [[Самбія|Самбіі]], у тым ліку «''мовай [[Жамойты|жамойтаў]]''»<ref name="Urban-2001-110"/>. [[Файл:Relatia Żmudzkiego weyscia y wyiscia ze szwedzkiey opieki (1657) (2).jpg|значак|зьлева|Другая старонка «Рэляцыі аб уваходжаньні і выхадзе Жамойці з-пад апекі Швэцыі» ({{мова-pl|Relatia Żmudzkiego weyscia y wyiscia ze szwedzkiey opieki|скарочана}}) з гербамі Польшчы, [[Літва старажытная|Літвы]] і Жамойці, 1657 г.]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Як самастойная зямля Жамойць выдзяляецца ў дакумэнтах 1506 году аб межах Вялікага Княства Літоўскага з [[Інфлянты|Інфлянтамі]], калі «''граніца Жамойцкай зямлі зь Ліфлянцкаю зямлёю''»{{Заўвага|Апроч таго, у дакумэнце 1511 году ўпаміналася, што інфлянцкі магістар «''маець ехаці па граніцам ліфлянцкім ізь зямлёю Жамойцкаю''»<ref>Документы Московского архива Министерства юстиции. Т. 1. — Москва, 1897. [https://books.google.by/books?id=Mu8ZAAAAYAAJ&pg=PA485&dq=%22%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiF-o70stT8AhVI-qQKHRiwDJgQ6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E&f=false С. 508].</ref>}} разглядалася асобна ад літоўскай, у той час як «''Літоўская граніца''» ішла «''да [[Дрысьвяты (вёска)|Дрысьвята]] і да [[Браслаў]]ля, аж і да [[Пскоў]]скага рубяжа''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 1. — СПб., 1846. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=9sYJAQAAIAAJ&dq=%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D1%8B+%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&q=%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=onepage&q=%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 373].</ref>, то бок, абыймала [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыну]]<ref name="Dajlida-2019-59">Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 59.</ref>{{Заўвага|Таксама паводле ліста вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] ад 1559 году, «''…жамойць з панам старостаю жамойцкім здала бы ся нам пры граніцы жамойцкай, у каторых месцах недалёка ад Браслава, а тым бы ся непрыяцеля агаласіла…''»<ref>Lietuvos Metrika. Užrašymų knyga 37 (1552—1561). — Vilnius, 2011. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/116/#page/n274/mode/1up P. 275].</ref>}}. У ХVІ ст. жамойты змагаліся, каб гаспадар пацьвердзіў непарушнасьць старых межаў, якія аддзялялі Жамойць ад Літвы<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994"/>. У [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|соймавых]] зваротах 1542 і 1554 гадоў жамойцкія паслы прасілі вялікіх князёў [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] і [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], «''абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі''»<ref name="Nasievic-2005">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 207.</ref>, у гэтых жа зваротах разглядаліся пытаньні «''граніцы Літоўскай''» з Жамойцю<ref name="Dajlida-2019-59"/><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 87.</ref>. Яшчэ адно сьведчаньне адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>{{Заўвага|Жамойць выразна адасабляецца ад Літвы ў [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы ВКЛ]]: «''вялікі князь Вітаўт перазваў з Жамойці і падаваў ім іменьня тут у Літве''» (1488 год)<ref>Акты Литовско-Русского государства. Вып. 1. ― М., 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iR5AAQAAMAAJ&q=%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B5#v=snippet&q=%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B5&f=false С. 18].</ref>, «''а дзел тот маець быці перад віжы ўрадавымі, каторых ані з абу старон маюць на то ўзяці: у Жамойці — ад пана старосты, а ў Літве — ад урадаў павятовых''» (1540 год)<ref>Lietuvos Metrika. 10-oji Teismų bylų knyga (1540—1541). — Vilnius, 2003. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/98/#page/n140/mode/1up С. 70].</ref>, «''у Жамойці — у Ганзынзе і ў Калтынянах, а ў Літве — у Папортах''» (1541 год)<ref>Lietuvos Metrika. 10-oji Teismų bylų knyga (1540—1541). — Vilnius, 2003. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/98/#page/n150/mode/1up С. 79].</ref>, «''перад спраўцамі староства зямлі Жамойцкае… тых лістоў не пакладаў… а меў есьмі іх у прыяцеля ў захаваньні і ў Літве''» (1542 год)<ref>Lietuvos Metrika. 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n398/mode/1up С. 245].</ref>. Тое ж самае назіраецца ў попісе войска ВКЛ 1567 году: ''Ян Цішкавіч аказаў конна збройна коні 2, то ёсьць з Жамойці конь, а другі зь Літвы''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=-wI5AQAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+1319#v=snippet&q=%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%201319&f=false С. 1320].</ref>. «Літоўскае войска» і «Жамойцкае войска» адасабляюцца ў дакумэнтах часоў [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]: «''а Полубенского де оставили з Жмодским войском под Могилевом''» (1660 год)<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=523&rotate=0&theme=white С. 123].</ref>, «''а Жмоцкое де войско… над тем Жмоцким войском Пац'''»<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=579&rotate=0&theme=white С. 179].</ref>, «''и Пац з Жмоцким войском… а сколько корунного и Литовского и Жмоцкого войска, того он не ведает''»<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=582&rotate=0&theme=white С. 182].</ref>, «''Сопега и Полубенский с Литовским войском в Могилеве, а Пац з Жмоцким войском около Могилева стоит''»<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=615&rotate=0&theme=white С. 213].</ref> (усе 1662—1663 гады). Таксама [[Віцебскі летапіс]] паведамляў пад 1702 годам, што «''швэд увайшоў на Жамойць, а потым да Літвы і Белай Русі''»<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. [https://books.google.by/books?id=EVNpAAAAMAAJ&q=%22potym+do+Litwy+i+Rusi+Bia%C5%82ey%22&dq=%22potym+do+Litwy+i+Rusi+Bia%C5%82ey%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi42svrrsz8AhVGxgIHHXA4AvsQ6AF6BAgIEAI С. 198].</ref>}}. Апроч таго, у статуце [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Трыбуналу]] («''Спосаб праў трыбунальскіх''») 1581 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафей Валовіч]] пісаў: «''На тых сойміках вышэй менаваных кождае ваяводзтва, зямля або павет абіраці маюць, і будуць павінны, межы сабою асоб годных богабойных, цнатлівых, праў і звычаеў онага панства Вялікага княства Літоўскага ўмеетных''»<ref>Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. 25. — М., 1857. [https://books.google.by/books?id=VacKAAAAIAAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirhMPWmab4AhVXSfEDHdh6DDMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 5].</ref>, прытым зазначалася, што «''зямля Жамойцкая іж сваі вольнасьці і звычаі асаблівыя маюць…''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. — Юрьев, 1911. [https://books.google.by/books?id=DPH63PnVhGcC&pg=PA529&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9ueCSmab4AhU_QvEDHf32DGMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 529].</ref>{{Заўвага|Адно з пазьнейшых сьведчаньняў адасобленасьці Жамойці ад Літвы — азначэньне манахамі-францішканамі ўласнай правінцыі ў Вялікім Княстве Літоўскім: «''правінцыя Літоўская, [[Белая Русь|Беларуская]] і Жамойцкая''» (Вільня, 1772 год)<ref>Czajkowski F. J. z Załuskich Ogińskiej … na dowód wdzięczności imieniem całego zakonu francyskańskiego prowincji Litewskiej, Białoruskiej y Żmudzkiej… — Wilno, 1772.</ref>}}. [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|зьлева|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад булы папы рымскага на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй абвясьцілі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] [[Файл:Samogitia o Samodzka zemla (V. Coronelli, 1690).jpg|значак|Жамойць з мапы ВКЛ 1690 году: поруч з лацінскай назвай (''Samogitia'') даецца [[Старабеларуская мова|беларуская]] (''Samodzka zemla'') — на мове [[ліцьвіны|ліцьвінаў]]{{Заўвага|Для [[Курляндыя|Курляндыі]], дзе панавала нямецкая з паходжаньня і мовы шляхта, на мапе даецца нямецкая назва (''Kurland'')}}]] У складзе Жамойцкага староства Вялікага Княства Літоўскага існавалі як вялікія дзяржаўныя староствы і эканоміі, якія раздаваліся пажыцьцёва, так і значныя маёнткі, зь якіх у XVI—XVII стагодзьдзях асаблівымі памерамі вылучаліся [[Лятыфундыя|лятыфундыі]] магнатаў [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Кішкі (род)|Кішкаў]], [[Валовічы|Валовічаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]]. Калі ў сярэдзіне XVI ст. згасла мужчынскай лінія магнацкага роду [[Кезгайлы|Кезгайлаў]] (доўгі час трымалі ўрад жамойцкага старосты), іх землі перайшлі да сваякоў — [[Завішы|Завішаў]] і [[Шэметы|Шэметаў]], а самай уплывовым родам у Жамойці сталі Хадкевічы. У сярэдзіне XVII ст. згас род Кішкаў, а велізарныя лятыфундыі Хадкевічаў перайшлі да Сапегаў ды іншых. У сярэдзіне XVII ст. у склад лятыфундыстаў Жамойці ўвайшлі [[Агінскія]], у XVIII ст. — [[Плятэры]], [[Карпы (род)|Карпы]], [[Касакоўскія]], [[Масальскія]]. Аднак галоўныя рэзыдэнцыі ўсіх гэтых магнацкіх родаў знаходзіліся па-за жамойцкімі землямі. Значнымі памерамі ў XVI ст. вылучаліся таксама валоданьні сярэднезаможнай шляхты — такіх родаў як [[Білевічы]], [[Белазоры]], [[Талька-Грынцэвічы]], [[Гротусы]], [[Гружэўскія]], [[Зяновічы]], [[Орвіды]], [[Пяткевічы]]; у XVII ст. — яшчэ і [[Гурскія|Гурскія (Горскія)]], [[Войны]], [[Кіршэнтэйны]], [[Гелгуды]], [[Гедройцы]], [[Пацы]], Сіруці, кальвіністы Блінструбы; у XVIII ст. — яшчэ і [[Празьдзецкія]], [[Коньчы]], [[Залускія]], [[Вэйсэнгофы]], [[Нагурскія]], [[Монтвілы]], [[Пілсудзкія]], [[Страшэвічы]], [[Станевічы]], [[Станкевічы (шляхецкі род)|Станкевічы]] ды іншыя. Мець маёнтак у Жамойці было выгадна, бо галоўны экспарт збожжа ішоў у Заходнюю Эўропу — праз [[Кёнігсбэрг]] і [[Гданьск]]<ref>История Литовской ССР. — Вильнюс, 1978. С. 156.</ref>. [[Файл:Siauliaiaktas17940505.jpg|значак|Акт паўстаньня шляхты Шавельскай зямлі [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]], 1794 г. (на [[Польская мова|польскай мове]])]] Зь першай паловы XVI ст. у Жамойцкім старостве назіраецца актывізацыя нямецкіх купцоў з Прусіі і рост гандлёвага абароту. Большая частка жамойцкіх сялянаў была вольнай (на паўночным захадзе староства — каля 90% усіх сялянаў), бо плаціла [[чынш]]. Шмат сялянаў займалася гандлем у Прусіі, які дазваляў ім адпраўляць сваіх дзяцей навучацца за грошы ў парафіяльныя школы і на каталіцкіх ксяндзоў, што лічылася вельмі прэстыжным<ref>История Литовской ССР. — Вильнюс, 1978. С. 152—153.</ref>. Каталіцкія сьвятары традыцыйна карысталіся на жамойцкай вёсцы надзвычайнай павагай<ref>Encyklopedia Powszechna. T. 28 . — Warszawa, 1868. S. 994—995.</ref>. Апісаньне жамойцкіх сялянаў у сваіх «Запісках аб Масковіі» пакінуў дыплямат і падарожнік [[Жыгімонт Гербэрштайн]] ({{мова-de|Siegmund Freiherr von Herberstein|скарочана}}; 1486—1566), які двойчы, у 1516—1518 і 1526—1527 гадох, наведаў Вільню і Маскву: «''…Жамойты носяць дрэнную адзежу, галоўным парадкам папялістага колеру. Яны жывуць у нізкіх, але вельмі доўгіх халупах; агонь у іх захоўваецца ў сярэдзіне, і бацька сямейства, седзячы ў агню, бачыць сваю жывёлу і ўсю гаспадарку. Бо яны звычайна трымаюць быдла пад тым жа дахам, пад якім жывуць самі, без усякай перагародкі. Больш заможныя ўжываюць таксама буйвалавы рогі замест кубкаў… Зямлю яны аруць не жалезам, а дрэвам, што тым больш дзіўна, бо зямля ў іх цьвёрдая, а не пясковая, і хвоя не расьце на ёй зусім. Пры падрыхтоўцы да араньня яны нясуць з сабой вельмі шмат бярвёнаў, якімі рыюць зямлю…''»<ref>Записки о Московии барона Гербертейна. — СПб., 1866. [https://books.google.by/books?id=IsVfAAAAcAAJ&pg=PA169&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%8B+%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%D1%8A+%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp6J2Tg-v0AhViVeUKHcf1BuMQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%8B%20%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%D1%8A%20%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83&f=false С. 169].</ref>. Падобны побыт жамойцкіх сялянаў засьведчыў у 1517 годзе [[Мацей Мяхоўскі]]{{Заўвага|«''Жамойць — паўночная і марозная краіна, мяжуе зь Літвой, Інфлянтамі і Прусіяй… Там зусім не будуюць хатаў або прыстойных будынкаў, а ставяць толькі буданы зь бярвеньня і саломы, падоўжаныя, расьцягнутыя пасярэдзіне і звужаныя на канцах. Параўнальна шырокая ўнізе, такая пабудова, паступова пры надбудаваньні звужваецца і пачынае нагадваць дно [перакінутай] лодкі або шалом. На верхавіне робіцца адно акно, якое дае сьвятло зьверху, а пад ім ачаг — дзеля гатаваньня ежы, а таксама дзеля абароны ад холаду, у якім дранцвее гэтая краіна большую частку году. У такой хаце яны жывуць з жонкамі, дзецьмі, рабамі, рабынямі, быдлам дробным і ўючным, хлебам і ўсякім начыньнем''»}}<ref>Меховский М. [https://www.vostlit.info/Texts/rus15/Mehovskij/frametext2.htm?fbclid=IwAR0kzgC1HX5karYIIXlEPpvrfdQXNJSzQ7zmlzbqwm2jUaMbgicrd5_uiNo Трактат о двух Сарматиях]. — М.; Л., 1936.</ref>. [[Файл:Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае, жыдоўскі адміністрацыйны падзел (1667-1795).jpg|значак|Мапа Каралеўства Польскага і ВКЛ з пазначэньнем жыдоўскага адміністрацыйнага падзелу ад 1667 да 1795 году. Жамойцкая краіна (пад нумарам 10) была значна большай за Жамойцкае староства і падзялялася на [[Кейданы|Кейданскую]], [[Біржы|Біржанскую]] і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Віжуны|Віжунскую|pl|Wiżuny}} акругі.]] Адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа 1565—1566 гадоў, паводле якой асноўнымі адзінкамі адміністрацыйна-тэрытарыяльнай структуры Вялікага Княства Літоўскага станавіліся [[Ваяводзтва|ваяводзтвы]] і [[Павет|паветы]], не закранула Жамойці. Жамойцкае староства (з 28 цівунстваў) выразна вылучалася і ў існасьці было паветам, бо мела толькі адзін [[Павятовы соймік|соймік]], аднак жамойцкі староста меў кампэнтэнцыі ваяводы і таму быў сэнатарам і засядаў у [[Сэнат Рэчы Паспалітай|Сэнаце]]<ref name="Zakseuski-1994">Закшэўскі А. Юрыдычна-адміністрацыйны рэгіяналізм у І Рэчы Паспалітай // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 3. 1994. С. 16—23.</ref>. Староства мела трох сэнатараў — [[Жамойцкія біскупы|жамойцкі біскуп]], [[Старосты жамойцкія|жамойцкі староста]] і [[Кашталяны жамойцкія|жамойцкі кашталян]]. Калі ў 1581 годзе ўтварыўся [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага]], Жамойць, як і ўкраінскія ваяводзтвы [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]], ад пачатку мела атрымаць асобныя трыбунальскія суды (у Расенах), аднак сама шляхта Жамойцкага староства ад такой прапановы Вільні адмовілася, што таксама не спрыяла самаізаляцыі ўнутранага жыцьця Жамойці<ref name="Zakseuski-1994"/>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зьвяртае ўвагу на тое, што паводле запісаў [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай мэтрыкі]] і попісаў войска Вялікага Княства Літоўскага, этнічны склад жамойцкай шляхты ня быў аднародным яшчэ з часоў засяленьня Жамойцкага староства па крыжацкіх спусташэньнях. Імёны шляхты значна розьніліся на поўдні (у зручных да калянізацыі панямонскіх местах) і на поўначы літоўскай Жамойці. Першыя адпавядалі імёнам гістарычных [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] (паводле дасьледніка, славянізаваны германскі і чыста славянскі элемэнт), хоць таксама сустракалася невялікая частка [[Балтыйскія мовы|балтаў]], другія былі пераважна балтыйскімі (жамойцкімі). Такі этнічны падзел, засьведчаны ў дакумэнтальных крыніцах, тлумачыць скаргі этнічна жамойцкай шляхты ў XVI ст. на тое, што ўрады ў Жамойці дзяржалі «''літва''» і «''русь''»<ref name="Dajlida-2019-28"/>. Аднак працэсы паступовай палітычнай і гаспадарчай інтэграцыі Жамойцкага староства ў Вялікае Княства Літоўскае прывялі да таго, што ў XVІІ—XVІІІ стагодзьдзях пад Жамойцю пачалі разумець найперш супольнасьць тамтэйшай [[Славянскія мовы|славянамоўнай]] шляхты<ref name="Dziarnovic-2013"/>. У 1650 годзе у Жамойцкім старостве колькасьць сялянскіх [[Дым (адзінка падаткаабкладаньня)|дымоў]] складала больш за 49 тысячаў, што адпавядае колькасьці насельніцтва каля 330 тысячаў чалавек. Шчыльнасьць насельніцтва (17,4 чал./км²) была адною з найвышэйшых у Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Nasievic-2005-625"/>. Літоўская Жамойць моцна пацярпела за часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] (1655—1660), калі ў 1655 годзе яе занялі швэдзкія войскі. З ініцыятывы гетмана [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]] і часткі шляхты тут абвясьцілі [[Кейданская дэкларацыя|Кейданскую дэклярацыю]]. З прычыны ваенных дзеяньняў колькасьць дымоў на 1667 году скарацілася да 34 тысячаў<ref name="Nasievic-2005-625"/>. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] (1700—1721) у 1701—1708 гадох праз Жамойць праходзілі швэдзкія войскі. У 1707 годзе тут адбыліся значныя сялянскія хваляваньні, а ў 1707—1711 гадох голад і эпідэмія чумы значна скарацілі колькасьць насельніцтва літоўскай і [[Малая Летува|прускай Жамойці]]<ref>Литва Малая // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. Т. 17. — Москва, 2010. С. 628.</ref>. Таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., «''У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва''» ({{мова-ru|«В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва»|скарочана}})<ref>Батюшков П. Н. Памятники русской старины в западных губерниях Империи. Вып. 6. — СПб., 1874. [https://books.google.by/books?id=EEhaAAAAcAAJ&pg=PA98&dq=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C+%D0%B8+%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP5Y3W_aj8AhVzhP0HHaklBi8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%20%D0%B8%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 98].</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.</ref>. Жамойцкае староства стала важным цэнтрам пачатку [[Барская канфэдэрацыя|Барскай канфэдэрацыі]]: у 1768 годзе ў Расенах абвясьцілі [[Генэральная канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|Генэральную канфэдэрацыю Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1769 годзе адбыліся значныя хваляваньні сялянаў Шавельскай эканоміі. У 1768—1782 і 1791—1796 гадох адбыліся значныя пратэсты сялянаў староства [[Паланга]] супраць яго валадара біскупа віленскага [[Ігнаці Якуб Масальскі|Ігнація Масальскага]], а ў 1775—1792 гадох — у старостве [[Вялёна]] супраць каралеўскага губэрнатара [[Антоні Тызэнгаўз|Антонія Тызэнгаўза]]<ref>История Литовской ССР. — Вильнюс, 1978. С. 157—159.</ref>. 23 лістапада 1793 году згодна з пастановай [[Гарадзенскі Сойм (1793)|Гарадзенскага Сойму]] ў Вялікім Княстве Літоўскім утварылася [[Жамойцкае ваяводзтва]], якое падзялялася на тры зямлі (на падставе ранейшых парафіяў): [[Расены|Расенскую]], [[Цельшы]]цкую і [[Шаўлі|Шавельскую]]. З прычыны сваёй аддаленасьці ад месцаў канцэнтрацыі войскаў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] тэрыторыя Жамойці стала адным з важных цэнтраў, дзе ўзьнялося [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньне 1794 году]] на чале з [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвушам Касьцюшкам]]. Дзеля заахвочаньня жамойцкіх сялянаў адозвы паўстанцаў адмыслова перакладаліся з польскай на [[Летувіская мова|жамойцкую (летувіскую) мову]]<ref>История Литовской ССР. — Вильнюс, 1978. С. 174—175.</ref>. === У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі === [[Файл:Samogitie, Lithuanie (A. Zakrzewski, 1832).jpg|значак|зьлева|[[Літва старажытная|Літва]] займае [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную Беларусь]], Жамойць — Летуву. З мапы [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня]], 1832 г.]] [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Czapski, 1850).jpg|значак|''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' ({{мова-pl|«Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi»|скарочана}}) (подпіс да выявы места). [[Антоні Аляшчынскі|А. Аляшчынскі]], 1850 г.]] [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|значак|''«Коўна — цяперашняя сталіца Жамойці»''. А. Аляшчынскі, 1850 г.]] Па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]] ўлучылі ўсю літоўскую Жамойць (разам з гістарычна адасобленым ад уласна Літвы колішнім Жамойцкім староствам) у склад [[Літоўская губэрня|Літоўскай губэрні]]{{Заўвага|Хоць у Расейскай імпэрыі разумелі асобнасьць Жамойці ад Літвы, напрыклад, расейскі дыплямат і вайсковы водца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Рэпнін||ru|Репнин, Николай Васильевич}} сьведчыў 29 верасьня 1794 году, што «''ўся Літва да Нёману і ўся Жамойць здушаныя''» ({{мова-ru|«И вся Литва до Немана и вся Самогития усмирены»|скарочана}}<ref>Сборник Императорскаго русского исторического общества. Т. 16, 1875. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tadPAQAAMAAJ&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%96%D1%8F#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%96%D1%8F&f=false С. 47].</ref>)<ref name="Caropka-1995-68">[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 68.</ref>, таксама жамойцкі біскуп [[Ян Стафан Гедройц]] у сваім лісьце да Рэпніна 29 кастрычніка таго ж году зазначаў, што «''некалькі разоў пісаў у Літву''»<ref>Сборник Императорскаго русского исторического общества. Т. 16, 1875. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tadPAQAAMAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%83+%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%96%D1%8E#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%83%20%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%96%D1%8E&f=false С. 46].</ref><ref name="Caropka-1995-68"/>}}. У 1801 годзе Жамойць апынулася ў складзе [[Віленская губэрня|Літоўска-Віленскай губэрні]], калі маскоўскі гаспадар [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандар I]] падзяліў Літоўскую губэрню на Літоўска-Віленскую і [[Гарадзенская губэрня|Літоўска-Гарадзенскую]] (у 1840 годзе маскоўскі гаспадар [[Мікалай I]] прыбраў азначэньне «літоўскі» з назваў абедзьвюх губэрняў). Хоць расейскія ўлады не стварылі адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі, якая б зьмяшчала азначэньне «жамойцкая» у сваёй афіцыйнай назьве, аднак такое азначэньне трапіла ў афіцыйны тытул маскоўскіх гаспадароў — «князь самагіцкі». Нягледзячы на [[Летувізацыя|далучэньне расейскімі ўладамі Жамойці да Літвы на адміністрацыйным узроўні]], разьмежаваньне паміж ліцьвінамі і жамойтамі працягвала захоўвацца: у сьпісах ураднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год поруч зь «літоўскімі ўраджэнцамі» і «літоўскай нацыяй» адзначаліся «самагіцкі ўраджэнец» і «самагіцкая нацыя»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. С. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA701&dq=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiBo4zZ0aj8AhWSiP0HHYROCiQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false 696], [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA701&dq=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiBo4zZ0aj8AhWSiP0HHYROCiQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false 701].</ref>. У [[Вайна 1812 году|вайну 1812 году]] Жамойць трапіла на пэрыфэрыю француска-расейскіх сутыкненьняў, але мясцовыя землеўласьнікі (зямяне) пастаўлялі харчаваньне арміі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Каб прадухіліць чаканую незадаволенасьць сялянаў, жамойцкі біскуп [[Юзэф Арнульф Гедройц]] празь мясцовых ксяндзоў адмыслова загадваў сялянам безумоўна падпарадкоўвацца зямянам<ref>История Литовской ССР. — Вильнюс, 1978. С. 120.</ref>. У час [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] і [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] Жамойць займела важнае значэньне для паўстанцаў з прычыны выхаду да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]: пераадолець нястачу [[Пальная зброя|пальнай зброі]] можна было толькі праз падвоз яе з-за мяжы на караблях — да порта [[Паланга|Палангі]] ([[Курляндзкая губэрня]]) побач з жамойцкай [[Крэтынга]]й<ref>История Литовской ССР. — Вильнюс, 1978 С. 195, 215.</ref>. Стратэгічнае значэньне Жамойці прычынілася да актыўных ваенных дзеяньняў на яе тэрыторыі (прытым паўстанцам атрымлівалася залучаць жамойцкае сялянства толькі з дапамогай заклікаў каталіцкіх сьвятароў, найбольш вядомы паўстанцкі лідэр — ксёндз [[Антоні Мацкевіч]]<ref>История Литовской ССР. — Вильнюс, 1978. С. 213.</ref>), аднак у 1896 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Живая старина||ru|Живая старина}} адзначалася<ref>Живая старина. Т. 6, 1896. [https://books.google.by/books?id=btw_AQAAMAAJ&pg=PA34&dq=%D0%BF%D0%BE+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8:+lenkmetis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjflpPyhuv0AhV7g_0HHconBy4Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%3A%20lenkmetis&f=false С. 34—35].</ref>: {{Цытата|У ляскі 1830 год (па-жамойцку: lenkmetis), з усіх вобласьцяў Заходняга краю, адна Жамойць, паводле сьведчаньня гісторыка гэтага паўстаньня, Штэйна, выявіла свой асобы народны дух, тым, што на падгаворы зьбірацца ў аддзелы касінераў, адказала разгромам абшарніцкіх маёнткаў, так што спатрэбілася паслаць паўстанцкае войска ўжо супраць саміх жамойтаў. <…> Таксама і паўстаньне 1863 г. сапраўдны жамойт называе ня інакш, як «ляскім годам», а саміх паўстанцаў «войскам сьляпнёў» (bimbаlu váiskas). {{арыгінал|ru|В ляшский 1830 год (по жмудски: lenkmetis), изо всех областей Западнаго края, одна Жмудь, по свидетельству историка этого восстания, Штейна, проявила свой особый народный дух, тем, что на подговоры собираться в отряды косиньеров, ответила разгромом помещичьих имений, так что понадобилось послать повстанческое войско уже против самих Жмудинов. <...> Также и повстание 1863 г. настоящий жмудин называет не иначе, как «ляшским годом», а самих повстанцев «войском слепней» (bimbаlu váiskas). }} }} [[Файл:Grammatyka języka żmudzkiego. Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko (1832).jpg|значак|зьлева|Выдадзеная ў Вільні граматыка жамойцкай (летувіскай) мовы ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} = {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}}), 1832 г.]] {{Падвойная выява|справа|Naujes moksłas skajtima raszta żemajtyszka diel mażun wajkun (1848).jpg|98|Русская азбука с переводом слов и фраз на жмудский язык (1861).jpg|116|Лемантар «Новая навука чытаньня пісьма жамойцкага для малых дзетак» ({{мова-lt|«Naujes moksłas skajtima raszta żemajtyszka diel mażun wajkun»|скарочана}}) (1848 г.) і «Расейскі лемантар зь перакладам словаў і фразаў на жамойцкую мову» ({{мова-ru|«Русская азбука с переводом слов и фраз на жмудский язык»|скарочана}}) (1861 г.)}} Хоць Жамойць у Расейскай імпэрыі сьпярша ня мела асобнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі, да пачатку 1840-х гадоў у афіцыйных дакумэнтах яна часам называлася «Самагіціяй», таксама ўжывалася азначэньне «самагіцкія паветы» ({{мова-ru|самогитские поветы|скарочана}}) — [[Шавельскі павет|Шавельскі]], [[Цельшаўскі павет (Расейская імпэрыя)|Цельшаўскі]], [[Расенскі павет|Расенскі]] і [[Упіцкі павет (Расейская імпэрыя)|Упіцкі]] паветы{{Заўвага|Указ от 27 мая 1831 года «Об установле­нии временного управления по гражданской части в четырёх Самогитских уездах Виленской губер­нии»; Указ 12 февраля 1832 года «О прекращении действия особого в Самогитии Начальника и о восстановлении обыкновенного порядка отношений четырех Самогитских уездов с Виленским Губернским Начальством»; Указ от 3 мая 1832 года «О непроизводстве двойных окладов чиновникам, командированным из России для исправления должностей земских исправников, заседателей земских судов, городничих и полицмейстеров в четырех самогитских уездах»}}. 18 сьнежня 1842 году ўлады Расейскай імпэрыі выдзялілі з складу Віленскай губэрні пераважна балтамоўныя паветы (апроч беларускай часткі [[Браслаўскі павет|гістарычнай Браслаўшчыны]]), зь якіх утварылася [[Ковенская губэрня]], якая атрымала неафіцыйную назву «Самагіція» («Жамойць», «Жмудзь»)<ref>Корнилов И. Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественнно в муравьевскую эпоху. — СПб., 1901. С. 4, 20, 22.</ref>. А ў 1864 годзе ў [[Коўна|Коўну]] на загад расейскіх уладаў перавялі рэзыдэнцыю жамойцкага ([[Цельшы|цельшаўскага]]) біскупа. Зь сярэдзіны XIX ст. Жамойць стала цэнтрам папулярызацыі жамойцкай (летувіскай) мовы і культуры. Гэтаму паспрыяла прызначэньне ў 1849 годзе [[Мацей Казімер Валанчэўскі|Мацея Валанчэўскага (Валанчуса)]] — першага жамойцкага біскупа сялянскага паходжаньня. Неўзабаве ён пачаў патрабаваць ад ксяндзоў прамаўляць казаньні ў Жамойцкім біскупстве на жамойцкай мове і адкрываць школы пры касьцёлах з навучаньнем на гэтай мове. Такі крок узмацніў аўтарытэт Валанчуса сярод жамойцкіх сялянаў, якія пачалі называць яго «жамойцкім князем»<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 126.</ref>. Аднак папулярызацыя жамойцкай мовы закранула толькі сялянскую масу і ксяндзоў, многія зь якіх таксама паходзілі зь сялянаў. Гэта значна адрозьнівалася ад працэсу папулярызацыі беларускай мовы, што падтрымлівалася шляхтай колішняга Вялікага Княства Літоўскага<ref>Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў: у 2 т. Т. 2. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 92—93, 381, 572, 574.</ref><ref>Масоло, А. Н. Виленские очерки 1863—1865 гг. // Русская старина. Т. 40, 1883. С. 585.</ref><ref>Pawlikowski M. K. Mińszczyzna, Pamiętnik Wileński. — Londyn, 1972. S. 301.</ref>. Тым часам яшчэ ў першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці ([[Дыянізі Пашкевіч]], [[Людвік Юцэвіч]], [[Сыманас Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Менавіта на базе гістарычнай [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]] — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — у канцы XIX ст. утварылася сучасная [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Прапаганда жамойцкай мовы і культуры практычна не знайшла падтрымкі сярод шляхты колішняга Вялікага Княства Літоўскага{{Заўвага|Сьведчаньне даволі спэцыфічнага стаўленьня да Жамойці ў асяродку тагачаснай літоўскай шляхты пакінула [[Габрыэля Пузына]] (1815—1869): «''Літва для Варшавы доўга была тым, чым дагэтуль была Гасконія для парыжанаў і чым, на жаль, Жамойць была для ліцьвінаў: гэта значыць, аб’ектам кпінаў альбо зьдзіўленьня, калі хтосьці з той гучнай і дзікай правінцыі выяўляўся разумнейшым за таго, хто яго высьмейваў''»<ref>Пузыня Г. Помста Літвінкі / Прадмова і пераклад Ірыны Багдановіч // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосць]]. № 3 (688), 2011. С. 17.</ref>. Бытаваньне ў літоўскім шляхецкім асяродзьдзі падобных поглядаў на Жамойць і жамойтаў таксама засьведчыў у сваім творы «Две сестры» (1865 год) былы прафэсар [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павал Кукальнік||ru|Кукольник, Павел Васильевич}}: «''…і замест раўнапраўнага племені славянскага застанецца чэрнь з каўтуном, як жмудзіны ў Літве''» ({{мова-ru|«…и, вместо равноправного племени славянского, останется чернь с колтуном, как — жмудзины в Литве»|скарочана}})<ref>Военный сборник издаваемый по высочайшему повелению. Т. 61. — СПб, 1865. [https://books.google.by/books?id=dnhUAAAAYAAJ&pg=RA1-PA145&dq=zmudziny&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjTyqu11-L5AhUSqaQKHd8BCKAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=zmudziny&f=false С. 145].</ref>}}. Летувіскую інтэлігенцыю і тых нешматлікіх зьбяднелых шляхцічаў, якія пачалі цікавіцца жамойцкімі гаворкамі і лічыць, што «літоўцы» — гэта жамойты, сярэдняя і заможная шляхта пачала называць «літваманамі»<ref name="Buchowski-2006-26">Buchowski K. [http://pbc.biaman.pl/Content/2045/litwomani_i_polonizatorzy.pdf Litwomani i polonizatorzy : mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku]. — Białystok, 2006. S. 26.</ref><ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 137.</ref> (хоць яшчэ ў 1859—1860 гадох іх азначалі больш дакладна — «жмудзінафіламі»{{Заўвага|{{мова-pl|«Są u nas pojedyncze, małoznaczące zachcenia raczej, aniżeli usiłowania, aby wyrobić jakąś narodowość żmudzką, oddzielną od polskiej. Sądzę jednak, że z téj strony żadna obawa nie grozi; więcej niżeli tych dziecinnych pretensyi żmujdzinofilów obawiaćby się można wpływu pisarzy, co pisząc po polsku, i dla polskiej publiczności na miano russofilów zarobili sobie»|скарочана}} з подпісам «''Z Litwy''»}}<ref>Roczniki polskie z lat 1857-1861. Т. 4: Rok 1860—1861. — Paryz, 1865. [https://books.google.by/books?id=v7cDAAAAYAAJ&pg=PA273&dq=%C5%BCmujdzinofil%C3%B3w&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgg73Z8OL5AhWqxgIHHXZeD6QQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q&f=false S. 273].</ref><ref>Czas. Nr. 222, 1859. [https://polona.pl/item/czas-r-12-no-222-28-wrzesnia-1859,Nzk3NTYxMTA/1/#info:search:%C5%BCmudzinofil%C3%B3w S. 1].</ref>). Прытым яшчэ ў 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], выхадцам зь [[Віленскі павет (ВКЛ)|віленскай]] шляхты і навучэнцам [[Менскі езуіцкі калегіюм|Менскага езуіцкага калегіюму]] і [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» — пазьнейшых «[[Аўкштайты|аўкштайтаў]]»{{Заўвага|У 1855 годзе «Справочный энциклопедический словарь» зазначаў з удакладненьнем «''паводле найноўшых дасьледаваньняў''», што «''Жамойць ёсьць адным з двух плямёнаў, на якія падзяляецца Літва, і рэзка адрозьніваецца ад Літвы ўласнай''», з аналягічным удакладненьнем («''паводле найноўшых зьвестак''») паведамлялася колькасьць жамойтаў у Ковенскай губэрні, адзначаючы магчымасьць павялічэньня агульнай колькасьці жамойтаў за кошт летувісаў Аўгустоўскай губэрні, якія «''ўжываюць жамойцкую мову''»<ref>Справочный энциклопедический словарь. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=jStCAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=Spravo%C4%8Dnyj+%C4%97nciklopedi%C4%8Deskij+Slovar%27:+Izd.+K.+Kraja&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiu0N7P37D8AhUhg_0HHbmDCMQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C&f=false С. 310—311].</ref>. Нават у 1895 годзе народжаны ў ваколіцах Расенаў летувіскі гісторык [[Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч]] у артыкуле «Жамойць» [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Геаграфічнага слоўніка Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]] (том 14) хоць і азначаў «жамойцкімі» паветамі Шавельскі, Расенскі, Цельшаўскі і заходнюю частку [[Ковенскі павет (Расейская імпэрыя)|Ковенскага]] (да ракі [[Нявежа (Летува)|Нявежы]])<ref>Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/795 S. 795].</ref>, аднак прытым прызнаваў, што «''надзвычай цяжка вызначыць мяжу паміж летувісамі вышэйшымі [г. зв. „аўкштайтамі“] і ніжэйшамі, або жамойтамі, — з улікам браку этнаграфічных адрозьненьняў паміж імі''»<ref>Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/802 S. 802].</ref>.}}, абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім чынам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль ўтварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|зьлева|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] {{Падвойная выява|справа|Žiamaytiszki (1879).jpg|108|Lietuwiszki (1879).jpg|106|Слоўнікі месяцаў з кніг, выдадзеных у 1879 годзе: апошняе ўласнае азначэньне жамойцкай мовы (налева) і новае яе азначэньне ўжо як [[Летувіская мова|летувіскай]] (направа)}} Ужо ў час здушэньня [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] (1863—1864) расейскі начальнік «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]» [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёў-вешальнік]] ужыў захады да падтрымкі і прапаганды жамойцкай (летувіскай) мовы: 1 лютага 1864 году ў сваім цыркуляры ён дазволіў «''незалежна ад расейскай мовы навучаньне мове жамойцкай як мясцовай гаворцы, а таксама і катэхізму на гэтай мове''»{{Заўвага|{{мова-ru|«независимо от русского языка обучение языку жмудскому как местному наречию, а также и катехизису на этом языке»|скарочана}}}}, а 5 лютага 1865 году выдаў загад «''прапанаваць біскупу Валанчэўскаму, пад асабістым яго назіраньнем неадкладна распарадзіцца складаньнем зборніка або перакладу на жамойцкую мову пропаведзяў Бялабрэскага і Філіпецкага''»{{Заўвага|{{мова-ru|«предложить епископу Волончевскому, под личным его наблюдением немедленно распорядиться составлением сборника или перевода на жмудский язык проповедей Бялобрежского и Филипецкого»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005">Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254.</ref>. Яшчэ напярэдадні паўстаньня ў 1862 годзе ў прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна летувіская Ковенская губэрня) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы (ліцьвіны) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|русіфікаваць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў [[Расея|Расеі]]: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім русіфікаваць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Littauischen Sprachgebiets (1876).jpg|значак|зьлева|Мапа абшару з часткова летувіскамоўным насельніцтвам, на якой Ковенская губэрня азначаецца Жамойцю ({{мова-de|Samogitien|скарочана}}), 1876 г.]] {{Падвойная выява|справа|Программа преподавания жмудского языка в Поневежской учительской семинарии (1893).jpg|107|Программа жмудско-литовского языка (1893).jpg|107|Праграмы выкладаньня летувіскай мовы ў [[Панявеж|Панявескай]] настаўніцкай сэмінарыі: {{мова-ru|«Программа преподавания жмудского языка»|скарочана}} (налева), {{мова-ru|«Программа жмудско-литовского языка»|скарочана}} (направа)}} Па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады пачалі актыўна падтрымліваць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (усе дзеячы якога паходзілі з Жамойці, прытым у яе цяперашніх афіцыйных летувіскіх межах<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 124.</ref>{{Заўвага|Паводле дасьледаваньня чэскага гісторыка [[Міраслаў Грох|Міраслава Гроха]], ніводзін зь летувіскіх дзеячоў ХІХ стагодзьдзя не нарадзіўся ў Вільні або на Віленшчыне<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>}}) у супрацьвагу моцным пазыцыям польскага руху за адраджэньне Рэчы Паспалітай<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Імпэрскі ўрад пачаў заахвочваць жамойцкія (летувіскія) асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, жамойцкую (летувіскую) мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Гэтую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. 7 лютага 1869 году віленскі архіяпіскап {{Артыкул у іншым разьдзеле|Макары (Булгакаў)||ru|Макарий (Булгаков)}} пісаў да обэр-пракурора [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]) «''Адны мы, расейцы, мусім клапаціцца не пра тое, каб русіфікаваць літоўцаў, а пра тое, каб захаваць і распрацоўваць іх мову, даць ім граматыку і слоўнік іх мовы і праз тое спрыяць падтрыманьню іх нацыянальнасьці…''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Одни мы, русские, должны заботиться не о том, чтобы обрусить литовцев, а о том, чтобы сохранить и разрабатывать их язык, дать им грамматику и словарь их языка и чрез то содействовать поддержанию их национальности…»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005"/>. У 1885 годзе ў расейскай прэсе асьвятлялася наведваньне летувіскіх вучэльняў Ковенскай губэрні генэрал-губэрнатарам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каханаў|Іванам Каханавам|ru|Каханов, Иван Семёнович}}, калі той заахвочваў мясцовае насельніцта да летувіскай (жамойцкай) мовы, у тым ліку загадаў хлопчыку чытаць малітву «Ойча наш» па-летувіску: «''ты ліцьвін, дык навошта молісься па-польску, а не на сваёй мове?''» ({{мова-ru|«ты литвин, так зачем же молишься по-польски, а не на своем языке?»|скарочана}})<ref>Каблиц И. И. Интеллигенция и народ в общественной жизни России. — СПб., 1886. [https://books.google.by/books?id=VqkKAAAAIAAJ&pg=PP3&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8A+%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%8F+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9vc7jjo70AhXARPEDHdjOC58Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224].</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|зьлева|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] [[Файл:Schamaiten (Samogitien) (D. Schäfer, 1916).jpg|значак|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» нямецкага гісторыка [[Дытрых Шэфэр|Дытрыха Шэфэра]] (1916 г.), на якой абшар [[летувісы|летувісаў]] мае подпіс «''Schamaiten (Samogitien)''»]] [[Файл:Litauer (Schamaiten, Schmuden) (D. Schäfer, 1916).jpg|значак|Легенда да мапы Д. Шэфэра, дзе даецца некалькі назваў летувісаў: «''Litauer (Schamaiten, Schmuden'')»]] Замацаваньне ў другой палове XIX ст. у афіцыйнай расейскай навуцы, ідэалёгіі і прэсе тэрміна «літоўцы» («ліцьвіны») выняткова за жамойцкім насельніцтвам{{Заўвага|Хоць яшчэ ў 1860-я гады, як прызнае сучасны летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дарыюс Сталюнас||lt|Darius Staliūnas}}<ref name="Stalunas-2005"/> «''…больш звыклымі для расейскай бюракратыі заставаліся іншыя [замест „літоўцаў“] паняцьці — „самагіцкае племя“, „жамойць“ або „жмудзіны“, „жамойцкі народ“, а мова — „жамоцкая“ або „самагіцкая“''» ({{мова-ru|«Хотя собственно термин „литовцы“ употреблялся довольно часто, более привычными для российской бюрократии оставались другие понятия — „самогитское племя“, „жмудь“ или „жмудины“, „жмудский народ“, а язык — „жмудский“ или „самогитский“»|скарочана}})}} прывяло да таго, што шляхта колішняга Вялікага Княства Літоўскага дзеля вонкавых дачыненьняў з расейскімі ўладамі пачала часьцей карыстацца тэрмінам «палякі», які ад пачатку быў палітонімам і зьвязваўся з ідэяй адраджэньня «Польшчы» — былой [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйнай]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>[[Аляксандар Смалянчук|Смалянчук А.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. — СПб., 2004. С. 115—124.</ref>, хоць у прыватных зносінах паміж сабой і з уласна [[палякі|этнічнымі палякамі]] («караняжамі») выкарыстоўвала паралельна і тэрмін [[Ліцьвіны|«ліцьвіны» («літоўцы»)]], а балтамоўнае насельніцтва працягвала традыцыйна называць «жамойтамі»{{Заўвага|Напрыклад, гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўстах Іваноўскі||pl|Eustachy Iwanowski}} ў 1861 годзе пісаў, што [[ліцьвіны]] ўжываюць наступныя назвы да жамойтаў: ''Zmogosy, Zmujdziaki, Żmudź, Żmudzin''<ref>Iwanowski E. (Eu…… Heleniusz) Wspomnienia narodowe. — Paryż, 1861. [https://books.google.by/books?id=KNYRAAAAYAAJ&pg=PA491&dq=Zmogosy,+Zmujdziaki,+%C5%BBmud%C5%BA,+%C5%BBmudzin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv8obs1Y70AhW_Q_EDHUkUAAcQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Zmogosy%2C%20Zmujdziaki%2C%20%C5%BBmud%C5%BA%2C%20%C5%BBmudzin&f=false S. 491].</ref>. Таксама францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі ўсё яшчэ традыцыйна называлі [[беларусы|беларусаў]], тады як летувісаў — жамойтамі<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. P. 256.</ref>: «''…нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, „ліцьвінамі“ звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе даюць назву „жамойтаў“ альбо „жмудзінаў“''» («''…даже теперь еще в Польше, как и в России, „литвинами“ обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название „жмудов“ или „жмудинов“''»)<ref>Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. [https://books.google.by/books?id=bVQNAQAAMAAJ&pg=PA124&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 124].</ref>}}. Непрыняцьце новага значэньня тэрміна «літоўцы» прывяло да ўзьнікненьня ў канцы XIX — пачатку XX ст. і пэўнага пашырэньня сярод літоўскай шляхты (асабліва ў этнакантактавай зоне — у Віленскай губэрні, памежнай з асноўным масівам балтамоўнага насельніцтва — Ковенскай губэрняй) тэрміна «младалітоўцы» дзеля пазначэньня балтамоўнага насельніцтва, а дзеля ўласнага самавызначэньня — тэрмінаў «старалітоўцы» («стараліцьвіны»), «гістарычныя літоўцы» («гістарычныя ліцьвіны»), «міцкевічоўцы» (у знак салідарнасьці з тым значэньнем паняцьця «ліцьвіны», якое выкарыстоўваў [[Адам Міцкевіч]] у сваім творы «[[Пан Тадэвуш]]»){{Заўвага|У 1906 годзе ў газэце «[[Kurier Litewski]]» ([[:Файл:Starolitwin - Kuryer Litewski 1906 nr 146 s 1.jpg|№ 146, С. 1]]) зьявіўся артыкул «Мы і літоўцы» ({{мова-pl|My i litwini|скарочана}}), падпісаны крыптонімам «Старалітовец» ({{мова-pl|Starolitwin|скарочана}}), у якім аўтар спрабаваў папулярызаваць тэрмін «старалітоўцы» і прапаноўваў стварыць «Cтаралітоўскую партыю», якая б выяўляла інтарэсы карэннай літоўскай шляхты; тым часам летувіскую інтэлігенцыю (паводле аўтара — у большасьці псэўдаінтэлегінцыю), якая з падачы і пры падтрымцы расейскіх уладаў спрабавала манапалізаваць права на назву «літоўцы» ({{мова-pl|«Szowinizm ten jest owocem szkoły rosyjskiej, której wychowańcami są młodolitwini, mówiący nieraz lepiej po rosyjsku, niż po litewsku»|скарочана}}) прапаноўваў называць «младалітоўцамі» ({{мова-pl|młodolitwini|скарочана}}). Сярод іншага, тэрміналёгію «стараліцоўцаў» і «младалітоўцаў» у 1934 годзе выкарыстоўваў былы прэм’ер-міністар [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Раман Скірмунт]] у сваім артыкуле-нэкралёгу «Панны з Муру» пра [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыю Скірмунт]] і Юзэфу Куржанеўскую, дзе адзначаў, што захапленьне Канстанцыяй Скірмунт «літваманіяй» не ўлічвала тое, што младалітоўцы звузілі паняцьце [[Літва старажытная|Літвы]] да свайго этнаграфічнага Ковенскага арэалу<ref>Skirmuntt R. [[:Файл:Slowo - 1934, nr 127 Roman Skirmunt - Panie z muru - p 3.jpg|Panie z Muru (III)]] // Słowo. Nr. 127, 1934. S. 3.</ref>}}<ref name="Buchowski-2006-26"/><ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 15.</ref>. У пачатку XX ст. летувіскі нацыянальна-дэмакратычны рух складаўся ў абсалютнай большасьці зь сялянаў або інтэлігенцыі і сьвятарства сялянскага паходжаньня, якія нарадзіліся ў [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — расейскай Жамойці. Гэта жамойцкі біскуп [[Антанас Баранаўскас]] (1835—1902), ксёндз [[Майроніс|Ёнас Майроніс]] (1862—1932), ксёндз [[Ёнас Басанавічус]], [[Пятрас Краўчунас]], [[Ёнас Вілейшыс]], [[Пятрас Вілейшыс]], [[Вацловас Біржышка]], [[Пеліксас Бугайлішкіс]], [[Андрус Булёта]], [[Юргіс Шайліс]], [[Казімерас Сьцяпонас Шайліс]] ды іншыя. Напярэдадні 1917 году ў ім было два кірункі — хрысьціянска-дэмакратычны, клерыкальны (імкненьне да пабудовы каталіцкай і кансэрватыўнай дзяржавы, дзе паноўнае становішча будзе займаць клір) і нацыяналістычны (нацыяналізм і дэмакратызм ва ўсіх галінах жыцьця, найбольш папулярны сярод сялянства)<ref>Смалянчук А. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. — СПб., 2004. С. 337.</ref>. <gallery caption="Жамойць на мапах да 1918 году" widths="150" heights="150" class="center"> Szamaiten (Samogitien) (H. Kieper, 1849).jpg|Жамойць (''Szamaiten, Samogitien''), з мапы 1849 г. Samogitia (1855).jpg|Жамойцкая дыяцэзія, 1855 г. Żmudź (Samogitia) (1904).jpg|Жамойць (''Żmudź'', ''Samogitia''), з мапы 1904 г. Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|«Літва і Беларусь» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобныя ад Жамойці (''Żmujdź''), 1916 г. </gallery> === Найноўшы час === [[Файл:Samogitia (1919).jpg|значак|Мапа Жамойці (Жамойцкага біскупства) з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам, 1919 г.]] У 1918 годзе большая частка Жамойці ўвайшла ў склад [[Летувіская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Летувы]], фактычнай сталіцай якой стала [[Коўна]] — былая сталіца расейскай Жамойці ([[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]]). Тым часам [[Летувіская Тарыба]] ня здолела ўлучыць у склад Летувы [[Вільня|Вільню]] і [[Віленскі край]] праз супраціў мясцовых жыхароў, якія ўтварылі [[Сярэдняя Літва|Сярэднюю Літву]] (1920—1922): напярэдадні паўстаньня народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] генэрал [[Люцыян Жалігоўскі]] выдаў [[Польская мова|па-польску]] адозву да насельніцтва Вільні і Віленшчыны з заклікам «''выгнаць жамойтаў''»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 35.</ref>{{Заўвага|Люцыян Жалігоўскі і яго паплечнікі лічылі сябе ліцьвінамі і славянамі, а летувісаў адмаўляліся прызнаваць за «літоўцаў» і называлі тое насельніцтва выняткова «жамойтамі» ({{мова-pl|Żmudzini|скарочана}}). У 1943 годзе Люцыян Жалігоўскі пісаў у сваіх успамінах пра выгнаньне зь Вільні адміністрацыі Летувы (1918—1920) і непрыняцьце новага сэнсу «літоўцаў», якія раней лічыліся літоўскай шляхтай «жамойтамі»: «''Напярэдадні маршу на Вільню, у [[Вярэнаў|Вярэнаве]], былі мы ня толькі палякамі — былі і літоўцамі. <…> Мы ўсе апэравалі даўнімі катэгорыямі. Пад словам „літовец“ мы разумелі паняцьце гістарычнай Літвы, Літву вялікіх мэтаў, вялікіх людзей, вялікай ідэі. Мы шанавалі нашыя традыцыі, нават попел Зьніча пад [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Катэдрай]]. Нічога зь мінуўшчыны не пакінула сьледу, новаяўлены „літовец“ выявіўся ворагам… і чакаў прыезду на сталец літоўскі — Гогенцолерна, пад імем — о іронія — [[Міндаўгас II|Міндоўга ІІ]]. <…> Толькі мясцовыя людзі адкідалі ўсё, што звалася „літоўскім“. Ніхто не хацеў чуць пра навуку жамойцкай мовы, ніхто не прызнаваў „літоўскага“ ўрадніка, і ўсякая жанчына не хацела ісьці ў касьцёл, дзе служыў „літоўскі“ ксёндз. Чаму мы, адвечныя насельнікі Літвы, мусілі пазьбягаць той дарагой для нас назвы, а іншыя людзі, што ня маюць зь Літвой нічога супольнага, — называць сябе літоўцамі?»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 37, 41—42.</ref>.}}. Гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Валяр’ян Мэйштовіч||pl|Walerian Meysztowicz}}, сын старшыні Часовай урадавай камісіі Сярэдняй Літвы [[Аляксандар Мэйштовіч|Аляксандра Мэйштовіча]], зазначаў у сваіх успамінах: «''Летувіскі нацыянальны рух зьвярнуўся да спадчыны Вялікага Княства Літоўскага. <…> Нават ня мелі для іх назвы. „Ліцьвіны — казаў пан Міхал Юхневіч — гэта [[Ягайла]], [[Ян Караль Хадкевіч|Хадкевіч]], [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]], [[Юзэф Пілсудзкі|Пілсудзкі]] і я, а вы ёсьць летувісамі“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ruch narodowy litewski zgłosił się do dziedzictwa po Wielkim Księstwie Litewskim. <...> Nawet nie mieliśmy dla nich nazwy. „Litwini — mówił pan Michał Juchniewicz — to Jagiełło, Chodkiewicz, Mickiewicz, Piłsudski i ja, a wy to Lietuvisy“»|скарочана}}}}<ref>Meysztowicz W. Gawędy o czasach i ludziach. — Londyn — Łomianki, 2008. S. 26—27.</ref>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] У 1923 годзе ў [[Ковенскі павет|Ковенскім павеце]] летувісы складалі 56,7%, а ў самой Коўне — толькі 29,9%, палякаў у гэтым месьце было 31,5%, а жыдоў — 31,8%<ref>Starzyński S. Litwa: zarys stosunków gospodarczych. — Warszawa, 1928. S. 12—13.</ref>. Значную частку буйных зямельных уласьнікаў складала шляхта-«старалітоўцы», якія валодалі 26% зямлі ў новай дзяржаве і палітычна арыентаваліся на міжваенную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 168.</ref>. 15 лютага 1922 году ўлады Летувы прынялі закон аб зямельнай рэформе: нацыяналізавалася зямля ў супраціўнікаў незалежнасьці Летувы і шляхецкія маёнткі, нададзеныя ўладамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] з абшару скарбовых зямель, таксама вызначаўся максымум неад’емнай зямлі ў 80 га (з 1929 году — 150 га), што ліквідоўвала (шляхам прымусовай [[Парцэляцыя (эканоміка)|парцэляцыі]]) [[Лятыфундыя|лятыфундыі]], характэрныя раней для жамойцкіх земляў<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 168—169.</ref>. Па [[Вайсковы пераварот у Летуве (1926)|вайсковым перавароце ў Летуве]] (сьнежань 1926 году) у краіне ўсталяваўся [[Аўтарытарызм|аўтарытарны рэжым]] на чале з прэзыдэнтам [[Антанас Сьмятона|Антанасам Сьмятонам]], які працягваў [[Летувізацыя|летувізацыю (жамайцізацыю)]] насельніцтва краіны, абмяжоўваў магчымасьці культурнага разьвіцьця на іншых мовах і ставіў перашкоды да заняцьця дзяржаўных пасадаў тым, хто не лічыў сябе летувісамі паводле нацыянальнасьці<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 192—193.</ref>. Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]], калі ў 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў жыхароў Вільні, сярод якіх большую частку складалі [[беларусы]]<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў [[Польская Народная Рэспубліка|камуністычную Польшчу]]<ref name="Snyder-2004">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>, то толькі ў 1944—1946 гадох на іх месца прыбыла каля 100 тысячаў новых жыхароў з Жамойці. Увогуле, у адрозьненьне ад сталіцаў іншых савецкіх рэспублік, улады [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] дазволілі Летуве шматгадовую летувізацыю (жамайцізацыю) Вільні: калі [[Талін]] ці [[Рыга|Рыгу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла жамойцкая вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Па аднаўленьні незалежнасьці Летувы ў 1990 годзе Жамойць разглядацца ўладамі краіны выняткова як этнаграфічны (этнакультурны) рэгіён, жыхары якога размаўляюць на адным з двух дыялектаў летувіскай мовы — на жамойцкім. У 2003 годзе ўлады Летувы ўсталявалі афіцыйныя межы этнаграфічнага рэгіёну «Жэмайція»<ref name="Kascian-2009"/>. Зацьверджаныя на афіцыйным узроўні межы этнаграфічнага рэгіёну не супадаюць зь межамі [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]], [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] або сучаснымі адміністрацыйнымі межамі Летувы, паводле афіцыйнай вэрсіі, гэтыя межы вызначылі на падставе пашырэньня жамойцкага дыялекту. Як заўважыў летувіскі этноляг Ж. Шакніс, мапы этнаграфічных рэгіёнаў Летувы (у адрозьненьне ад [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]] або [[Фінляндыя|Фінляндыі]]) вельмі доўгі час не друкаваліся нават у абагульняльных працах зь летувіскай этналёгіі<ref name="Vnukovic-2021-42">Внуковіч Ю. Вынаходніцтва этнаграфічных рэгіёнаў Беларусі і Літвы: параўнальная характарыстыка // Вестник Полоцкого государственного университета. № 1, 2021. С. 42.</ref>. Ад 1990-х гадоў у Летуве існуе жамойцкае культурнае грамадзтва — група, зацікаўленая ў захаваньні жамойцкай культуры і мовы, і [[Жамойцкі парлямэнт]] (літаральна парлямэнт Жамойці). Яны выступаюць за рэгіянальную аўтаномнасьць, і іх патрабаваньні засноўваюцца на гістарычных крыніцах. Гэтыя патрабаваньні часта ўлучаюць вяртаньне [[Клайпеда|Клайпеды]]. Жамойцкая група, узначаленая [[Юстынас Бурба|Юстынасам Бурбам]], мае невялікі сяброўскі склад. Таксама выдаецца газэта «''[[Жамойцкі парлямэнт (газэта)|Жамойцкі парлямэнт]]''». == Сымбалі == [[Файл:Ziemia Żmudzka używa czarnego niedźwiedzia w białej obroży na czerwonem polu... Miasto naprzedniejsze Kowno w onej ziemi (1584).jpg|значак|Апісаньне гербу Жамойцкай зямлі з заўвагай, што найважнейшае места гэтай зямлі — [[Коўна]], 1584 г.]] На [[Герб Жамойцкага староства|гербе Жамойці]] выяўляецца чорны мядзьведзь з срэбнымі кіпцюрамі, на сьцягу — жамойцкі герб на белым фоне. Гістарычна на Жамойць не пашыраўся літоўскі герб — [[Пагоня]], які быў афіцыйным гербам паветаў і ваяводзтваў адно ўласна Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Dajlida-2019-2009"/>. Жамойцкі герб, як мяркуецца, быў ва ўжытку некалькі стагодзьдзяў (паводле розных крыніцаў, упершыню зьявіўся ў XIV або XVI ст.). У 1920 годзе [[летувісы]] ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу ВКЛ Пагоні — [[Герб Летувы|«Віціс»]] (упершыню названы так толькі ў 1884 годзе). Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход Віленшчыны зь [[Вільня]]й да [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускага абшару]], у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на Жамойць — разам зь зьменай дзяржаўнага гербу на жамойцкага «Мядзьведзя»<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не летувіскае (славянскае<ref name="Arlou-2012-373"/>) паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. 21 ліпеня 1994 году ўрад [[Летува|Летувіскай Рэспублікі]] зацьвердзіў герб гістарычнай Жамойці і створаны на яго аснове сьцяг як сымбалі афіцыйнага этнаграфічнага рэгіёну «Жэмайція». <gallery caption="Гістарычныя выявы гербу Жамойці ў Вялікім Княстве Літоўскім" widths="150" heights="150" class="center"> Duchy of Samogitia Coat of Arms.png|1586 г. Księstwo żmudzkie.jpg|XVII ст. Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|1720 г. Herbarz Kaspra Niesieckiego Жемайтское староство-2.jpg|1743 г. </gallery> == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == [[Файл:Liet-etno-regionai.png|міні|{{Легенда|#eafeea|Зацьверджаная на афіцыйным узроўні тэрыторыя летувіскага этнаграфічнага рэгіёну «Жэмайція»}}]] Сучасны летувіскі этнаграфічны рэгіён «Жэмайція» разьмяшчаецца ў заходняй частцы краіны. У склад рэгіёну ўвайшлі муніцыпалітэт места [[Паланга|Палангі]], [[Рэтаўскае самакіраваньне|Рэтаўскае муніцыпальнае ўтварэньне]], [[Таўроскі раён]], [[Шылэльскі раён]], [[Шкудзкі раён]], [[Юрбурскі раён]], [[Мажэйкаўскі раён]], [[Крэтынскі раён]], [[Цельшыцкі раён]], [[Акмянскі раён]], [[Кельменскі раён]], [[Расенскі раён]], усходняя частка муніцыпалітэту места [[Клайпеда|Клайпеды]] і муніцыпалітэт [[Шылакарчмянскі раён|Шылакарчмянскага раёну]], заходняя частка [[Янаўскі раён (Ковенскі павет)|Янаўскага раёну]], а таксама муніцыпалітэт места [[Шаўлі|Шаўляў]]. Найбольшае места — Шаўлі, альбо [[Клайпеда]], калі апошняя разглядаецца ў складзе рэгіёну. Сталіцай Жамойці лічацца [[Цельшы]], хоць гістарычнай сталіцай (рэзыдэнцыяй жамойцкага біскупа) былі [[Варні|Варні (Меднікі)]]. Буйныя месты: * [[Шаўлі]] * [[Мажэйкі]] * [[Цельшы]] — лічацца сталіцай * [[Таўрогі]] * [[Паланга]] * [[Крэтынга]] == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Летувісы|Жамойты}} [[Файл:Zemaiciu kletis, 2007-04-21.jpg|значак|Жамойцкая сялянская [[клець]]]] Насельніцтва сучаснага летувіскага этнаграфічнага рэгіёну «Жэмайція» складае каля 0,5 млн чалавек. Гэта адзін з найбольш этнічна аднастайных рэгіёнаў краіны. Жыхары пераважна спавядаюць [[Каталіцкая Царква|рыма-каталіцтва]], хоць існуюць значныя [[Лютэранства|лютэранскія]] меншасьці на поўдні. [[Файл:Hill of Crosses Siauliai.jpg|значак|Гара крыжоў каля [[Шаўлі|Шаўляў]]]] Афіцыйная летувіская навука лічыць сучасных жамойтаў складовай этнаграфічнай групай летувісаў, адрознай ад гістарычных жамойтаў<ref>Kalnis P. Žemaičiai XXa. — XXIa. pradžia. — Vilnius, 2012. P. 412.</ref>, якія разглядаюцца як асобнае летувіскае племя альбо як частка ўсходніх летувісаў<ref>Гудавичюс Э. История Литвы. Т. 1. — Москва, 2005. С. 23—24.</ref>. Тым часам захаваліся сьведчаньні, што яшчэ ў канцы XIX ст. саманазва жамойць (жамойты) выходзіла далёка за межы сучаснага афіцыйнага этнаграфічнага рэгіёну «Жэмайція» і пашыралася на большую частку этнічнай тэрыторыі летувісаў. У прадмове да навуковага выданьня «Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею» (1899 год) зьмяшчаўся агляд аўтарам [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]], якая займала тады ўсю тэрыторыю сучаснай [[Летува|Летувы]] на поўнач ад [[Коўна|Коўны]]: «''Ковенская губэрня ўся амаль заселеная карэннымі літоўцамі, якія край свой называюць Жамойць, а сябе [[жмогусы|жмогусамі]]''» ({{мова-ru|«Ковенская губерния вся почти сплошь заселена коренными литовцами, которые страну свою называют Жмудь, а себя жмогусами»|скарочана}}<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею // Акты Упитского гродского суда. — Вильна, 1899. [https://books.google.by/books?id=XeYDAAAAYAAJ&pg=PR29&dq=%D0%96%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjx1Yv_n8jzAhWIhv0HHVNpC7sQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%96%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. XXIX].</ref>). Таксама ў 1893 годзе паведамлялася, што «''…Жамойць, або, як яна сама сябе называе, „сьвятая Жамойць“, засяляе шчыльнай масай мільёна ў два душ паўночную частку [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і найбольшую частку Ковенскай і [[Сувалкаўская губэрня|Сувалкаўскай]]''» ({{мова-ru|«…Жмудь, или, как она сама себя называет, „святая Жмудь“, населяет плотной массой миллиона в два душ северную часть Виленской губернии и наибольшую часть Ковенской и Сувалкской»|скарочана}})<ref>Русское обозрение. Т. 4, 1893. [https://books.google.by/books?id=eeA6AQAAMAAJ&pg=PA414&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82,+%E2%80%9E%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%E2%80%9C,&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjOovDw0ev0AhWk_7sIHSTgDBwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%2C%20%E2%80%9E%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%E2%80%9C%2C&f=false С. 414].</ref>. Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у [[беларусы]] называюць сябе [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]], тым часам летувісаў «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Урэшце, яшчэ ў 1913 годзе зазначалася, што на поўдзень ад [[Дзьвінск]]у пачынаецца і цягнецца «''да пясковых берагоў Балтыйскага мора Жамойць Сьвятая, як называюць гэты край самі жамойты, і беларусы, і палякі, і нават нашчадкі лівонскіх крыжакоў-баронаў старажытныя нямецкія сем’і''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…до песчаных берегов Балтийского моря — Жмудь Святая, как зовут этот край и сами жмудзины, и белорусы, и поляки, и даже — потомки ливонских крестоносцев-баронов, старинные немецкие семьи»|скарочана}}}}<ref>Жданов Л. Сгибла Польша! Т. 4. — СПб., 1913. [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8C&action=submit С. 216].</ref>. == Мова == {{Асноўны артыкул|Летувіская мова|Жамойцкая мова}} [[Файл:Zemaites muziejus Bukanteje.Zem.2007-08-23.jpg|значак|Музэй пісьменьніцы [[Жэмайце]] каля [[Плунгяны|Плунгянаў]]]] Афіцыйная летувіская навука лічыць сучасную жамойцкую мову дыялектам летувіскай мовы, адрозным ад гістарычнай жамойцкай мовы{{Заўвага|Як піша [[Зігмас Зінкявічус]]: «''Тэрмін жамойты ў мінулым ня мае ніякага дачыненьня да цяперашняга дыялекту. <…> У XVII ст. пісьмовая мова, якая разьвілася на аснове мясцовага аўктайцкага дыялетку, называлася жамойцкай мовай. Сучасны жамойцкі дыялект пачаў называцца жамойцкім толькі па зьнікненьні старых адміністрацыйных адзінак… Носьбіты дыялекту… успадкавалі назву жамойты. Асноўнай прычынай узьнікненьня памянёнага дыялекту быў уплыў субтрату роднаснай куршаўскай мовы''»<ref>Zinkevičius Z. Žemaičių tarmės kilmės klausimu // Lietuvių etnogenezės. 1981. P. 17—18.</ref>}}. Паводле тэорыі летувіскага мовазнаўцы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]]{{Заўвага|У 1993 годзе [[Зігмас Зінкявічус]] заклікаў замяніць навуковы тэрмін [[старабеларуская мова]] «больш карэктным» — «канцылярская славянская мова Літоўскай дзяржавы»<ref>[[Мікалай Нікалаеў|Нікалаеў М.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-5/nika503.html Вільня і Літва ў расейскім друку] // [[ARCHE Пачатак]]. № 5 (28), 2003.</ref>}}, гістарычна (у кнігах XVII ст.) існавала тры варыянты пісьмовай летувіскай мовы — заходні (мова летувісаў у [[Прусія|Прусіі]] — «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»), заснаваны на заходнежамойцкім дыялекце<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>, блізкі да яго сярэдні, заснаваны на гаворках ваколіцаў [[Кейданы|Кейданаў]] (выкарыстоўваўся ў Жамойцкіх [[Жамойцкае староства|старостве]] і [[Жамойцкае біскупства|біскупстве]] Вялікага Княства Літоўскага і называўся жамойцкай мовай{{Заўвага|Факт называньня ў Вялікім Княстве Літоўскім мовы летувісаў (у тым ліку прускіх жамойтаў у «[[Малая Летува|Малой Летуве]]») ''жамойцкай'' яшчэ ў 1821 годзе засьведчыў нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen»: "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені выняткова пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''" ({{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}})<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>. Пагатоў, у 1781 годзе гэта таксама засьведчыў нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}}: "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь Вільні <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''" ({{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}})<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref>}}) і ўсходні — уласна «летувіская мова». Адпаведна, першыя летувіскія кнігі, выдадзеныя [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]], былі на сярэднім варыянце летувіскай мовы — жамойцкай мове, аднак ужо ў пачатку XVIII ст. (1705 год) усходні варыянт пісьмовай летувіскай мовы (уласна «летувіская мова»), што, паводле Зінкявічуса, грунтаваўся на прывіленскіх дыялектах, цалкам зьнік<ref name="Kascian-2009"/>. Паводле азначанай тэорыі, сучасная летувіская мова ўтварылася ў канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы<ref name="Sviazynski209"/>, а сучасная жамойцкая мова — склалася галоўным парадкам на аснове гаворак [[Куршы (народ)|куршаў]]<ref>Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы. — Вильнюс, 2006. С. 129.</ref>. == Турызм == [[Файл:Palanga Beach.jpg|значак|Пляж каля [[Паланга|Палангі]]]] Турыстычны патэнцыял Жамойці вызначаюць культурныя асаблівасьці рэгіёну, хоць многія зь іх ёсьць асаблівасьцямі большай часткі Летувы. Гэта будаўнічыя традыцыі (маленькія капліцы, якія ставяцца як на зямлі, так і на слупах і дрэвах) і малыя архітэктурныя формы (разьбяныя фігуры сьвятых пры дарогах, аздобленыя крыжы, драўляныя слупы з майстэрскай разьбой). Гара Крыжоў (за 12 км ад [[Шаўлі|Шаўляў]]) — мастацкая і хрысьціянская славутасьць Жамойці. Яшчэ з старажытных часоў у знак шчырай веры насельніцтва (асабліва сялянскае) ставіла ў кожнай вёсцы сымбалічныя драўляныя крыжы, а часам абстаўляла групамі крыжоў цэлыя пагоркі. Места [[Векшнэ]] ёсьць старажытным цэнтрам ганчарства. Захавалася багатая архітэктурная спадчына розных архітэктурных стыляў і пэрыядаў. Карыстаецца папулярнасьцю Нацыянальны парк «Жамайція» (за 33 км ад [[Плунгяны|Плунгянаў]]). [[Паланга]] — буйны бальнеалягічны курорт, дзе на пясковых пляжах і дзюнах Балтыйскага ўзьбярэжжа спалучаецца хваёвы водар і морское паветра. У Паланзе таксама працуе музэй [[бурштын]]у, а ў [[Цельшы|Цельшах]] — рэгіянальны этнаграфічны музэй жамойцкага побыту. [[Кальварыя Жамойцкая|Жамойцкая Кальварыя]] (празваная Новым [[Ерусалім]]ам) карыстаецца папулярнасьцю сярод пілігрымаў з усяго сьвету, дзякуючы свайму штогадоваму касьцельнаму фэсту (звычайна ладзіцца ў чэрвені або ліпені). Адзначаюцца і традыцыйныя народныя сьвяты. Існуюць аматарскія суполкі нэапаганцаў, якія ладзяць фальклёрныя фэсты і старажытныя абрады (дзень летняга сонцавароту, сьвята памінаньня продкаў, зімовая Каляда і г. д.). <gallery caption="Славутасьці афіцыйнага этнаграфічнага рэгіёну «Жэмайція»" widths="150" heights="150" class="center"> Panemune Castle Aerial.jpg|«[[Замак Гелгуда]]» ў Панямуні каля [[Юрбург]]у Kraziu kolegija bursa.jpg|Езуіцкі калегіюм у [[Крожы|Крожах]], заснаваны [[Ян Караль Хадкевіч|Янам Каралем Хадкевічам]] Varnių muziejus3.JPG|[[Музэй Жамойцкіх біскупаў]] у [[Варні|Варнях]] (у будынку былой духоўнай сэмінарыі) Žemaičių Kalvarija Church 1, Lithuania - Diliff.jpg|Касьцёл у [[Кальварыя Жамойцкая|Жамойцкай Кальварыі]], збудаваны паводле праекту Аўгустына [[Касакоўскія|Касакоўскага]] </gallery> <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Berzenai dvaras.jpg|Палац [[Гутэн-Чапскія|Чапскіх]] ва [[Ужвэнты|Ўжвэнтах]] Plunges Oginskio dvaras.JPG|Палац [[Агінскія|Агінскіх]] у [[Плунгяны|Плунгянах]] Palanga Palac Tyszkiewiczow.JPG|Палац [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] у [[Паланга|Паланзе]] Rietavo bažnyčia (2).jpg|Касьцёл у маёнтку Агінскіх [[Рэтаў|Рэтаве]] </gallery> == Дадатковыя зьвесткі == * Назву «жамайтукасы» ({{мова-lt|Žemaitukai|скарочана}}), вытворную ад Жамойці, маюць маларослыя коні жамойцкай пароды, якіх клясыфікуюць як [[поні]] (маюць невысокі рост паміж 131 і 141 сантымэтраў у карку)<ref>Macijauskienė V. Žemaitukų veislės arklių kompleksinio vertinimo tobulinimas // Gyvulininkystė: Mokslo darba. Nr. 48, 2006. P. 16.</ref> == Глядзіце таксама == * [[Самбія]] * [[Зэмгалія]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БЭ|6}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * Дайліда А. [http://spampavac.by/files/downloads/pvkl.pdf Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі] / Рэц. [[Сяргей Тарасаў|С. Тарасаў]]. Аўтарскае выданне. — Менск, 2019. — 459 с. * [[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва] // [[Наша Ніва]]. 22 чэрвеня 2013 г. * Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]]. № 18, 7.05.1993. С. 14—15; № 19, 14.05.1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * {{Літаратура/ЭГБ|3}} * Buchowski K. [http://pbc.biaman.pl/Content/2045/litwomani_i_polonizatorzy.pdf Litwomani i polonizatorzy : mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku]. — Białystok: Biblioteka Uniwersytecka im. Jerzego Giedroycia w Białymstoku, 2006. — 430 s. * Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/795 S. 795]—1807. * Żeligowski L. [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf Zapomniane prawdy]. — Londyn: F. Mildner & Sons, 1943. — 43 p. * {{Літаратура/ЭСБЭ|Самогиты|аўтар = Вольтер Э. |том = XXVIIIa|старонкі = 205—206}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с {{ISBN|978-609-437-207-0}}. * История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс: Мокслас, 1978. — 676 с. * {{Літаратура/ЭСБЭ|Жмудь|аўтар = Рудаков В. |том = XII|старонкі = 27}} * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 2, 1865. С. 222—253. * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 3, 1865. С. 1—21. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. == Вонкавыя спасылкі == * [[Іван Саверчанка]], [[Зьміцер Санько]], [https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html#chapter97 Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою?], [[Беларуская Палічка]] {{Рэгіёны Летувы}} {{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага}} {{Жамойцкі дыспут}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Жамойць| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы]] [[Катэгорыя:Рэгіёны Летувы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівонскага ордэна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Тэўтонскага ордэна]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага]] 0g77p50ibkq8oca2hy1jdcbo241ia0u 0 39706 2688001 2663743 2026-09-01T19:36:21Z ~2026-47620-99 99855 2688001 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Летува |Назва = Клайпеда |Лацінка = Kłajpieda |Статус = места |Назва ў родным склоне = Клайпеды |Назва летувіскай мовай = Klaipėda |Статус з = 1254 |Павет = [[Клайпедзкі павет|Клайпедзкі]] |Раён = Клайпедзкі мясцовы |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 55 |Шырата хвілінаў = 42 |Шырата сэкундаў = 45 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 21 |Даўгата хвілінаў = 08 |Даўгата сэкундаў = 06 }} '''Кла́йпеда''' ({{мова-lt|Klaipėda|скарочана}}, {{мова-de|Memel|скарочана}}, мянушка: ''Uostamiestis'' — «партовае места») — трэцяе велічынёй места [[Летува|Летувы]] пасьля [[Вільня|Вільні]] і [[Коўна]], на ўзьбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] пры [[Курская затока|Курскай затоцы]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Клайпедзкі павет|Клайпедзкага павету]] і Клайпедзкага мескага раёну. Найбуйнейшы порт Летувы, які не замярзае, і адзін з найбуйнейшых партоў у Балтыйскім моры. Клайпеда (Мэмэль) і прылеглыя да яе землі маюць асобную ад Летувы гісторыю. Да 1525 году Мэмэль належаў рыцарам [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], да 1923 году — [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], што адбілася на архітэктурным абліччы места. У сілу сваёй гісторыі, этнічнае і моўнае аблічча Клайпеды традыцыйна носіць шматнацыянальны характар. Апроч [[летувісы|летувісаў]], тут жыве значная колькасьць [[расейцы|расейцаў]]. Насельніцтва Клайпеды скарацілася ў значнай ступені празь перамяшчэньне часткі жыхароў у прадмесьці: у 1992 годзе ў месьце жыло 207 100 чалавек, у 2014 годзе — 157 350 чалавек, але апошнім часам насельніцтва зноў расьце. Каля Клайпеды знаходзяцца папулярныя курорты, як то [[Ніда]] на поўдзень ад места й [[Паланга]] на поўначы. == Назва == Назва Клайпеда ўпершыню ўпамінаецца ў 1413 годзе ў форме '''Caloypede''': {{мова-la|«Item castrum Memel est intra prefatos limites terre [[Жамойць|Samaytharum]] que sic alio antiquo vocabulo Caloypede nuncupatur Item procurator protestator quod»|скарочана}}<ref>Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum. T. II. — Posnaniae, 1892. [https://books.google.by/books?id=C5kKAQAAIAAJ&pg=PA140&dq=memel+est+samaytharum+caloypede&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwidm6uak_D0AhVn7rsIHVtSBCYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=memel%20est%20samaytharum%20caloypede&f=false P. 140].</ref>. У тэксьце [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]] 1422 году пры апісаньні межаў [[Прусія|Прусіі]] адзначалася, што «''…замак Мэмэль [[Летувіская мова|па-жамойцку]] завецца Клайпеда''» ({{мова-la|«...castrum Memel in Samogitico Glaupeda appelatum»|скарочана}}), тое ж паўтаралася ў тэксьце дамовы 1436 году ({{мова-la|«...castrum Memel in Samogitico Clupeda appellatum»|скарочана}})<ref>Современник. Т. 7, 1860. [https://books.google.by/books?id=1CkYAAAAYAAJ&pg=PA13&dq=castrum+Memel+in+Samogitico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjC45qwpO70AhUXQ_EDHSg2CGYQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=castrum%20Memel%20in%20Samogitico&f=false С. 13].</ref>. Аднак дагэтуль няма агульнапрынятага тлумачэньня назвы места з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]. Паводле вэрсіі [[Людвік Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]], агучанай у 1864 годзе, [[тапонім]] Клайпеда ўтварыўся ад «[[Прускія летувісы|пруска-летувіскіх]]» словаў «клайсьці» («клайці») 'гразнуць, тануць' і pėda 'нага, ступня'<ref>{{Кніга|загаловак=Материалы для географии и статистики России: Минская губерния|месца=СПб.|год=1864|спасылка=https://books.google.by/books?id=rb0KAAAAIAAJ&pg=PA112&dq=%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwikioqbx-_0AhVlQvEDHWV5CAsQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B8&f=false|старонкі=112}}</ref>. У 1870 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Грэвінгк||ru|Гревингк, Константин Иванович}} зьвязаў назву места з klaips або klepas 'хлеб'<ref>Grewingk C. Ueber heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden: insbesondere Lettlands und Weissrusslands. — Dorpat, 1870. [https://books.google.by/books?id=NYhSAAAAcAAJ&pg=PA78&dq=Klaip%C4%97da+klaips&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirz9qSjPD0AhXjgP0HHZYHCi8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Klaip%C4%97da%20klaips&f=false S. 78].</ref>, пазьней летувіскі мовазнаўца [[Казімерас Буга]] вытлумачыў яе з [[Куршы (народ)|куршаўскіх]] словаў klaips 'бохан' і êdu 'есьці'<ref>Gimtasis žodis. Nr. 2, 1993. [https://books.google.by/books?id=mLyGuZqKcgYC&q=klaips+peda&dq=klaips+peda&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPi-fe1u_0AhW1hv0HHfjPCyUQ6AF6BAgGEAI P. 17].</ref>. Тым часам, на думку летувіскага гісторыка Ёнаса Таторыса, назва места ўтварылася ад [[Латыская мова|латыскіх]] словаў klais (klait) 'роўны, пляскаты' і peda 'зямля, край, глеба' або ад латыскай назвы вандроўнай дзюны<ref>Tatoris J. Senoji Klaipėda. Urbanistinė raida ir architektūra iki 1939 metų. — Vilnius, 1994.</ref>. У «Энцыкляпэдыі [[Малая Летува|Малой Летувы]]» (2003 год), апроч памянёнай вэрсіі Казімераса Бугі, выкладаецца яшчэ чатыры: што ў аснове тапоніму — адно слова, якім можа быць латыскае klaips 'бохан' або летувіскае «клайп» 'крывы', што ў аснове тапоніму — два латыскія словы «клая» 'роўны' і peda 'зямля' (сам аўтар энцыкляпэдычнага артыкула Вілюс Пецерайціс лічыць гэтую вэрсію неверагоднай, раней клайпедзкі гісторык Ёганэс Зебрыцкі крытыкаваў блізкую вэрсію — ад латыскага «клайс» 'нізкая, роўная' і «педа» або «падас» 'фундамэнт, аснова, найніжэйшы пункт чагосьці' на той падставе, што ўся мясцовасьць вакол Клайпеды роўная і нізкая, таму падобная назва ня мела б ніякага сэнсу, апроч таго, зычная «с» не магла зьнікнуць з назвы), апошняя пададзеная ў энцыкляпэдыі вэрсія зьвязвае назву Клайпеды з магчымай мянушкай мясцовых жыхароў Клайпеджус (Клайпедайціс), утворанай ад летувіскіх pėda 'ступня' і «клайпа» 'крывіцца'<ref>Mažosios Lietuvos enciklopedija. T. 2. — Vilnius, 2003.</ref>. Клайпедзкі гісторык Васіліюс Сафронавас (2020 год) выводзіць назву места ад летувіскага «клайпа» («клайпус») 'дрыгва' або ад латыскага klajš 'адкрыты, пусты, парожні'<ref>Safronovas V. Klaipėdos miesto istorija. — Klaipėda, 2020.</ref>. Зь іншага боку, у [[Эстонская мова|эстонскай мове]] ([[Фіна-вугорскія мовы|фінска-вугорская сям’я моваў]]) ёсьць слова kalapüüdja — 'рыбак' (ад kala 'рыба' і püüdja 'лавіць', даслоўна рыбалоў), тым часам Мэмэльскае комтурства было асноўным пастаўніком рыбы ў землі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]]<ref>[https://question1945.livejournal.com/225900.html Клайпеда. История этимологического генезиса], 1 красавіка 2022 г.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Klaipėda Castle1.jpg|міні|300пкс|зьлева|Гістарычная ілюстрацыя Мэмэлю]] [[Файл:Lithuania Klaipeda 1.jpg|міні|300пкс|зьлева|Драўляна-каркасны будынак у гістарычным цэнтры Клайпеды]] Першыя паселішчы куршаў на тэрыторыі сучаснага гораду вядомыя зь першых стагодзьдзяў н. э. У 1240 годзе папа рымскі прапанаваў каралю Нарвэгіі [[Гокан IV Гокансан|Гокану IV]] магчымасьць захапіць [[Самбія|Самбію]]. Тым ня менш, пасьля асабістага прыняцьця [[хрысьціянства]] вялікага князя [[Міндоўг]]а, тэўтонскія рыцары і група крыжакоў зь [[Любэк]]а рушылі на Самбію, заснаваўшы форт ў 1252 годзе, які вядомы як Мэмэльскі замак. Будаўніцтва форту было скончана ў 1253 годзе. У Мэмэлі быў заснаваны гарнізон з войска [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]], які ачоліў дойч майстар Эбэргард фон Зэйнэ. Дакумэнты з нагоды заснаваньня гарнізону былі падпісаны Эбэргардам і біскупам Генрыхам фон Люцэльбургам 29 ліпеня і 1 жніўня 1252 году. Майстар Конрад фон Тырбэрг выкарыстоўваў крэпасьць у якасьці базы для далейшых паходаў уздоўж ракі [[Нёман]] супраць [[жмудзіны|жамойтаў]]. Мэмэль быў беспасьпяхова абложаны [[самбійцы|самбійцамі]] ў 1255 годзе. Да новага паселішча пачалі прыбываць мігранты зь нямецкіх местаў, як то [[Гальштайн]]у, Любэку і [[Дортмунд]]у. Неўзабаве ў гэты час, Мэмэль атрымаў сваю мянушку «Новы Дортмунд». Горад стаў галоўным местам Курляндзкай эпархіі. У горадзе былі пабудаваны адзін катэдральны сабор і, па меншай меры, два парафіяльных касьцёла, але разьвіцьцё замку сталася дамінуючым прыярытэтам. Паводле розных крыніцаў, Мэмэль атрымаў Любэскае права ў 1254 або 1258 годзе<ref>{{Кніга|аўтар=Magocsi, Paul Robert|загаловак=Historical Atlas of Central Europe|выдавецтва=University of Washington Press|месца=Seattle|год=2002|pages=41|isbn=0-295-98146-6}}.</ref>. Увесну і ўлетку 1323 году, літоўскае войска на чале з [[Гедымін]]ам перайшла Нёман і аблажылі замак Мэмэль і ўзяў яго празь некаторы час, прымусіўшы ордэн запрасіць перамір’е ў кастрычніку. [[Мельнскі мір]] ў 1422 годзе зафіксаваў мяжу паміж Тэўтонскім ордэнам і Вялікім княствам Літоўскім на наступныя 501 год. Абноўлены горад атрымаў [[кульмскае права]] ў 1475 годзе. Насуперак волі свайго губэрнатара і камандзіра, Эрыка Браўншвайг-Вольфэнбютэля, Мэмэль прыняў [[лютэранства]] пасьля пераўтварэньня дзяржавы ордэну ў Прускае княства ў складзе Каралеўства Польскага, якое зьдзейсьніў Альбэрт Гогэнцолерн у 1525 годзе. Гэта было пачаткам працяглага пэрыяду росквіту гораду і порту. Праз горад на экспарт ішла пшаніца з тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага. Прускае княства было ўспадкавана Ёганам Жыгімонтам Гогэнцолернам, курфюрстам Брандэнбургу ў 1618 годзе. Такім чынам, Брандэнбург—Прусія павялічыла свой актыўны ўдзел у рэгіянальнай палітыцы, што значна паўплывала на разьвіцьцё гораду. У 1629—1635 гадох горад быў акупаваны [[Швэцыя]]й на працягу некалькіх пэрыядаў падчас вайны Рэчы Паспалітай са Швэцыяй 1625—1629 гадох і [[трыццацігадовая вайна|трыццацігадовай вайны]]. Пасьля падпісаньня Кёнігсбэрскай дамовы 1656 году курфюрст Фрыдрых Вільгэльм адкрыў порт Мэмэлю для Швэцыі. У 1660 годзе была пацьверджана пруская незалежнасьць ад Польшчы і Швэцыі паводле [[Аліўскі мір|Аліўскай дамовы]]. Пабудова абарончай сыстэмы вакол усяго гораду, ініцыяваная ў 1627 годзе, прыкметна зьмяніла статус і пэрспэктывы гораду. У лістападзе 1678 году невялікае швэдзкае войска ўварвалася на прускую тэрыторыю, але ня здолела захапіць крэпасьць Мэмэлю. З 1701 году горад у [[Прусія|Прускім каралеўстве]]. З 1757 да 1762 году горад быў захоплены [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], а з 1871 году трапіў у склад [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] з 1920 году горад быў перададзены пад кіраўніцтва [[Антанта|Антанты]] і тут разьмясьціўся францускі гарнізон. Урад Летувіскай Рэспублікі жадаў далучыць горад, але не было ні гістарычных, ні этнаграфічных падставаў для абгрунтаваньня такіх дзеяньняў. Каб атрымаць хоць якія падставы для прад’яўленьня правоў на горад, летувісы нанялі францускіх жаўнераў, якія пераапрануўшыся ў цывільнае адзеньне, зь лёзунгамі на летувіскай мове паднялі паўстаньне, якое выглядала як «жаданьне старажытнага летувіскага гораду» далучыцца да Летувы. У 1924 годзе горад апынуўся ў Летуве, але 22 сакавіка 1939 году Нямеччына прад’явіла ўльтыматум з патрабаваньнем вяртаньня Клайпеды, які Летува прыняла. 28 студзеня 1945 году Клайпеда была акупаваная савецкімі войскамі і далучана да Летувіскай ССР. У горадзе разьмешчаны [[Клайпедзкі ўнівэрсытэт]]. == Эканоміка == [[Файл:Klaipeda port.jpg|міні|400пкс|зьлева|[[Клайпедзкі порт]]]] Клайпеда зьяўляецца найважнейшым эканамічны цэнтрам заходняй часткі Летувы і найбуйнейшым портам на летувіскім узьбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Разьвітыя галіны прамысловасьці — хімічная, харчовая, дрэваапрацоўчая і мэблевая, упаковачная. Шырока разьвітыя суднабудаваньне і суднарамонт. Важнае месца ў эканоміцы гораду займае сфэра паслуг, у якую ўваходзяць партовыя, лягістычныя, турыстычныя і многія іншыя паслугі. У горадзе налічваецца каля 2,5 тысячы прадпрыемстваў. Асноўныя замежныя інвэстары паходзяць з Даніі, Швайцарыі, Нямеччыны, Нарвэгіі, ЗША, Індыі, Украіны і Канады. У 2002 годзе на ўскраіне гораду, паблізу порта, была арганізавана [[свабодная эканамічная зона]] (СЭЗ) плошчай у 412 га. У рамках СЭЗ працавала, на канец 2010 году, 17 прадпрыемстваў, зь іх 40% былі замежнымі, а інвэстыцыі ў СЭЗ перавысілі 400 млн эўра. Наладжана вытворчасьць электронных прыладаў, плястыкавага посуду, архітэктурнага шкла, мэталічных канструкцыяў, харчовай упакоўкі, біядызэльнага паліва. Таксама працуюць рыбаапрацоўчыя і мэталаапрацоўчыя прадпрыемствы<ref>[https://web.archive.org/web/20180617201328/http://www.fez.lt/en/about-us «About Us»]. Klaipeda Free Economic Zone.</ref>. Да буйных прадпрыемствай харчовай прамысловасьці адносіцца броварны завод «Швытурыс», які дзейнічае з 1784 году. У цяперашні час ён належыць канцэрну «[[Carlsberg]]». У Клайпедзе разьмешчаны нафтавы тэрмінал «[[Klaipedos Nafta]]». У 2014 годзе быў адкрыты Клайпедзкі тэрмінал звадкаванага прыроднага газу, пабудаваны Летувой самастойна ўсяго за 3 гады. Гэта першы тэрмінал ЗПГ у краінах Балтыі, які забясьпечыць Летуве энэргетычную незалежнасьць<ref>[https://www.currenttime.tv/a/26659708.html «Литва стала энергетически независимым государством»]. [[Цяперашні Час (тэлеканал)|Настоящее время]].</ref>. == Транспарт == [[Файл:Keltas Vilnius Seaways2011.jpg|міні|300пкс|Паром «Вільня» ў клайпедзкім порце]] === Аўтамагістралі === Клапеда мае добра разьвітую сетку аўтадарог, якая зьвязвае горад з найбуйнейшымі гарадамі і прыморскімі курортамі Летувы. У Клайпедзе бяруць пачатак эўрапейскія магістралі [[Эўрапейскі маршрут E85|E85]] і [[Эўрапейскі маршрут E272|E272]]. [[Аўтамагістраль А1 (Летува)|Аўтамагістраль A1]], якая праходзіць з паўднёвага ўсходу на паўночны захад Летувы, зьвязвае Клайпеду з найбуйнейшымі гарадамі краіны — [[Коўна]] і сталіцай [[Вільня]]й. Летувіская [[Аўтамагістраль A13 (Летува)|магістральная дарога A13]] зьвязвае Клайпеду з курортам [[Паланга]]й, міжнародным аэрапортам ў Паланзе і вядзе ў латвійскі партовы горад [[Ліепая]]. Дарога, па якой праходзіць адміністрацыйная мяжа гораду, служыць усходняй аб’язной дарогай Клайпеды, частка яе мае павялічаны хуткасны рэжым. === Аўтобусы === У горадзе добра разьвіта аўтобусная сетка. Асноўным каардынатарам аўтобусных маршрутаў зьяўляецца грамадзкая ўстанова «Клайпедзкі пасажырскі транспарт» ({{мова-lt|Klaipėdos kelevinis transportas|скарочана}}). Установа для выкананьня сваіх функцыяў наймае перавозчыкаў, як прадпрыемства самакіраваньня «Клайпедскі аўтобусны парк», гэтак і прыватных перавозчыкаў. У аўтобусах квіткі каштуюць даражэй чым у кіёсках. Большасьць мяшчанаў карыстаюцца электронным білетам. Таксама па горадзе курсіруюць маршрутныя таксі. Новая аўтобусная станцыя пабудавана па прынцыпе дзяржаўнага-прыватнага партнэрства і належыць прадпрыемству самакіраваньня «Клайпедзкі аўтобусны парк». Ад аўтобуснай станцыі ідуць аўтобусныя маршруты ў многія гарады Летувы, а таксама ў [[Рыга|Рыгу]] і [[Рыга (аэрапорт)|Рыскі аэрапорт]]. Таксама ад аўтавакзалу курсіруюць маршрутныя таксі да Палангі і [[Паланга (аэрапорт)|Паланскага аэрапорта]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20170809040549/https://www.klaipeda.lt/lit/english/3|загаловак=Афіцыйны сайт|url=https://www.klaipeda.lt/lit/english/3}} * [http://www.klaipedainfo.lt/en/ Сайт турыстычнага і культурнага інфармацыйнага цэнтру] * [https://web.archive.org/web/20080724004324/http://www.inyourpocket.com/lithuania/klaipeda/en/ Гарадзкі даведнік] {{Гарады Летувы}} [[Катэгорыя:Клайпеда| ]] [[Катэгорыя:Гарады Клайпедзкага павету]] iwrssf0p6iv2bax9u3ywtfkna0je3s6 0 55319 2688028 2662486 2026-09-01T20:51:03Z ~2026-47620-99 99855 /* Найноўшы час */ 2688028 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Радашкавічы |Лацінка = Radaškavičy |Статус = гарадзкі пасёлак |Назва ў родным склоне = Радашкавічаў |Герб = BIA Radoszkowice COA.png |Сьцяг = Flag of Radaškovičy.svg{{!}}border |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = 1569 |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Маладэчанскі раён|Маладэчанскі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 7.0152 |Крыніца плошчы = <ref>[https://web.archive.org/web/20180422084049/http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918n0088781&p1=1&p5=0 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Минской области Решение Минского областного Совета депутатов от 6 апреля 2018 г. № 20]{{Ref-ru}}</ref> |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 5862 |Год падліку колькасьці = 2018 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2018" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222322 |Паштовыя індэксы = |СААТА = |Выява = Краявід Радашковічаў.jpg |Апісаньне выявы = [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Радашкавічы)|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]] |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 9 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 14 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Ра́дашкавічы''' — [[гарадзкі пасёлак|мястэчка]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на сутоках [[Вязынка (рака)|Вязынкі]] і [[Гуйка|Гуйкі]] з ракой [[Рыбчанка]]й. Уваходзяць у склад [[Маладэчанскі раён|Маладэчанскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 5862 чалавекі<ref name="belstat2018" />. Знаходзяцца за 32 км ад [[Маладэчна]], за 41 км ад [[Менск]]у, за 10 км ад чыгуначнай станцыі Радашкавічы (лінія [[Менск]] — [[Маладэчна]]); на аўтамабільнай дарозе [[Менск]] — [[Маладэчна]]. Радашкавічы — даўняе [[Магдэбурскае права|магдэбурскае]] [[места]] [[Менскі павет|гістарычнай Меншчыны]], старажытны [[Радашкавіцкі замак|замак]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Тут жылі такія вядомыя постаці, як [[Янка Купала]], [[Ядвігін Ш.]], [[Язэп Драздовіч]], [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Танк]]. Да нашага часу захаваўся [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Радашкавічы)|касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]] ў стылі [[клясыцызм]]у, помнік архітэктуры XIX ст. == Назва == {{Асноўны артыкул|Радаш}} Традыцыйная гістарычная назва мястэчка — Ра́дашкавічы<ref>[[Васіль Шур|Шур В.]] Беларускія ўласныя імёны: Беларуская антрапаніміка і тапаніміка. — Менск: «Мастацкая літаратура», 1998. С. 172.</ref><ref>Шыдлоўскі А. Беларуская тапаніміка // Полымя. № 10, 1968. С. 238.</ref><ref>{{Спасылка|аўтар = [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]]|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 19.03.2016 |url = https://soundcloud.com/svaboda/viachorka0319taponimy |загаловак = "Бабёнка – это я понимаю!". Як русіфікавалі тапонімы. |фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Радыё Свабода]] |дата = 23 чэрвеня 2017 |мова = |камэнтар =}}</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс, 2001)}}</ref>. Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму. На думку адных дасьледнікаў, ён утварыўся ад словаў радзіцца-раіцца, другіх — ад радавацца. Таксама існуе меркаваньне, што назва паселішча пайшла ад прозьвішчаў Радашковіч, Радашкевіч<ref>Мінкевіч Л. «Зорныя» Радашковічы // Голас Радзімы. № 37 (3109), 2 кастрычніка 2008 г.</ref> (бытавала [[Германскія мовы|германска]]-[[Славянскія мовы|славянскае]] імя [[Радаш|Radusch]], вытворнае ад імя [[Рад]]<ref>Reichert H. Die deutschen Familiennamen: nach breslauer quellen des 13. und 14. Jahrhunderts. — Breslau, 1908. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=CEwImm4TtCgC&q=Radusch#v=snippet&q=Radusch&f=false S. 55].</ref>). У гістарычных крыніцах таксама ўпамінаюцца як ''Радушкавічы'' і ''Радашкевічы''<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 316.</ref>. Традыцыйную мясцовую форму назвы Ра́дашкавічы за савецкім часам замянілі на цяперашнюю [[наркамаўка|афіцыйную]] ''Радашковічы''<ref>[[Зьміцер Бартосік|Бартосік З.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/1050401.html Радашкавічы Маладэчанскага раёну], [[Радыё Свабода]], 2 красавіка 2008 г.</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Гарадзішча Швэдзкая гара V—VIII стагодзьдзяў, што знаходзіцца на ўскраіне Радашкавічаў, сьведчыць пра засяленьне гэтай мясцовасьці ў далёкай старажытнасьці. Тым часам першы пісьмовы ўпамін пра Радашкавічы датуецца 1447 годам, калі [[кашталян віленскі]] [[Пётар Гедыгольдавіч]] заснаваў тут касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы. У розныя часы паселішча знаходзілася ў валоданьні [[Вярэйскія|Вярэйскага]], [[Гаштольды|Гаштольдаў]], каралевы [[Бона Сфорца|Боны]], [[Глябовічы|Глябовічаў]], [[Агінскія|Агінскіх]], [[Радзівілы|Радзівілаў]]. З 1539 году да сярэдзіны XIX ст. тут штогод праводзіліся кірмашы. [[Файл:Radaškavičy. Радашкавічы (1792).jpg|міні|195пкс|[[Герб Радашкавічаў|Мескі герб]] з прывілею 1792 г.]] У 1549 годзе Радашкавічы атрымалі статус [[места]]. У гэты час тут было 255 двароў, 93 службы, 8 корчмаў, майстэрні. Існаваў [[Радашкавіцкі замак|драўляны замак]], які разьмяшчаўся паміж 2 ставамі, утвораных на рэках Гуйцы і Вязынцы, на «капцы сыпаным» і формаю нагадваў няправільны чатырохкутнік. З усіх бакоў замак атачала вада. У [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкую вайну]] ў 1567 годзе [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] пастанавіў склікаць пад Радашкавічамі збройную дэманстрацыю, разьлічваючы на далучэньне да яе незадаволеных [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай уладай]] князёў і баяраў. На попіс сабралося 47 тыс. жаўнераў, у тым ліку 30 тыс. [[паспалітае рушаньне|паспалітага рушаньня]] і 2400 жаўнераў, дасланых з Каралеўства Польскага, зброі налічвалася каля 100 адзінак<ref>Piwarski K. Niedoszła wyprawa radoszkowicka Zygmunta Augusta na Moskwę (rok 1567—1568) // «Ateneum Wileńskie». T. IV. — Wilno, 1927. S. 256—286.</ref>. У 1569 годзе Жыгімонт Аўгуст надаў паселішчу [[Магдэбурскае права]]. У [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскім летапісе]] пад 1603 годам зазначаецца, што ў «''Радашкавічах … было паветрые вялікае ў пост Філіпаў''». [[Файл:Radaškavičy. Радашкавічы (1838).jpg|195px|значак|Плян места, 1838 г.]] За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] (1700—1721) у 1708 годзе ў Радашкавічах адбыліся перамовы паміж каралём Швэцыі [[Карл XII|Карлам XII]] і [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіславам Ляшчынскім]]. У 1764 годзе места складалася з Новых і Старых Радашкавічаў, налічвала 134 двары, у тым ліку 45 жыдоўскіх, 2 млыны. 23 лютага 1792 году [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] пацьвердзіў Радашкавічам Магдэбурскае права і надаў ім [[герб Радашкавічаў|мескі герб]]: «у срэбным полі паясная выява сьвятога Стэфана, пабітага камянямі». У адпаведным прывілеі падкрэсьлівалася, што: «''усе юрыдыкі зямянскія, ваяводзкія, старосьцінскія, замкавыя, духоўныя і сьвецкія пад уладу і юрысдыкцыю магістрату Радашкавіцкага паддаць''». Далей у гэтым дакумэнце зазначалася, каб «''усіх абывацеляў у тым месьце, як зараз аселых, так і напотым асядаюць, маючых да права мескага ўключыць і за людзей вольных лічыць''»<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}} С. 224.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Радашкавічы апынуліся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе сталі заштатным местам [[Вялейскі павет (Расейская імпэрыя)|Вялейскага павету]]. За часамі [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня]] (1830—1831) места на пэўны час вызвалілі з-пад расейскай улады. У 1835 годзе тут збудавалі мураваную капліцу, у 1848 годзе — Ільлінскую, у 1851 годзе — Пакроўскую цэрквы [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1842 годзе Радашкавічы сталі цэнтрам воласьці [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]]. На 1859 год тут было 222, на 1866 год — 225 будынкаў, дзеялі касьцёл, царква, сынагога і 3 юдэйскія малітоўныя школы, працавалі бровар, 2 заезныя двары і 2 гатэлі. У 1863 годзе з мэтаю [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]] расейскія ўлады адкрылі ў Радашкавічах [[Народная вучэльня|народную вучэльню]]. 12 ліпеня 1882 году ў Траецкім касьцёле ахрысьцілі [[Янка Купала|Яна Луцэвіча (Янку Купалу)]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Анатоль Кляшчук.|загаловак=Радашковіцкія куранты|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=97261|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=18 траўня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-05-18 93 (27208)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/97265/18may-6.indd.pdf 6]|issn=1990-763x}}</ref>. [[Файл:Radaškavičy, Mienskaja, Francišak Skaryna, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Радашкавічы, Менская, Францішак Скарына, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (4.02.1929).jpg|195пкс|значак|[[Радашкавіцкая беларуская гімназія|Беларуская гімназія імя Францішка Скарыны]] пад [[Бел-чырвона-белы сьцяг|Бел-чырвона-белым сьцягам]] і гербам [[Пагоня]]й, 4 лютага 1929 г.]] Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Радашкавічах было 346 двароў, дзеялі касьцёл, царква, капліца, сынагога і малітоўны дом, працавалі меская і рэальная вучэльні, бровар, гарбарны завод, 13 піцейных і 6 заезных двароў, рэгулярна праводзіўся кірмаш, раз у тыдзень — таржкі. На 1908 год — 30 мураваных і 463 драўляныя будынкі, мураваныя касьцёл і сынагога, драўляная царква, 2 скарбовыя і 83 прыватныя крамы, вадзяны млын, 6 пякарняў, гарбарная, каменячосная, 6 абутковых і 2 ганчарна-кафляныя майстэрні, мылаварны завод; 65 рамесьнікаў. Места складалася з 8 вуліцаў: Менскай, Віленскай, Дуброўскай, Заслаўскай, Татарскай і інш. У 1913 годзе тут паставілі «Паўлінку» Янкі Купалы. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] 20 лютага 1918 году Радашкавічы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Радашкавічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У месьце ўтварылася [[Беларуская рада]], жыхары Радашкавіцкай воласьці атрымалі Пасьведчаньні [[Народны Сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]] і накіроўвалі ў Народны Сакратарыят скаргі на дзеяньні нямецкіх войскаў<ref>{{Літаратура/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. 14 сьнежня 1918 году Радашкавічы занялі бальшавікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі места ўвайшло ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], у Менскі павет («падраён») Менскага раёну<ref name="at">{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. Зь ліпеня 1919 да ліпеня 1920 году і з кастрычніка 1920 году Радашкавічы займалі польскія войскі. Згодна з [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскай мірнай дамовай 1921 году]] места апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стала цэнтрам гміны ў Вялейскім (з 1927 году Маладэчанскім) павеце [[Віленскае ваяводзтва (1923—1939)|Віленскага ваяводзтва]]. У гэты час у Радашкавічах быў 391 двор, працавалі паштовая агенцыя, гімназія, мастацкая студыя Язэпа Драздовіча. У 1922—1928 гадох тут працавала [[Радашкавіцкая беларуская гімназія|Радашкавіцкая беларуская гімназія імя Францішка Скарыны]]. У 1928 годзе адкрылася прыватная беларуская школа. Існавала электрастанцыя. У 1939 годзе Радашкавічы ўвайшлі ў [[БССР]]. У 1940 годзе афіцыйны статус паселішча панізілі да [[гарадзкі пасёлак|гарадзкога пасёлку]], які стаў цэнтрам раёну (у 1960 годзе [[Радашкавіцкі раён]] ліквідавалі). У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 году да 3 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. <gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" class="center"> Radaškavičy, Połackaja, Trajecki. Радашкавічы, Полацкая, Траецкі (1900).jpg|[[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Радашкавічы)|Касьцёл]], каля 1900 г. Radaškavičy, Mienskaja, Pakroŭskaja. Радашкавічы, Менская, Пакроўская (1900).jpg|Царква, каля 1900 г. Radaškavičy. Радашкавічы (1901-14).jpg|Агульны выгляд, да 1915 г. Radaškavičy, Rynak. Радашкавічы, Рынак (1909).jpg|Рынак, 1909 г. </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Radaškavičy, Branisłaŭ Taraškievič. Радашкавічы, Браніслаў Тарашкевіч (1920-29) (2).jpg|Дом [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], 1920-я гг. Radaškavičy, Vilenskaja-Mienskaja. Радашкавічы, Віленская-Менская (1919-39).jpg|Рог вуліцаў Віленскай і Менскай, да 1939 г. Radaškavičy, Mienskaja. Радашкавічы, Менская (1919-39).jpg|Вуліца Менская, да 1939 г. Radaškavičy, Viazynka. Радашкавічы, Вязынка (1901-39).jpg|Млын на рацэ Вязынцы, да 1939 г. </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:160 barincrement:28 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:6100 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1549 from:0 till:374 bar:1859 from:0 till:1223 bar:1866 from:0 till:1225 bar:1888 from:0 till:2250 bar:1897 from:0 till:2615 bar:1921 from:0 till:2454 bar:1969 from:0 till:3200 bar:1999 from:0 till:6099 bar:2006 from:0 till:5700 bar:2009 from:0 till:5518 bar:2018 from:0 till:5862 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XVI стагодзьдзе''': 1549 год — 374 чал.; * '''XIX стагодзьдзе''': 1859 год — 1223 чал.; 1861 год — 1223 чал.; 1866 год — 1225 чал.; 1888 год — 2250 чал., зь іх 883 каталікі, 200 праваслаўных, 1160 юдэяў, 7 магамэтанаў<ref name="sg">Chmara A., Krzywicki J. Radoszkowicze // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/439 439].</ref>; 1897 год — 2615 чал., зь 44,4% пісьменных<ref>[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]] Радашковічы // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 51.</ref>. * '''XX стагодзьдзе''': 1921 год — 2459 чал.; 1969 год — 3,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|8-3к}} С. 313.</ref>; 1999 год — 6099 чал.; 2000 год — 5,7 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|13к}} С. 208.</ref> * '''XXI стагодзьдзе''': 2006 год — 5,7 тыс. чал.; 2008 год — 5,6 тыс. чал.; 2009 год — 5518 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2010 год — 5,5 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|8-3к}} С. 312.</ref>; 2016 год — 5789 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 5807 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 5862 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Адукацыя === У Радашкавічах працуюць сярэдняя і мастацтваў школы, школа-інтэрнат. === Мэдыцына === Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць местачковыя лякарня і паліклініка. === Культура === Дзеюць 2 бібліятэкі, дом культуры, кінатэатар. == Забудова == === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Менская''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | ? || '''Татарская''' вуліца |} З [[урбананіміка|урбананімічнай]] спадчыны Радашкавічаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Віленская, Дуброўская, Зарэчная і Заслаўская. У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Рынкавы пляц і Замкавая вуліца<ref>Spis Abonentów Sieci Telefonicznej Okręgu Dyrekcji Poczt i Telegrafów w Wilnie na 1939 r. — Wilno, 1939. S. 47.</ref>. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і лёгкай прамысловасьці, вытворчасьць керамічных вырабаў. == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === Каля Радашкавічаў дзеюць санаторыя «Сасновы Бор», санаторыя-прафілякторыя «Зорны», дзіцячы аздараўленчы комплекс «Маяк». Мястэчка — традыцыйны цэнтар ганчарнага рамяства<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. * ''Помнікі'': [[Ядвігін Ш.|Ядвігіну Ш.]], [[Янка Купала|Янку Купалу]] === Славутасьці === * Гарадзішча (V—XIII стагодзьдзі) * Ешыбот (пачатак XX ст.) * Капліца Сьвятога Яна Непамука (XIX ст.) * [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Радашкавічы)|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]] (1855—1859) * Могілкі: польскія вайсковыя часоў вайны 1920 року; старыя каталіцкія; юдэйскія * Магіла [[Зыгмунт Чаховіч|Зыгмунта Чаховіч]]а * [[Царква Сьвятога Ільлі (Радашкавічы)|Царква Сьвятога Ільлі]] (1942) === Страчаная спадчына === * Дом [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] (канец ХІХ ст.) * [[Радашкавіцкі замак|Замак]] (XVI стагодзьдзе) * Сынагога (пачатак ХХ стагодзьдзя) * Царква Покрыва Багародзіцы (1851) == Галерэя == <gallery caption="Краявіды Радашкавічаў" widths=150 heights=150 class="center"> Radaškavičy. Радашкавічы (2.11.2008).jpg|Панарама Radaškavičy. Радашкавічы (2008).jpg|[[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Радашкавічы)|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы]] Radaszkoviczy0011.jpg|Касьцёл, інтэр’ер Radaškavičy, kaplica (2.11.2008).jpg|Капліца Сьвятога Яна Непамука </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Jadvihin.jpg|Помнік Ядвігіну Ш. Radaškavičy, carkva (2.11.2008).jpg|[[Царква Сьвятога Ільлі (Радашкавічы)|Царква]] Radaškavičy, kamianicy (2.11.2008).jpg|У цэнтры мястэчка Radaszkoviczy0013.jpg|Даўняя камяніца </gallery> == Асобы == === Ураджэнцы === * [[Адам Більдзюкевіч]] (1895—1952) — беларускі культурна-асьветніцкі дзяяч, эканаміст, пэдагог * [[Юльян Гарайн]] (1821—1883) — пісьменьнік і падарожнік * [[Ванда Лявіцкая]] (1895—1969) — беларуская пісьменьніца * [[Антон Марціноўскі]] (1781—1855) — выдавец і публіцыст === Жыхары === * [[Аляксандар Уласаў]] (1874—1941) — беларускі грамадзка-палітычны і культурны дзяяч, выдавец, публіцыст * [[Зыгмунт Чаховіч]] (1831—1907) — адзін з кіраўнікаў [[Паўстаньне Кастуся Каліноўскага|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] * [[Ядвігін Ш.]] (1869—1922) — беларускі пісьменьнік і літаратуразнаўца == Дадатковыя зьвесткі == * Радашкавічы былі адзіным буйным населеным пунктам Беларусі (апрача [[Менск]]у), дзе мясцовыя ўлады яшчэ ў 1990 годзе ўсталявалі над будынкам адміністрацыі мястэчка [[Беларусы|беларускі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны]] [[бел-чырвона-белы сьцяг]] побач зь [[сьцяг БССР|сьцягам БССР]]<ref name="flagi26">{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 26.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|13}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|8-3}} * {{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-1}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Радзіма майго духу|radashkovichy}} * [https://www.svaboda.org/a/31463937.html Замест беларушчыны — сьмерць і тэрор. Як нацыянальныя дзеячы паверылі бальшавікам і што з гэтага выйшла], [[Радыё Свабода]], 17 верасьня 2021 г. {{Навігацыйная група |назоў = Радашкавічы ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Маладэчанскі раён |Менская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Меншчыны}} [[Катэгорыя:Радашкавічы| ]] 97h2f06rrcunczk4d64hmkrklh049ar 0 58232 2688059 2484977 2026-09-02T07:35:55Z ~2026-47637-96 99864 /* Назва */ 2688059 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Рукшаны |Лацінка = Rukšany |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Рукшанаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] |Раён = [[Астравецкі раён|Астравецкі]] |Сельсавет = [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 52 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 33 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 25 |Даўгата хвілінаў = 47 |Даўгата сэкундаў = 1 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Рукша́ны'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}} С. 68.</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на правым беразе ракі [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лошы]]. Уваходзяць у склад [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскага сельсавету]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Рукша}} Рокш (Rocksch) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Eule R. Germanische und fremde Personennamen als heutige deutsche Familiennamen // Festschrift zu dem fünfzigjährigen jubiläum des Friedrichs-realgymnasiums in Berlin. — Berlin, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=TTFOAAAAYAAJ&q=Rocksch#v=snippet&q=Rocksch&f=false S. 40].</ref>. Іменная аснова [[Рука (імя)|хрок- (рок-, рук-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імя]] [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Рокіль]]; германскае імя Rochilo) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] hruk, стараісьляндзкага hrokr 'варона'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 135.</ref> або [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] (h)ruoho 'грак, сойка'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 214.</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 71 чалавек * 2010 год — 52 чалавекі == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Гудагайскі сельсавет}} {{Астравецкі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёну]] [[Катэгорыя:Гудагайскі сельсавет]] 5om4wsy1t714v47nx2n0bbnxumnhiej 0 68736 2687992 2686084 2026-09-01T17:38:58Z XHCKidx 11053 2687992 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Каардынаты|53.9043|N|27.566328|E|выяўленьне=загаловак}} {{Вуліца Менску |назва = Янкі Купалы |былыя назвы = Плаўская, Траецкая, Ягораўская, Паліцэйская,<br/>Траецка-Паліцэйская, Садовая,<br/>Садова-Набярэжная, Пралетарская, Артылерыйская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Менск Купалы - пачатак.JPG |подпіс = Від на пачатак вуліцы<br/>ад перакрыжаваньня зь [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] |раён1 = Цэнтральны |раён2 = Ленінскі |раён3 = Партызанскі |мікрараён1 = |мікрараён2 = |гістарычны раён = |даўжыня = 1580 м |мэтро = |аўтобус = 24, 57, 177э |тралейбус = 12, 29, 40 |трамвай = |індэкс = 220029, 220030 |на мапе = |на мапе Яндекс = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%2C%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%2C%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%20%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D0%B8%20%D0%9A%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B&sll=27.567131%2C53.903684&ol=geo&oll=27.567131%2C53.903684&ll=27.566268%2C53.901684&spn=0.028625%2C0.023646&z=15&l=map |на мапе Google = https://maps.google.com/maps?q=53.904237,27.566364&hl=en&ll=53.904692,27.566285&spn=0.024373,0.026865&num=1&t=m&z=15 |Commons = Yanka Kupala street, Minsk }} '''Вуліца Янкі Купалы''' (''гістарычная'' '''Плаўская''', '''Паліцэйская''') — вуліца ў цэнтры [[Менск]]у. Названая ў 1945 годзе<ref>Па іншых зьвестках — у 1948 г. ([https://web.archive.org/web/20090529015938/http://minsk-old-new.com/minsk-2911-ru.htm Вячаслаў Бандарэнка // Пасьля вайны // «менск стары і новы»])</ref> ў гонар [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — клясыка [[Беларуская літаратура|беларускае літаратуры]], паэта, драматурга, публіцыста, выбітнага дзеяча беларускага Адраджэньня пачатку XX стагодзьдзя.<ref name="davmen">{{Кніга |аўтар = И.П. Шамякин (гл. ред.)и др. |частка = Артыкул «Вуліца Янкі Купалы» |загаловак = Менск: энцыкляпэдычны даведнік |арыгінал = Минск: Энцикл. справочник |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца = Менск |выдавецтва = Бел. Сов. Энциклопедия |год = 1983 |том = |старонкі = 211 |старонак = 467 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> [[Файл:Менск - від на Сьвіслач і парк імя Горкага з вуліцы Купалы.JPG|міні|зьлева|150пкс|Від на Сьвіслач і парк імя Горкага з вуліцы Купалы]] Пачынаецца ад [[Вуліца Першамайская (Менск)|вуліцы Першамайскай]] і ідзе ўздоўж правага берагу ракі [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]] па мяжы [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскага]] і [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскага]] раёнаў, перасякае [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэкт Незалежнасьці]] і адтуль праходзіць да перакрыжаваньня з [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|вуліцай Багдановіча]] па тэрыторыі [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральнага раёну]]. Таксама перасякаецца з вуліцамі [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Маркса]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]], [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Менск)|Інтэрнацыянальнай]] і [[Вуліца Куйбышава (Менск)|Куйбышава]]. Цяперашняя даўжыня — 1580 м. На вуліцы знаходзяцца [[Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы]], [[Беларускі дзяржаўны цырк]], гарадзкі шпіталь №2, Нацыянальны выставачны цэнтар «Белэкспа», Дом вэтэранаў, рэстараны «Журавінка» і «Пікавая дама», прадуктовыя і гаспадарчыя крамы. == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Nabiarežnaja. Менск, Набярэжная (1912).jpg|міні|зьлева|150пкс|Вуліца Набярэжная (1915 г.)]] Першыя збудаваньні на месцы вуліцы зьявіліся ў XII—XIII стагодзьдзях<ref name="davmen"/>. З 1866 па 1919 год частка цяперашняй вуліцы мела назву Паліцэйская. Гэтую назву вуліца атрымала ад драўлянага доміка, у якім жылі першыя менскія паліцмайстары. Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя дом струхнеў і яго аддалі пад багадзельню, а назва вуліцы засталася. Частка вуліцы ў [[Траецкае прадмесьце|Траецкім прадмесьці]] да 1866 году называлася Ягораўскай, пасьля — Паліцэйскай, ці Траецка-Паліцэйскай. Вуліца Садовая (існавала на месцы [[Парк імя Янкі Купалы|парку Я.Купалы]]) разьмяшчалася насупраць [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|Гарадскога саду]], а Садова-Набярэжная — на беразе [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]].<ref name="sac">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Сацукевіч | імя = Іван | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm| загаловак = Тапанімія вуліц і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя| фармат = | назва праекту = Беларускі калегіюм| выдавец = | дата = 16 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> Пасьля рэвалюцыі вуліца мела назву Пралетарскай. На гарадзкой мапе 1934 году вуліца Пралетарская цягнулася ад [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]] праз [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Савецкую]] і да вуліцы [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Маркса]]. Ад [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Маркса]] ж і да [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] вуліца мела назву Пралетарская—Набярэжная.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.karty.by/wp-content/uploads/2011/06/minsk1934.jpg| загаловак = Плян Менску 1934 г.| фармат = | назва праекту = karty.by| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> Падчас нацысцкае акупацыі вуліца называлася Артылерыйская.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://minchanin.esmasoft.com/maps/1941/minsk1941.jpg| загаловак = Плян Менску 1941 г.| фармат = | назва праекту = Библиотека минчанина| выдавец = | дата = 30 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> == Забудова == Як і ў іншых вуліцаў, што ідуць уздоўж ракі (напрыклад, [[Вуліца Пуліхава (Менск)|вуліца Пуліхава]]), забудова вуліцы адметная тым, што прывязаныя да яе будынкі разьмяшчаюцца амаль выключна па левым баку: цотны нумар з адрасам па вуліцы Купалы мае толькі [[Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы|музэй]] вялікага [[Янка Купала|Песьняра]], чыім імём названая вуліца.<ref>Два, акрамя музэю, будынкі пра правым баку вуліцы — [[Беларускі дзяржаўны цырк]] і [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|Тэатар опэры і балету]] — прывязаныя, адпаведна, да [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэкту Незалежнасьці]] й плошчы Парыскае Камуны.</ref> {| border=0 cellspacing=3 cellpadding=0 | colspan=3 | |- bgcolor=#dddddd || || &nbsp;&nbsp; || width=90% | '''Па цотным баку''' || &nbsp;&nbsp; || width=5% | ''' |- valign=top |'''№ 4'''|| &nbsp; ||[[Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы]]. Адзіны будынак на правым, усходнім баку вуліцы, адрас якога прывязаны да вуліцы Янкі Купалы.<ref>Па цотным баку вуліцы таксама знаходзяцца Менскі</ref> Пабудаваны ў 1959 годзе прыблізна на месцы, дзе стаяў дом, у якім у 1927—1941 гадох жыў [[Янка Купала]] і які быў спалены ў першыя дні бамбардзіровак гораду ў чэрвені 1941 году. Аўтары праекту будынку — архітэктары І. Валадзько і В. Воўчак.<ref name="pk">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://mgke.minsk.edu.by/main.aspx?guid=2921| загаловак = Менскі парк імя Янкі Купалы| фармат = | назва праекту = Менскі дзяржаўны каледж электронікі| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Музэй Янкі Купалы (Менск) 2013 г..JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |- | colspan=3 | |} {| border=0 cellspacing=3 cellpadding=0 | colspan=3 | |- bgcolor=#dddddd || || &nbsp;&nbsp; || width=90% | '''Па няцотным баку''' || &nbsp;&nbsp; || width=5% | ''' |- valign=top |'''№ 5'''|| &nbsp; ||Першы будынак на левым, заходнім баку вуліцы. Двухпавярховы дом. Т.зв. «асабняк Амінэты Афлі».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://minsk-old-new.com/minsk-2997-ru.htm| загаловак = Особняк Ахмеда Офли| фармат = | назва праекту = Менск стары і новы| выдавец = | дата = 7 кастрычніка 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; ||[[Файл:Менск Купалы 5.jpg|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 7'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, пяціпад’ездны, 113-кватэрны дом з жылымі і офіснымі памяшканьнямі. Агульная плошча кватэраў — 9334 кв.м. Пабудаваны ў 1969 годзе. У будынку разьмяшчаюцца офіс сумеснага беларуска-нямецкага прадпрыемства «Бэкер і К»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.becker-system.com/old/contact.shtml| загаловак = «Беккер и Ко»| фармат = сайт кампаніі| назва праекту = | выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> і мэдыцынскі цэнтар «Віта-Арт».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.diva.by/health/catalog/15_3089.html| загаловак = ТАА «Віта-Арт»| фармат = зьвесткі аб кампаніі| назва праекту = | выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; ||[[Файл:Менск Купалы 7 (2).JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 9'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, Г-падобны, чатырохпад’ездны, 52-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 4952 кв.м. Дом мае падвойную нумэрацыю — [[Вуліца Кірава (Менск)|вул. Кірава]], 51. Пабудаваны ў 1956 годзе.<ref>На шыльдзе аб прыналежнасьці дому да сьпісу гісторыка-культурных каштоўнасьцяў пазначаны 1950 год.</ref> Дом занесены ў дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь.<ref name="hkk">Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь/склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мінск : БЕЛТА, 2009. — 684 с.: іл.</ref> У будынку разьмяшчаецца Менскі гарадзкі цэнтар здароўя.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://minsksanepid.by/node/80| загаловак =Менскі гарадзкі цэнтар здароўя | фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> Усе дрэвы ў двары дому вырасьціў камсамолец 1920-х гадоў, удзельнік [[Сталінградзкая бітва|Сталінградзкае бітвы]] А. Аліпаў (аб гэтым кажа памятная шыльда ў двары дому).|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 9 (1).JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 11'''|| &nbsp; ||Сяміпавярховы, чатырохпад’ездны, 102-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 5482 кв.м. Пабудаваны ў 1959 годзе. У гэтым доме жыла сястра Янкі Купалы [[Леакадзія Раманоўская]].|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 11 (1).JPG|міні|зьлева|40пкс]]|| |- valign=top |'''№ 13'''|| &nbsp; ||Шасьціпавярховы, Г-падобны, трохпад’ездны, 56-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 4946 кв.м. Мае падвойную нумэрацыю — [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|вул. Маркса]], 50. Пабудаваны ў 1957 годзе.|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 13.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 15'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, чатырохпад’ездны, Г-падобны, 51-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 5079 кв.м. Мае падвойную нумэрацыю — [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|вул. Маркса]], 45. Пабудаваны ў 1958 годзе. Занесены ў дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь. Аўтар праекту — М. Баршч.<ref name="hkk"/> || &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 15.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 17'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы жылы дом. Мае падвойную нумэрацыю — [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|пр. Незалежнасьці]], 30. Пабудаваны ў 1958 годзе. У будынку разьмяшчаюцца Беларускі саюз музычных дзеячоў,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.ngo.by/database/ngo/view/466/| загаловак =Беларускі саюз музычных дзеячоў| фармат = зьвесткі аб грамадзкім аб'яднаньні| назва праекту = ngo.by| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> праектна-вышукальнае камунальнае прадпрыемства «Земпраект»,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.bizby.ru/minsk-zemproekt.html| загаловак =УП «Земпраект»| фармат = зьвесткі аб прадпрыемстве| назва праекту = | выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> рэстаран «Пікавая дама»,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://pikovayadama.relax.by/| загаловак =Рэстаран «Пікавая дама»| фармат = старонка рэстарану| назва праекту = relax.by| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> кавярня-бар «Плёткі»,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://mag.relax.by/food/place/10338277-v-minske-otkrylsya-cafe-bar-spletni//| загаловак =Кавярня-бар «Плёткі»| фармат = старонка кавярні| назва праекту = relax.by| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> агенцтва нерухомасьці «Сыльван».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.silvan.by//| загаловак =Агенцтва нерухомасьці «Сыльван»| фармат = сайт агенцтва| назва праекту = | выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 17 (1).JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 19'''|| &nbsp; ||Васьміпавярховы, чатырохпад’ездны, Г-падобны, 133-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 2204 кв.м. Мае падвойную нумэрацыю — [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|пр. Незалежнасьці]], 29. Пабудаваны ў 1957—1958 гг. Занесены ў дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь. Аўтар праекту — М. Баршч.<ref name="hkk"/> У будынку разьмяшчаюцца абутковая крама «Тандэм»,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://tandem.vitrini.by/| загаловак =Крама «Тандэм»| фармат = зьвесткі аб краме| назва праекту = vitrini.by| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> крама адзеньня «Сэзоны»,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://mixtura.org/navigator/pages/boutique/seasons.html| загаловак =Крама «Сэзоны»| фармат = зьвесткі аб краме| назва праекту = mixtura.org| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> прадуктовая крама «Купалінка».|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 19.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 21'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы офісны будынак, які належыць [[Фэдэрацыя прафсаюзаў Беларусі|Фэдэрацыі прафсаюзаў Беларусі]]. Афіцыйная назва — Рэспубліканскі палац культуры вэтэранаў. У будынку разьмяшчаюцца рэспубліканская і гарадзкая арганізацыі вэтэранаў, Беларускі саюз вэтэранаў вайны ў Аўганістане,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://afgan.narod.ru/| загаловак =Беларускі саюз вэтэранаў вайны ў Аўганістане| фармат = сайт арганізацыі| назва праекту = narod.ru| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> рэдакцыя газэты «Товарищ»,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.camarade.biz/| загаловак =Газэта «Товарищ»| фармат = сайт газэты| назва праекту = | выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> турыстычныя агенцтвы «Бонус Трэвэл»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.bonus-travel.by/| загаловак =«Бонус Трэвэл»| фармат = сайт агенцтва| назва праекту = narod.ru| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> і «Чайна Камфорт Трэвэл».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://chinacomfort.by/| загаловак =«Чайна Камфорт Трэвэл»| фармат = сайт агенцтва| назва праекту = narod.ru| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 21.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 23'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, чатырохпад’ездны, Г-падобны, 67-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 1329 кв.м. Мае падвойную нумэрацыю — [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Менск)|вул. Інтэрнацыянальная]], 42. Пабудаваны ў 1959 годзе. На першым паверсе будынку разьмяшчаюцца служба псыхалягічнае дыягностыкі цэнтральнае вайскова-мэдычнае камісіі [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]],<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.healthcare.by/deptinfo.php?deptnum=19718| загаловак =Служба псыхалягічнае дыягностыкі| фармат = зьвесткі аб установе| назва праекту = healthcare.by| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> прадстаўніцтва авіякампаніі [[Сыбір (авіякампанія)|«S7 (Сыбір)»]],<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.s7.ru/home/about/offices/belarus%27-minsk#.Uh624D_IZU8| загаловак =Прадстаўніцтва авіякампаніі «Сыбір»| фармат = зьвесткі аб прадстаўніцтве| назва праекту = сайт авіякампаніі S7| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> кампанія «АэраБелСэрвіс»,<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://abstour.by/| загаловак =Кампанія «АэраБелСэрвіс»| фармат = сайт кампаніі| назва праекту = | выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> кавярня-бар «Радзівіл»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://afisha.tut.by/place_uniq.php?up=2803| загаловак =Кавярня-бар «Радзівіл»| фармат = зьвесткі аб кавярні| назва праекту = afisha.tut.by| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>, вясельны салён «Be Happy»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://behappy.relax.by/| загаловак =Вясельны салён «Be Happy»| фармат = зьвесткі аб салёне| назва праекту = relax.by| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>.|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 23.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 25'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы будынак, у якім разьмяшчаецца рэстаран «Журавінка»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://juravinka.relax.by/| загаловак =Рэстаран «Журавінка»| фармат = старонка рэстарану| назва праекту = relax.by| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> і казіно «Juravinka Princess Casino».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.worldofprincess.com/Casino?c=juravinka-princess-casino| загаловак =Казино «Juravinka Princess Casino»| фармат = старонка казіно| назва праекту = worldofprincess.com| выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 25 (1).JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top |'''№ 27'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы будынак, у якім разьмяшчаецца нацыянальны выставачны цэнтар «Белэкспа».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.belexpo.by/496/| загаловак =«Белэкспа»| фармат = сайт кампаніі| назва праекту = | выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 27.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |- valign=top | || &nbsp; ||Побач з будынкам у двух часовых тэнтавых пабудовах па тым жа адрасе разьмяшчаецца кірмаш «Сьвет кнігаў».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.makbel.by/html/ied_eiea.html| загаловак =Кірмаш «Сьвет кнігаў»| фармат = зьвесткі аб кірмашы| назва праекту = makbel.by | выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 27 (2).JPG|міні|зьлева|60пкс]] || |- valign=top |'''№ 29'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы будынак у форме перагарнутай лічбы «7». У будынку да 2012 году разьмяшчаўся другі гарадзкі клінічны шпіталь. Плянуецца знос будынку для пабудовы ў межах вуліцаў Купалы, [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|Багдановіча]] і ракі [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]] шматфункцыянальнага цэнтру, які аб’яднае ў сабе гатэль, канфэрэнц-залі, рэстараны і інш. Замест інвэстара з [[Аман]]у, які адмовіўся ад рэалізацыі праекту, фінансаваць будаўніцтва будзе інвэстар з [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://realt.by/news/article/12042/| загаловак =Фонд Султаната Оман ушел. Кто придет на его место?| фармат = сайт http://realt.by| назва праекту = | выдавец = | дата = 28 жніўня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp;||[[Файл:Менск Купалы 29.JPG|міні|зьлева|60пкс]]|| |} ==Паркі== Вуліца ідзе ўздоўж шэрагу найвялікшых і найпрыгажэйшых паркаў і сквэраў цэнтру [[Менск|беларускае сталіцы]]: * '''[[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|дзіцячы парк імя Горкага]]''' (ад [[Вуліца Першамайская (Менск)|вуліцы Першамайскай]] да [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|вуліцы Маркса]]) * '''[[парк імя Янкі Купалы]]''' (ад [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэкту Незалежнасьці]] да [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Менск)|Інтэрнацыянальнае вуліцы]] і ракі [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]]) *'''[[Піянэрскі сквэр (Менск)|Піянэрскі сквэр]]''' (ад ракі й да перакрыжаваньня з [[Вуліца Куйбышава (Менск)|вуліцай Куйбышава]]) *'''Алея сяброўства народаў''' (разьмяшчаецца насупраць Піянэрскага сквэру па заходнім баку вуліцы; дрэвы на алеі былі пасаджаныя ў 1960—1970-я гады вядомымі савецкімі ваеначальнікамі, дзяржаўнымі дзеячамі, дэлегацыямі працоўных рэспублікаў былога СССР) *'''[[Сквэр Траецкая горка (Менск)|сквэр Траецкая горка]]''' (ад [[Вуліца Куйбышава (Менск)|вуліцы Куйбышава]] і да [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|вуліцы Багдановіча]]) ==Масты== <gallery> Менск - Першамайская - мост цераз Сьвіслач.JPG|Мост па [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай вуліцы]] — пачатак вуліцы Купалы Менск - мост цераз Сьвіслач ля перакрыжаваньня Купалы і Маркса.JPG|Мост ад перакрыжаваньня вуліцаў [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Маркса]] і Купалы ў [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Менск)|дзіцячы парк імя Горкага]] Менск - мост цераз Сьвіслач па вул. Купалы (1).JPG| Мост па вуліцы Купалы паміж [[Парк імя Янкі Купалы|паркам імя Купалы]] і [[Піянэрскі сквэр (Менск)|Піянэрскім сквэрам]] </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://wikimapia.org/street/492978/ru/%D1%83%D0%BB-%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D0%B8-%D0%9A%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B Вуліца Янки Купалы// wikimapia.org] {{Менск}} {{Вуліцы Менску (Цэнтральны раён)}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Купалы, вуліца}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] qdwg0cgfvitb7j0qbl0m5fo0786vemv 0 71802 2687897 1972809 2026-09-01T13:17:59Z Expert Martial Arts 99821 /* Глядзіце таксама */ абнаўленьне зьвестак 2687897 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} {{Артаграфія}} {{Арганізацыя | назва = International karate association | арыгінальная назва = Kokusai karatedo kyokai | выява = | рамка выявы = | памер выявы = | альтэрнатыўны тэкст выявы = | подпіс выявы = | мапа = | памер мапы = | альтэрнатыўны тэкст мапы = | подпіс мапы = | мапа 2 = | абрэвіятура = | дэвіз = Each seek perfection of character! Each be faithful! Each endeavor! Each respect others! Each refrain from violent behavior! | папярэднік = | наступнік = | дата ўтварэньня = 1953 | дата спыненьня існаваньня = | тып = | юрыдычны статус = | мэта = | штабкватэра = | месцазнаходжаньне = ЗША | каардынаты = | дзейнічае ў рэгіёнах = | сяброўства = | афіцыйныя мовы = | генэральны сакратар = | пасада кіраўніка = Прэзыдэнт | імя кіраўніка = [[Сокэ Кубота Такаюкі]] | пасада кіраўніка 2 = Soke Dai | імя кіраўніка 2 = Джэймс Каан | пасада кіраўніка 3 = Віцэ-прэзыдэнт | імя кіраўніка 3 = Тэа Кубота | пасада кіраўніка 4 = Дырэктар | імя кіраўніка 4 = [[Род Куратомі|Кёсі Куратомі]] | асноўныя асобы = | кіроўны орган = | матчыная кампанія = | зьвязаныя кампаніі = | бюджэт = | колькасьць супрацоўнікаў = | колькасьць валянтэраў = | сайт = | заўвагі = | колішняя назва = }} '''International karate association, Inc.''' ('''Kokusai karatedo kyokai''') — зарэгістраваная ў [[Токіё]] ([[Японія]]) ў 1953 годзе. Асноўнай мэтай International karate association стала распаўсюджваньне традыцыйнага японскага каратэ й стылю [[Gosoku Ryu]] (Хуткі / Жорсткі стыль) у прыватнасьці, створанага [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. == Гісторыя == У 1953 годзе [[Сокэ Кубота Такаюкі]] зарэгістраваў Kokusai karatedo kyokai (International karate association) у Ханэда ([[Токіё]]). У 1964 годзе [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]] перамясьціў штаб-кватэру International karate association у [[ЗША]] і сабраў таленавітых маладых вучняў, якія пасьля сфармавалі ядро амэрыканскай галіны International karate association. Да 1971 году додзё International karate association былі адкрыты ў 9 краінах. У 1978 годзе адбыўся першы Soke kubota world cup karate championship. У 1980 годзе адбыўся першы International karate association world cup karate championship; чэмпіён Вал Міялавіч. У 1982 годзе ў [[Менск]]у адчынена додзё International karate association у [[Беларусь|Беларусі]], заснавальнікам і кіраўніком якой стаў [[Андрэй Вядзернікаў|Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў]]. Да 1990 году International karate association была прадстаўлена ў 32-х краінах сьвету. У 1993 годзе адчынена додзё International karate association у [[Віетнам]]е. Да 1994 году International karate association была прадстаўлена ў 42 краінах сьвету. У 1996 годзе ў Armenian Karate Federation ў [[Ерэван]]е была створана галіна International karate association-Armenia — кіраўнік Грыгар Міхаэлян, а ў 1997 годзе яна была зарэгістраваная ў International karate association. У 2000 годзе, 8-9 ліпеня ў [[Лос-Анджэлес]]е ([[Каліфорнія]], [[ЗША]]) адбыўся Millennium international karate association world cup karate championship; гранд чэмпіён: International Grand Champion [[Род Куратомі|Кёсі Куратомі]] ў кумітэ (супэрцяжкая вага) і ката weapons (са зброяй) Да 2004 году International karate association была прадстаўлена ў 52 краінах сьвету. 4—6 траўня 2012 году ў [[Менск]]у адбыліся спаборніцтвы па каратэ Euro stars’2012 karate championship in Belarus, міжнародныя сэмінары/майстар клясы, сьвяткаваньне 30-годзьдзя адкрыцьця [[Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў|Сіханам Вядзернікавым]] додзё ў [[Беларусь|Беларусі]] пад кіраўніцтвам [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. На сёньняшні дзень International karate association мае прадстаўніцтва ў больш чым 60 краінах сьвету і стала пашыраецца. Пад кіраўніцтвам [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]] International karate association дамаглася шырокага прызнаньня ў сьвеце [[баявыя мастацтвы|баявых мастацтваў]], а таксама ўнесла значны ўклад у сыстэму турніраў. Прадстаўнікі International karate association пастаянна становяцца пераможцамі турніраў каратэ, якія арганізуюцца International і Los Angeles Police Olympics. Таксама прадстаўнікі International karate association удзельнічаюць і перамагаюць і ў іншых шматлікіх турнірах. У сваім каліфарнійскім додзё ў [[Лос-Анджэлес]]е [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]], нараўне з паліцэйскай тэхнікай, выкладае клясычнае каратэ. І хаця большасьць яго студэнтаў — паліцыянты, [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]] кажа, што яго навучаньне даступна кожнаму. <blockquote> «У маім Додзё вы можаце сустрэць кіназорак, [[рэжысэр]]аў, [[адвакат]]аў, сакрэтных агентаў і нават вулічных байцоў. Многія зь іх — вучні іншых высакаклясных інструктараў ў розных стылях каратэ, такіх як Сётокан, Годзю-рю, Сіто-рю і да т. п. з розных краін. Я думаю, іх прыцягвае шматбаковасьць таго, што я выкладаю. А калі шчыра, галоўнай прычыны я не ведаю. Думаю, адзіная рэч, якой я іх забясьпечваю: лепшая трэніроўка з таго, што я ўмею, і мая добразычлівасьць. Я веру, з усіх шляхоў гэты галоўны.» — '''[[Сокэ Кубота Такаюкі]]''' </blockquote> == Глядзіце таксама == * [[Сокэ Кубота Такаюкі]] * [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]] * [[Андрэй Вядзернікаў|Сіхан Вядзернікаў]] * [[Людміла Вядзернікава|Сэнсэй Вядзернікава]] * [[Gosoku Ryu]] * [[Куботан]] * [[Black Belt]] * [[Nisei Week]] * [[Дзюкэндо]] * [[Хацімакі]] == Вонкавыя спасылкі == * {{Facebook|188860737827173}} {{Накід| Артыкул = пра каратэ| Выява =Martialarts template.svg }} {{International Karate Association}} [[Катэгорыя:Каратэ]] lrnyd3ay26ov8kukol60jlupyw25su8 2687898 2687897 2026-09-01T13:19:57Z Expert Martial Arts 99821 абнаўленьне зьвестак 2687898 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} {{Артаграфія}} {{Арганізацыя | назва = International karate association | арыгінальная назва = Kokusai karatedo kyokai | выява = | рамка выявы = | памер выявы = | альтэрнатыўны тэкст выявы = | подпіс выявы = | мапа = | памер мапы = | альтэрнатыўны тэкст мапы = | подпіс мапы = | мапа 2 = | абрэвіятура = | дэвіз = Each seek perfection of character! Each be faithful! Each endeavor! Each respect others! Each refrain from violent behavior! | папярэднік = | наступнік = | дата ўтварэньня = 1953 | дата спыненьня існаваньня = | тып = | юрыдычны статус = | мэта = | штабкватэра = | месцазнаходжаньне = ЗША | каардынаты = | дзейнічае ў рэгіёнах = | сяброўства = | афіцыйныя мовы = | генэральны сакратар = | пасада кіраўніка = Заснавальнік | імя кіраўніка = [[Сокэ Кубота Такаюкі]] | пасада кіраўніка 2 = Soke Dai | імя кіраўніка 2 = Джэймс Каан | пасада кіраўніка 3 = Віцэ-прэзыдэнт | імя кіраўніка 3 = Тэа Кубота | пасада кіраўніка 4 = Прэзыдэнт | імя кіраўніка 4 = [[Род Куратомі|Кёсі Куратомі]] | асноўныя асобы = | кіроўны орган = | матчыная кампанія = | зьвязаныя кампаніі = | бюджэт = | колькасьць супрацоўнікаў = | колькасьць валянтэраў = | сайт = | заўвагі = | колішняя назва = }} '''International karate association, Inc.''' ('''Kokusai karatedo kyokai''') — зарэгістраваная ў [[Токіё]] ([[Японія]]) ў 1953 годзе. Асноўнай мэтай International karate association стала распаўсюджваньне традыцыйнага японскага каратэ й стылю [[Gosoku Ryu]] (Хуткі / Жорсткі стыль) у прыватнасьці, створанага [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. == Гісторыя == У 1953 годзе [[Сокэ Кубота Такаюкі]] зарэгістраваў Kokusai karatedo kyokai (International karate association) у Ханэда ([[Токіё]]). У 1964 годзе [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]] перамясьціў штаб-кватэру International karate association у [[ЗША]] і сабраў таленавітых маладых вучняў, якія пасьля сфармавалі ядро амэрыканскай галіны International karate association. Да 1971 году додзё International karate association былі адкрыты ў 9 краінах. У 1978 годзе адбыўся першы Soke kubota world cup karate championship. У 1980 годзе адбыўся першы International karate association world cup karate championship; чэмпіён Вал Міялавіч. У 1982 годзе ў [[Менск]]у адчынена додзё International karate association у [[Беларусь|Беларусі]], заснавальнікам і кіраўніком якой стаў [[Андрэй Вядзернікаў|Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў]]. Да 1990 году International karate association была прадстаўлена ў 32-х краінах сьвету. У 1993 годзе адчынена додзё International karate association у [[Віетнам]]е. Да 1994 году International karate association была прадстаўлена ў 42 краінах сьвету. У 1996 годзе ў Armenian Karate Federation ў [[Ерэван]]е была створана галіна International karate association-Armenia — кіраўнік Грыгар Міхаэлян, а ў 1997 годзе яна была зарэгістраваная ў International karate association. У 2000 годзе, 8-9 ліпеня ў [[Лос-Анджэлес]]е ([[Каліфорнія]], [[ЗША]]) адбыўся Millennium international karate association world cup karate championship; гранд чэмпіён: International Grand Champion [[Род Куратомі|Кёсі Куратомі]] ў кумітэ (супэрцяжкая вага) і ката weapons (са зброяй) Да 2004 году International karate association была прадстаўлена ў 52 краінах сьвету. 4—6 траўня 2012 году ў [[Менск]]у адбыліся спаборніцтвы па каратэ Euro stars’2012 karate championship in Belarus, міжнародныя сэмінары/майстар клясы, сьвяткаваньне 30-годзьдзя адкрыцьця [[Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў|Сіханам Вядзернікавым]] додзё ў [[Беларусь|Беларусі]] пад кіраўніцтвам [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. На сёньняшні дзень International karate association мае прадстаўніцтва ў больш чым 60 краінах сьвету і стала пашыраецца. Пад кіраўніцтвам [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]] International karate association дамаглася шырокага прызнаньня ў сьвеце [[баявыя мастацтвы|баявых мастацтваў]], а таксама ўнесла значны ўклад у сыстэму турніраў. Прадстаўнікі International karate association пастаянна становяцца пераможцамі турніраў каратэ, якія арганізуюцца International і Los Angeles Police Olympics. Таксама прадстаўнікі International karate association удзельнічаюць і перамагаюць і ў іншых шматлікіх турнірах. У сваім каліфарнійскім додзё ў [[Лос-Анджэлес]]е [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]], нараўне з паліцэйскай тэхнікай, выкладае клясычнае каратэ. І хаця большасьць яго студэнтаў — паліцыянты, [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]] кажа, што яго навучаньне даступна кожнаму. <blockquote> «У маім Додзё вы можаце сустрэць кіназорак, [[рэжысэр]]аў, [[адвакат]]аў, сакрэтных агентаў і нават вулічных байцоў. Многія зь іх — вучні іншых высакаклясных інструктараў ў розных стылях каратэ, такіх як Сётокан, Годзю-рю, Сіто-рю і да т. п. з розных краін. Я думаю, іх прыцягвае шматбаковасьць таго, што я выкладаю. А калі шчыра, галоўнай прычыны я не ведаю. Думаю, адзіная рэч, якой я іх забясьпечваю: лепшая трэніроўка з таго, што я ўмею, і мая добразычлівасьць. Я веру, з усіх шляхоў гэты галоўны.» — '''[[Сокэ Кубота Такаюкі]]''' </blockquote> == Глядзіце таксама == * [[Сокэ Кубота Такаюкі]] * [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]] * [[Андрэй Вядзернікаў|Сіхан Вядзернікаў]] * [[Людміла Вядзернікава|Сэнсэй Вядзернікава]] * [[Gosoku Ryu]] * [[Куботан]] * [[Black Belt]] * [[Nisei Week]] * [[Дзюкэндо]] * [[Хацімакі]] == Вонкавыя спасылкі == * {{Facebook|188860737827173}} {{Накід| Артыкул = пра каратэ| Выява =Martialarts template.svg }} {{International Karate Association}} [[Катэгорыя:Каратэ]] 0b1z3ivn3khp5xqtsktuogtta9uxees 2687900 2687898 2026-09-01T13:22:37Z Expert Martial Arts 99821 /* Гісторыя */ абнаўленьне зьвестак 2687900 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} {{Артаграфія}} {{Арганізацыя | назва = International karate association | арыгінальная назва = Kokusai karatedo kyokai | выява = | рамка выявы = | памер выявы = | альтэрнатыўны тэкст выявы = | подпіс выявы = | мапа = | памер мапы = | альтэрнатыўны тэкст мапы = | подпіс мапы = | мапа 2 = | абрэвіятура = | дэвіз = Each seek perfection of character! Each be faithful! Each endeavor! Each respect others! Each refrain from violent behavior! | папярэднік = | наступнік = | дата ўтварэньня = 1953 | дата спыненьня існаваньня = | тып = | юрыдычны статус = | мэта = | штабкватэра = | месцазнаходжаньне = ЗША | каардынаты = | дзейнічае ў рэгіёнах = | сяброўства = | афіцыйныя мовы = | генэральны сакратар = | пасада кіраўніка = Заснавальнік | імя кіраўніка = [[Сокэ Кубота Такаюкі]] | пасада кіраўніка 2 = Soke Dai | імя кіраўніка 2 = Джэймс Каан | пасада кіраўніка 3 = Віцэ-прэзыдэнт | імя кіраўніка 3 = Тэа Кубота | пасада кіраўніка 4 = Прэзыдэнт | імя кіраўніка 4 = [[Род Куратомі|Кёсі Куратомі]] | асноўныя асобы = | кіроўны орган = | матчыная кампанія = | зьвязаныя кампаніі = | бюджэт = | колькасьць супрацоўнікаў = | колькасьць валянтэраў = | сайт = | заўвагі = | колішняя назва = }} '''International karate association, Inc.''' ('''Kokusai karatedo kyokai''') — зарэгістраваная ў [[Токіё]] ([[Японія]]) ў 1953 годзе. Асноўнай мэтай International karate association стала распаўсюджваньне традыцыйнага японскага каратэ й стылю [[Gosoku Ryu]] (Хуткі / Жорсткі стыль) у прыватнасьці, створанага [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. == Гісторыя == У 1953 годзе [[Сокэ Кубота Такаюкі]] зарэгістраваў Kokusai karatedo kyokai (International karate association) у Ханэда ([[Токіё]]). У 1964 годзе [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]] перамясьціў штаб-кватэру International karate association у [[ЗША]] і сабраў таленавітых маладых вучняў, якія пасьля сфармавалі ядро амэрыканскай галіны International karate association. Да 1971 году додзё International karate association былі адкрыты ў 9 краінах. У 1978 годзе адбыўся першы Soke kubota world cup karate championship. У 1980 годзе адбыўся першы International karate association world cup karate championship; чэмпіён Вал Міялавіч. У 1982 годзе ў [[Менск]]у адчынена додзё International karate association у [[Беларусь|Беларусі]], заснавальнікам і кіраўніком якой стаў [[Андрэй Вядзернікаў|Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў]]. Да 1990 году International karate association была прадстаўлена ў 32-х краінах сьвету. У 1993 годзе адчынена додзё International karate association у [[Віетнам]]е. Да 1994 году International karate association была прадстаўлена ў 42 краінах сьвету. У 1996 годзе ў Armenian Karate Federation ў [[Ерэван]]е была створана галіна International karate association-Armenia — кіраўнік Грыгар Міхаэлян, а ў 1997 годзе яна была зарэгістраваная ў International karate association. У 2000 годзе, 8-9 ліпеня ў [[Лос-Анджэлес]]е ([[Каліфорнія]], [[ЗША]]) адбыўся Millennium international karate association world cup karate championship; гранд чэмпіён: International Grand Champion [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]] ў кумітэ (супэрцяжкая вага) і ката weapons (са зброяй) Да 2004 году International karate association была прадстаўлена ў 52 краінах сьвету. 4—6 траўня 2012 году ў [[Менск]]у адбыліся спаборніцтвы па каратэ Euro stars’2012 karate championship in Belarus, міжнародныя сэмінары/майстар клясы, сьвяткаваньне 30-годзьдзя адкрыцьця [[Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў|Сіханам Вядзернікавым]] додзё ў [[Беларусь|Беларусі]] пад кіраўніцтвам [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. На сёньняшні дзень International karate association мае прадстаўніцтва ў больш чым 60 краінах сьвету і стала пашыраецца. Пад кіраўніцтвам [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]] International karate association дамаглася шырокага прызнаньня ў сьвеце [[баявыя мастацтвы|баявых мастацтваў]], а таксама ўнесла значны ўклад у сыстэму турніраў. Прадстаўнікі International karate association пастаянна становяцца пераможцамі турніраў каратэ, якія арганізуюцца International і Los Angeles Police Olympics. Таксама прадстаўнікі International karate association удзельнічаюць і перамагаюць і ў іншых шматлікіх турнірах. У сваім каліфарнійскім додзё ў [[Лос-Анджэлес]]е [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]], нараўне з паліцэйскай тэхнікай, выкладае клясычнае каратэ. І хаця большасьць яго студэнтаў — паліцыянты, [[Сокэ Кубота Такаюкі|Сокэ Кубота]] кажа, што яго навучаньне даступна кожнаму. <blockquote> «У маім Додзё вы можаце сустрэць кіназорак, [[рэжысэр]]аў, [[адвакат]]аў, сакрэтных агентаў і нават вулічных байцоў. Многія зь іх — вучні іншых высакаклясных інструктараў ў розных стылях каратэ, такіх як Сётокан, Годзю-рю, Сіто-рю і да т. п. з розных краін. Я думаю, іх прыцягвае шматбаковасьць таго, што я выкладаю. А калі шчыра, галоўнай прычыны я не ведаю. Думаю, адзіная рэч, якой я іх забясьпечваю: лепшая трэніроўка з таго, што я ўмею, і мая добразычлівасьць. Я веру, з усіх шляхоў гэты галоўны.» — '''[[Сокэ Кубота Такаюкі]]''' </blockquote> == Глядзіце таксама == * [[Сокэ Кубота Такаюкі]] * [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]] * [[Андрэй Вядзернікаў|Сіхан Вядзернікаў]] * [[Людміла Вядзернікава|Сэнсэй Вядзернікава]] * [[Gosoku Ryu]] * [[Куботан]] * [[Black Belt]] * [[Nisei Week]] * [[Дзюкэндо]] * [[Хацімакі]] == Вонкавыя спасылкі == * {{Facebook|188860737827173}} {{Накід| Артыкул = пра каратэ| Выява =Martialarts template.svg }} {{International Karate Association}} [[Катэгорыя:Каратэ]] asxg2sf6deefr9ljuasuaik1vz3ajf7 0 71803 2687896 1796455 2026-09-01T13:16:11Z Expert Martial Arts 99821 /* Глядзіце таксама */ абнаўленьне зьвестак 2687896 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} '''Gosoku Ryu''' (刚速流; «''Gо''» — «жорсткасьць», «''soku''» — «хуткасьць», «''Ryu''» — «кірунак, стыль») — стыль [[каратэ]], заснаваны [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. Жорсткі і хуткі стыль, які спалучае ў сабе як тэхніку хуткага і дынамічнага стылю ''Shotokan'', так і магутнага стылю ''Goju Ryu''. <blockquote>«Я навучаю стылю Gosoku Ryu. Ён не выглядае занадта эфэктна, але ён вельмі эфэктыўны. Я вучу, як выкарыстоўваць сілу, калі неабходна адказаць сілай, як выкарыстаць хуткасьць, калі трэба адказаць хуткасьцю, я нават вучу, як выкарыстоўваць ўцёкі, калі ўцёкі зьяўляюцца адзіным выхадам. Няма такой тэхнікі, якая здольная эфэктыўна працаваць у любой сытуацыі. Кожная сытуацыя ўнікальная, мае занадта шмат зьменных. Вам патрэбна разнастайная тэхніка, таму што людзі розныя, і вы павінны мець інструмэнты, каб мець справу з рознымі праціўнікамі. Вам неабходна валодаць усімі неабходнымі псіхічнымі элемэнтамі, а таксама розумам, які іх эфэктыўна скамбінуе. Паколькі я вывучаў розныя стылі, я разумею іх моцныя і слабыя бакі. Напрыклад, некаторыя стылі каратэ вельмі добрыя наступальнымі манеўрамі, але ў іх недастатковы набор ахоўных дзеяньняў. Вось чаму настолькі важныя спарынгі супраць прадстаўнікоў многіх і розных стыляў. У Gosoku Ryu я аб’яднаў шмат розных мэтадаў.» [[Сокэ Кубота Такаюкі]]</blockquote> == Глядзіце таксама == * [[Сокэ Кубота Такаюкі]] * [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]] * [[Андрэй Вядзернікаў|Сіхан Вядзернікаў]] * [[Людміла Вядзернікава|Сэнсэй Вядзернікава]] * [[International Karate Association]] * [[Куботан]] * [[Black Belt]] * [[Nisei Week]] * [[Дзюкэндо]] * [[Хацімакі]] {{International Karate Association}} [[Катэгорыя:Баявыя мастацтвы]] [[Катэгорыя:Каратэ]] ayef0g97ulogdf2pzh0lo2gvs0mftwp 0 72196 2687901 2687891 2026-09-01T13:26:00Z ~2026-47682-87 99842 2687901 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]], [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова зьяўляецца працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] kg8wb85vd6u0xkc8dlxqocxn1z57na9 2687902 2687901 2026-09-01T13:26:35Z ~2026-47682-87 99842 2687902 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова зьяўляецца працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] dgfza207m9qbs9o9h5a83fjx34ta5hc 2687906 2687902 2026-09-01T13:52:08Z ~2026-47447-04 99843 /* Жамойцкія староства і біскупства */ 2687906 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова зьяўляецца працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] 709bc2bf5546gaml8slttbzhodc938h 2687907 2687906 2026-09-01T13:52:45Z ~2026-47447-04 99843 /* Жамойцкія староства і біскупства */ 2687907 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова зьяўляецца працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] ndkrinctiezc6bryybzbaah4o9n8buj 2687910 2687907 2026-09-01T13:54:55Z ~2026-47447-04 99843 /* Жамойцкія староства і біскупства */ 2687910 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова зьяўляецца працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] jbo0g9n3qhjui7wbuz5e6xgc6mkowny 2687911 2687910 2026-09-01T13:55:34Z ~2026-47447-04 99843 /* Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 2687911 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] cjuzdcik68jmpjpbq09aflpfn8jzgax 2687913 2687911 2026-09-01T13:58:17Z ~2026-47447-04 99843 /* Жамойцкія староства і біскупства */ 2687913 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] iipz2ir26lar4ftktcbknv35t3jfkuy 2687921 2687913 2026-09-01T14:23:41Z ~2026-47447-04 99843 2687921 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыя]], калі адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з Жамойці<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак яны дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] інтарэсам якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі міт пра ВКЛ як выняткова летувіскую дзяржаву<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай летувіскамоўнай «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] tmfmk0uotljoxzr9lnt4tfpm15nahmd 2687922 2687921 2026-09-01T14:24:12Z ~2026-47447-04 99843 2687922 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыя]], калі адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з Жамойці<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] інтарэсам якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі міт пра ВКЛ як выняткова летувіскую дзяржаву<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай летувіскамоўнай «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] fhwsn6xstcsdq07882unbcmnfuhjf0f 2687923 2687922 2026-09-01T14:25:09Z ~2026-47447-04 99843 2687923 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з Жамойці<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] інтарэсам якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі міт пра ВКЛ як выняткова летувіскую дзяржаву<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай летувіскамоўнай «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] t74u0fgw6skgc7jkvikfk6r7y63vf8t 2687926 2687923 2026-09-01T14:26:46Z ~2026-47447-04 99843 2687926 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з Жамойці<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] інтарэсам якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі міт пра ВКЛ як выняткова летувіскую дзяржаву<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай летувіскамоўнай «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref>[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] 820seu9aebk4u644aevgt5s9r86xipw 2687928 2687926 2026-09-01T14:27:44Z ~2026-47447-04 99843 2687928 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з Жамойці<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] інтарэсам якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі міт пра ВКЛ як выняткова летувіскую дзяржаву<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай летувіскамоўнай «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] nff7i080xtut30v3hg9le7y9lkq00jn 2687946 2687928 2026-09-01T15:08:34Z ~2026-47565-35 99845 2687946 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] bm0xz2gavu4kpy2gnye385xvruttxs8 2687947 2687946 2026-09-01T15:09:43Z ~2026-47565-35 99845 2687947 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (ранейшых [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] tuh2pg3a4nihx2ehd1jl2c6diks2v9n 2687948 2687947 2026-09-01T15:10:18Z ~2026-47565-35 99845 2687948 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку ў склад дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] g1mlnpkr2sghadwp43iwsst2ex3eosc 2687949 2687948 2026-09-01T15:10:44Z ~2026-47565-35 99845 2687949 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] 2od6w6ydt2psywr8lg2riqp95rr717o 2687952 2687949 2026-09-01T15:13:41Z ~2026-47565-35 99845 /* Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 2687952 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся выняткова на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] 7n0anh5gc2bmmnvq6qlo8xr21gqocb9 2687957 2687952 2026-09-01T15:17:06Z ~2026-47565-35 99845 2687957 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] apeoqz7vrn7jb7lnvjc3hirk1z9yz3d 2687958 2687957 2026-09-01T15:19:41Z ~2026-47565-35 99845 2687958 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] l6xhb9f1l17ep785n4mooncl7myubw8 2687961 2687958 2026-09-01T15:37:47Z ~2026-47565-35 99845 /* Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы */ 2687961 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Насамрэч, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] 5aywjcgzomiue56k77zlu805ytcl873 2687966 2687961 2026-09-01T15:45:26Z ~2026-47565-35 99845 /* Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 2687966 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref name="Panucevic-2014-269"/>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] bvj6srp0tv5wiwt6zkwgyceswvy92ne 2687980 2687966 2026-09-01T16:09:53Z ~2026-47565-35 99845 2687980 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] 92pnyxzg6hs42p9e4vpg976otz2zddk 2687981 2687980 2026-09-01T16:10:29Z ~2026-47565-35 99845 2687981 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] jwhyg1940lwuan2vmtbktgljl2gsx2x 2687982 2687981 2026-09-01T16:13:04Z ~2026-47565-35 99845 /* Літаратура */ 2687982 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]]. № 18, 7.05.1993. С. 14—15; № 19, 14.05.1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/795 S. 795]—1807. * Żeligowski L. [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf Zapomniane prawdy]. — Londyn: F. Mildner & Sons, 1943. — 43 p. * {{Літаратура/ЭСБЭ|Самогиты|аўтар = Вольтер Э. |том = XXVIIIa|старонкі = 205—206}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с {{ISBN|978-609-437-207-0}}. * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 2, 1865. С. 222—253. * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 3, 1865. С. 1—21. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] av8efy4do8uyzamxutkao5w56imqxak 2687983 2687982 2026-09-01T16:25:59Z ~2026-47565-35 99845 /* Першая Летувіская Рэспубліка */ 2687983 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]]. № 18, 7.05.1993. С. 14—15; № 19, 14.05.1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/795 S. 795]—1807. * Żeligowski L. [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf Zapomniane prawdy]. — Londyn: F. Mildner & Sons, 1943. — 43 p. * {{Літаратура/ЭСБЭ|Самогиты|аўтар = Вольтер Э. |том = XXVIIIa|старонкі = 205—206}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с {{ISBN|978-609-437-207-0}}. * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 2, 1865. С. 222—253. * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 3, 1865. С. 1—21. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] 077ry7ddcupmf0v0kvpn4kiuh9xehsb 2687984 2687983 2026-09-01T16:27:50Z ~2026-47565-35 99845 2687984 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref name="Arlou-2012-158"/>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]]. № 18, 7.05.1993. С. 14—15; № 19, 14.05.1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/795 S. 795]—1807. * Żeligowski L. [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf Zapomniane prawdy]. — Londyn: F. Mildner & Sons, 1943. — 43 p. * {{Літаратура/ЭСБЭ|Самогиты|аўтар = Вольтер Э. |том = XXVIIIa|старонкі = 205—206}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с {{ISBN|978-609-437-207-0}}. * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 2, 1865. С. 222—253. * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 3, 1865. С. 1—21. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] 7jqqkyqhmyzj7j9i6qw1zzd4yp9mvyc 2687985 2687984 2026-09-01T16:29:00Z ~2026-47565-35 99845 2687985 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref name="Arlou-2012-158"/>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: Эйрагола, Крожы, Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref>. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]]. № 18, 7.05.1993. С. 14—15; № 19, 14.05.1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/795 S. 795]—1807. * Żeligowski L. [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf Zapomniane prawdy]. — Londyn: F. Mildner & Sons, 1943. — 43 p. * {{Літаратура/ЭСБЭ|Самогиты|аўтар = Вольтер Э. |том = XXVIIIa|старонкі = 205—206}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с {{ISBN|978-609-437-207-0}}. * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 2, 1865. С. 222—253. * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 3, 1865. С. 1—21. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] fj67qnp14zy1d7govkd95hnxsah8xb4 2688005 2687985 2026-09-01T19:41:05Z ~2026-47620-99 99855 /* Жамойцкія староства і біскупства */ 2688005 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] {{Асноўны артыкул|Летува}} '''Гісторыя Летувы''', ранейшай '''[[Жамойць|Жамойці]]''' — гісторыя цяперашняй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] [[летувісы|летувісаў]] (гістарычных [[жамойты|жамойтаў]]), [[этнічная тэрыторыя]] якіх да абвяшчэньня незалежнасьці Летувы ў 1918 годзе ўваходзіла ў склад розных дзяржаваў, у тым ліку дзяржавы [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]] склаліся спрыяльныя варункі дзеля [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]], у выніку чаго адбылося замацаваньне назвы «Літва» за Жамойцю і жамойтамі<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Хоць пачынальнікамі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху]] былі галоўным парадкам выхадцы з [[Жамойцкае староства|Жамойці ў вузкім сэнсе]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. С. 124.</ref>, аднак неўзабаве дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы яны выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] [[Русіфікацыя Беларусі|інтарэсам]] якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі [[Летувізм|міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай [[Летувіская мова|летувіскамоўнай]] «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> == Старажытнасьць == Зьяўленьне на тэрыторыі сучаснай Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну [[кайназой|кайназойскай эры]] (10—8 тыс. гадоў да н. э.). Гэта было зьвязана з канчатковым пацяпленьнем клімату і адносным ростам папуляцыі позьняга [[палеаліт]]у. Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут працягвалася культура [[эпіпалеаліт]]у, якая адносіцца да тыпу Мадленскай культуры. З поўдня тэрыторыю Летувы пачалі асвойваць прадстаўнікі [[Сьвідэрская культура|Сьвідэрскай культуры]] (X—IX тыс. гадоў да н. э.). На сёньняшні дзень у Летуве дасьледавана некалькі дзясяткаў стаянак, якія належаць гэтым культурам. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у, так званая [[Нёманская культура]]. У эпоху позьняга мэзаліту клімат пацяплеў (ён стаў нават цяплейшым за сёньняшні). Гэта, а таксама ўдасканаленьне тэхнікі апрацоўкі крэменю і косьці, палепшыла побыт. Прыкладна 9 тысячаў гадоў таму сувязь Балтыйскага мора з акіянам зьнікла, надоўга ўтварыўшы Анцільскае возера. Нягледзячы на тое, што рэгіён Прыбалтыкі тэктанічна ўстойлівы, усё ж перамены зямнога рэльефу ўплывалі на рэгіён балтыйскага басэйну. Каля 5500—5000 гадоў да н. э. Анцільскае возера зноў злучылася з акіянам і стала Літарынскім морам. У пэрыяд існаваньня гэтага мора на дне сучаснай Курскай затокі ўтварыліся [[бурштын]]авыя пласты другаснага ўтварэньня. [[Нэаліт]] на тэрыторыі Летувы пачаўся пазьней, чым ён скончыўся на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). У гэты час пачалі вырабляць кераміку з апаленай гліны, прыручаць валоў, пачалося матыжнае земляробства (вырошчвалі проса). На тэрыторыі Паўднёвай Летувы [[Нёманская культура]] мэзаліту зьмянілася на раньнюю культуру нэаліту. У паўночна-заходняй частцы Летувы панавала Наварская культура нэаліту. [[Вугра-фіны]], якія ўтварылі невялікія групы культуры грабенчатай керамікі ў другой палове III тысячагодзьдзя да н. э. на землях, абжытых эўрапеоідамі, значнага ўплыву ня мелі. У паселішчах [[Нарвенская культура|культуры Нарвы]] знойдзеныя клады і рэшткі майстэрняў дзеля вырабу ўпрыгажэньняў з бурштыну. == Індаэўрапейцы на тэрыторыі Летувы == [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] [[Індаэўрапейцы]] прыйшлі на тэрыторыю Летувы з поўдня і паўднёвага захаду. Індаэўрапейцы асацыююцца з культурай нэаліту — культуры шнуравой керамікі і лодкавых баявых тапароў. Верагодна, прадстаўнікі гэтай культуры прыйшлі сюды не раптоўна. У III тысячагодзьдзі да н. э. гэта былі толькі асобныя групы, якія не заставаліся надоўга. У пачатку ж II тысячагодзьдзя да н. э. прадстаўнікі шнуравой керамікі складалі большасьць насельніцтва. Вылучаюць тры археалягічныя культурныя арэалы гіпатэтычных [[балты|балтаў]]: Прыморскі (басэйны [[Нёман]]у і ніжняй пляні [[Дзьвіна|Дзьвіны]]), Верхне-Падняпроўскі, Фацьянаўскі (вярхоўі Волгі). Храналягічна культура Дняпроўскага арэалу была крыху пазьнейшай за Прыморскую, а Фацьянаўская — пазьнейшая за Дняпроўскую. Прыморская культура захавала найбольш выразныя рысы шнуравой культуры. На ўсходзе Летувы яна не адразу стала панаваць: тут яшчэ ў II тысячагодзьдзі да н. э. панавала культура Нарвы. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе [[беларусы|беларусаў]] і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Каля XX ст. да н. э. у арэалах Прыморскай і Верхне-Падняпроўскай шнуравой культуры выявіўся этнас, які меркавана размаўляў на дыялектах [[Балтыйскія мовы|балтыйскай прамовы]]. Існуе альтэрнатыўная «чыстым» балтам гіпотэза вэнэдычнага інстрату, якая грунтуецца на шэрагу характэрных тапонімаў. Бронзавыя вырабы на тэрыторыі Летувы зьявіліся ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. З прычыны браку радовішчаў медзі зьяўленьне бронзавых вырабаў істотна не зьмяніла лад жыцьця, які быў характэрным для нэаліту. Але ў гэты час ужо існавала група мясцовых рамесьнікаў, якія займаліся вырабам прадметаў раскошы. З прыдунайскіх краёў у Летуву прывозілі бронзу, адтуль жа пашырыўся абрад спаленьня памерлых. [[Бронзавы век]] працягваўся на Летуве прыкладна да сярэдзіны I тысячагодзьдзя да н. э. У часе раньняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] ў прыморскім арэале меркавана завяршылася фармаваньне заходняга і ўсходняга балтыйскіх этнасаў (адпаведна курганная археалягічная культура і культура гарадзішчаў). З апошняй яшчэ ў бронзавым веку вырасла культура штрыхавой керамікі. == Племянны этнас продкаў летувісаў == Існуе гіпотэза, што ў пачатку нашай эры меркаваныя балты пачалі гандляваць з [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]]. У выніку [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]] гэтая сувязь перарвалася. [[Жалезны век]] у Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. Варта адзначыць, што меркаваныя балты самі навучыліся здабываць крычнае жалеза з балотнай руды. Першай вядомай крыніцай, у якой, магчыма, апісваліся балты, была «Германія» рымскага гісторыка [[Тацыт]]а. Ён адзначыў перавагу ва ўзбраеньні драўлянай дубінай і брак інтарэсу да рымскіх грошаў. Разам з тым, ён лічыў меркаваных балтаў добрымі земляробамі. Першыя меркаваныя балтыйскія племянныя ўтварэньні ўзьніклі ў II—III стагодзьдзях. Гэта галінды, судувы (судавы), селы. Яны ўваходзілі ў арэал курганнай культуры. Пра арэал культуры штрыхавой керамікі пісьмовыя крыніцы I тысячагодзьдзя не паведамляюць. У V—VI стагодзьдзях з поўдня на землі меркаваных Дняпроўскіх балтаў уварваліся славяне. Меркаваныя ўсходнія балты былі продкамі летувісаў і латгалаў. Летувіская і латыская мовы, магчыма, выдзяліліся з прабалтыйскай мовы прыкладна ў VI—VII стагодзьдзях н. э. У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць упаміны пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі зь местамі славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны мянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабамі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[палон|ваеннапалонныя]]. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'' ({{мова-lt|Vaidila|скарочана}}), былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабамі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-местаў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] [[Імёны ліцьвінаў|уласных імёнаў]] і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. Тым часам яшчэ швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» ([[Летувісы|летувісаў]] і [[Латышы|латышоў]]), што паўднёва-заходняя [[Русь]], [[Літва]], большая частка [[Прусія|Прусіі]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]] былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>. == Нямецкі рух на ўсход == У 1180-я гады была заснаваная факторыя [[Любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]]. Неўзабаве ёй падпарадкаваліся [[лівы]], якія жылі навокал. А ў 1186 годзе ў Ікескюлі (Ніжняе Падзьвіньне) манахі заснавалі місіянэрскую япархію. Ад імені ліваў гэтая нямецкая калёнія атрымала назву ''[[Лівонія]]''. Ні балты, ні [[Полацкае княства|палачане]], якія зьбіралі даніну на Дзьвіне, не маглі спыніць росту Лівоніі. У 1205 годзе адзін з князёў [[Свалегед]] на чале войска старэйшага князя разрабаваў землі [[эсты|эстаў]]. На адваротным шляху ён быў забіты раскімі немцамі. У тым жа годзе рыскаму біскупу падпарадкаваўся полацкі князь з [[Кукенойс]]а [[Вячка]]. Паход аднаго з старэйшых князёў пад Рыгу ў 1207 годзе быў адбіты немцамі. У тым жа годзе жыхарам [[Упіта|Упіты]] удалося адбіць паход [[Земгалы|зэмгалаў]] і рыжан, хоць напад у адказ і не прынёс удачы. Неўзабаве васалам рыскага біскупа Альбэрта стаў князь [[Герцыке]] Усевалад, а у 1210 годзе біскуп склаў мір з полацкім князем [[Валадар ІІ Васількавіч|Уладзімерам]]. Такі імклівы рух нямецкай экспансіі тлумачыцца, у першую чаргу, тэхнічнай перавагай нямецкіх узбраеньняў. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная [[Бітва пад Саўле|перамога жамойцкіх войскаў]] над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], але праз год пастановай папы [[Грыгорыюс IX|Грыгорыюса IX]] мечаносцы аб’ядналіся з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і ўтварылі [[Лівонскі ордэн]] — аўтаномную галіну Тэўтонскага ордэна. Такім парадкам, нямецкія калёніі ў Балтыцы злучыліся. Разам з тым нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. == Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:VKL-1462-ru.png|значак|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне зямель продкаў сучасных летувісаў у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой чвэрці XIII і да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага зьвязана з імём [[Міндоўг]]а, які ўпамінаецца ў 1230-я гады як князь [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]]. Цэнтрам дзяржавы стаў беларускі [[Наваградак]], у які яго запрасілі на княжаньне мясцовыя баяры. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг быў каранаваны ў Наваградку і здабыў тытул «Кароль Літоўскі». Ужо ў 1255 годзе ён атрымаў дазвол папы [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] на каранацыю сына, што надавала Літве статус спадчыннага каралеўства. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, у 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і Жамойці (гэта было пацьвярджэньне — Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Новы намесьнік магістра Лівонскага ордэна Эбэрхардт Зэйн быў накіраваны кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна, каб паправіць незвычайныя дзеяньні Андрэаса Шцірлянда. Апроч гэтага, перад ім стаяла задача ўзначаліць змаганьне супраць жамойтаў. Увосень 1252 году ў вусьці ракі Даны лівонцамі быў пабудаваны Клайпедзкі замак. У гэтым месцы сутыкаліся інтарэсы жамойтаў і самбаў. Улетку 1253 году іхнія войскі асадзілі [[Клайпеда|Клайпеду]], але ўзяць не змаглі. У гэтым жа годзе на Самбію пачалі нападаць крыжакі. Але іхняе войска, якое напала на навакольлі Гірмавы ўзімку 1253—1254 гадоў, было разьбіта. Нарэшце ў студзені 1255 году Самбія была захопленая чэскім войскам на чале з каралём Чэхіі [[Пшэмысл II Отакар|Пжэмыслам II]]. Яна была перададзеная Тэўтонскаму ордэну. У гэты час Жамойцкія князі зьбіралі сілы для далейшага змаганьня зь Лівонскім ордэнам. У 1255 годзе рада абрала вайскавода — князя [[Альгмін]]а, які прапаноўваў замацаваньне агульных пазыцыяў у [[Куронія|Куроніі]]. У пачатку 1256 году жамойты разрабавалі Куронію, а праз год асадзілі Клайпеду. Праз брак перавагі на чыюсьці карысьць быў складзены мір тэрмінам на паўтара году. Тым часам Рымскі папа распачаў чарговую праграму Крыжовых паходаў. У ягоных булах сярод нескароных паганцаў былі і продкі летувісаў. Вайна паміж канфэдэрацыяй жамойцкіх зямель і Лівонскім ордэнам зноў пачалася ўвосень 1258 году. З боку Канфэдэрацыі выступіла 3000 воінаў. Адразу ж лівонскае войска было разьбіта каля [[Шкуды|Шкудаў]]. У канцы году жамойты зноў зьявіліся ў [[Курляндыя|Курляндыі]], але былі вымушаныя бегчы ад Лівонскага войска. Паўстаньне зэмгалаў у канцы 1258 году прымусіла Лівонскае войска аб’яднацца з датчанамі з Паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. На некалькі год вайна прыняла пазыцыйны характар, пакуль 13 ліпеня 1260 году не адбылася страшнае пабоішча пры Дурбе, у якім загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ на такую балючую паразу папа Аляксандар IV хутка арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі лівонцаў пад [[Ліелвардэ]]. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойцію пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэну. Пад націскам Трайняты Міндоўг прыняў просьбу жамойтаў. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў Жамойць лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 вялікі князь Вітаўт зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гады) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref name="Arlou-2012-158"/>. Канчатковае далучэньне Жамойці да ВКЛ адбылося толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|бітве пад Грунвальдам]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|160пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|міні|Мапа Жамойці 1667 г. з [[Коўна]]м і [[Вількамір]]ам]] Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Увогуле, пра тое, што Жамойць была значнай большай за Жамойцкае староства, сьведчаць пэўныя дакумэнтальныя крыніцы: «''Я, Мальхер Станіслававіч Шэмет, цівун гаспадарскі зямлі Жамойцкае воласьці Берштанскае…''» (1565 год)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 7. — Lwów, 1910. [https://polona.pl/item/archiwum-ksiazat-lubartowiczow-sanguszkow-w-slawucie-t-7-t-2-archiwum-xx-sanguszkow,OTgwNTk1NDg/129/#item S. 86].</ref> ([[Бірштаны]] — мястэчка на поўдні [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павету]]), «Инвентарь имения Кревна в земле Жомойтской, принадлежавшее [[Віленскія біскупы|Виленскому Бискупу]], Кардиналу [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юрию Радзивилу]]» (1585 год)<ref>Акты издаваемые виленской археографической комиссией. Т. XIV. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?id=OF0jAQAAMAAJ&pg=PA281&dq=Inwentarz+y+regestr+naszego+Krewienskiego+%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiv267c2-b0AhXPQvEDHWOKA5YQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Inwentarz%20y%20regestr%20naszego%20Krewienskiego%20%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 281].</ref> ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Крэўна||lt|Kriaunos}} — маёнтак на ўсходзе [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]]). Гісторык XV ст. [[Ян Длугаш]] залічваў Нявежу да рэкаў Жамойці, а мяжу зь Літвой ён вызначаў ракой [[Сьвятая (рака)|Сьвятой]]<ref>Zeuss J. K. Die Deutschen und die Nachbarstämme. — München, 1837. [https://books.google.by/books?id=vlIAAAAAcAAJ&pg=PA680&dq=swiatha+samogitia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA0JTWkJT2AhUdhv0HHZE7AEwQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=swiatha%20samogitia&f=false S. 680].</ref> (пра Сьвятую як раку, што цячэ ў Жамойці, пісаў у сваёй [[Радзівіліяда|Радзівіліядзе]] [[Ян Радван]] — «''зямлёй самагіцкай Сьвента цячэ і ўпадае ў цудоўнае рэчышча [[Нёман|Хрона]]''»<ref>[[Ян Радван|Радван Я.]] [https://studfile.net/preview/2491056/ Радзівіліяда…] / Пераклад з лацінскай мовы Жанны Некрашэвіч-Кароткай // Маладосць. [https://kamunikat.org/maladosts-shtomesyachny-litaraturna-mastatski-i-gramadska-palitychny-ilyustravany-chasopis-01-686-2011 № 1 (686), 2011]. С. 99.</ref>). Тым часам [[Хроніка Быхаўца]] сьведчыць пра геаграфічную блізкасьць межаў Жамойці да [[Трокі|Трокаў]], «''А яшчэ двух сыноў сваіх пасадзіў [[Гедзімін]] на вялікіх княствах: [[Яўнут]]а — на пасадзе сваім, у Вільні і на Вялікім Княстве Літоўскім, а [[Кейстут]]а — у Троках і на ўсёй Жамойцкай зямлі''»<ref>[https://knihi.com/none/Kronika_Bychauca.html Кроніка Быхаўца]</ref>, а [[Летапісы ВКЛ]] — пра блізкасьць Жамойці да ракі [[Вяльля|Вяльлі]] (упадае ў [[Нёман]] у [[Коўна|Коўне]]): «''І ўладзеючы яму ў зямлі Жамойцкай і начаў ся множыці і расшырацісь і ўхадзіці на раку Вяльлю, у зямлю Завельскую''»<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov27.htm Еўраінаўскі летапіс]</ref>. Першы гістарыёграф Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] залічваў да Жамойці Коўну: «''Заснаваў таксама [[Вітаўт|Вітульт]] у жмудзкім княстве і пабудаваў дванаццаць касьцёлаў парафіяльных паводле колькасьці паветаў, якія ў той час перадавыя былі: [[Эйрагола]], [[Крожы]], Коўна…''»<ref>Maczieia Strikowskiego O początkach, wywodach, dzielnoscziach, sprawach rycerskich i domowych slawnego narodu litewskiego, zemiodzkiego y ruskiego przed tim nigdy od zadnego ani kuszone ani opiszane z nathnienia bożego a uprzeimie pilnego doszwiadczenia xiegi pierwsze etc. [https://polona.pl/item-view/de634e95-eaad-48e9-8ea0-819e492b4b79?page=476 S. 236] ([https://www.litres.ru/book/macey-stryykovskiy/o-nachalah-istokah-dostoinstvah-delah-rycarskih-i-vnutr-11823904/chitat-onlayn/ расейскі пераклад]) // Biblioteka Narodowa. Rps 6806 III.</ref>. Таксама Марцін Цайлер у сваім «Новым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа Давіда Фройліха, адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта [[Коўна|Коўня]] (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісаньні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісаньне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. Паводле маскоўскага дакумэнта 1660 году, ваяводу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кірыл Хлопаў|Кірыла Хлопава|ru|Хлопов, Кирилл Осипович}} накіравалі да [[Міхал Казімер Пац|Міхала Казімера Паца]] «''в Жмойдь к Паце на [[Сьвятая (рака)|Святую Реку]] в местечко [[Вількамір|Волкомир]]''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 3. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=HwZaAAAAcAAJ&pg=PA598&dq=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzi4OpurH8AhWGSfEDHQP7BUQQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8C%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%8A&f=false С. 110].</ref>. У нататках 1736—1738 гадоў уніяцкага дзеяча [[Ігнат Кульчынскі|Ігната Кульчынскага]] зазначалася, што вёска {{Артыкул у іншым разьдзеле|Штабінкі|Штабінкі (Стабінкі)|pl|Sztabinki}} каля [[Сейны|Сейнаў]] знаходзіцца «''на самай мяжы з Жамойцю''»<ref>Новонайденные рукописи Игнатия Кульчинского 1736—1738 гг. со сведениями по церковной истории Гродно и окрестностей / падрыхт. Ю. М. Мікульскі // Беларуская даўніна. Вып. 3. — Мінск, 2016. С. 220—254. </ref>. На тое, што большасьць падуладнага ліцьвінам сялянскага насельніцтва на [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыне]] складалі жамойты, зьвяртае ўвагу гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 269.</ref>. Тым часам гісторык [[Мікола Ермаловіч]] паказвае на наяўнасьць значнай колькасьці танонімаў тыпу «Жамойцішкі», «Жамайтэлі» і ім падобных на памежжы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] зь летувісамі<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Зьвесткі пра тое, што паводле швэдзкіх аўтараў пачатку XVIII ст. (у тым ліку часоў [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]]) Жамойць пачыналася «''за Вільняй''» і вылучалася як адзін з двух гістарычна-культурных абшараў Вялікага Княства Літоўскага, адрозных ад карэннай Літвы, прыводзіць гісторык [[Андрэй Катлярчук]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 146.</ref>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на такі статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойці на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} == Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім == [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. пазьнейшыя ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна [[Жамойцкая мова|жамойцкай мовы]]. Абапіраючыся вынятна на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Адпаведна, цяперашняя летувіская мова ёсьць працягам старой жамойцкай пісьмовай мовы, якая называлася «літоўскай» (у значэньні летувіскай) толькі паводле імя<ref name="Kascian-2009"/>. Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. == У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] [[Файл:Edict of Alexander II in 1864.jpg|значак|160пкс|зьлева|Эдыкт [[Аляксандар II|Аляксандра II]] на расейскай і летувіскай мовах, выдадзены ў 1864 г.]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="Katlarcuk-2003"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як вынятна летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятныя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} == Першая Летувіская Рэспубліка == [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|значак|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада (Летувіская Тарыба, {{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) [[Акт незалежнасьці Летувы з 1918 году|абвясьціла незалежнасьць Летувы]]<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 11 ліпеня 1918 году Летувіская Тарыба зьмяніла сваю назву на Раду [[Каралеўства Летува|Летувіскай дзяржавы]], чым падкрэсьліла міжнароднае прызнаньне краіны<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/>, згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгусьцінас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк, што стала пачаткам арганізацыі летувіскага войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі. 22 сьнежня 1918 году савецкія ўлады прызналі ўрад [[Вінкас Міцкевічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 31 сьнежня 1918 году нямецкая армія пакінула Вільню. Наступнага дня места захапіла польская самаахова. 5 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 345.</ref><ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref>. У лютым супраць бальшавікоў, якія рушылі ўглыб краіны, выступіла летувіская самаахова. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 4 красавіка 1919 году Тарыба прыняла новую (другую) часовую канстытуцыю, якая ўтварыла пасаду прэзыдэнта. 19 красавіка Вільня зноў была занятая польскімі войскамі<ref name="smdb-82"/>. 26 ліпеня была вызначаная Найвышэйшай радай [[Антанта|Антанты]] [[лінія Фоша|дэмаркацыйная лінія]] з Польшчаю на Сувальшчыне. Летувісы не прызналі лініі й захапілі частку Сувальшчыны да ракі [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]], што стала прычынай [[Сейненскае паўстаньне|паўстаньня палякаў]]<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, {{ISBN|83-86079-02-9}}. S. 355, 357.</ref>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82"/>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|160пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. === Дыскусіі пра дзяржаўны герб === [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|160пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === У савецкай зоне ўзьдзеяньня === Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. [[Файл:Members of the Authorized Commission of the People's Seimas in Moscow in 1940.jpg|значак|Летувісы-дэпутаты парлямэнту Летувы, якія прывезьлі ў Маскву дэклярацыю з просьбай далучыць Летуву да СССР, 31 ліпеня 1940 г.]] 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. == Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка == {{Асноўны артыкул|Летувіская ССР}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|значак|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} === Летувізацыя Віленшчыны === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. [[Файл:The 6th Congress of the Lithuanian Communist Youth (Vilnius, 1951).jpg|значак|Сустрэча летувіскага [[камсамол]]у з кіраўніцтвам Летувіскай ССР. Вільня, 1951 г.]] Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. == Летувіская Рэспубліка == [[Файл:1990 01 12 GorbačiovasŠiauliuose10.jpg|значак|Жыхары [[Шаўлі|Шаўляў]] падчас візыту Міхаіла Гарбачова ў 1990 годзе]] Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 студзеня 1990 адбыліся масавыя дэманстрацыі за незалежнасьць Летувы, удзел у якіх узялі каля {{лік|200000}} чалавек. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР, [[Вітаўтас Ландсбергіс]] заняў пасаду старшыні Вярхоўнага Савету Летувы. 15 сакавіка 1990 году Савецкае кіраўніцтва абвясьціла дэклярацыю аб незалежнасьці Летувы нядзейнаю. 11—13 студзеня 1991 году ў Вільні адбыліся [[Віленскія падзеі (1991)|падзеі]], у выніку якіх 14 мірных дэманстрантаў загінулі і больш за 700 былі параненыя. 9 лютага 1991 адбыўся рэфэрэндум аб незалежнасьці Летувы, на якім у падтрымку незалежнасьці выказаліся больш за 90% удзельнікаў. 17 сакавіка 1991 году адбыўся Ўсесаюзны рэфэрэндум аб захаваньні Саюзу, які аднак у Летуве не праводзіўся. Уноч з 30 на 31 ліпеня 1991 году адбыўся [[напад АМАПу на мытны пункт у Медніках|напад на летувіскіх памежнікаў]] на граніцы Летувы зь Беларускай ССР, зладжаны савецкімі сіламі, у часе якога загінулі восем летувіскіх мытнікаў і паліцыянтаў. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[ААН]]. У 1992 годзе першым прэзыдэнтам Другой рэспублікі быў абраны [[Альгірдас Бразаўскас]]. 29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|NATO]], а 1 траўня 2004 — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. === Дачыненьні з Рэспублікай Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref>[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Летувізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва]]. № 18, 7.05.1993. С. 14—15; № 19, 14.05.1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/795 S. 795]—1807. * Żeligowski L. [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf Zapomniane prawdy]. — Londyn: F. Mildner & Sons, 1943. — 43 p. * {{Літаратура/ЭСБЭ|Самогиты|аўтар = Вольтер Э. |том = XXVIIIa|старонкі = 205—206}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с {{ISBN|978-609-437-207-0}}. * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 2, 1865. С. 222—253. * Соколов Н. И. Святая Жмудь // Вестник Западной России. Т. 3, 1865. С. 1—21. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы| ]] nxw9sa2l0nnj2ikdgk690p6r9p8widl 0 72686 2687915 2687836 2026-09-01T14:07:36Z Expert Martial Arts 99821 /* Біяграфія */ 2687915 wikitext text/x-wiki [[Файл:KURATOMI Rod.jpg|міні|зправа|250пкс|Хансі Куратомі Род]] '''Хансі Род Куратомі'''&nbsp;— майстар [[баявыя мастацтвы|баявых мастацтваў]] ([[Gosoku Ryu]], Kubojutsu, Kendo, Hojutsu і інш.), прэзыдэнт [[International Karate Association]], аўтар [[кніга|кнігі]] «Karate: The Mental Edge»<ref>{{Кніга|аўтар = Rod Kuratomi|загаловак = Karate: The Mental Edge|год = 2008}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 лістапада 1962 году ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе]]. Пачаў вывучаць [[каратэ]] ва ўзросьце 12 гадоў. З 1981 яго настаўнікам зьяўляецца [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. Хансі Куратомі працуе інструктарам додзё Сокэ з 1982 году. == Ступені == Хансі Куратомі дасягнуў 8 дана ў стылі каратэ [[Gosoku Ryu]] і атрымаў тытул Hanshi, зьяўляецца пераемнікам [[Сокэ Кубота Такаюкі]] і адказным за працяг разьвіцьця, за навучаньне тэхніцы Сокэ, а таксама філязофіі International Karate Association у глябальным маштабе. Ён таксама мае вышэйшыя разрады&nbsp;— чорныя паясы ў Kobudo (зброя), Hojutsu (агнястрэльная зброя) і Kubota Jujitsu. Хансі Куратомі быў адным зь першых студэнтаў Сокэ, якія дасягнулі чорнага поясу ў разьдзелах са зброяй. == Дасягненьні == Хансі Куратомі зьяўляецца International Grand Champion у кумітэ (супэрцяжкая вага) і ката (са зброяй) у Millennium International Karate Association World Cup Karate Championship, які адбыўся 8—9 ліпеня 2000 году ў Лос-Анджэлесе, [[Каліфорнія]], [[ЗША]]. Шматразовы чэмпіён сьвету па каратэ Хансі Куратомі заваяваў мноства тытулаў на працягу апошніх дзесяцігодзьдзяў і працягвае практыкаваць баявыя мастацтвы і навучаць у International Karate Association у штаб-кватэры (Лос-Анджэлес). == Дзейнасьць == Хансі Куратомі падарожнічае па ўсім сьвеце, навучае каратэ на сэмінарах, судзіць на турнірах. Ён таксама заядлы ўдзельнік маратонаў і за апошнія гады прыняў удзел у некалькіх маратонах. Па прафэсіі Хансі Куратомі спэцыяліст па сыстэмным аналізе і шмат гадоў працаваў у California based hospital. Ён пражывае ў Лос-Анджэлесе. == Глядзіце таксама == * [[Сокэ Кубота Такаюкі]] * [[Андрэй Вядзернікаў|Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў]] * [[Людміла Вядзернікава]] * [[Gosoku Ryu]] * [[International Karate Association]] * [[Куботан]] * [[Black Belt]] * [[Nisei Week]] * [[Дзюкэндо]] * [[Хацімакі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * https://web.archive.org/web/20100202211600/http://www.karatesensei.com/author.html {{International Karate Association}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Куратомі, Род}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лос-Анджэлесе]] [[Катэгорыя:Майстры баявых мастацтваў]] [[Катэгорыя:Каратэ]] [[Катэгорыя:Майстры каратэ]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету]] 83tezy2dzgq6izxyw3bshca62xpqn3x 10 74212 2688033 2061577 2026-09-02T01:04:04Z Milenioscuro 25313 svg with same dimensions as location map 2688033 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | top = 45.4 | bottom = 42.4 | left = 15.5 | right = 19.9 |Мапа = {{#switch:{{{2|}}} |фізычная = Bosnia and Herzegovina relief location map.svg |#default = Bosnia and Herzegovina location map.svg }} |Назва тэрыторыі = Босьнія і Герцагавіна }}<noinclude> {{Лякалізацыйная мапа/Зьвесткі}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Лякалізацыйныя мапы:Эўропа| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Інфармацыя:Лякалізацыйныя мапы|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}]] </noinclude> gclomjivyfgp5v25ybjsz2tx177fa8r 0 77944 2687996 2683734 2026-09-01T19:05:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2687996 wikitext text/x-wiki [[Файл:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Cardsharps.jpg|значак|Картнікі-шулеры. [[Караваджа]], 1594.]] '''Аза́ртная гульня́''' ({{мова-fr|jeu de hasard|скарочана}}, літаральна «гульня выпадка») — [[гульня]], у якой выйгрыш цалкам альбо ў значнай ступені залежыць не ад майстэрства гульцоў, а ад выпадка. Гульня, у якой выйгрыш у асноўным залежыць ад майстэрства гульцоў, азартнай не ўважаецца нават пры наяўнасьці элемэнтаў выпадковасьці, як то [[прэфэранс]] альбо [[покер]]. Звычайна, у азартныя гульні гуляюць на [[грошы]], гэта значыць што ўзнагародай за выйгрыш ёсьць матэрыяльны здабытак, тады як пройгрыш караецца матэрыяльнай стратай. Слова «[[азарт]]» гэта пераклад [[француская мова|францускага слова]] ''hazard'', што азначае «выпадак». Таму азартныя гульні ёсьць гульні, пабудаваныя на выпадку. Невыпадкова азартныя гульні называліся даўней фатальнымі альбо адважнымі гульнямі й супрацьпастаўляліся камэрцыйным альбо сталым гульням. У эўрапейскіх мовах азартныя гульні так і называюцца: ''гульні выпадку''. У сэнсе гульні на грошы азартнай можа быць любая гульня, у тым ліку цалкам лягічныя й невыпадковыя, як то [[шахматы]] альбо [[го]]. У такім разуменьні ''азарт'' азначае ўпартасьць, узбуджэньне. Гульня на грошы ёсьць спосабам узбагачэньня для адных, а для іншых — толькі марывам хуткага ўзбагачэньня, якое вяртаецца цяжкімі стратамі. Часам гульня на грошы становіцца [[залежнасьць|залежнасьцю]], ад якой чалавеку вельмі цяжка пазбавіцца. == Гісторыя == Гісторыкі лічаць, што азартныя гульні існуюць з старажытных часоў. Іхная гісторыя пачынаецца з [[гульнявыя косткі|гульнявых костак]], якія выраблялі з [[астрагалі|астрагаляў]]. Вынаходніцтва гэтай забавы, крыніцы радасьці і няшчасьця, прыпісваюць індыйцам, эгіпцянам і грэкам у асобе [[Палямэд]]а. Напрыклад, у час раскопак у Эгіпце былі знойдзеныя кубікі рознай формы, як то чатырохгранныя, дванаццацігранныя і нават большай колькасьцю кантаў. Сьведчаньні азартных гульняў ёсьць у надпісах на [[Вялікая піраміда Хэопса|Вялікай пірамідзе Хэопса]] і ў [[Біблія|Бібліі]], дзе апісваюцца рымскія жаўнеры, якія гулялі ў азартныя гульні дзеля адзеньня [[Ісус Хрыстос|Хрыста]], які паміраў на крыжы. Таксама маюцца зьвесткі, якія сьведчаць аб тым, што шасьцігранныя косьці выкарыстоўваліся ў [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] яшчэ ў 3000 годзе да н. э. У [[Старажытны Эгіпет|Старажытным Эгіпце]] былі знойдзеныя фігуркі, малюнкі на камянях, выявы людзей або багоў, якія кідаюць кубікі. Прымітыўныя кубікі былі знойдзеныя і пры раскопках дагістарычных паселішчаў людзей яшчэ больш раньняга часу. Індыйскі эпасны твор ''«[[Магабгарата]]»'', напісаны, відаць, больш за два тысячагодзьдзі таму, часта і падрабязна апісвае гульню ў косьці. Зборнік вэдыйскіх гімнаў [[Рыгвэда]] зьмяшчае паэму ''«Скаргі гульца»'', у адным з радкоў цытуюцца словы бога [[Савітар|Савітры]], як заклікае ўнікаць гульні ў косьці. Паводле грэцкай міталёгіі [[Гэракл]] гуляў у косьці супраць храмавага вартаўніка дзеля прыхільнасьці прыгожай куртызанкі. Кубікі, якія выкарыстоўваюцца сёньня, пазначаныя кропкамі з кожнага боку, верагодна, былі вынайдзеныя ў Эгіпце каля 2000 г. да н. э.<ref>[https://web.archive.org/web/20091004222438/http://www.gamblingplanet.org/de/antike-gluecksspiele.php Antike Glücksspiele]. Gamblingplanet.org.</ref> [[Файл:Pompeii - Osteria della Via di Mercurio - Dice Players.jpg|значак|зьлева|Гульцы ў косьці на старажытнарымскай фрэсцы ў [[Пампэі|Пампэях]].]] Папулярнасьць кідальных костак у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]], [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] і сярэднявечнай Эўропе была выключна высокай, галоўным чынам, вядома, сярод найвышэйшых саслоўяў насельніцтва ды духавенства. У Старажытным Рыме гульні ў косьці былі шырока распаўсюджаныя сярод усіх сацыяльных саслоўяў, але ўлады часта пагражалі гульцам пакараньнем. Афіцыйна дазвалялася гуляць у косьці толькі ў час сьвяткаваньня [[Сатурналіі|Сатурналіяў]]. Паводле рымскага заканадаўства, даўгі ў азартных гульнях нельга было спаганяць праз суд, але і страчаную маёмасьць нельга было вярнуць сабе праз суд. Дом, у якім знаходзілі азартных гульцоў, канфіскоўваўся. Імпэратар [[Кляўдыюс (імпэратар рымскі)|Кляўдыюс]] быў заўзятым аматарам гульні ''[[Ludus duodecim scriptorum|Duodecim scripta]]'' і нават напісаў кнігу пра яе, але яна з тых часоў была згубленая. [[Тацыт]] у сваёй ''«[[Германія (Тацыт)|Германіі]]»'' распавядае пра захапленьне германскіх плямёнаў гульнёй у косьці, апісваючы, як у цьвярозым стане яны з поўнай неабдуманасьцю гулялі ў азартныя гульні, закладваючы свае дамы і гаспадарку, а нават і сваю свабоду. Першыя сьведчаньні пра [[гульнёвыя карты|карты]] сустракаюцца ў старажытным Кітаі ў IX стагодзьдзі. Кітайскі пісьменьнік згадвае ў адным з сваіх твораў, што прынцэса Тун Чэн з дынастыі [[дынастыя Тан|Тан]] гуляла ў «карты». Карты з малюнкам дываноў дайшлі да Італіі і Гішпаніі ў XIII стагодзьдзі. У Эўропе былі дададзеныя новыя карты, якія сымбалізавалі кіраўнікоў і прыдворных, як то караля, даму, валета і джокера. [[Файл:Stultifera-navis - Gamblers in the Ship of Fools (112540900).jpg|значак|Гульцы на ілюстрацыі да паэмы [[Сэбастыян Брант|Сэбастыяна Бранта]] ''«[[Карабель дурняў (паэма)|Карабель дурняў]]»''.]] Паводле старога нямецкага права, угоды, павязаныя з азартнымі гульнямі, лічыліся неправамернымі, таму мажліва было ня толькі запатрабаваць вяртаньня страчанага, але нават высунуць пазоў да пераможцы. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] як духоўныя, гэтак і сьвецкія ўлады спрабавалі забараніць гульні. Падобныя забароны на карткавых і іншыя гульні дазваляюць рабіць высновы пра распаўсюд і разьвіцьцё гульняў. Указ ангельскага караля [[Рычард I|Рычарда Львінае Сэрца]] XII стагодзьдзя прадугледжваў, што анікому, хто ніжэйшы рангам за рыцара, не дазвалялася гуляць у азартныя гульні на грошы. Каралева [[Лізавета I]] зафундавала лятарэю, якая ўпершыню была разыграная ў 1569 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Brenner, R.; Brenner, G.A.; Brenner, G.A.|спасылка=https://books.google.com/books?id=f3-Z46tgupAC&pg=PA10|загаловак=Gambling and Speculation: A Theory, a History, and a Future of Some Human Decisions|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1990|isbn=978-0-521-38180-2}}</ref>. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] таксама папулярнымі сталі [[конныя скачкі]]<ref>Huggins, Mike (2014). «Flat racing and British society, 1790-1914: A social and economic history». Routledge.</ref>. У XIV стагодзьдзі гульня пад назвай [[крэпс]] згадваецца ў ''«[[Кэнтэрбэрыйскія апавяданьні|Кэнтэрбэрыйскіх апавяданьнях]]»'', то бок зборніку твораў ангельскага паэта [[Джэфры Чосэр|Джэфры Чосэра]]<ref>[https://betiton.medium.com/it-all-started-with-the-origin-of-craps-or-how-dice-found-its-way-to-the-casino-f1721e05d912 It All Started With… The Origin of Craps, or How Dice Found Its Way to the Casino]. Medium.com</ref>. Даволі складаныя правілы гэтай гульні былі спрашчаныя ў XIX стагодзьдзі, у выніку чаго зьявілася гульня, якая вядомая сёньня як крэпс. Першы вядомы папярэднік [[блэкджэк]]а, гішпанская гульня trente-un, згадваецца сьвятаром. Пазьней пра гэтую гульню ўзгадваў [[Мігель Сэрвантэс]] у 1570 годзе. Пачынаючы з XVI стагодзьдзя спачатку ў [[Рым]]е зьявілася структураваная практыка складаньня ўкладаў датычна вызначэньня папы на вакантнае месца па службе папярэдніка. Ставіць горшы на будучага папу было лёгка, дзякуючы выбудаванай сыстэме працы брокераў, якія былі павязаныя з рымскімі банкамі<ref>Villard, Renaud (2009). [https://archive.wikiwix.com/cache/19981130000000/https://shs.cairn.info/revue-annales-2009-2-page-375?lang=fr Le conclave des parieurs Paris, opinion publique et continuité du pouvoir pontifical à Rome au XVIe siècle]. Cairn.</ref>. Першае вядомае ў Эўропе казіно мела назву [[Рыдота]]. Яно пачало працаваць у 1638 годзе ў [[Вэнэцыя|Вэнэцыі]]<ref>Bjørn Thomassen (2014). [https://archive.wikiwix.com/cache/20251221104940/https://books.google.com/books?id=5Sd7BAAAQBAJ Liminality and the Modern: Living Through the In-Between]. Ashgate Publishing, Ltd. — С. 160. — ISBN 978-1-4094-6080-0.</ref>. Шырокае распаўсюджаньне азартных гульняў у XVII стагодзьдзі стала падставай для іхняга навуковага дасьледаваньня. Гэтак разгляд праблемы, пастаўленай шэвалье дэ Мэрэ і прааналізаванай [[Блез Паскаль|Блезам Паскалем]] і [[П’ер дэ Фэрма|П’ерам дэ Фэрма]], лічыцца момантам нараджэньня [[тэорыя імавернасьцяў|тэорыі імавернасьцяў]]. Аднак яшчэ раней [[Галілео Галілей]], [[Люка Пачолі]] і [[Джыраляма Кардана]] стваралі матэматычныя працы, прысьвечаныя асобным відам азартных гульняў. [[Файл:Johann Baptist Anton Raunacher (1729-1771) , Wandbespannung im Raunacher-Zimmer von Schloss Eggenberg, Graz.gif|значак|зьлева|Партыя карткавай гульні [[Фараон (гульня)|фараон]].]] На пачатку XIX стагодзьдзя ў розных эўрапейскіх дзяржавах склаліся розныя погляды на азартныя гульні. У той час як у некаторых краінах такія формы гульняў былі дазволеныя і нават арганізаваныя на карысьць дзяржавы, паколькі публічныя азартныя гульні ўважаліся за больш прымальныя, чым падпольныя, у іншых жа ўсе азартныя гульні былі забароненыя. У [[Францыя|Францыі]], дзе прывілеяваныя азартныя дамы існавалі амаль ва ўсіх буйных гарадах цягам XVIII і пачатку XIX стагодзьдзяў, [[Людовік XV]] ужо беспасьпяхова спрабаваў забараніць азартныя гульні. У 1806 годзе [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] дазволіў азартныя гульні толькі ў асобных установах у Пале-Раяль у [[Парыж]]ы, дзе да іхняга закрыцьця [[Люі-Філіп I|Люі-Філіпам I]] ў канцы 1837 года сярод іншага гулялі ў [[рулетка|рулетку]]. Пасьля 1837 году пачаўся росквіт гульнявых дамоў у [[Бадэн-Бадэн]]е, [[Бад-Гомбург]]у і [[Вісбадэн]]е, дзе [[Фёдар Дастаеўскі]] пазнаёміўся з рулеткай і захапіўся гэтай гульнёй, што яго натхніла да напісаньня раману ''«[[Гулец (раман)|Гулец]]»''. Да іх далучаліся таксама [[Бад-Эмс]], [[Бад-Наўгайм]] і [[Бад-Пірмонт]]. У [[Прусія|Прусіі]] яшчэ да [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Нямеччыне|Сакавіцкай рэвалюцыі 1848 году]] паўстала ініцыятыва закрыцьця гульнявых дамоў. У землях, анэксаваных у 1866 годзе, гульнявым установам, якія дзеілі на падставе дамоваў з ранейшымі ўрадамі, было дазволена працягваць працу да канца 1872 году. Пры гэтым яны павінны былі адлічваць значную частку чыстага прыбытку на фармаваньне курортнага і добраўпарадкавальнага фонду адпаведных гарадоў. Па ўтварэньні [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]] ўсе нямецкія гульнявыя дамы мусілі спыніць дзейнасьць з канцом 1872 году, але яны адкрытыя наноў толькі ў 1933 годзе пры [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая працоўная партыя|нацыянал-сацыялістах]]. Забарона азартных гульняў у Францыі і Нямеччыне ў першую чаргу дало карысьць княству [[Манака]]. [[Франсуа Блян]] скарыстаўся гэтай мажлівасьцю і вывеў казіно [[Монтэ-Карлё]] да залатога веку. У 1904 годзе міністэрства юстыцыі [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] апублікавала сьпіс забароненых гульняў, які цягам многіх дзесяцігодзьдзяў быў узорам. Гэты сьпіс заўважны тым, што ў ім таксама былі забароненыя нават некаторыя адмысловыя разнавіднасьці кегельных гульняў. Да пачатку XX стагодзьдзя азартныя гульні былі амаль паўсюдна забароненыя па ўсёй тэрыторыі [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] і, такім чынам, сталі ў значнай ступені незаконнай дзейнасьцю, што спрыяла росту мафіі і іншых злачынных арганізацыяў<ref>{{кніга|спасылка=http://www.library.ca.gov/CRB/97/03/crb97003.html|загаловак=Gambling in California|год=1997|выдавецтва=California State Library}}</ref><ref>E.g., Constitution of Louisiana, 1974, Art. VII, Sec. 6 (B).</ref>. Зь цягам часу стаўленьне да азартных гульняў зьмякчылася, а законы супраць іх былі паслабленыя. У 1931 годзе казіно былі легалізаваныя ў [[Нэвада|Нэвадзе]]. Таксама ўсё больш штатаў пасьля гэтага пачалі здымаць забарону на лятарэі. == Беларусь == На 2013 год у краіне працавала 477 гульнявых установаў (31 [[казіно]], 275 залаў [[Гульнявы аўтамат|гульнявых аўтаматаў]] і 171 [[букмэкер]]ская кантора). За 2012 год іх лік вырас на 22%: дадалося 4 казіно, 46 залаў гульнявых аўтаматаў і 38 букмэкерскіх<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Сяргей Куркач]].|загаловак=Амаль 10 тысяч азартных гульцоў «завязаліся»|спасылка=http://www.zviazda.by/2013/09/14379.html|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=14 верасьня 2013|нумар=[http://www.zviazda.by/pdf/gazeta-pdf-173-27538-ot-14-09-2013 173 (27538)]|старонкі=[http://zviazda.by/wp-content/uploads/2013/09/1379108348_5.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. Паводле ўказу № 599 ад 19 лістапада 2010 г., ''сярэдні'' грашовы выйгрыш на кожным аўтамаце зь 1 красавіка 2011 году меў складаць прынамсі 90%<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=У Беларусі ўводзяцца абмежаваньні па размяшчэньню гульнявых установаў і павышаецца працэнт выйгрышу гульнявых аўтаматаў|спасылка=http://news.belta.by/by/print?id=595526|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 лістапада 2010|дата доступу=23 лютага 2014}}</ref>. Ліцэнзаваныя віртуальныя гульнявыя ўстановы дзейнічаюць паводле асобных патрабаваньняў, а асноўныя палажэньні Ўказу Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь № 226 «Аб дзейнасьці ў сфэры ігральнага бізнэсу» ўступілі ў сілу 11 сакавіка 2026 году.<ref>[https://respin.info/casino/novosti/issue-v-gomele-likvidirovali-nelegalnoe-onlajn-kazino-sravnenie-igornogo-zakonodatelstva-rossii-i-belarusi-id-433/ Respin.info]</ref><ref>[https://nalog.gov.by/clarifications/comments/31181/ Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь, камэнтар да Ўказу № 226]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Партал|Гульні}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://gaming.library.unlv.edu/ Цэнтар дасьледваньня азартных гульняў]. [[Катэгорыя:Азартныя гульні| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] dptjlcd4cr24eqsltaw9f1t5j8eh7re 0 79278 2687895 2330710 2026-09-01T13:15:06Z Expert Martial Arts 99821 /* Глядзіце таксама */ абнаўленьне зьвестак 2687895 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ku2.JPG|міні|Куботан]] '''Куботан''' ({{мова-en|The Kubotan keychain|скарочана}}) — зьвязак ключоў з ключамі для самаабароны. Створаны і зарэгістраваны грандмайстрам [[Сокэ Кубота Такаюкі]], стваральнікам унікальнага стылю каратэ [[Gosoku Ryu]], заснавальнікам і прэзыдэнтам [[International Karate Association|INTERNATIONAL KARATE ASSOCIATION]]. Гэты зьвязак ключоў зьдзейсьніў пераварот у канцэпцыі бяззбройнай самаабароны, як паліцэйскіх, гэтак і звычайных грамадзян. Куботан выкарыстоўваецца ў многіх краінах сьвету для аховы закона і самаабароны як ненаступальная, і таму не забароненая [[зброя]], якае дае яе ўладальніку магчымасьці для супраціву супраць нападніка, або для затрыманьня фізычна моцнага падазраванага. Створаны на аснове явары. Уяўляе сабой цыліндрычны стрыжань з плястыка, дрэва, мэталу або гумы даўжынёй да 120—150 мм і дыямэтрам 10—15 мм, выглядае як бяскрыўдны зьвязак ключоў для нявопытнага вока. Уваходзіць у рыштунак паліцыі [[ЗША]] і шэрагу іншых краінаў. == Канцэпцыя == Куботан — акрамя сваіх памераў і формы, уключае асноўныя элемэнты прымяненьня вельмі падобныя на выкарыстаньне явары. Як і ў выпадку зь явара, асноўныя напрамкі супраціўленьня ў мэтах самаабароны ўключаюць ўзьдзеяньне на найбольш уразьлівыя кропкі нападніка. Мэтады яго прымяненьня ў значнай ступені зьвязаныя з тэхнікамі [[баявыя мастацтвы|баявых мастацтваў]] і амаль усё яго выкарыстаньне можа дапаўняць напрамак [[баявыя мастацтвы|баявых мастацтваў]], у якое ён уключаны. Гэта не наступальная і таму не забароненая зброя, якая можа прыстасоўвацца да [[баявыя мастацтвы|баявога мастацтва]], а ня толькі дыктаваць свой уласны набор рухаў для выкарыстаньня. Куботан пры выкарыстаньні робіць яго асабліва цікавай зброяй, таму што дае магчымасьць імправізаваць,можа быць лёгка знойдзена мноства вэрсій прымяненьня, якія могуць быць максымальна эфэктыўнымі. Куботан — гэта проста стрыжань з плястыка, мэталу альбо дрэва, таму любыя падобныя прадмэты зь вялікай верагоднасьцю,па сутнасьці могуць быць выкарыстаны такім жа чынам. Гэта ўласьцівасьць робіць яго адным зь нямногіх відаў зброі, які можа быць заменены любым бытавым прадмэтам,захаваўшы ўсе свае баявыя ўласьцівасьці. Тыповымі прадмэтамі для імправізаванай самаабароны могуць быць расчоскі,[[асадка|асадкі]], фламастары, ліхтары, галіны і г. д. Амаль усё, з прыкладна такой формай і памерам можа быць прыстасавана для замены. == Фільмы == * Kubotan: ''The official Kubotan'', Rising Sun Video Productions, ASIN B00011HJAW * George Sylvan: ''The Persuader Kubotan & Yawara'', Rising Sun Video Productions, ASIN B00065AXWE == Глядзіце таксама == * [[Сокэ Кубота Такаюкі]] * [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]] * [[Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў|Сіхан Вядзернікаў]] * [[Людміла Вядзернікава|Сэнсэй Вядзернікава]] * [[Gosoku Ryu]] * [[International Karate Association|INTERNATIONAL KARATE ASSOCIATION]] * [[Black Belt]] * [[Nisei Week]] * [[Дзюкэндо]] * [[Хацімакі]] == Літаратура == * Takayuki Kubota & John G. Peters, Jr.: "Official Kubotan Techniques", Reliapon Police Products, 1981, ISBN 0923401016 * Takayuki Kubota: ''Kubotan Keychain: Instrument of Attitude Adjustment'', Dragon Books, 1985, ISBN 0946062099 * Takayuki Kubota: ''Kubotan Keychain'', ISBN 086568068X * Takayuki Kubota: ''Action Kubotan Keychain: An Aid in Self Defense: Key Chain - An Aid in Self Defense '', Unique Publications, 1997, ISBN 0865681015 == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20111220131257/http://www.safetyenforcement.com/kubandyawsti.html Use of the Kubotan] {{International Karate Association}} [[Катэгорыя:Gosoku Ryu]] [[Катэгорыя:Каратэ]] sez8imidbs4gi4ulg0gavl8xwaz650n 0 89024 2687905 1731591 2026-09-01T13:28:39Z Expert Martial Arts 99821 /* Гл. таксама */ абнаўленьне зьвестак 2687905 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ensign Kiyoshi Ogawa hit Bunker Hill (new).png|міні|Пілот-камікадзэ Кіёсі Агава]] '''Хацімакі''' ({{мова-ja|钵 巻|скарочана}}) — [[Белы колер|белая]] павязка на [[галава|галаву]], якая сымбалізуе ў [[Японцы|японцаў]] непахіснасьць намераў. У прыватнасьці, іх павязвалі [[камікадзэ]], [[кайтэн]] і іншыя [[тэйсінтай]] перад атакай. Паводле паданьня, ''упершыню'' іх надзелі ў [[1702]] [[год]]зе легендарныя [[сорак сем ронінаў]] перад нападам на дом чыноўніка Кірэ Кодзукэ-но-Сукэ з мэтай адпомсьціць за [[сьмерць]] свайго гаспадара — [[даймё]] Асано Такумо-но-камі Наганоры. Відавочна, белыя павязкі былі надзетыя імі з мэтай адрозніваць адзін аднаго ў начным нападзе. == Гл. таксама == * [[Сокэ Кубота Такаюкі]] * [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]] * [[Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў|Сіхан Вядзернікаў]] * [[Людміла Вядзернікава|Сэнсэй Вядзернікава]] * [[Gosoku Ryu]] * [[International Karate Association|INTERNATIONAL KARATE ASSOCIATION]] * [[Куботан]] * [[Black Belt]] * [[Nisei Week]] * [[Дзюкэндо]] [[Катэгорыя:Японская культура]] [[Катэгорыя:Адзеньне]] 7yj3zy40ge9nfdzqzgae8aino8zdyy4 0 89150 2687904 1819731 2026-09-01T13:27:39Z Expert Martial Arts 99821 /* Глядзіце таксама */ абнаўленьне зьвестак 2687904 wikitext text/x-wiki [[Файл:銃剣道.JPG|thumb|300px|Дзюкэндо сiaй]] '''Дзюкэндо''' (铳 剣 道) — [[Японія|японскае]] мастацтва штыкавога бою. Распрацавана пасьля заканчэньня [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] для таго, каб дазволіць жадаючым навучыцца ваеннаму штыкавому бою і працягваць трэніроўкі ўжо ў выглядзе звычайнага [[спорт]]у. Новы від спорту быў заснаваны ў Toyama Military Academy (Rikugun Toyama Gakko). Нацыянальная Асацыяцыя Дзюкэндо сфармавалася ў 1955 годзе. Сучаснае дзюкэндо выкарыстоўвае «мокудзё» (''mokujyo''), драўляную копію вінтоўкі з прымацаваным затупленым штыком на канцы. Як і многія іншыя сучасныя японскія баявыя віды спорту, дзюкэндо ўключае ў сябе шмат асаблівых ката для заняткаў у адзіночку. Таксама праводзяцца спартыўныя паядынкі і агульнаяпонскія спаборніцтвы па іх. Удзельнікі спаборніцтваў выкарыстоўваюць трохі зьмененую абарону [[кэндо]]. У адрозьненьне ад большасьці іншых баявых японскіх відаў спорту, дзюкэндо вельмі рэдкі, але ўсё ж вядомы від спорту ў японскіх сярэдніх школах. У сьвядомасьці многіх японцаў ён усё яшчэ не разглядаецца як сапраўдны [[спорт]]. У адрозненьне ад [[кэндо]] або кюдо, многія ўдзельнікі [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] маюць рэальны вопыт выкарыстаньня гэтых тэхнік у баі, што стварае нэгатыўны вобраз для многіх японцаў. == Глядзіце таксама == * [[Сокэ Кубота Такаюкі]] * [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]] * [[Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў|Сіхан Вядзернікаў]] * [[Людміла Вядзернікава|Сэнсэй Вядзернікава]] * [[Gosoku Ryu]] * [[International Karate Association]] * [[Куботан]] * [[Black Belt]] * [[Nisei Week]] * [[Хацімакі]] [[Катэгорыя:Баявыя мастацтвы]] 7urec8p8ns8pj1hnfxhd9t7cb3eundd 10 94521 2688038 2681013 2026-09-02T06:36:26Z Asorev 79430 2688038 wikitext text/x-wiki <includeonly><span class="citation" {{#if:{{{ref|}}}|id="{{anchorencode:CITEREF{{{ref}}}{{{год|}}}}}"}}>{{#if: {{{аўтар| {{{author|}}} }}} | ''{{{аўтар | {{{author}}} }}}''&nbsp; }}{{#if: {{{недасяжны|}}} | {{#if: {{{архіўная спасылка}}} | [{{{архіўная спасылка}}} {{{загаловак}}}] | {{{загаловак| {{{title|}}} }}} }} | {{#if: {{{url|{{{спасылка|}}}}}} | [{{{url|{{{спасылка}}}}}} {{{загаловак}}}] | {{{загаловак}}} }} }}{{#if: {{{lang|}}}{{{language|}}}{{{мова|}}} | {{#ifexist: Шаблён:мова-{{{мова|{{{lang|{{{language}}} }}} }}} | &#32;{{ref-{{{мова|{{{lang|{{{language}}} }}} }}} }} | &#32;({{{мова| {{{lang| {{{language}}} }}} }}}) }} }}{{#if: {{{адказны|}}} |<nowiki> / </nowiki>{{{адказны}}} }}{{#if: {{{арыгінал|}}} | <nowiki> = </nowiki>{{{арыгінал}}} }}{{#if: {{{аўтар выданьня|}}} | <nowiki> // </nowiki>''{{{аўтар выданьня}}}'' {{{выданьне}}} | {{#if: {{{выданьне|}}} | <nowiki> // </nowiki>''{{{выданьне}}}'' }}}}{{#if: {{{тып|}}} | <nowiki> : </nowiki>{{{тып}}}. | . }}{{#switch: {{ #if: {{{месца| {{{location|}}} }}} | 1 }}{{ #if: {{{выдавецтва|}}} | 2 }}{{ #if: {{{год|}}} | 3 }} | 123 = <nowiki> — </nowiki>{{{месца| {{{location}}} }}}: {{{выдавецтва}}}, {{{год}}}. | 12 = <nowiki> — </nowiki>{{{месца| {{{location}}} }}}: {{{выдавецтва}}}. | 13 = <nowiki> — </nowiki>{{{месца| {{{location}}} }}}: {{{год}}}. | 23 = <nowiki> — </nowiki>{{{выдавецтва}}}, {{{год}}}. | 1 = <nowiki> — </nowiki>{{{месца| {{{location}}} }}} | 2 = <nowiki> — </nowiki>{{{выдавецтва}}}. | 3 = <nowiki> — </nowiki>{{{год}}}. }}{{#if: {{{выпуск|}}} | <nowiki> — В.</nowiki>&nbsp;{{{выпуск}}}. }}{{#if: {{{volume|}}} | <nowiki> — Vol.</nowiki>&nbsp;{{{volume}}}. }}{{#if: {{{том|}}} | <nowiki> — Т.</nowiki>&nbsp;{{{том}}}. }}{{#if: {{{нумар|}}} | <nowiki> — №</nowiki>&nbsp;{{{нумар}}}. }}{{#if: {{{старонкі|}}} | <nowiki> — С.</nowiki>&nbsp;{{{старонкі}}}. }}{{#if: {{{pages|}}} | <nowiki> — P.</nowiki>&nbsp;{{{pages}}}. }}{{#if: {{{isbn|}}} | <nowiki> — </nowiki>{{ISBN|{{{isbn}}}}}. }}{{#if: {{{issn|}}}{{{ISSN|}}} | <nowiki> — </nowiki>[[ISSN]] {{ISSN пошук|{{{issn|{{{ISSN}}}}}}}}. }}{{#if: {{{DOI|}}}{{{doi|}}} | <nowiki> — </nowiki>{{DOI|{{{DOI|{{{doi}}}}}}}} }}{{#if: {{{недасяжны|}}} | {{#if: {{{архіўная спасылка|}}} | &#32;<small style="font-size:85%; margin-left:0.2em; color:#888">(Архіўная копія).</small> }} | {{#if: {{{архіўная спасылка|}}} | &#32;<small>[{{{архіўная спасылка}}} Архіўная копія].</small> }} }}</span></includeonly><noinclude> {{Дакумэнтацыя}}</noinclude> mhgmj96436i2ak8f3kky2u47rg238c0 0 102616 2688020 2686416 2026-09-01T20:08:39Z -Lemmy- 38850 2688020 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Айнтрахт Франкфурт |Лягатып = Eintracht Frankfurt crest.svg |ПоўнаяНазва = Eintracht Frankfurt e.V. |Заснаваны = 1899 |Горад = [[Франкфурт-на-Майне]], [[Нямеччына]] |Стадыён = [[Deutsche Bank Park]] |Умяшчальнасьць = 60 100 |Прэзыдэнт = Матыяс Бэк |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Нямеччыны|АйнтрахтФрЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Нямеччыны|АйнтрахтФрСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Нямеччыны|АйнтрахтФр}} |Сайт = http://www.eintracht.de/ |Прыналежнасьць = Нямецкія | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2627a | pattern_b2 = _frankfurt2627a | pattern_ra2 = _frankfurt2627a | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _adidasblackl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _frankfurt2627t | pattern_b3 = _frankfurt2627t | pattern_ra3 = _frankfurt2627t | pattern_sh3 = _frankfurt2627t | pattern_so3 = _frankfurt2627tl | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} «'''А́йнтрахт Фра́нкфурт'''» ({{мова-de|Eintracht Frankfurt}}) — нямецкі футбольны клюб з гораду [[Франкфурт-на-Майне]]. Заснаваны ў 1899 годзе. [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе|Чэмпіён Нямеччыны]] (1959) і пяціразовы ўладальнік [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]]. Уладальнік [[Кубак УЭФА|Кубка УЭФА]] (1980). З 1925 году «Айнтрахт» праводзіць хатнія матчы на стадыёне «[[Deutsche Bank Park]]». == Гісторыя == === 1899—1939 === 8 сакавіка 1899 году ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] былі заснаваныя клюбы «Frankfurter Fußball-Club Victoria von 1899» і «Frankfurter Fußball-Club Kickers von 1899». 5 красавіка 1908 году гулец «Kickers» [[Фрыц Бэкер]] забіў два галы ў таварыскім матчы супраць [[зборная Швайцарыі па футболе|зборнай Швайцарыі]] — першай гульні [[зборная Нямеччыны па футболе|нямецкай зборнай па футболе]]. У тым жа 1908 годзе да «Kickers» далучыўся клюб «1. Frankfurter Hockeyclub». У 1911 годзе ў выніку аб’яднаньня «Kickers» і «Victoria» зьявіўся новы футбольны клюб — «Frankfurter Fußballverein (Kickers-Victoria) von 1899». У 1914 годзе пасьля пачатку [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] чэмпіянат краіны быў спынены, а большасьць гульцоў аб’яднанага клюбу сышлі на вайну. Вярнуўшыся з вайны футбалісты «Kickers-Victoria» ўзнавілі клюб, а ў красавіку 1920 году яны аб’ядналіся з «Frankfurter Turngemeinde» (заснаваны ў 1861 годзе) і арганізавалі новы клюб — «Turn-und Sportgemeinde Eintracht Frankfurt von 1861». Менавіта ў гэты час у назьве клюбу ўпершыню зьявіліся словы «Айнтрахт» ({{мова-de|Eintracht|скарочана}} — «аднадушнасьць», «згода»). У 1927 годзе з-за ціску Нямецкай гімнастычнай асацыяцыі клюб быў расфармаваны й створаны дзьве новыя каманды — «Turngemeinde Eintracht Frankfurt von 1861» і «Sportgemeinde Eintracht Frankfurt (FFV) von 1899», якія, аднак, праіснавалі нядоўга. === 1945—1960 === Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], новасфармаваны клюб «SG Eintracht 1946» атрымаў перамогу ў [[Кубак Гэсэна па футболе|Кубку Гэсэна]]. У 1954 годзе гулец «Айнтрахту» [[Альфрэд Пфаф]] у складзе зборнай ФРН стаў чэмпіёнам сьвету. У 1959 годзе «Айнтрахт», перамогшы ў [[Бэрлін]]е «[[Кікерс Офэнбах]]», у першы й апошні раз у сваёй гісторыі стаў [[чэмпіянат Нямеччыны па футболе|чэмпіёнам Нямеччыны]]. У 1960 годзе «Айнтрахт 1946» стаў першым фіналістам [[Кубак чэмпіёнаў|Кубка чэмпіёнаў]] зь Нямеччыны. У [[Глазга]] франкфуртцы былі разгромленыя мадрыдзкім «[[Рэал Мадрыд|Рэалам]]» зь лікам 3:7. Два мячы з трох забіў форвард [[Эрвін Штайн]]. == Дасягненьні == * [[Бундэсьліга|Чэмпіён Нямеччыны]] ('''1'''): ** 1959 * Уладальнікі [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]] ('''5'''): ** 1974, 1975, 1981, 1988, 2018 * Уладальнікі [[Ліга Эўропы УЭФА|Кубка УЭФА]] / [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]] ('''2'''): ** 1980, 2022 == Склад == : ''Актуальны на 23 жніўня 2026 году'' {{Склад}} {{Гулец1|1|Q107723576|Бр|}} {{Гулец1|2|Q123390886|Аб|}} {{Гулец1|3|Q66095792|Аб|}} {{Гулец1|4|Q27077869|Аб|капітан}} {{Гулец1|5|Q137970448|Аб|}} {{Гулец1|6|Q120804891|ПА|}} {{Гулец1|7|Q104035264|Нап|}} {{Гулец1|8|Q113474248|ПА|}} {{Гулец1|9|Q56635612|Нап|}} {{Гулец1|11|Q136388604|Нап|}} {{Гулец1|15|Q112570858|ПА|}} {{Гулец1|16|Q111586862|ПА|}} {{Гулец1|19|Q116052667|Нап|}} {{Гулец1|20|Q20630956|Нап|}} {{Падзел складу}} {{Гулец1|22|Q65297|Аб|}} {{Гулец1|25|Q107985602|ПА|}} {{Гулец1|26|Q125044295|Аб|}} {{Гулец1|27|Q104454|ПА|}} {{Гулец1|29|Q137705019|Нап|}} {{Гулец1|31|Q134271451|ПА|}} {{Гулец1|33|Q15285035|Бр|}} {{Гулец1|34|Q106367360|Аб|}} {{Гулец1|35|Q140435636|Нап|}} {{Гулец|39|{{Сьцяг|Босьнія і Герцагавіна}}|Бр|Аміл Шылевіч||2007}} {{Гулец1|40|Q124249434|Бр|}} {{Гулец1|42|Q118799181|ПА|}} {{Гулец1|—|Q94579243|Нап|}} {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eintracht.de/ Афіцыйны сайт] {{Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе}} [[Катэгорыя:Франкфурт-на-Майне]] c71lchrmws9jp63zvu0nk9e7h1merd4 2688054 2688020 2026-09-02T07:29:49Z -Lemmy- 38850 /* Склад */ 2688054 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Айнтрахт Франкфурт |Лягатып = Eintracht Frankfurt crest.svg |ПоўнаяНазва = Eintracht Frankfurt e.V. |Заснаваны = 1899 |Горад = [[Франкфурт-на-Майне]], [[Нямеччына]] |Стадыён = [[Deutsche Bank Park]] |Умяшчальнасьць = 60 100 |Прэзыдэнт = Матыяс Бэк |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Нямеччыны|АйнтрахтФрЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Нямеччыны|АйнтрахтФрСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Нямеччыны|АйнтрахтФр}} |Сайт = http://www.eintracht.de/ |Прыналежнасьць = Нямецкія | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2627a | pattern_b2 = _frankfurt2627a | pattern_ra2 = _frankfurt2627a | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _adidasblackl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _frankfurt2627t | pattern_b3 = _frankfurt2627t | pattern_ra3 = _frankfurt2627t | pattern_sh3 = _frankfurt2627t | pattern_so3 = _frankfurt2627tl | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} «'''А́йнтрахт Фра́нкфурт'''» ({{мова-de|Eintracht Frankfurt}}) — нямецкі футбольны клюб з гораду [[Франкфурт-на-Майне]]. Заснаваны ў 1899 годзе. [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе|Чэмпіён Нямеччыны]] (1959) і пяціразовы ўладальнік [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]]. Уладальнік [[Кубак УЭФА|Кубка УЭФА]] (1980). З 1925 году «Айнтрахт» праводзіць хатнія матчы на стадыёне «[[Deutsche Bank Park]]». == Гісторыя == === 1899—1939 === 8 сакавіка 1899 году ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] былі заснаваныя клюбы «Frankfurter Fußball-Club Victoria von 1899» і «Frankfurter Fußball-Club Kickers von 1899». 5 красавіка 1908 году гулец «Kickers» [[Фрыц Бэкер]] забіў два галы ў таварыскім матчы супраць [[зборная Швайцарыі па футболе|зборнай Швайцарыі]] — першай гульні [[зборная Нямеччыны па футболе|нямецкай зборнай па футболе]]. У тым жа 1908 годзе да «Kickers» далучыўся клюб «1. Frankfurter Hockeyclub». У 1911 годзе ў выніку аб’яднаньня «Kickers» і «Victoria» зьявіўся новы футбольны клюб — «Frankfurter Fußballverein (Kickers-Victoria) von 1899». У 1914 годзе пасьля пачатку [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] чэмпіянат краіны быў спынены, а большасьць гульцоў аб’яднанага клюбу сышлі на вайну. Вярнуўшыся з вайны футбалісты «Kickers-Victoria» ўзнавілі клюб, а ў красавіку 1920 году яны аб’ядналіся з «Frankfurter Turngemeinde» (заснаваны ў 1861 годзе) і арганізавалі новы клюб — «Turn-und Sportgemeinde Eintracht Frankfurt von 1861». Менавіта ў гэты час у назьве клюбу ўпершыню зьявіліся словы «Айнтрахт» ({{мова-de|Eintracht|скарочана}} — «аднадушнасьць», «згода»). У 1927 годзе з-за ціску Нямецкай гімнастычнай асацыяцыі клюб быў расфармаваны й створаны дзьве новыя каманды — «Turngemeinde Eintracht Frankfurt von 1861» і «Sportgemeinde Eintracht Frankfurt (FFV) von 1899», якія, аднак, праіснавалі нядоўга. === 1945—1960 === Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], новасфармаваны клюб «SG Eintracht 1946» атрымаў перамогу ў [[Кубак Гэсэна па футболе|Кубку Гэсэна]]. У 1954 годзе гулец «Айнтрахту» [[Альфрэд Пфаф]] у складзе зборнай ФРН стаў чэмпіёнам сьвету. У 1959 годзе «Айнтрахт», перамогшы ў [[Бэрлін]]е «[[Кікерс Офэнбах]]», у першы й апошні раз у сваёй гісторыі стаў [[чэмпіянат Нямеччыны па футболе|чэмпіёнам Нямеччыны]]. У 1960 годзе «Айнтрахт 1946» стаў першым фіналістам [[Кубак чэмпіёнаў|Кубка чэмпіёнаў]] зь Нямеччыны. У [[Глазга]] франкфуртцы былі разгромленыя мадрыдзкім «[[Рэал Мадрыд|Рэалам]]» зь лікам 3:7. Два мячы з трох забіў форвард [[Эрвін Штайн]]. == Дасягненьні == * [[Бундэсьліга|Чэмпіён Нямеччыны]] ('''1'''): ** 1959 * Уладальнікі [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]] ('''5'''): ** 1974, 1975, 1981, 1988, 2018 * Уладальнікі [[Ліга Эўропы УЭФА|Кубка УЭФА]] / [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]] ('''2'''): ** 1980, 2022 == Склад == : ''Актуальны на 23 жніўня 2026 году'' {{Склад}} {{Гулец1|1|Q107723576|Бр|}} {{Гулец1|2|Q123390886|Аб|}} {{Гулец1|3|Q66095792|Аб|}} {{Гулец1|4|Q27077869|Аб|капітан}} {{Гулец1|5|Q137970448|Аб|}} {{Гулец1|6|Q120804891|ПА|}} {{Гулец1|7|Q104035264|Нап|}} {{Гулец1|8|Q113474248|ПА|}} {{Гулец1|9|Q56635612|Нап|}} {{Гулец1|11|Q136388604|Нап|}} {{Гулец1|15|Q112570858|ПА|}} {{Гулец1|20|Q20630956|Нап|}} {{Гулец1|22|Q65297|Аб|}} {{Падзел складу}} {{Гулец1|25|Q107985602|ПА|}} {{Гулец1|26|Q125044295|Аб|}} {{Гулец1|27|Q104454|ПА|}} {{Гулец1|29|Q137705019|Нап|}} {{Гулец1|31|Q134271451|ПА|}} {{Гулец1|33|Q15285035|Бр|}} {{Гулец1|34|Q106367360|Аб|}} {{Гулец1|35|Q140435636|Нап|}} {{Гулец|39|{{Сьцяг|Босьнія і Герцагавіна}}|Бр|Аміл Шылевіч||2007}} {{Гулец1|40|Q124249434|Бр|}} {{Гулец1|42|Q118799181|ПА|}} {{Гулец1|—|Q94579243|Нап|}} {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.eintracht.de/ Афіцыйны сайт] {{Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе}} [[Катэгорыя:Франкфурт-на-Майне]] i4j39luhd35bdk6kgjnaj4hy5vuerok 0 104685 2688013 2400358 2026-09-01T19:54:01Z Summershell67 98737 У Припяти нет официального герба. 2688013 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Прыпяць (неадназначнасьць)}} {{Населены пункт/Украіна |Назва = Прыпяць |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Прыпяці |Назва ўкраінскай мовай = Прип’ять |Герб = , |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = 1970 |Першыя згадкі = |Статус з = 1979 |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 8 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = 2016 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 01196 |Тэлефонны код = +380 44 |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = Pripyat_panorama_2009-001.jpg |Апісаньне выявы = Выгляд на цэнтральную плошчу гораду |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 24 |Шырата сэкундаў = 20 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 3 |Даўгата сэкундаў = 25 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Прыпяць''', або '''Прып'яць''' ({{мова-uk|Прип'ять}}) — [[пакінуты горад]] каля [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у паўночнай [[Украіна|Украіне]] ([[Кіеўская вобласьць]]), непадалёк ад [[Беларуска-ўкраінская граніца|мяжы зь Беларусьсю]]. == Гісторыя == Прыпяць заснаваная 4 лютага 1970 году. Статус гораду атрымала ў 1979 годзе пастановай Вярхоўнага Савету Ўкраінскай ССР № 1264/686. Насельніцтва было эвакуяванае 27 красавіка 1986 году праз [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскую катастрофу]]. Асноўнай прычынай заснаваньня [[горад]]у стала будаўніцтва і наступная эксплюатацыя адной з самых буйных у [[Эўропа|Эўропе]] [[Чарнобыльская атамная электрастанцыя|Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі]], якая і дала Прыпяці званьне гораду атамшчыкаў. Прыпяць стала дзявятым у [[СССР|Савецкім Саюзе]] атамаградам. Па апошнім праведзеным да эвакуацыі перапісе насельніцтва (лістапад 1985 году), яго колькасьць складала 47 500 чалавек, і ўключала больш за 25 нацыянальнасьцяў. Штогадовы прырост насельніцтва складаў на той момант больш за 1500 чалавек, сярод якіх каля 800 былі нованароджаныя, і прыблізна 500—600 чалавек — прыбылі з розных рэгіёнаў [[СССР|Савецкага Саюзу]]. Праектная, першапачаткова разьлічаная колькасьць насельніцтва — 75—78 тысячаў чалавек. Прыпяць была чыгуначным вузлом (станцыя [[Янаў (станцыя)|Янаў]]), зручным вузлом транспартных магістраляў [[Палесьсе|Палесься]], а таксама прыстаньню рачнога суднаходзтва. === Сучасны стан === У цяперашні час у горадзе шмат радыяактыўнага пылу, які выпаў з разбуранага энэргаблёку і складаецца ў адносна стабільных радыяактыўных элемэнтаў. Гэты пыл зьбіраецца ў канавах, паглыбленьнях. Пыл трывала ўмацаваўся ў грунце, дрэвах і дамах. На поўдзень ад гораду разьмяшчаецца т. зв. [[Руды лес]], зьнесены ў хадзе дэзактывацыі Прыпяці і ваколіцаў, але цяпер лес аднаўляецца і ўбірае радыяцыю з грунту. Горад парастае [[Чарнобыль (расьліна)|чарнобылем]], які вырастаў у ваколіцах і да аварыі. == Панарама == {{Панарама|Pripjat Panorama.jpg|850пкс|Панарама гораду Прыпяць}} == Вонкавыя спасылкі == {{Слухаць |файл = Pripyat 1986.ogg |назва = Аб’ява пра эвакуацыю з Прыпяці }} {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20151024074036/http://pripyat.com/ Сайт гораду Прыпяць] {{Кіеўская вобласьць}} {{Чарнобыльская катастрофа}} {{Населеныя пункты, адселеныя пасьля катастрофы на ЧАЭС}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Колішнія гарады Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Чарнобыльская катастрофа]] [[Катэгорыя:Пакінутыя гарады]] eh9gw0jkj80wgynwsweet1ue4h94max 0 106269 2688058 2459737 2026-09-02T07:34:01Z ~2026-47637-96 99864 /* Назва */ 2688058 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Альгіняны |Лацінка = Alhiniany / Alginiany |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Альгінянаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] |Раён = [[Астравецкі раён|Астравецкі]] |Сельсавет = [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 67 |Год падліку колькасьці = 2014 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="gvb" /> |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = 35 |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 231219 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 38 |Шырата сэкундаў = 4 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 4 |Даўгата сэкундаў = 54 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Альгіня́ны'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}} С. 58.</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лошы]]. Уваходзяць у склад [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскага сельсавету]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 12 км на паўночны ўсход ад [[Астравец|Астраўцу]], за 15 км ад чыгуначнай станцыі Гудагай (лінія Маладэчна — Вільня), за 230 км ад Горадні. == Назва == {{Асноўны артыкул|Альгін}} Гэлігін, Алькін, Алькен або Элкін (Heligin, Alkin<ref name="Morlet-1985-220">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 220.</ref>, Alken<ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 132.</ref>, Elkin<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Elkin#v=snippet&q=Elkin&f=false P. 299].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Heligin%2C+Helechin#v=snippet&q=Heligin%2C%20Helechin&f=false S. 730].</ref><ref name="Morlet-1985-220"/>. Іменная аснова [[Алег|-алг- (-алк-, -гэлк-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Альгімонт]]; германскія імёны Algardus, Alcmunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] alhs 'бажніца', германскага helig 'сьвяты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 16.</ref>. == Гісторыя == У XV стагодзьдзі маёнтак у Вялікім Княстве Літоўскім. У 1468 годзе ва ўладаньні ўдавы Юрыя Гаталтовіча Ганны і яе сына Юрыя Юр’евіча Гаталтовіча. У 1542 годзе ўласнасьць гаспадарскай баярыні Соф’і, удавы Пятра Кандратовіча. У 1558 годзе ўпамінаецца як сяло Альгінянскае ў складзе маёнтка Сьвіраны. У 1567 годзе ўпамінаецца ў перапісу войска літоўскага як шляхецкая ўласнасьць зямяніна Станіслава Гастамскага ў [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленскім павеце]] [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. У 1591 годзе маёнтак ва ўладаньні Яна Войцехавіча Вялічкі. Па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] (1795) у Расейскай імпэрыі, у Ашмянскім павеце Віленскай губэрні. У XIX стагодзьдзі вёска, цэнтар маёнтку ў [[Віленскі павет (Віленская губэрня)|Віленскім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]]. Паводле рэвізіі 1857 году ў вёсцы налічвалася 36 сялянскіх душ. У 1870 годзе маёнтак належаў памешчыку Будзьку. Вёска ўваходзіла ў Варнянскую воласьць. Цэнтар Альгінянскай сельскай грамады. У 1897 годзе 14 двароў, 108 жыхароў. На беразе ракі Лоша разьмяшчаўся аднайменны маёнтак (3 двары, 20 жыхароў), які належаў двараніну Ваньковічу. Непадалёку каля сажалкі знаходзіўся другі аднайменны маёнтак, 3 двары, 11 жыхароў. У пачатку XX стагодзьдзя ў Варнянскай воласьці. У 1905 годзе ў вёсцы 130 жыхароў, у суседнім маёнтку 14 жыхароў, уласнасьць памешчыка Будзькі. З 1922 году ў складзе [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Зь лістапада 1939 году ў складзе БССР. З 12 кастрычніка 1940 году вёска ў Дравяніцкім сельсавеце Астравецкага раёну [[Вялейская вобласьць|Вялейскай вобласьці]]. У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 году да пачатку ліпеня 1944 году акупаваны нямецка-фашыстоўскімі захопнікамі. З 20 верасьня 1944 году ў [[Маладэчанская вобласьць|Маладэчанскай вобласьці]]. З 20 студзеня 1960 году ў Гарадзенскай вобласьці, з 26 сьнежня 1962 году ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім]], з 6 студзеня 1965 году ў Астравецкім раёнах, з 26 чэрвеня 1965 году ў Ізабелінскім с/с. У 1970 годзе 171 жыхар. З 27 студзеня 1987 году ў [[Астравецкі сельсавет|Астравецкім с/с]]. У 2004 годзе 37 гаспадарак, 96 жыхароў, у складзе СВК імя Гашкевіча, крама, базавая школа. 26 лютага 2013 году вёска перададзеная зь ліквідаванага [[Астравецкі сельсавет|Астравецкага]] ў склад [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскага сельсавету]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160304210204/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области». Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 96 жыхароў * 2010 год — 78 жыхароў * 2014 год — 67 жыхароў, 35 двароў<ref name="gvb">{{Кніга|загаловак=Гарады і вёскі Беларусі: энцыклапедыя|старонкі=39|том=9. Гродзенская вобласць. Кн. 1|адказны=рэдкал. : У. У. Андрыевіч (дырэктар) і інш.]|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі»|год=2015|isbn=978-985-11-0839-4|наклад=2000}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Гудагайскі сельсавет}} {{Астравецкі раён}} [[Катэгорыя:Гудагайскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёну]] pbeqyj5s8vzi42salkyqni89yhtoyer 0 106369 2688056 2461473 2026-09-02T07:31:49Z ~2026-47637-96 99864 /* Назва */ 2688056 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Соргаўцы |Лацінка = Sorhaŭcy / Sorgaŭcy |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Соргаўцаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] |Раён = [[Астравецкі раён|Астравецкі]] |Сельсавет = [[Гервяцкі сельсавет|Гервяцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 44 |Шырата сэкундаў = 7.6 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 16 |Даўгата сэкундаў = 52.3 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Со́ргаўцы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}}</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Вяльля|Вяльлі]]. Уваходзяць у склад [[Гервяцкі сельсавет|Гервяцкага сельсавету]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Саргоўд}} Сарыгаўд (Saregaud, Saregaudus<ref>Gantier V. La langue, les noms et le droit des anciens Germains. — Berlin 1901. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3xYZWJtuJm4C&q=Saregaudus#v=snippet&q=Saregaudus&f=false P. 317, 361].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Saregaud#v=snippet&q=Saregaud&f=false S. 607, 1299].</ref><ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 195.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Сар|-сар- (-сер-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Сарвід]], [[Сарвіла]], [[Сарман]]; германскія імёны Sarvidis, Sarvilo, Saraman) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і германскага sarwa 'зброя'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Гаўд|-гаўд- (-гаўт-, -каўд-)]] (імёны ліцьвінаў [[Гаўдзін]], [[Гаўтоўт]], [[Гаўдземунда (імя)|Гаўдземунда]]; германскія імёны Gaudin, Gautald, Gaudemund) — ад германскага *gautaz '[[Готы|гот]]'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 123, 126.</ref> або гоцкага goþs 'добры, годны', godei 'дабро, годнасьць, цнота'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Саргоўд германскаму імю Saregaud прызнае летувіскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 130.</ref>. Адпаведнасьць гэтых імёнаў ён адзначыў яшчэ ў 1976 годзе<ref>Юркенас Ю. Балтийские антропоосновы LIAUB-, DAG-, GUD- // Повідомлення Української ономастичної комісії. Вип. 15. — Київ: Наукова думка, 1976. С. 9.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Гервяцкі сельсавет}} {{Астравецкі раён}} [[Катэгорыя:Гервяцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёну]] oq4et2pb0zqzupsn5elpm7yqs9uvhsd 10 108180 2687930 2631417 2026-09-01T14:29:26Z Artsiom91 28241 абнаўленьне зьвестак 2687930 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе |назва = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] [[Чэмпіянат Кіпру па футболе|чэмпіянату Кіпру па футболе]] ў [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2026—2027 гадоў|сэзоне 2026—2027 гадоў]] |базавы_стыль = |кляса_карткі = hlist |сьпіс1 = * [[АЕК Лярнака|АЕК]] * [[Алімпіякос Нікасія|Алімпіякос]] * [[Амонія Арадыпу]] * [[Амонія Нікасія]] * [[Амонія 29М Нікасія|Амонія 29М]] * [[Анартосіс Фамагуста|Анартосіс]] * [[Апалён Лімасол|Апалён]] * [[АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]] * [[Арыс Лімасол|Арыс]] * [[АЭЛ Лімасол|АЭЛ]] * [[Карміётыса Пано Палемідыя|Карміётыса]] * [[Красава Іпсанас|Красава]] * [[Нэа Саляміна Фамагуста (футбольны клюб)|Нэа Саляміна]] * [[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Футбольныя лігі|Кіпр]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Кіпр]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Кіпрскі футбол]] </noinclude> olgwoknjaz51ldvy8oowzzqltkrunfw 0 109106 2687894 2413290 2026-09-01T13:10:58Z Expert Martial Arts 99821 /* Глядзіце таксама */ абнаўленьне зьвестак 2687894 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} [[Файл:Andrei Sergeevich VEDERNIKOV.jpg|міні|250пкс|Сіхан Андрэй Вядзернікаў]] '''Сіхан Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў''' — майстар [[баявыя мастацтвы|баявых мастацтваў]] ([[Gosoku Ryu]], Battodo, Kubojutsu, [[Кэндо]], рукапашны бой і іншыя), заснавальнік і кіраўнік [[International Karate Association|International Karate Association of Belarus]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[9 верасьня]] [[1961]] году ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Пачаў вывучаць [[каратэ]] ва ўзросьце 9 гадоў. У [[1981]] годзе ў [[Дрэздэн]]е адчыніў сваё першае Додзё ў [[Нямеччына|Нямэччыне]]. У [[1982]] годзе ў [[Менск]]у адчыніў Додзё International Karate Association у [[Беларусь|Беларусі]]: International Karate Association of Belarus. Настаўнікам сіхана Вядзернікава зьяўляецца [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. Сіхан навучаў [[каратэ]] і [[баявыя мастацтвы|баявым мастацтвам]] у [[Нямеччына|Нямеччыне]] (Дрэздэн, [[Франкфурт-на-Майне]], Грос-Гэраў і г. д.), [[Бэльгія|Бэльгіі]] ([[Брусэль]], [[Намюр]]), [[Летува|Летуве]] ([[Вільня]]), [[Вугоршчына|Вугоршчыне]] ([[Будапэшт]]), [[Кітай|Кітаі]] ([[Пэкін]]), [[Канада|Канадзе]] ([[Таронта]]), [[Італія|Італіі]] ([[Сардынія]], [[Мілян]], [[Турын]]), [[Сэрбія|Сэрбіі]] ([[Бялград]]), [[Славаччына| Славаччыне]] ([[Браціслава]], [[Бойніцы|Бойніцэ]] і г. д.), [[Крым]]е ([[Ялта]], [[Алушта]], [[Феадосія]]), [[Армэнія|Армэніі]] ([[Ерэван]], [[Абавян]]), [[Грузія|Грузіі]] ([[Кабулеці]]), [[Расея|Расеі]] ([[Масква]]) і [[Швэцыя|Швэцыі]] ([[Стакгольм]], [[Упсала]]). Сэртыфікаваны інструктар Беларускага савету «Дынама». Падчас навучаньня баявым мастацтвам адбыліся ўдзелы ў сэмінарах, навучаньне ў додзё і супрацоўніцтва з такімі японскімі майстрамі, як Tsuguo Sakumoto, Hidetaka Nishiyama, Takemasa Okuyama, [[Фуміё Дэмура]], Hataya Mitsuo, а таксама з акінаўскім майстрам Tetsuhiro Hokama і такімі эўрапейскімі майстрамі, як Хубэрт Лаэнэн і лідэрамі Фудокан Уладзімерам Ёргам і Ільлём Ёргам. == Глядзіце таксама == * [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]] * [[Людміла Вядзернікава|Сэнсэй Вядзернікава]] * [[Куботан]] * [[Black Belt]] * [[Nisei Week]] * [[Дзюкэндо]] * [[Хацімакі]] == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TsPRrFt13so Інтэрвію Сiхана Вядзернiкава на польскай мове падчас "Dziecięcej Ligi Karate / Turniej Nr 2, Styczeń'2019"] * [http://www.youtube.com/embed/rwDYN-f8c5s?rel=0 Інтэрвію Сіхана Вядзернікава армянскаму тэлебачаньню падчас Soke Kubota Cup на YouTube] * [http://www.youtube.com/user/SHIHAN0909 Афіцыйны канал] на [[YouTube]] {{International Karate Association}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вядзернікаў, Андрэй Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 верасьня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Майстры баявых мастацтваў]] [[Катэгорыя:Каратэ]] [[Катэгорыя:Майстры каратэ]] lm2zutdspqz6612rbi1yslbwto91jqe 2688073 2687894 2026-09-02T08:56:06Z Expert Martial Arts 99821 дапаўненьне 2688073 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} [[Файл:Andrei Sergeevich VEDERNIKOV.jpg|міні|250пкс|Сіхан Андрэй Вядзернікаў]] '''Сіхан Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў''' — майстар [[баявыя мастацтвы|баявых мастацтваў]] ([[Gosoku Ryu]], Battodo, Kubojutsu, [[Кэндо]], рукапашны бой), заснавальнік і кіраўнік [[International Karate Association|International Karate Association of Belarus]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[9 верасьня]] [[1961]] году ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Пачаў вывучаць [[каратэ]] ва ўзросьце 9 гадоў. У [[1981]] годзе ў [[Дрэздэн]]е адчыніў сваё першае Додзё ў [[Нямеччына|Нямэччыне]]. У [[1982]] годзе ў [[Менск]]у адчыніў Додзё International Karate Association у [[Беларусь|Беларусі]]: International Karate Association of Belarus. Настаўнікам сіхана Вядзернікава зьяўляецца [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. Сіхан навучаў [[каратэ]] і [[баявыя мастацтвы|баявым мастацтвам]] у [[Нямеччына|Нямеччыне]] (Дрэздэн, [[Франкфурт-на-Майне]], Грос-Гэраў і г. д.), [[Бэльгія|Бэльгіі]] ([[Брусэль]], [[Намюр]]), [[Летува|Летуве]] ([[Вільня]]), [[Вугоршчына|Вугоршчыне]] ([[Будапэшт]]), [[Кітай|Кітаі]] ([[Пэкін]]), [[Канада|Канадзе]] ([[Таронта]]), [[Італія|Італіі]] ([[Сардынія]], [[Мілян]], [[Турын]]), [[Сэрбія|Сэрбіі]] ([[Бялград]]), [[Славаччына| Славаччыне]] ([[Браціслава]], [[Бойніцы|Бойніцэ]] і г. д.), [[Крым]]е ([[Ялта]], [[Алушта]], [[Феадосія]]), [[Армэнія|Армэніі]] ([[Ерэван]], [[Абавян]]), [[Грузія|Грузіі]] ([[Кабулеці]]), [[Расея|Расеі]] ([[Масква]]) і [[Швэцыя|Швэцыі]] ([[Стакгольм]], [[Упсала]]). Сэртыфікаваны інструктар Беларускага савету «Дынама». Падчас навучаньня баявым мастацтвам адбыліся ўдзелы ў сэмінарах, навучаньне ў додзё і супрацоўніцтва з такімі японскімі майстрамі, як [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]], Tsuguo Sakumoto, Hidetaka Nishiyama, Takemasa Okuyama, [[Фуміё Дэмура]], Hataya Mitsuo, а таксама з акінаўскім майстрам Tetsuhiro Hokama і такімі эўрапейскімі майстрамі, як Хубэрт Лаэнэн і лідэрамі Фудокан Уладзімерам Ёргам і Ільлём Ёргам. == Глядзіце таксама == * [[Род Куратомі|Хансі Куратомі]] * [[Людміла Вядзернікава|Сэнсэй Вядзернікава]] * [[Куботан]] * [[Black Belt]] * [[Nisei Week]] * [[Дзюкэндо]] * [[Хацімакі]] == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TsPRrFt13so Інтэрвію Сiхана Вядзернiкава на польскай мове падчас "Dziecięcej Ligi Karate / Turniej Nr 2, Styczeń'2019"] * [http://www.youtube.com/embed/rwDYN-f8c5s?rel=0 Інтэрвію Сіхана Вядзернікава армянскаму тэлебачаньню падчас Soke Kubota Cup на YouTube] * [http://www.youtube.com/user/SHIHAN0909 Афіцыйны канал] на [[YouTube]] {{International Karate Association}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вядзернікаў, Андрэй Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 верасьня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Майстры баявых мастацтваў]] [[Катэгорыя:Каратэ]] [[Катэгорыя:Майстры каратэ]] 0f7yq5f7dgpbv84mdgvcy74z12pou3i 0 112666 2688010 2466799 2026-09-01T19:51:04Z ~2026-47620-99 99855 /* Назва */ 2688010 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Айнаравічы |Лацінка = Ajnaravičy |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Айнаравічаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Лагойскі раён|Лагойскі]] |Сельсавет = [[Янушкавіцкі сельсавет|Янушкавіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 71 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 17 |Шырата сэкундаў = 26 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 40 |Даўгата сэкундаў = 45 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Айна́равічы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 259.</ref> (таксама ''Эйна́равічы''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 261.</ref>) — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Гайна|Гайны]]. Уваходзяць у склад [[Янушкавіцкі сельсавет|Янушкавіцкага сельсавету]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Эйнар}} Агенар, Эйнэр, Эйнар або Айнар, пазьней Энар (Agenar, Einher, Einar, Ainar<ref>Björkman E. Nordische Personennamen in England in alt- und frühmittel-englischer Zeit: Ein Beitrag zur englischen Namenkunde. — Halle, 1910. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QiJAAAAAYAAJ&q=Ainar#v=snippet&q=Ainar&f=false S. 34].</ref>, Enar<ref name="SMP-1976-76">Sveriges medeltida personnamn. Hft. 5. — Uppsala, 1976. S. 676.</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Agenar%2C+Einar#v=snippet&q=Agenar%2C%20Einar&f=false S. 39].</ref><ref name="SMP-1976-76"/><ref name="Dajlida-2019-16">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 26.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Эйка|-эйх- (-эй-)]] / [[Эйна|эйн- (айн-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Эйгерд]], [[Эйман]], [[Эймант|Эймунт]]; германскія імёны Eygerd, Eimann, Eymunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] agi 'лязо, булат, меч'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>, а аснова [[Гір|-гер- (-ер-)]] (імёны ліцьвінаў [[Герман (імя)|Герман]], [[Гунтэр]], [[Кіндэр]]; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 143.</ref>, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 124.</ref>, германскага heru 'меч'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. == Насельніцтва == * 1909 год — 552 чалавекі<ref>Список населенных мест Минской губернии. — Минск, 1909. С. 220.</ref> * 1999 год — 125 чалавек * 2010 год — 71 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Янушкавіцкі сельсавет}} {{Лагойскі раён}} [[Катэгорыя:Янушкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лагойскага раёну]] ak7sajfoqml7yxqtxg8kw4ycdlpnqd1 0 121892 2687997 1569111 2026-09-01T19:22:54Z Rotondus 11902 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2687997 wikitext text/x-wiki [[Выява:Song of Guiraut Riquier.jpg|міні|200пкс|справа|Нотны запіс адной зь песьняў Рык’ё]] '''Гіраўт Рык’ё''' ({{мова-fr|Guiraut Riquier}}, каля [[1230]], [[Нарбона]] — каля [[1292]]) — адзін з апошніх [[трубадур]]аў<ref>Joseph Anglade, Grammaire de l'ancien provençal ou ancienne langue d'oc, 1921, Part I, Chapter 1, p. 31</ref>, які працаваў у [[1254]]—[[1292]] гады. Гіраўт паходзіў з [[Нарбона|Нарбоны]]. Служыў пры двары караля [[Кастылія|Кастыліі]]. Называў сябе «апошнім трубадурам». Рык’ё складаў як клясычныя куртуазныя творы, гэтак і песьні рэлігійнага зьместу. Свае вершы Гіраўт Рык'ё сабраў у кнігу, пранумараваўшы іх і праставіўшы даты. Ягоную 27-ю песьню, складзеную ў [[1292]] годзе «Час мне зь песьнямі канчаць ...» прынята лічыць апошнім творам трубадураў. == Літаратура == Песні трубадураў. -М.: Навука, 1979 ст. 200 - 202, 254 - 255. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Трубадуры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1230 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нарбоне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1292 годзе]] [[Катэгорыя:Паэты XIII стагодзьдзя]] 6qgwr0wlp18pby4vhn9am7bg6xbry3k 10 122953 2687917 2629699 2026-09-01T14:08:54Z Artsiom91 28241 абнаўленьне зьвестак 2687917 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Чэмпіянат Сан-Марына па футболе |назва = [[Чэмпіянат Сан-Марына па футболе]] ў [[Чэмпіянат Сан-Марына па футболе 2026—2027 гадоў|сэзоне 2026—2027 гадоў]] |кляса_карткі = hlist |сьпіс1 = * [[Віртус Акуавіва|Віртус]] * [[Даманьяна (футбольны клюб)|Даманьяна]] * [[Кайлюнга Борга-Маджорэ|Кайлюнга]] * [[Космас Сэравале|Космас]] * [[Лібэртас Борга-Маджорэ|Лібэртас]] * [[Ля Фіярыта Монтэджардана|Ля Фіярыта]] * [[Мурата Сан-Марына|Мурата]] * [[Пэнароса К’езануова|Пэнароса]] * [[Сан-Джавані Борга-Маджорэ|Сан-Джавані]] * [[Сан-Марына Ю22]] * [[Трэ Пэнэ Сэравале|Трэ Пэнэ]] * [[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]] * [[Фальгорэ Фальчыяна|Фальгорэ]] * [[Фаэтана (футбольны клюб)|Фаэтана]] * [[Фіярэнтына Сан-Марына|Фіярэнтына]] * [[Ювэнэс Дагана]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Футбольныя лігі|Сан-Марына]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Санмарынскі футбол]] </noinclude> ocv7n6ag3oye0afcnetsujmt08vwryc 0 129599 2688078 2582601 2026-09-02T10:23:17Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне літаратура 2688078 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} [[Файл:Kobryn Local People ca1916 Tomek.jpg|250пкс|міні|Жыхары места [[Кобрынь]]. Каля 1916]] '''Строй''' — назва традыцыйнага комплексу беларускага народнага [[Адзеньне|адзеньня]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і прылеглых краін: [[Польшча|Польшчы]], [[Украіна|Украіны]] і [[Расея|Расеі]]. Строі былі сфармаваныя й існавалі ў канцы [[XIX стагодзьдзе|XIX]] — сярэдзіне [[XX стагодзьдзе|XX стагодзьдзяў]]. == Беларускія нацыянальныя строі == [[Беларускі нацыянальны касьцюм]] пачаў сваё фармаваньне ў часы [[Сярэднявечча]], да [[XIV стагодзьдзе|XIV]]-[[XVI стагодзьдзе|XVI стагодзьдзяў]] займеў свае адрозныя рысы, а да [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзя]] цалкам сфармаваўся<ref>[http://art-by2.narod.ru/index.files/kostum.htm Народны традыцыйны касьцюм] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ром">[https://web.archive.org/web/20121027233754/http://slonko.com.pl/bielaruskija-narodnyja-stroi.html Беларускія народныя строі]</ref>. На тэрыторыі Беларусі вылучаюць зоны лякальных асаблівасьцяў традыцыйнага адзеньня ў тэхніцы выкананьня, у спосабе нашэньня дэталяў вопраткі, у характары арнаманту і да т. п. Такія мясцовыя адмены касьцюму і вызначаюцца тэрмінам «строй»<ref name="Трад">[https://web.archive.org/web/20130616072617/http://kutok.cz/?p=455 Беларускае традыцыйнае адзеньне] {{ref-ru}}</ref>. Пры вылучэньні асобнага строю ўлічваюць супольнасьць паўсядзённае і сьвяточнае вопраткі, верхняй адзежы, абутку, галаўных убораў і ўпрыгажэньняў. Унутры строю адрозьніваюць мужчынскі і жаночы касьцюмы. Дасьледнікі вылучаюць болей за 30 строяў<ref name="Трад"/>. Асноўныя зь іх<ref>Этнаграфія Беларусі: Энцыкл. (Беларус. Сав. Энцыкл.; Э91 Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с.:іл. ISBN 5-85700-014-9</ref>: * [[Амсьціслаўска-Клімавіцкі строй]]<ref name="Ром"/> * [[Брагінскі строй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120109231512/http://www.gants-region.info/index/0-421 Брагінскі строй]</ref> — тэрыторыя Ўсходняга Палесься, пераважна паўднёва-ўсходнія раёны Гомельскай вобласьці; * [[Буда-Кашалёўскі строй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20111025072418/http://www.gants-region.info/index/0-452 Буда-Кашалёўскі строй]</ref> — [[Падняпроўе]], пераважна [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскі]], [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Рэчыцкі раён]]ы * [[Быхаўскі строй]]<ref name="Ром"/> * [[Ваўкавыска-Камянецкі строй]]<ref>[http://bp21.org.by/ru/books/celeb005.html Белавеская пушча як гістарычна-культурны рэгіён Беларусі] {{ref-ru}}</ref> — [[Панямоньне]]: [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскі]], [[Пружанскі раён|Пружанскі]] і [[Камянецкі раён]]ы; * [[Вялейскі строй]] — Цэнтральная Беларусь: паўночны захад Менскай і паўночны ўсход Гарадзенскай абласьцей; * [[Давыд-Гарадоцка-Тураўскі строй]] — усход Заходняга Палесься: Тураў, Давыд-Гарадок і Столін; * [[Дамачаўскі строй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20211206043624/http://www.gants-region.info/index/damachawski_stroj/0-796 Дамачаўскі строй]</ref> — Заходняе Палесьсе: [[Дамачава]], паўднёвы захад Берасьцейскага і Маларыцкага раёнаў (уздоўж ракі Буг), на тэрыторыі Польшчы (ваколіца г. [[Уладава|Владава]]) і ў паўднёва-заходніх раёнах Валынскай вобласьці; * [[Дзісенскі строй]] — Падзьвіньне: [[Пастаўскі раён|Пастаўскі]], [[Шаркоўшчынскі раён|Шаркоўшчынскі]], [[Мёрскі раён|Мёрскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]] * [[Дубровенскі строй]]<ref>[http://pics.livejournal.com/mspeg/pic/00036s7s/ Выява]</ref> — Падняпроўе (паўднёвы сход Віцебскай вобласьці, часткова Смаленшчына); * [[Калінкавіцкі строй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20111210022111/http://www.gants-region.info/index/kalinkavicki_stroj/0-1068 Калінкавіцкі строй]</ref> — Усходняе Палесьсе: Калінкавіцкі, Сьветлагорскі, Жлобінскі раёны; * [[Капыльска-Клецкі строй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130127090547/http://www.gants-region.info/index/kapylska_klecki_stroj/0-1108 Капыльска-Клецкі строй]</ref> — Цэнтральная Беларусь: Капыльскі, Клецкі, Узьдзенскі, Нясьвіскі; * [[Кобрынскі строй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20111210022116/http://www.gants-region.info/index/kobrynski_stroj/0-1248 Кобрынскі строй]</ref> — [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскі]] і [[Кобрынскі раён]]ы; * [[Краснапольскі строй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120209200058/http://www.gants-region.info/index/krasnapolski_stroj/0-1275 Краснапольскі строй]</ref> — Падняпроўе: Краснапольскі, Касьцюковіцкі, Клімавіцкі, Хоцімскі, Чачэрскі, Чэрыкаўскі раёны; * [[Лепельскі строй]] — Падзьвіньне: Лепельскі, Ушацкі, Чашніцкі раёны; * [[Лунінецкі строй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110320123745/http://www.rukodelie.by/content/?id=1114 Лялька-грэлка на імбрык у намітцы лунінецкага строю] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://pics.livejournal.com/zoraczka/pic/0000zz70/ Фрагмэнт фартука (Лунінецкі раён, ХІХ ст.)] {{ref-ru}}</ref> * [[Ляхавіцкі строй]] — Цэнтральная Беларусь: Ляхавіцкі, Нясьвіскі, Клецкі раёны; * [[Магілёўскі строй]] — Падняпроўе: Магілёўскі, Быхаўскі, Шклоўскі, Прапойскі, Рагачоўскі раёны; * [[Маларыцкі строй]] — Заходняе Палесьсе: Маларыцкі і поўдзень Кобрынскага раёну; * [[Мастоўскі строй]] — Панямоньне: Мастоўскі, Шчучынскі, Зэльвенскі раёны; * [[Мотальскі строй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160304102320/http://slonko.com.pl/assets/images/galleries/113/stroj4.jpg Мотальскі строй. Выява]</ref> — Заходняе Палесьсе: невялікая тэрыторыя Іванаўскага раёну (в. [[Моталь]], в. Цішкавічы, в. Асаўніца); * [[Наваградзкі строй]] — Панямоньне: Наваградзкі, Карэліцкі, Слонімскі, Лідзкі раёны; * [[Неглюбскі строй]] — Падняпроўе: Веткаўскі, поўдзень Краснагорскага і паўднёвы захад Новазыбкаўскага раёнаў Бранскай вобласьці Расеі; * [[Пінска-Івацэвіцкі строй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160304095019/http://slonko.com.pl/assets/images/galleries/113/stroj2.jpg Пінска-Івацэвіцкі строй. Выява]</ref> — Заходняе Палесьсе: Бярозаўскі, Ганцавіцкі, Драгічынскі, Івацэвіцкі і Пінскі раёны; * [[Пухавіцкі строй]] — Цэнтральная Беларусь між Слуцкам і Асіповічамі па берагох ракі [[Пціч]]; * [[Расонскі строй]]<ref name="Ром"/> * [[Слуцкі строй]] — Цэнтральная Беларусь: г. [[Слуцак]] і вакольныя вёскі. * [[Смаленскі строй]]<ref name="Ром"/><ref>[http://www.narodko.ru/article/kogu/cmolenckii_narodnyi_koctum.htm Смаленскі народны касьцюм] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090505140559/http://www.admin.smolensk.ru/web_dis/2003/layreat/Etno_Sml/vistav/vist.htm Жаночы сялянскі касьцюм Смаленскай губэрні кан. XIX — пач. XX ст.] {{ref-ru}}</ref> * [[Турава-Мазырскі строй]]<ref name="Ром"/> == Глядзіце таксама == * [[Беларускі народны строй]] == Крыніцы == {{Зноскі|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Л. А. Малчанава, Г. М. Курыловіч, В. М. Бялявіна, Г. І. Дулеба, Ю. Г. Сяргеенка. |частка = |загаловак = Беларускае народнае адзенне |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/bielaruskaje-narodnaje-adziennie-1975.html |адказны = Рэдактар: член-карэспандэнт АН БССР [[Васіль Бандарчык|В. К. Бандарчык]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1975|том = |старонкі = |старонак = 96+38 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Кніга|аўтар = [[Міхась Раманюк]]. |частка = |загаловак = Беларускае народнае адзенне. {{Ref-be}}{{Ref-en}} {{Ref-de}}{{Ref-fr}}{{Ref-es}} |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Michas_Ramaniuk/Bielaruskaje_narodnaje_adziennie.html |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак = 47+256 |сэрыя = |isbn = |наклад = 20000}} * {{Кніга|аўтар = [[Міхась Раманюк]]. |частка = |загаловак = Беларускія народныя строі: Альбом. {{Ref-be}}{{Ref-en}} {{Ref-de}}{{Ref-fr}} |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Д. Раманюк |год = 2003 |том = |старонкі = |старонак = 77+2 |сэрыя = |isbn = 9955-437-16-2|наклад = 500}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20121027233754/http://slonko.com.pl/bielaruskija-narodnyja-stroi.html Беларускія народныя строі] * [https://web.archive.org/web/20160304091335/http://slonko.com.pl/assets/images/galleries/113/mapka_strojow.jpg Мапка беларускіх строяў] * [https://web.archive.org/web/20101123182950/http://mogilewmuseum.iatp.by/etno/e-coll-kostym.htm Строі Магілёўскай вобласьці] * [http://www.belarusguide.com/culture1/clothing/ Беларускае традыцыйнае адзеньне] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Беларускае нацыянальнае адзеньне]] og7dzjj3bjvu4dxvjmu2yqcmfrq0y1x 0 130307 2688034 2319605 2026-09-02T02:45:54Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2688034 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wrestling pictogram.svg|150пкс|справа]] '''Спаборніцтвы па [[барацьбе]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году]]''' праходзілі з 5 па 12 жніўня. Спаборніцтвы адбываліся ў [[Выставачны цэнтар Лёндану|Выставачным цэнтры Лёндану]]. Былі разыграныя 18 камплектаў мэдалёў. == Узнагароды == [[Файл:ExCel Exhibition Centre.jpg|міні|Выставачны цэнтар Лёндану]] === Вольная барацьба === {| class="wikitable" |- align=center |width=250 bgcolor=efefef|'''Дысцыпліна''' |width=200 bgcolor=gold |'''Золата''' |width=200 bgcolor=silver|'''Срэбра''' |width=200 bgcolor=cc9966|'''Бронза''' |- align=center !colspan="4"|Мужчыны |- | да 55 кг | {{Сьцяг Расеі}} [[Джамал Атарсултанаў]] | {{Сьцяг Грузіі}} [[Уладзімер Хінчэгашвілі]] | {{Сьцяг КНДР}} [[Янг К’ёнг Ір]]<br />{{Сьцяг Японіі}} [[Сініці Юмота]] |- | да 60 кг | {{Сьцяг Азэрбайджану}} [[Тагрул Асгараў]] | {{Сьцяг Расеі}} [[Бэсік Кудухаў]] | {{Сьцяг ЗША}} [[Коўлмэн Скот]]<br />{{Сьцяг Індыі}} [[Ягешвар Дут]] |- | да 66 кг | {{Сьцяг Японіі}} [[Тацухіра Янэміцу]] | {{Сьцяг Індыі}} [[Сушыл Кумар]] | {{Сьцяг Казахстану}} [[Акжурэк Танатараў]]<br />{{Сьцяг Кубы}} [[Ліван Лёпэс]] |- | да 74 кг | {{Сьцяг ЗША}} [[Джордан Бэроўз]] | {{Сьцяг Ірану}} [[Садэг Гударзі]] | {{Сьцяг Узбэкістану}} [[Саслан Тыгіеў]]<br />{{Сьцяг Расеі}} [[Дзяніс Царгуш]] |- | да 84 кг | {{Сьцяг Азэрбайджану}} [[Шарыф Шарыфаў]] | {{Сьцяг Пуэрта-Рыка}} [[Хаймэ Эсьпіналь]] | {{Сьцяг Грузіі}} [[Дато Марсагішвілі]]<br />{{Сьцяг Ірану}} [[Эхсан Лашгары]] |- | да 96 кг | {{Сьцяг ЗША}} [[Джэйк Варнэр]] | {{Сьцяг Украіны}} [[Валер Андрыйцаў]] | {{Сьцяг Грузіі}} [[Георгі Гагшэлідзэ]]<br />{{Сьцяг Азэрбайджану}} [[Хэтаг Газюмаў]] |- | да 120 кг | {{Сьцяг Узбэкістану}} [[Артур Таймазаў]] | {{Сьцяг Грузіі}} [[Давіт Мадзманашвілі]] | {{Сьцяг Ірану}} [[Камэйл Гасэмі]]<br />{{Сьцяг Расеі}} [[Білял Махаў]] |- align=center !colspan="4"|Жанчыны |- | да 48 кг | {{Сьцяг Японіі}} [[Хітомі Абара]] | {{Сьцяг Азэрбайджану}} [[Марыя Стаднік]] | {{Сьцяг ЗША}} [[Кларыса Чан]]<br />{{Сьцяг Канады}} [[Кэрал Хайн]] |- | да 55 кг | {{Сьцяг Японіі}} [[Саоры Ясіда]] | {{Сьцяг Канады}} [[Тоня Вэрбээк]] | {{Сьцяг Калюмбіі}} [[Жаклін Рэнтэрыя]]<br />{{Сьцяг Азэрбайджану}} [[Юлія Раткевіч]] |- | да 63 кг | {{Сьцяг Японіі}} [[Каоры Іцо]] | {{Сьцяг Кітаю}} [[Дзін Рысэ]] | {{Сьцяг Расеі}} [[Любоў Воласава]]<br />{{Сьцяг Манголіі}} [[Саранзонбалдын Батсэтсэг]] |- | да 72 кг | {{Сьцяг Расеі}} [[Натальля Вараб’ёва]] | {{Сьцяг Баўгарыі}} [[Станка Злацева]] | {{Сьцяг Казахстану}} [[Гюзэль Манюрава]]<br />{{Сьцяг Гішпаніі}} [[Майдэр Унда]] |} === Грэка-рымская барацьба === {| class="wikitable" |- align=center |width=250 bgcolor=efefef|'''Дысцыпліна''' |width=200 bgcolor=gold |'''Золата''' |width=200 bgcolor=silver|'''Срэбра''' |width=200 bgcolor=cc9966|'''Бронза''' |- align=center !colspan="4"|Мужчыны |- | да 55 кг | {{Сьцяг Ірану}} [[Хамід Суран]] | {{Сьцяг Азэрбайджану}} [[Раўшан Байрамаў]] | {{Сьцяг Вугоршчыны}} [[Пэтэр Модаш]]<br />{{Сьцяг Расеі}} [[Мінгіян Сямёнаў]] |- | да 60 кг | {{Сьцяг Ірану}} [[Амід Нарузі]] | {{Сьцяг Грузіі}} [[Рэваз Лашхі]] | {{Сьцяг Расеі}} [[Завур Курамагамэдаў]]<br />{{Сьцяг Японіі}} [[Рутара Мацумота]] |- | да 66 кг | {{Сьцяг Паўднёвай Карэі}} [[Кім Хён Ву]] | {{Сьцяг Вугоршчыны}} [[Тамаш Лёрынц]] | {{Сьцяг Грузіі}} [[Манучар Цхадая]]<br />{{Сьцяг Францыі}} [[Стыў Гено]] |- | да 74 кг | {{Сьцяг Расеі}} [[Раман Уласаў]] | {{Сьцяг Армэніі}} [[Арсэн Юлфалакян]] | {{Сьцяг Летувы}} [[Аляксандар Казакевіч]]<br />{{Сьцяг Азэрбайджану}} [[Эмін Ахмадаў]] |- | да 84 кг | {{Сьцяг Расеі}} [[Алан Хугаеў]] | {{Сьцяг Эгіпту}} [[Карам Габэр]] | {{Сьцяг Казахстану}} [[Даніял Гаджыеў]]<br />{{Сьцяг Польшчы}} [[Дамян Янікоўскі]] |- | да 96 кг | {{Сьцяг Ірану}} [[Гасэм Рэзаэі]] | {{Сьцяг Расеі}} [[Рустам Тотраў]] | {{Сьцяг Армэніі}} [[Артур Алексанян]]<br />{{Сьцяг Швэцыі}} [[Джымі Лідбэрг]] |- | да 120 кг | {{Сьцяг Кубы}} [[Міхаін Лопэс]] | {{Сьцяг Эстоніі}} [[Хэйкі Набі]] | {{Сьцяг Турэччыны}} [[Рыза Каяалп]]<br />{{Сьцяг Швэцыі}} [[Ёган Эўрэн]] |} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120718091046/http://www.london2012.com/wrestling/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Летнія Алімпійскія гульні 2012 году]] [[Катэгорыя:Барацьба на летніх Алімпійскіх гульнях|2012]] 78e2rma40q18wrmaix34nfssd7uru5t 0 131268 2687993 2684330 2026-09-01T17:48:44Z XHCKidx 11053 /* Гісторыя */ 2687993 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|53.898776|N|27.586277|E|выяўленьне=загаловак}} {{Вуліца |назва = Захарава |статус = вуліца |выява = Менск - від на вуліцу Захарава ад плошчы Перамогі.JPG |памер выявы = 230пкс |подпіс выявы = Від на пачатак вуліцы Захарава з боку плошчы Перамогі |фота = |подпіс = |раён1 = [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскі]] |раён2 = |раён3 = |раён4 = |мікрараён = |мікрараён2 = |мікрараён3 = |мікрараён4 = |год заснаваньня вуліцы = |загаловак гістарычнага раёну = |гістарычны раён = [[Стромкі Бераг]], [[Архірэйская Слабодка]] |былыя назвы = Правіянцкая |даўжыня = 1880 м |загаловак аўтобусных маршрутаў = |аўтобус = 18, 26, 37 |загаловак тралейбусных маршрутаў = |тралейбус = |загаловак трамвайных маршрутаў = |трамвай = |індэкс = 220034, 220088 |на мапе = |на мапе Яндекс = http://maps.yandex.ru/-/CVasI8Kv |на мапе Google = http://maps.google.com/maps?q=Vulitsa+Zakharava,+Minsk,+Minsk+Province,+Belarus&hl=en&ie=UTF8&ll=53.902366,27.583623&spn=0.023489,0.066047&sll=53.899509,27.59212&sspn=0.011745,0.033023&oq=vulitsa+zakharavaminsk+belarus&hnear=Vulitsa+Zakharava,+Partyzanski+rajon,+Minsk,+Minski+rajon,+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C,+Belarus&t=m&z=15 |Commons = }} '''Вуліца Захарава'''  (''гістарычна'' — '''Правіянцкая''') — адна з цэнтральных вуліцаў [[Менск]]у. Знаходзіцца ў [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскім раёне]]. Цяперашняя даўжыня — 1880 м. Перасякаецца з вуліцай [[Вуліца Румянцава (Менск)|Румянцава]], завулкамі [[Завулак Вайсковы (Менск)|Вайсковым]] і [[Завулак Бранявы (Менск)|Бранявым]], вуліцамі [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]], [[Вуліца Азгура (Менск)|Азгура]], [[Вуліца Сьлясарная (Менск)|Сьлясарнай]], [[Саламяная вуліца (Менск)|Саламянай]], [[Вуліца Андрэеўская (Менск)|Андрэеўскай]] і [[Вуліца Смаленская (Менск)|Смаленскай]]. На вуліцы знаходзяцца [[Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт]], адміністрацыя [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскага раёну]] Менску, установы міністэрстваў [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|сувязі і інфармацыі]], [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя Рэспублікі Беларусь|прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя]], [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|нацыянальнага статыстычнага камітэту]], навукова-пэдагагічная бібліятэка Нацыянальнага інстытуту адукацыі, прамысловыя прадпрыемствы (хладакамбінат, дрэваапрацоўчае прадпрыемства). Уваходзіць у лік найдаражэйшых жылых вуліцаў Менску.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 верасьня 2013 | url = http://telegraf.by/by/2013/09/v-minske-nashli-samie-dorogie-jilie-ulici | копія = | загаловак = У Менску знайшлі самыя дарагія жылыя вуліцы | фармат = | назва праекту = telegraf.by | выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref> == Гісторыя == Да 1947 году частка сёньняшняй вуліцы Захарава ад перакрыжаваньня з вуліцай [[Вуліца Румянцава (Менск)|Румянцава]] і да чыгункі на [[Вуліца Смаленская (Менск)|Смаленскай]] вуліцы называлася Правіянцкая.<ref>Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994.</ref> Сваю назву вуліца атрымала з-за таго, што злучала цэнтар Менску з вайсковымі правіянцкімі складамі, што разьмяшчаліся каля [[Чыгунка|чыгункі]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Сацукевіч | імя = Іван | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm| загаловак = Тапанімія вуліц і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя| фармат = | назва праекту = Беларускі калегіюм| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> На мапе Менску 1858 году менавіта па лініі, па якой пазьней ішла Правіянцкая вуліца, праходзіла мяжа гораду.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.karty.by/wp-content/uploads/2012/02/minsk1858_right.jpg| загаловак = Старая карта Менску —1858 г.| фармат = | назва праекту = karty.by| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> На гарадзкой мапе 1898 году вуліца была ўжо пазначаная.<ref>[http://minchanin.esmasoft.com/maps/1898/index.html План губернского города Минска (1898)] // Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. [1] асобн. арк. карт.</ref> Асаблівасьцю яе геамэтрыі было тое, што Правіянцкая вуліца ішла не па простай лініі, а па зламанай: з выгібам на перакрыжаваньні зь [[Вуліца Першамайская (Менск)|Вясёлай]] вуліцай. На пачатку ХХ стагодзьдзя вуліца ўяўляла сабой практычна ўскраіну гораду — ціхая вуліца зь невялікімі драўлянымі забудовамі, якія танулі ў зеляніне прыдарожных клёнаў і садоў.<ref name="tsm">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=121| загаловак = Вуліца Захарава| фармат = | назва праекту = Твая сталіца — Менск| выдавец = | дата = 15 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> На Правіянцкай вуліцы жыў вядомы менскі журналіст і пісьменьнік [[Дарафей Бохан]], які ў 1907 годзе ўзначаліў рэдакцыю [[Лібэралізм|лібэральнай]] газэты «Голос провинции».<ref name="tsm"/> Зімою 1925 году газэта «[[Звязда]]» паведаміла, што на Правіянцкай вуліцы адчыніўся дом для беспрытульных дзяцей. У доме знайшлі прытулак 82 дзіцяці, якія згубілі сваіх бацькоў у часы грамадзянскай вайны.<ref name="tsm"/> У 1920-я — 1930-я гады на Правіянцкай, удалечыні ад шумнага цэнтру, жылі беларускі пясьняр [[Янка Купала]], пісьменьнік [[Зьмітрок Бядуля]], кампазытар [[Ісак Любан]], камандзір 39-га [[Кавалерыя|кавалерыйскага]] палку, будучы легендарны савецкі маршал [[Георгі Жукаў]].<ref name="tsm"/> Спадарожнік па Менску (1930 г.) пазначае, што на вуліцы знаходзілася база Саюзу жыльлёвай каапэрацыі Беларусі «Белжылсаюз». Дом, дзе знаходзілася база, не пазначаны, адно прыгадваецца — насупраць сьвінарніка.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.pravapis.org/art_minsk_guide.asp| загаловак = Спадарожнік па Менску 1930 г.| фармат = | назва праекту = pravapis.org| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Пачыналася ж вуліца ад лячэбніцы [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца|Чырвонага Крыжу]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.karty.by/wp-content/uploads/2011/06/minsk1934.jpg| загаловак = План Менску 1934 г.| фармат = | назва праекту = karty.by| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Па непацьверджаных афіцыйнымі дакумэнтамі зьвестках, у пачатку 1940-х гадоў на Правіянцкай вялося будаўніцтва [[трамвай]]най лініі. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] недабудаваная лінія была цалкам зьнішчаная. Правіянцкая вуліца была сярод цэнтральных вуліцаў Менску, якія найболей пацярпелі ад налётаў нямецкай авіяцыі ў першыя дні [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Варанкова| імя = Ірына| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2011|url=http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_768280.pdf| загаловак = Менская эпапея. Чэрвень 1941.| фармат = | назва праекту = Беларуская думка, №6,7/2011| выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Участак вуліцы ад [[Чырвоная вуліца (Менск)|Чырвонай]] да [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] падчас вайны быў разбураны.<ref name="davmen">{{Кніга |аўтар = И.П. Шамякин (гл. ред.)и др. |частка = Артыкул «Вуліца Захарава» |загаловак = Менск: энцыкляпэдычны даведнік |арыгінал = Минск: Энцикл. справочник |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца = Менск |выдавецтва = Бел. Сов. Энциклопедия |год = 1983 |том = |старонкі = 174 |старонак = 467 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> Падчас вайны раён Правіянцкай вуліцы быў зонай актыўных дзеяньняў падпольнай групы пад кіраўніцтвам Мікалая Кедышкі.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Шчарбакоў| імя = А.| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.molodguard.ru/heroes72.htm| загаловак = Важак «Андрушы»| фармат = | назва праекту = Маладая гвардыя| выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Сваю цяперашнюю назву вуліца атрымала 27 траўня 1947 году ў гонар савецкага партыйнага дзеяча і кіраўніка [[партызан (вайна)|партызанскага]] руху, намесьніка кіраўніка ўраду БССР у 1938—1941 гадох Івана Захарава, які загінуў у гады [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]].<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = Сацукевіч |імя = Іван |аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.dziarzava.org/viewtopic.php?id=459| загаловак = Назвы вуліц і плошчаў Мінска як гісторыка-культурная спадчына| фармат = | назва праекту = Форум за незалежнасьць| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = | дата публікацыі = 27 траўня 2008| url = http://pda.sb.by/post/Etot_den_istorii_maya4/| загаловак = Гэты дзень у гісторыі| фармат = | назва праекту = Беларусь сегодня| выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Вуліца Захарава распачыналася ад [[Вуліца Чырвоная (Менск)|Чырвонай]] вуліцы, ішла праз [[Плошча Перамогі (Менск)|Круглую плошчу]] і заканчвалася ля чыгункі на [[Вуліца Смаленская (Менск)|Смаленскай]] вуліцы. У 1950-х гадох вуліца была пашыраная, распачалося новае будаўніцтва. Да пачатку 1970-х гадоў твар гэтай часткі Менску зьмяніўся непазнавальна.<ref name="tsm"/> У 1983 годзе частка вуліцы Захарава ад [[Вуліца Чырвоная (Менск)|Чырвонай]] вуліцы і да [[Плошча Перамогі (Менск)|плошчы Перамогі]] (тады яшчэ — Круглай плошчы) стала часткай навастворанай [[Вуліца Кісялёва (Менск)|вуліцы Кісялёва]]. Ад гэтага часу нумэрацыя збудаваньняў на вуліцы Захарава пачынаецца зь лічбы 17. == Забудова == {| border=0 cellspacing=3 cellpadding=0 | colspan=5 | |- bgcolor=#dddddd | ''' ''' || &nbsp;&nbsp; || width=35% | '''Па няцотным баку''' || &nbsp;&nbsp; || width=10% | ''' '''|| &nbsp;&nbsp; |''' '''|| &nbsp;&nbsp; || width=35% | '''Па цотным баку'''|| &nbsp;&nbsp; || width=10% | ''' ''' |- valign=top |'''№ 17'''|| &nbsp; ||Першы будынак на ўсходнім баку вуліцы. Пяціпавярховы, дугападобны з бакавымі крыламі, 128-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 9037 м². Дом мае падвойную нумэрацыю — [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|пр. Незалежнасьці]] 40. Даваенная пабудова дому распачалася ў 1939 годзе. Архітэктары Р.Столер і [[Міхаіл Бакланаў]]. Цяперашні будынак пабудаваны ў 1947—1948 годзе на аснове аднаўленьня моцна пашкоджанага ў час вайны будынку. Архітэктар адноўленага будынку А. Брэгман. [[Фасад]]ныя плоскасьці падзеленыя на два ярусы шырокім поясам паміж першым і другім паверхамі. Ніжні ярус трактаваны больш масіўна. Верхні — падзелены раўнамернымі радамі проставугольных вокнаў і расчлянёны па вэртыкалі падвойнымі [[лёджыя]]мі. Вэртыкальнае чляненьне [[фасад]]у падкрэсьлена разьвітымі [[ліштва]]мі. [[Фасад]] завершаны балюстрадай. Дом занесены ў дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь.<ref name="hkk">Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь/склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мінск : БЕЛТА, 2009. — 684 с.: іл.</ref> У будынку разьмяшчаюцца кавярні «Бярозка»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.berezka.relax.by/| загаловак = Кавярня-рэстаран «Бярозка»| фармат = | назва праекту = relax.by| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> і «Vogue Café»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Клюшкіна| імя = Вольга| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 19 верасьня 2008| url = http://www.relax.by/103525/| загаловак = Vogue-Café| фармат = | назва праекту = relax.by| выдавец = | дата = 15 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>, а таксама філія №12 [[Менскі транзытны банк|МТБанк]]у.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 17 (2).JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 22'''|| &nbsp; ||Першы будынак на заходнім баку вуліцы. Чатырохпавярховы Г-падобны жылы дом. Пабудаваны ў пачатку 1950-х гадоў. Дом мае падвойную нумэрацыю — [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|пр. Незалежнасьці]] 38. Вуглавая частка будынку завершана невысокай вежачкай з увагнутым шатровым дахам і [[Пінакль|пінаклямі]]. Высокія [[Арка|арачныя]] праёмы аформлены дэкарыраванымі [[партал]]амі. Над імі [[Картуш (архітэктура)|картуш]] з датай пачатку будаўніцтва. Верхні ярус вуглавой часткі вырашаны трохкалённым [[портык]]ам з балюстраднай агароджай. [[Фасад]]ы паміж трэцім і чацьвёртым паверхамі падзелены шырокім [[карніз]]ным поясам. Прасьценкі ў верхнім ярусе аздоблены рэльефнымі кампазыцыямі з [[Картуш (архітэктура)|картушаў]], гірляндаў і мэдальёнаў. Завершаны фасады шматслойным [[карніз]]ам з дэнтыкуламі. Дом занесены ў дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь.<ref name="hkk"/> У доме разьмяшчаюцца хлебная крама «Каравай»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://industry.maxi.by/enterprises/337210/magazin-karavai.html| загаловак = Крама «Каравай»| фармат = старонка крамы| назва праекту = | выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>, аптэка «Інтэр-Інн №2»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=504546| загаловак = Аптэка «Інтэр-Інн №2»| фармат = старонка аптэкі| назва праекту = | выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>, прадстаўніцтва «[[Аўстрыйскія авіялініі|Аўстрыйскіх авіялініяў]]» у Беларусі<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.belarusinfo.by/ru/poisk/14004.html| загаловак = Прадстаўніцтва авіякампаніі «Austrian Airlines» у Беларусі| фармат = | назва праекту = belarusinfo.by| выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>, вясельны салён «Gala».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.salongala.by/| загаловак = Вясельны салён «Gala»| фармат = сайт фірмы| назва праекту = | выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 22.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 19'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 41-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 3734 м². Пабудаваны ў 1955 годзе. На рагу вуліцаў Захарава і [[Вуліца Румянцава (Менск)|Румянцава]] на першым паверсе дому разьмяшчаецца рэдакцыя газэты (рэдакцыйна-выдавецкая ўстанова) [[Літаратура і Мастацтва|«Літаратура і Мастацтва»]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =Ракіцкі | імя = Вячаслаў| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 21 верасьня 2009| url = http://www.svaboda.org/content/transcript/1827494.html| загаловак = Менск, вуліца Захарава, 19| фармат = | назва праекту = 100 адрасоў Свабоды| выдавец = Радыё Свабода | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 19.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 24'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы, 57-кватэрны, Г-падобны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 4479 м². Пабудаваны ў 1955 годзе. Архітэктар М. Баршч. Занесены ў дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь.<ref name="hkk"/> У доме разьмяшчаюцца Асацыяцыя інвалідаў вайны ў [[Аўганістан]]е, агенцтва нерухомасьці «Юрвэст», турыстычная фірма «Прэміё»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.holiday.by/agencies/premio| загаловак = Турфірма «Прэміё»| фармат = | назва праекту = holiday.by| выдавец = | дата = 15 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>, салён-цырульня «Рабэус».|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 24.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 21'''|| &nbsp; ||[[Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт]]. П-падобны будынак складаецца з трох корпусаў: «А» — уздоўж вуліцы [[Вуліца Румянцава (Менск)|Румянцава]], «Б» — уздоўж вуліцы Захарава і корпус «В» — уздоўж [[Завулак Вайсковы (Менск)|Вайсковага]] завулку|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 21 (1).JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 26'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы асабняк. Цяпер у ім месьціцца канцылярыя амбасады [[Нямеччына|Нямеччыны]]. З 1972 па 1992 год у гэтым будынку знаходзілася консульства [[Нямецкая Дэмакратычная Рэспубліка|НДР]] (а з 1991 году — [[Нямеччына|ФРН]]).<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.minsk.diplo.de/Vertretung/minsk/be/02/__Botschaft.html| загаловак = Амбасада ФРН| фармат = сайт амбасады| назва праекту = | выдавец = | дата = 15 жніўня 2012| мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 26.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 23'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы, 64-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 4746 м². Пабудаваны ў 1956 годзе. На рагу вуліцы Захарава і [[Завулак Вайсковы (Менск)|Вайсковага]] завулку на першым паверсе дому разьмяшчаецца аптэка №18 УП «Белфармацыя»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://infocom.by/company/meditsina-i-zdorove-krasota/apteki/apteka-18-up-belfarmatsiya.html| загаловак = Аптека №18 УП БелФармация| фармат = | назва праекту = infocom.by| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; ||[[Файл:Менск Захарава 23.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 28'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы асабняк. Будынак Беларускага таварыства сяброўства і культурнай сувязі з замежнымі краінамі. Пабудаваны ў 1956 годзе. Прызнаны гісторыка-культурнай каштоўнасьцю.<ref name="hkk"/> Тут таксама разьмяшчаецца амбасада [[Мальтыйскі ордэн|Мальтыйскага ордэна]]. Ад 1992 да паловы 90-х гадоў тут знаходзілася сядзіба [[Польскі народны ўніверсытэт у Менску|Польскага народнага ўніверсытэту ў Менску]].|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 28.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 25'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы 26-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 1727 м². Пабудаваны ў 1956 годзе.У гэтым доме жылі вядомы беларускі [[Скульптура|скульптар]], народны мастак БССР [[Аляксей Глебаў]] і славуты беларускі [[Батаніка|батанік]], акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]] [[Мікалай Смольскі]]. У іх гонар на фасадзе дома ўсталяваныя мэмарыяльныя дошкі. || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 25.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 30'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы жылы дом.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 30.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 27'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы, 32-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 3799 м². Пабудаваны ў 1954 годзе. У гэтым доме жылі славутая опэрная сьпявачка, народная артыстка Беларусі і СССР [[Ларыса Александроўская]] і вядомы беларускі мэдык [[Мікалай Філіповіч]]. У іх гонар на фасадзе дому ўсталяваныя мэмарыяльныя дошкі.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 27.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 32'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы жылы дом. У ім з 1957 па 1982 год жыў [[Герой Сацыялістычнай Працы]], заслужаны будаўнік Беларусі, ганаровы грамадзянін Менску Іван Жыжаль. У яго гонар на фасадзе дому ўсталяваная мэмарыяльная дошка.|| &nbsp;|| [[Файл:Менск Захарава 32.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 29'''|| &nbsp; ||Жылы чатыропавярховы дом. Пабудаваны ў 1940 годзе. Адзін з толькі двух будынкаў з даваеннай забудовы Правіянцкай вуліцы (другі — дом №42), якая пазасталася пасьля вайны.|| &nbsp; ||[[Файл:Менск Захарава 29.JPG|міні|зьлева|60пкс]] ||'''№ 34'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы жылы дом.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 34.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 29а'''|| &nbsp; || Двухпавярховы, 16-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 682 м². Пабудаваны ў 1948 годзе. || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 29а (2).JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 36'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы дом. У 1924—1926 гадох у доме, які знаходзіўся на гэтым месцы і па гэтым адрасе, жыў [[Янка Купала]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://kupala-museum.iatp.by/adresa.htm| загаловак = Менскія адрасы Янкі Купалы| фармат = | назва праекту = kupala-museum.iatp.by| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Цяпер у ім месьціцца дзяржаўнае вытворча-гандлёвае аб’яднаньне «Белмастацпромыслы».|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 36.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 31'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы офісны будынак. У доме разьмяшчаюцца Менскі абласны камітэт прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя, галоўныя статыстычныя ўправы гораду Менску і Менскай вобласьці, Менскі абласны аграпрамысловы саюз, рэстарацыя «Casa Augustin Lopez»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.casaagustinlopez.by/home/| загаловак = Дом Аўгусьцін Лопэз – гішпанскі рэстаран-клюб| фармат = сайт рэстарацыі| назва праекту = | выдавец = | дата = 15 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 31.JPG|міні|зьлева|60пкс]] ||'''№ 38'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы жылы дом.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 38.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 33'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 61-кватэрны жылы дом. Дом мае падвойную нумэрацыю — [[Вуліца Першамайская (Менск)|вул. Першамайская]] 13. Пабудаваны ў 1960 годзе. Агульная плошча кватэраў — 3768 м². У гэтым доме на працягу 20 гадоў жыў народны архітэктар СССР, акадэмік Акадэміі мастацтваў СССР, старшыня Дзяржбуду БССР Ул. Кароль.<ref name="tsm"/>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 33.JPG|міні|зьлева|60пкс]] ||'''№ 40'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы жылы дом.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 40.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 53'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы офісны будынак. У будынку разьмяшчаюцца адміністрацыя [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскага раёну]] гораду [[Менску]], управа сацыяльнай абароны Партызанскага раёну, Партызанскае аддзяленьне [[Беларускае таварыства паляўнічых і рыбаловаў|Беларускага таварыства паляўнічых і рыбаловаў]]. || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 53.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 42'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы дом. Пабудаваны ў 1940 годзе. Адзін з толькі двух будынкаў з даваеннай забудовы Правіянцкай вуліцы (другі — дом №29), якая пазасталася пасьля вайны. Цяпер тут месьціцца Менская гарадзкая ўправа статыстыкі, інстытут ацэнкі нерухомасьці і іншыя арганізацыі і ўстановы.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 42.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 55'''|| &nbsp; ||Шматпавярховы офісны будынак. Тут месьціцца міжнародны цэнтар камутацыі прадпрыемства электрасувязі «[[Белтэлекам]]».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Зайцаў| імя = Аляксандар| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://electroname.com/story/7931| загаловак = МЦК «Белтэлекама» - фотасправаздача| фармат = | назва праекту = electroname.com| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 55.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 44'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы шасьціпад’ездны 63-кватэрны жылы дом у форме літары «Г» на рагу з [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] вуліцай. Дом мае падвойную нумэрацыю — [[Вуліца Першамайская (Менск)|вул. Першамайская]] 11.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 44.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 57'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы офісны будынак. Тут месьціцца Менская філія прадпрыемства электрасувязі «[[Белтэлекам]]» і яго службы продажаў для [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] і [[Менскі раён|Менскага раёну]].|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 57.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 46'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы дом, які сваім доўгім бокам стаіць уздоўж [[Першамайская вуліца (Менск)|Першамайскай]] вуліцы. У ім месьціцца адміністрацыя УП «Менскі холадакамбінат №1».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.holod.belarusinfo.by/| загаловак = Менскі холадакамбінат №1| фармат = сайт прадпрыемства| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 46.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 59'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы офісны будынак. Тут месьціцца навукова-пэдагагічная бібліятэка галоўнага інфармацыйна-аналітычнага цэнтру [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|міністэрства адукацыі]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://npb.unibel.by/?vpath=/ru/about/about_library/| загаловак = Навукова-пэдагагічная бібліятэка| фармат = сайт бібліятэкі| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 59.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 50д'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы офісны дом. У ім месьціцца мэдыцынскі цэнтар «VIP Baby».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://mogu.by/organizacii/minsk-zaharova-ul-50_d/vip-baby-medicinskii-centr-dlia-detei/| загаловак = Мэдыцынскі цэнтар для дзяцей «VIP Baby»| фармат = | назва праекту = mogu.by| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> і аддзяленьне ЗАТ «[[Альфа-Банк]]».|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 50д.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 61'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 48-кватэрны жылы дом. Плошча кватэраў — 2795 м². Пабудаваны ў 1971 годзе. На першым паверсе дому месьціцца вінная крама «Бардо».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://mogu.by/organizacii/minsk-zaharova-ul-61/bordo-vinnii-magazin-odo-vioil-plys/| загаловак = Вінная крама «Бардо»| фармат = | назва праекту = mogu.by| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 61.JPG|міні|зьлева|50пкс]]||'''№ 50в'''|| &nbsp; ||Чатырнаццаціпавярховы жылы дом. Пабудаваны ў 2002 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 50в.JPG|міні|зьлева|50пкс]] |- valign=top |'''№ 63'''|| &nbsp; ||Шаснаццаціпавярховы каркасна-блочны жылы дом. Пабудаваны ў 2004 годзе. || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 63.JPG|міні|зьлева|50пкс]]||'''№ 52/1'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы будынак. Пабудаваны ў 1966 годзе. Тут месьціцца Менская гарадзкая станцыя хуткай мэдыцынскай дапамогі.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://minsk.gov.by/ru/org/976/history/| загаловак = Менская гарадская станцыя хуткай дапамогі| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Цяпер будынак знаходзіцца ў стадыі мадэрнізацыі.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 52-1.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 63а'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы жылы дом. Пабудаваны ў 1963 годзе. || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 63а.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 52/2'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы будынак. Тут месьціцца 9-я [[Стаматалёгія|стаматалягічная]] паліклініка.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.stomatolog9.by/| загаловак = 9-я стаматалягічная паліклініка| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 52-2.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top ||| &nbsp; |||| &nbsp; || ||'''№ 54'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 125-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 10 785 м². Пабудаваны ў 1974 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 54.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 65/1'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 48-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 2760 м². Пабудаваны ў 1971 годзе. З боку вуліцы на першым паверсе дому месьціцца салён прыгажосьці «Ізумі».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.izumi.relax.by//| загаловак = Салён «Ізумі»| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 65-1.JPG|міні|зьлева|50пкс]]||'''№ 56'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы жылы дом. Пабудаваны ў 1972 годзе. Гэты дом быў першым з шэрагу будынкаў, што ў 1970-х гадох утварылі мікрараён паміж вуліцамі Захарава і [[вуліца Пуліхава (Менск)|Пуліхава]], які атрымаў у народзе назву «раён пыжыкавых (андатравых) капелюшоў» і «Царскае сяло».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = Алеська| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.pravapis.org/art_minsk1.asp| загаловак = Менск слэнгавы| фармат = | назва праекту = pravapis.org| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 56.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 67/1'''|| &nbsp; ||Шаснаццаціпавярховы каркасна-блочны жылы дом. Пабудаваны ў 2006 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 67-1.JPG|міні|зьлева|50пкс]]||'''№ 58'''|| &nbsp; ||Шматпавярховы будынак гімназіі №7 (да 1991 году — сярэдняя школа №54). Пабудаваны ў 1976 годзе.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://gymn7.minsk.edu.by/| загаловак = Гімназія №7| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Архітэктары Л.Гельфанд і Ю.Кустоў. Будынак лічыцца помнікам савецкай архітэктуры, архітэктурнае рашэньне якога заснаванае на выкарыстаньні складанага [[рэльеф]]у мясцовасьці.<ref name="tsm"/>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 58.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 67/2'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 48-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 3044 м². Пабудаваны ў 1971 годзе. На першым паверсе дому з боку вуліцы знаходзіцца аптэка «Фармацыя №47».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://ato.by/apteka/apteka-farmatsiya-47| загаловак =Аптэка «Фармацыя №47»| фармат = | назва праекту = ato.by| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 67-2.JPG|міні|зьлева|50пкс]]||'''№ 60'''|| &nbsp; ||Шасьціпавярховы будынак. Мае падвойную нумэрацыю: таксама — [[Вуліца Саламяная (Менск)|вул. Саламяная]] 13. Раней тут месьцілася сярэдняя школа №54. З 1977 году — месца знаходжаньня УП «Мінскметрабуд». У 2012 годзе адбывалася рэканструкцыя будынку.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://metrostroy.by/Contacts.html| загаловак =УП «Мінскметрабуд»| фармат = сайт прадпрыемства| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 60.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 69'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 90-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 5232 м². Пабудаваны ў 1968 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 69.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 62'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы Н-падобны будынак . Тут месьціцца дзіцячы садок №260.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 62.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 73а'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы офісны будынак. Тут знаходзіцца рэспубліканскі цэнтар сэртыфікацыі і экспэртызы ліцанзаваных відаў дзейнасьці [[міністэрства па надзвычайных сытуацыях Рэспублікі Беларусь]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://rcce.by/index.php?lang=ru| загаловак = Рэспубліканскі цэнтар сэртыфікацыі і экспэртызы ліцанзаваных відаў дзейнасьці МНС Беларусі| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 73а.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 64'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 231-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 12 114 м². Пабудаваны ў 1971 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 64.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 77а'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы цагляны жылы дом. Пабудаваны напрыканцы 1960-х гадоў.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 77а.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 68'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы Н-падобны будынак . Пабудаваны адначасова і па аднолькавым праекце з домам па Захарава 62. Цяпер тут месьціцца амбасада [[Летува|Летувы]]. Раней у будынку быў дзіцячы садок.|| &nbsp; || |- valign=top |'''№ 87'''|| &nbsp; ||Аднапавярховы цагляны будынак. Тут знаходзіцца адміністрацыя філіі №1 дрэваапрацоўчага прадпрыемства ААТ «Мінскдрэў».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.minskdrev.com/| загаловак =ААТ «Мінскдрэў»| фармат = сайт прадпрыемства| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 87.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 72'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 108-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 7401 м². Пабудаваны ў 1971 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 72.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top | || &nbsp; || || &nbsp; || ||'''№ 74'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 124-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 6670 м². Пабудаваны ў 1969 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 74.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top | || &nbsp; || || &nbsp; || ||'''№ 76'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы цагляны офісны будынак. Тут знаходзіцца навукова-практычны цэнтар праблемаў умацаваньня законнасьці і правапарадку [[Генэральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуры Рэспублікі Беларусь]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://prokuratura.gov.by/main.aspx?guid=10944| загаловак =Навукова-практычны цэнтар праблемаў умацаваньня законнасьці і правапарадку пракуратуры Рэспублікі Беларусь| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 76 (1).JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top | || &nbsp; || || &nbsp; || ||'''№ 104'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы офісны будынак. Тут знаходзяцца шэраг прадпрыемстваў па гандлі аўтазапчасткамі і рамонце аўтамабіляў, а таксама саўна-люкс [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|НАК]] «Карсар».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://maps.interfax.by/details/people.view?city_id=4&type=2&object_id=14551| загаловак =сауна-люкс НАК «Карсар»| фармат = старонка ўстановы| назва праекту = | выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 104.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- | colspan=5 | |} == Сквэр Сымона Балівара == Сквэр мае трохвугольную форму і месьціцца паміж вуліцамі Захарава, [[Першамайская вуліца (Менск)|Першамайскай]] і Менскім інструмэнтальным заводам. Плошча сквэру — 2,2 га. Сквэру нададзена імя [[Сымон Балівар|Сымона Балівара]] ў ліпені 2008 году. З гэтай просьбай у Менгарвыканкам зьвярнулася амбасада [[Вэнэсуэла|Вэнэсуэлы]]<ref name="tsm"/><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://vadim-i-z.livejournal.com/1584429.html| загаловак = Вынесет ли Боливар Минск?| фармат = | назва праекту =livejournal.com | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. <gallery> Менск - сквэр Балівара.JPG|Уваход у сквэр Менск - сквэр Балівара - памятная дошка.JPG|Памятны знак аб названьні сквэру Менск - сквэр Балівара - клюмба ля ўваходу.JPG|Клюмба ля ўваходу ў сквэр </gallery> == Мэмарыяльныя дошкі == <gallery> Мэмарыяльная дошка - Менск Захарава 17.JPG|Аб названьні вуліцы імём І.Захарава (д. 17) </gallery> == Літаратура == * {{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * {{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)}} * [[Іван Сацукевіч|Сацукевіч, Іван]]. [https://web.archive.org/web/20120412205430/http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст.] // «[[Беларускі калегіюм]]», 4 чэрвеня 2008. * [[Расьціслаў Баравы|Боровой, Ростислав]]. [http://ais.by/story/11848 Минские пригороды XVI — начала XX века] // Архитектура и строительство. — 2008. — № 11. — С. 46—50. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://ipk.by/proektirovanie/site011/index.htm Сайт, прысьвечаны вуліцы Захарава] * [https://web.archive.org/web/20110918111546/http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=121 Твая сталіца — Менск] * [https://web.archive.org/web/20120902020355/http://map.by/streets/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA/%D0%97/%D1%83%D0%BB.%20%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Вуліца Захарава // map.by] * [http://wikimapia.org/street/736166/be/%D0%B2%D1%83%D0%BB-%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0 Вуліца Захарава / Ільля Арцёмавіч // wikimapia.org] * [http://minsk1067.livejournal.com/323217.html Даваенная забудова вул. Правіянцкай (Захарава)// livejournal.com] {{Вуліцы Менску}} {{Менск}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Захарава, вуліца}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] mq8zulejsyvbr3kxefdiv9cff0siaqp 2687994 2687993 2026-09-01T17:50:50Z XHCKidx 11053 2687994 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|53.898776|N|27.586277|E|выяўленьне=загаловак}} {{Вуліца |назва = Захарава |статус = вуліца |выява = Менск - від на вуліцу Захарава ад плошчы Перамогі.JPG |памер выявы = 230пкс |подпіс выявы = Від на пачатак вуліцы Захарава з боку плошчы Перамогі |фота = |подпіс = |раён1 = [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскі]] |раён2 = |раён3 = |раён4 = |мікрараён = |мікрараён2 = |мікрараён3 = |мікрараён4 = |год заснаваньня вуліцы = |загаловак гістарычнага раёну = |гістарычны раён = [[Стромкі Бераг]], [[Архірэйская Слабодка]] |былыя назвы = Правіянцкая |даўжыня = 1880 м |загаловак аўтобусных маршрутаў = |аўтобус = 18, 26, 37 |загаловак тралейбусных маршрутаў = |тралейбус = |загаловак трамвайных маршрутаў = |трамвай = |індэкс = 220034, 220088 |на мапе = |на мапе Яндекс = http://maps.yandex.ru/-/CVasI8Kv |на мапе Google = http://maps.google.com/maps?q=Vulitsa+Zakharava,+Minsk,+Minsk+Province,+Belarus&hl=en&ie=UTF8&ll=53.902366,27.583623&spn=0.023489,0.066047&sll=53.899509,27.59212&sspn=0.011745,0.033023&oq=vulitsa+zakharavaminsk+belarus&hnear=Vulitsa+Zakharava,+Partyzanski+rajon,+Minsk,+Minski+rajon,+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C,+Belarus&t=m&z=15 |Commons = }} '''Вуліца Захарава'''  (''гістарычна'' — '''Правіянцкая''') — адна з цэнтральных вуліцаў [[Менск]]у. Знаходзіцца ў [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскім раёне]]. Цяперашняя даўжыня — 1880 м. Перасякаецца з вуліцай [[Вуліца Румянцава (Менск)|Румянцава]], завулкамі [[Завулак Вайсковы (Менск)|Вайсковым]] і [[Завулак Бранявы (Менск)|Бранявым]], вуліцамі [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]], [[Вуліца Азгура (Менск)|Азгура]], [[Вуліца Сьлясарная (Менск)|Сьлясарнай]], [[Саламяная вуліца (Менск)|Саламянай]], [[Вуліца Андрэеўская (Менск)|Андрэеўскай]] і [[Вуліца Смаленская (Менск)|Смаленскай]]. На вуліцы знаходзяцца [[Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт]], адміністрацыя [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскага раёну]] Менску, установы міністэрстваў [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|сувязі і інфармацыі]], [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя Рэспублікі Беларусь|прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя]], [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|нацыянальнага статыстычнага камітэту]], навукова-пэдагагічная бібліятэка Нацыянальнага інстытуту адукацыі, прамысловыя прадпрыемствы (хладакамбінат, дрэваапрацоўчае прадпрыемства). Уваходзіць у лік найдаражэйшых жылых вуліцаў Менску.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 верасьня 2013 | url = http://telegraf.by/by/2013/09/v-minske-nashli-samie-dorogie-jilie-ulici | копія = | загаловак = У Менску знайшлі самыя дарагія жылыя вуліцы | фармат = | назва праекту = telegraf.by | выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref> == Гісторыя == Да 1947 году частка сёньняшняй вуліцы Захарава ад перакрыжаваньня з вуліцай [[Вуліца Румянцава (Менск)|Румянцава]] і да чыгункі на [[Вуліца Смаленская (Менск)|Смаленскай]] вуліцы называлася Правіянцкая.<ref>Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994.</ref> Сваю назву вуліца атрымала з-за таго, што злучала цэнтар Менску з вайсковымі правіянцкімі складамі, што разьмяшчаліся каля [[Чыгунка|чыгункі]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Сацукевіч | імя = Іван | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm| загаловак = Тапанімія вуліц і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя| фармат = | назва праекту = Беларускі калегіюм| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> На мапе Менску 1858 году менавіта па лініі, па якой пазьней ішла Правіянцкая вуліца, праходзіла мяжа гораду.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.karty.by/wp-content/uploads/2012/02/minsk1858_right.jpg| загаловак = Старая карта Менску —1858 г.| фармат = | назва праекту = karty.by| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> На гарадзкой мапе 1898 году вуліца была ўжо пазначаная.<ref>[http://minchanin.esmasoft.com/maps/1898/index.html План губернского города Минска (1898)] // Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. [1] асобн. арк. карт.</ref> Асаблівасьцю яе геамэтрыі было тое, што Правіянцкая вуліца ішла не па простай лініі, а па зламанай: з выгібам на перакрыжаваньні зь [[Вуліца Першамайская (Менск)|Вясёлай]] вуліцай. На пачатку ХХ стагодзьдзя вуліца ўяўляла сабой практычна ўскраіну гораду — ціхая вуліца зь невялікімі драўлянымі забудовамі, якія танулі ў зеляніне прыдарожных клёнаў і садоў.<ref name="tsm">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=121| загаловак = Вуліца Захарава| фармат = | назва праекту = Твая сталіца — Менск| выдавец = | дата = 15 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> На Правіянцкай вуліцы жыў вядомы менскі журналіст і пісьменьнік [[Дарафей Бохан]], які ў 1907 годзе ўзначаліў рэдакцыю [[Лібэралізм|лібэральнай]] газэты «Голос провинции».<ref name="tsm"/> Зімою 1925 году газэта «[[Звязда]]» паведаміла, што на Правіянцкай вуліцы адчыніўся дом для беспрытульных дзяцей. У доме знайшлі прытулак 82 дзіцяці, якія згубілі сваіх бацькоў у часы грамадзянскай вайны.<ref name="tsm"/> У 1920-я — 1930-я гады на Правіянцкай, удалечыні ад шумнага цэнтру, жылі беларускі пясьняр [[Янка Купала]], пісьменьнік [[Зьмітрок Бядуля]], кампазытар [[Ісак Любан]], камандзір 39-га [[Кавалерыя|кавалерыйскага]] палку, будучы легендарны савецкі маршал [[Георгі Жукаў]].<ref name="tsm"/> Спадарожнік па Менску (1930 г.) пазначае, што на вуліцы знаходзілася база Саюзу жыльлёвай каапэрацыі Беларусі «Белжылсаюз». Дом, дзе знаходзілася база, не пазначаны, адно прыгадваецца — насупраць сьвінарніка.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.pravapis.org/art_minsk_guide.asp| загаловак = Спадарожнік па Менску 1930 г.| фармат = | назва праекту = pravapis.org| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Пачыналася ж вуліца ад лячэбніцы [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца|Чырвонага Крыжу]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.karty.by/wp-content/uploads/2011/06/minsk1934.jpg| загаловак = План Менску 1934 г.| фармат = | назва праекту = karty.by| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Па непацьверджаных афіцыйнымі дакумэнтамі зьвестках, у пачатку 1940-х гадоў на Правіянцкай вялося будаўніцтва [[трамвай]]най лініі. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] недабудаваная лінія была цалкам зьнішчаная. Правіянцкая вуліца была сярод цэнтральных вуліцаў Менску, якія найболей пацярпелі ад налётаў нямецкай авіяцыі ў першыя дні [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Варанкова| імя = Ірына| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2011|url=http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_768280.pdf| загаловак = Менская эпапея. Чэрвень 1941.| фармат = | назва праекту = Беларуская думка, №6,7/2011| выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Участак вуліцы ад [[Чырвоная вуліца (Менск)|Чырвонай]] да [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] падчас вайны быў разбураны.<ref name="davmen">{{Кніга |аўтар = И.П. Шамякин (гл. ред.)и др. |частка = Артыкул «Вуліца Захарава» |загаловак = Менск: энцыкляпэдычны даведнік |арыгінал = Минск: Энцикл. справочник |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца = Менск |выдавецтва = Бел. Сов. Энциклопедия |год = 1983 |том = |старонкі = 174 |старонак = 467 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> Падчас вайны раён Правіянцкай вуліцы быў зонай актыўных дзеяньняў падпольнай групы пад кіраўніцтвам Мікалая Кедышкі.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Шчарбакоў| імя = А.| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = |url=http://www.molodguard.ru/heroes72.htm| загаловак = Важак «Андрушы»| фармат = | назва праекту = Маладая гвардыя| выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Сваю цяперашнюю назву вуліца атрымала 27 траўня 1947 году ў гонар савецкага партыйнага дзеяча і кіраўніка [[партызан (вайна)|партызанскага]] руху, намесьніка кіраўніка ўраду БССР у 1938—1941 гадох Івана Захарава, які загінуў у гады [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]].<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = Сацукевіч |імя = Іван |аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.dziarzava.org/viewtopic.php?id=459| загаловак = Назвы вуліц і плошчаў Мінска як гісторыка-культурная спадчына| фармат = | назва праекту = Форум за незалежнасьць| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = | дата публікацыі = 27 траўня 2008| url = http://pda.sb.by/post/Etot_den_istorii_maya4/| загаловак = Гэты дзень у гісторыі| фармат = | назва праекту = Беларусь сегодня| выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Вуліца Захарава распачыналася ад [[Вуліца Чырвоная (Менск)|Чырвонай]] вуліцы, ішла праз [[Плошча Перамогі (Менск)|Круглую плошчу]] і заканчвалася ля чыгункі на [[Вуліца Смаленская (Менск)|Смаленскай]] вуліцы. У 1950-х гадох вуліца была пашыраная, распачалося новае будаўніцтва. Да пачатку 1970-х гадоў твар гэтай часткі Менску зьмяніўся непазнавальна.<ref name="tsm"/> У 1983 годзе частка вуліцы Захарава ад [[Вуліца Чырвоная (Менск)|Чырвонай]] вуліцы і да [[Плошча Перамогі (Менск)|плошчы Перамогі]] (тады яшчэ — Круглай плошчы) стала часткай навастворанай [[Вуліца Кісялёва (Менск)|вуліцы Кісялёва]]. Ад гэтага часу нумэрацыя збудаваньняў на вуліцы Захарава пачынаецца зь лічбы 17. == Забудова == {| border=0 cellspacing=3 cellpadding=0 | colspan=5 | |- bgcolor=#dddddd | ''' ''' || &nbsp;&nbsp; || width=35% | '''Па няцотным баку''' || &nbsp;&nbsp; || width=10% | ''' '''|| &nbsp;&nbsp; |''' '''|| &nbsp;&nbsp; || width=35% | '''Па цотным баку'''|| &nbsp;&nbsp; || width=10% | ''' ''' |- valign=top |'''№ 17'''|| &nbsp; ||Першы будынак на ўсходнім баку вуліцы. Пяціпавярховы, дугападобны з бакавымі крыламі, 128-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 9037 м². Дом мае падвойную нумэрацыю — [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|пр. Незалежнасьці]] 40. Даваенная пабудова дому распачалася ў 1939 годзе. Архітэктары Р.Столер і [[Міхаіл Бакланаў]]. Цяперашні будынак пабудаваны ў 1947—1948 годзе на аснове аднаўленьня моцна пашкоджанага ў час вайны будынку. Архітэктар адноўленага будынку А. Брэгман. [[Фасад]]ныя плоскасьці падзеленыя на два ярусы шырокім поясам паміж першым і другім паверхамі. Ніжні ярус трактаваны больш масіўна. Верхні — падзелены раўнамернымі радамі проставугольных вокнаў і расчлянёны па вэртыкалі падвойнымі [[лёджыя]]мі. Вэртыкальнае чляненьне [[фасад]]у падкрэсьлена разьвітымі [[ліштва]]мі. [[Фасад]] завершаны балюстрадай. Дом занесены ў дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь.<ref name="hkk">Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь/склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мінск : БЕЛТА, 2009. — 684 с.: іл.</ref> У будынку разьмяшчаюцца кавярні «Бярозка»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.berezka.relax.by/| загаловак = Кавярня-рэстаран «Бярозка»| фармат = | назва праекту = relax.by| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> і «Vogue Café»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Клюшкіна| імя = Вольга| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 19 верасьня 2008| url = http://www.relax.by/103525/| загаловак = Vogue-Café| фармат = | назва праекту = relax.by| выдавец = | дата = 15 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>, а таксама філія №12 [[Менскі транзытны банк|МТБанк]]у.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 17 (2).JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 22'''|| &nbsp; ||Першы будынак на заходнім баку вуліцы. Чатырохпавярховы Г-падобны жылы дом. Пабудаваны ў пачатку 1950-х гадоў. Дом мае падвойную нумэрацыю — [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|пр. Незалежнасьці]] 38. Вуглавая частка будынку завершана невысокай вежачкай з увагнутым шатровым дахам і [[Пінакль|пінаклямі]]. Высокія [[Арка|арачныя]] праёмы аформлены дэкарыраванымі [[партал]]амі. Над імі [[Картуш (архітэктура)|картуш]] з датай пачатку будаўніцтва. Верхні ярус вуглавой часткі вырашаны трохкалённым [[портык]]ам з балюстраднай агароджай. [[Фасад]]ы паміж трэцім і чацьвёртым паверхамі падзелены шырокім [[карніз]]ным поясам. Прасьценкі ў верхнім ярусе аздоблены рэльефнымі кампазыцыямі з [[Картуш (архітэктура)|картушаў]], гірляндаў і мэдальёнаў. Завершаны фасады шматслойным [[карніз]]ам з дэнтыкуламі. Дом занесены ў дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь.<ref name="hkk"/> У доме разьмяшчаюцца хлебная крама «Каравай»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://industry.maxi.by/enterprises/337210/magazin-karavai.html| загаловак = Крама «Каравай»| фармат = старонка крамы| назва праекту = | выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>, аптэка «Інтэр-Інн №2»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=504546| загаловак = Аптэка «Інтэр-Інн №2»| фармат = старонка аптэкі| назва праекту = | выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>, прадстаўніцтва «[[Аўстрыйскія авіялініі|Аўстрыйскіх авіялініяў]]» у Беларусі<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.belarusinfo.by/ru/poisk/14004.html| загаловак = Прадстаўніцтва авіякампаніі «Austrian Airlines» у Беларусі| фармат = | назва праекту = belarusinfo.by| выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>, вясельны салён «Gala».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.salongala.by/| загаловак = Вясельны салён «Gala»| фармат = сайт фірмы| назва праекту = | выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 22.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 19'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 41-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 3734 м². Пабудаваны ў 1955 годзе. На рагу вуліцаў Захарава і [[Вуліца Румянцава (Менск)|Румянцава]] на першым паверсе дому разьмяшчаецца рэдакцыя газэты (рэдакцыйна-выдавецкая ўстанова) [[Літаратура і Мастацтва|«Літаратура і Мастацтва»]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =Ракіцкі | імя = Вячаслаў| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 21 верасьня 2009| url = http://www.svaboda.org/content/transcript/1827494.html| загаловак = Менск, вуліца Захарава, 19| фармат = | назва праекту = 100 адрасоў Свабоды| выдавец = Радыё Свабода | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 19.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 24'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы, 57-кватэрны, Г-падобны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 4479 м². Пабудаваны ў 1955 годзе. Архітэктар М. Баршч. Занесены ў дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь.<ref name="hkk"/> У доме разьмяшчаюцца Асацыяцыя інвалідаў вайны ў [[Аўганістан]]е, агенцтва нерухомасьці «Юрвэст», турыстычная фірма «Прэміё»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.holiday.by/agencies/premio| загаловак = Турфірма «Прэміё»| фармат = | назва праекту = holiday.by| выдавец = | дата = 15 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>, салён-цырульня «Рабэус».|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 24.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 21'''|| &nbsp; ||[[Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт]]. П-падобны будынак складаецца з трох корпусаў: «А» — уздоўж вуліцы [[Вуліца Румянцава (Менск)|Румянцава]], «Б» — уздоўж вуліцы Захарава і корпус «В» — уздоўж [[Завулак Вайсковы (Менск)|Вайсковага]] завулку|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 21 (1).JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 26'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы асабняк. Цяпер у ім месьціцца канцылярыя амбасады [[Нямеччына|Нямеччыны]]. З 1972 па 1992 год у гэтым будынку знаходзілася консульства [[Нямецкая Дэмакратычная Рэспубліка|НДР]] (а з 1991 году — [[Нямеччына|ФРН]]).<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча =| імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.minsk.diplo.de/Vertretung/minsk/be/02/__Botschaft.html| загаловак = Амбасада ФРН| фармат = сайт амбасады| назва праекту = | выдавец = | дата = 15 жніўня 2012| мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 26.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 23'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы, 64-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 4746 м². Пабудаваны ў 1956 годзе. На рагу вуліцы Захарава і [[Завулак Вайсковы (Менск)|Вайсковага]] завулку на першым паверсе дому разьмяшчаецца аптэка №18 УП «Белфармацыя»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://infocom.by/company/meditsina-i-zdorove-krasota/apteki/apteka-18-up-belfarmatsiya.html| загаловак = Аптека №18 УП БелФармация| фармат = | назва праекту = infocom.by| выдавец = | дата = 14 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; ||[[Файл:Менск Захарава 23.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 28'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы асабняк. Будынак Беларускага таварыства сяброўства і культурнай сувязі з замежнымі краінамі. Пабудаваны ў 1956 годзе. Прызнаны гісторыка-культурнай каштоўнасьцю.<ref name="hkk"/> Тут таксама разьмяшчаецца амбасада [[Мальтыйскі ордэн|Мальтыйскага ордэна]]. Ад 1992 да паловы 90-х гадоў тут знаходзілася сядзіба [[Польскі народны ўніверсытэт у Менску|Польскага народнага ўніверсытэту ў Менску]].|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 28.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 25'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы 26-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 1727 м². Пабудаваны ў 1956 годзе.У гэтым доме жылі вядомы беларускі [[Скульптура|скульптар]], народны мастак БССР [[Аляксей Глебаў]] і славуты беларускі [[Батаніка|батанік]], акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]] [[Мікалай Смольскі]]. У іх гонар на фасадзе дома ўсталяваныя мэмарыяльныя дошкі. || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 25.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 30'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы жылы дом.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 30.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 27'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы, 32-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 3799 м². Пабудаваны ў 1954 годзе. У гэтым доме жылі славутая опэрная сьпявачка, народная артыстка Беларусі і СССР [[Ларыса Александроўская]] і вядомы беларускі мэдык [[Мікалай Філіповіч]]. У іх гонар на фасадзе дому ўсталяваныя мэмарыяльныя дошкі.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 27.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 32'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы жылы дом. У ім з 1957 па 1982 год жыў [[Герой Сацыялістычнай Працы]], заслужаны будаўнік Беларусі, ганаровы грамадзянін Менску Іван Жыжаль. У яго гонар на фасадзе дому ўсталяваная мэмарыяльная дошка.|| &nbsp;|| [[Файл:Менск Захарава 32.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 29'''|| &nbsp; ||Жылы чатыропавярховы дом. Пабудаваны ў 1940 годзе. Адзін з толькі двух будынкаў з даваеннай забудовы Правіянцкай вуліцы (другі — дом №42), якая пазасталася пасьля вайны.|| &nbsp; ||[[Файл:Менск Захарава 29.JPG|міні|зьлева|60пкс]] ||'''№ 34'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы жылы дом.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 34.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 29а'''|| &nbsp; || Двухпавярховы, 16-кватэрны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 682 м². Пабудаваны ў 1948 годзе. || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 29а (2).JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 36'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы дом. У 1924—1926 гадох у доме, які знаходзіўся на гэтым месцы і па гэтым адрасе, жыў [[Янка Купала]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://kupala-museum.iatp.by/adresa.htm| загаловак = Менскія адрасы Янкі Купалы| фармат = | назва праекту = kupala-museum.iatp.by| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Цяпер у ім месьціцца дзяржаўнае вытворча-гандлёвае аб’яднаньне «Белмастацпромыслы».|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 36.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 31'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы офісны будынак. У доме разьмяшчаюцца Менскі абласны камітэт прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя, галоўныя статыстычныя ўправы гораду Менску і Менскай вобласьці, Менскі абласны аграпрамысловы саюз, рэстарацыя «Casa Augustin Lopez»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.casaagustinlopez.by/home/| загаловак = Дом Аўгусьцін Лопэз – гішпанскі рэстаран-клюб| фармат = сайт рэстарацыі| назва праекту = | выдавец = | дата = 15 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 31.JPG|міні|зьлева|60пкс]] ||'''№ 38'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы жылы дом.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 38.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 33'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 61-кватэрны жылы дом. Дом мае падвойную нумэрацыю — [[Вуліца Першамайская (Менск)|вул. Першамайская]] 13. Пабудаваны ў 1960 годзе. Агульная плошча кватэраў — 3768 м². У гэтым доме на працягу 20 гадоў жыў народны архітэктар СССР, акадэмік Акадэміі мастацтваў СССР, старшыня Дзяржбуду БССР Ул. Кароль.<ref name="tsm"/>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 33.JPG|міні|зьлева|60пкс]] ||'''№ 40'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы жылы дом.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 40.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 53'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы офісны будынак. У будынку разьмяшчаюцца адміністрацыя [[Партызанскі раён (Менск)|Партызанскага раёну]] гораду [[Менску]], управа сацыяльнай абароны Партызанскага раёну, Партызанскае аддзяленьне [[Беларускае таварыства паляўнічых і рыбаловаў|Беларускага таварыства паляўнічых і рыбаловаў]]. || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 53.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 42'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы дом. Пабудаваны ў 1940 годзе. Адзін з толькі двух будынкаў з даваеннай забудовы Правіянцкай вуліцы (другі — дом №29), якая пазасталася пасьля вайны. Цяпер тут месьціцца Менская гарадзкая ўправа статыстыкі, інстытут ацэнкі нерухомасьці і іншыя арганізацыі і ўстановы.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 42.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 55'''|| &nbsp; ||Шматпавярховы офісны будынак. Тут месьціцца міжнародны цэнтар камутацыі прадпрыемства электрасувязі «[[Белтэлекам]]».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = Зайцаў| імя = Аляксандар| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://electroname.com/story/7931| загаловак = МЦК «Белтэлекама» - фотасправаздача| фармат = | назва праекту = electroname.com| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 55.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 44'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы шасьціпад’ездны 63-кватэрны жылы дом у форме літары «Г» на рагу з [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] вуліцай. Дом мае падвойную нумэрацыю — [[Вуліца Першамайская (Менск)|вул. Першамайская]] 11.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 44.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 57'''|| &nbsp; ||Чатырохпавярховы офісны будынак. Тут месьціцца Менская філія прадпрыемства электрасувязі «[[Белтэлекам]]» і яго службы продажаў для [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] і [[Менскі раён|Менскага раёну]].|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 57.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 46'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы дом, які сваім доўгім бокам стаіць уздоўж [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] вуліцы. У ім месьціцца адміністрацыя УП «Менскі холадакамбінат №1».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.holod.belarusinfo.by/| загаловак = Менскі холадакамбінат №1| фармат = сайт прадпрыемства| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 46.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 59'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы офісны будынак. Тут месьціцца навукова-пэдагагічная бібліятэка галоўнага інфармацыйна-аналітычнага цэнтру [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|міністэрства адукацыі]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://npb.unibel.by/?vpath=/ru/about/about_library/| загаловак = Навукова-пэдагагічная бібліятэка| фармат = сайт бібліятэкі| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 59.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 50д'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы офісны дом. У ім месьціцца мэдыцынскі цэнтар «VIP Baby».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://mogu.by/organizacii/minsk-zaharova-ul-50_d/vip-baby-medicinskii-centr-dlia-detei/| загаловак = Мэдыцынскі цэнтар для дзяцей «VIP Baby»| фармат = | назва праекту = mogu.by| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> і аддзяленьне ЗАТ «[[Альфа-Банк]]».|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 50д.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 61'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 48-кватэрны жылы дом. Плошча кватэраў — 2795 м². Пабудаваны ў 1971 годзе. На першым паверсе дому месьціцца вінная крама «Бардо».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://mogu.by/organizacii/minsk-zaharova-ul-61/bordo-vinnii-magazin-odo-vioil-plys/| загаловак = Вінная крама «Бардо»| фармат = | назва праекту = mogu.by| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 61.JPG|міні|зьлева|50пкс]]||'''№ 50в'''|| &nbsp; ||Чатырнаццаціпавярховы жылы дом. Пабудаваны ў 2002 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 50в.JPG|міні|зьлева|50пкс]] |- valign=top |'''№ 63'''|| &nbsp; ||Шаснаццаціпавярховы каркасна-блочны жылы дом. Пабудаваны ў 2004 годзе. || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 63.JPG|міні|зьлева|50пкс]]||'''№ 52/1'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы будынак. Пабудаваны ў 1966 годзе. Тут месьціцца Менская гарадзкая станцыя хуткай мэдыцынскай дапамогі.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://minsk.gov.by/ru/org/976/history/| загаловак = Менская гарадская станцыя хуткай дапамогі| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Цяпер будынак знаходзіцца ў стадыі мадэрнізацыі.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 52-1.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 63а'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы жылы дом. Пабудаваны ў 1963 годзе. || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 63а.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 52/2'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы будынак. Тут месьціцца 9-я [[Стаматалёгія|стаматалягічная]] паліклініка.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.stomatolog9.by/| загаловак = 9-я стаматалягічная паліклініка| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 52-2.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top ||| &nbsp; |||| &nbsp; || ||'''№ 54'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 125-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 10 785 м². Пабудаваны ў 1974 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 54.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 65/1'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 48-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 2760 м². Пабудаваны ў 1971 годзе. З боку вуліцы на першым паверсе дому месьціцца салён прыгажосьці «Ізумі».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.izumi.relax.by//| загаловак = Салён «Ізумі»| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 65-1.JPG|міні|зьлева|50пкс]]||'''№ 56'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы жылы дом. Пабудаваны ў 1972 годзе. Гэты дом быў першым з шэрагу будынкаў, што ў 1970-х гадох утварылі мікрараён паміж вуліцамі Захарава і [[вуліца Пуліхава (Менск)|Пуліхава]], які атрымаў у народзе назву «раён пыжыкавых (андатравых) капелюшоў» і «Царскае сяло».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = Алеська| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.pravapis.org/art_minsk1.asp| загаловак = Менск слэнгавы| фармат = | назва праекту = pravapis.org| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 56.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 67/1'''|| &nbsp; ||Шаснаццаціпавярховы каркасна-блочны жылы дом. Пабудаваны ў 2006 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 67-1.JPG|міні|зьлева|50пкс]]||'''№ 58'''|| &nbsp; ||Шматпавярховы будынак гімназіі №7 (да 1991 году — сярэдняя школа №54). Пабудаваны ў 1976 годзе.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://gymn7.minsk.edu.by/| загаловак = Гімназія №7| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> Архітэктары Л.Гельфанд і Ю.Кустоў. Будынак лічыцца помнікам савецкай архітэктуры, архітэктурнае рашэньне якога заснаванае на выкарыстаньні складанага [[рэльеф]]у мясцовасьці.<ref name="tsm"/>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 58.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 67/2'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 48-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 3044 м². Пабудаваны ў 1971 годзе. На першым паверсе дому з боку вуліцы знаходзіцца аптэка «Фармацыя №47».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://ato.by/apteka/apteka-farmatsiya-47| загаловак =Аптэка «Фармацыя №47»| фармат = | назва праекту = ato.by| выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 67-2.JPG|міні|зьлева|50пкс]]||'''№ 60'''|| &nbsp; ||Шасьціпавярховы будынак. Мае падвойную нумэрацыю: таксама — [[Вуліца Саламяная (Менск)|вул. Саламяная]] 13. Раней тут месьцілася сярэдняя школа №54. З 1977 году — месца знаходжаньня УП «Мінскметрабуд». У 2012 годзе адбывалася рэканструкцыя будынку.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://metrostroy.by/Contacts.html| загаловак =УП «Мінскметрабуд»| фармат = сайт прадпрыемства| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref> || &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 60.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 69'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 90-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 5232 м². Пабудаваны ў 1968 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 69.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 62'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы Н-падобны будынак . Тут месьціцца дзіцячы садок №260.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 62.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 73а'''|| &nbsp; ||Трохпавярховы офісны будынак. Тут знаходзіцца рэспубліканскі цэнтар сэртыфікацыі і экспэртызы ліцанзаваных відаў дзейнасьці [[міністэрства па надзвычайных сытуацыях Рэспублікі Беларусь]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://rcce.by/index.php?lang=ru| загаловак = Рэспубліканскі цэнтар сэртыфікацыі і экспэртызы ліцанзаваных відаў дзейнасьці МНС Беларусі| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 73а.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 64'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 231-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 12 114 м². Пабудаваны ў 1971 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 64.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top |'''№ 77а'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы цагляны жылы дом. Пабудаваны напрыканцы 1960-х гадоў.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 77а.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 68'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы Н-падобны будынак . Пабудаваны адначасова і па аднолькавым праекце з домам па Захарава 62. Цяпер тут месьціцца амбасада [[Летува|Летувы]]. Раней у будынку быў дзіцячы садок.|| &nbsp; || |- valign=top |'''№ 87'''|| &nbsp; ||Аднапавярховы цагляны будынак. Тут знаходзіцца адміністрацыя філіі №1 дрэваапрацоўчага прадпрыемства ААТ «Мінскдрэў».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.minskdrev.com/| загаловак =ААТ «Мінскдрэў»| фармат = сайт прадпрыемства| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 87.JPG|міні|зьлева|60пкс]]||'''№ 72'''|| &nbsp; ||Дзевяціпавярховы, 108-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 7401 м². Пабудаваны ў 1971 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 72.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top | || &nbsp; || || &nbsp; || ||'''№ 74'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы, 124-кватэрны цагляны жылы дом. Агульная плошча кватэраў — 6670 м². Пабудаваны ў 1969 годзе.|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 74.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top | || &nbsp; || || &nbsp; || ||'''№ 76'''|| &nbsp; ||Пяціпавярховы цагляны офісны будынак. Тут знаходзіцца навукова-практычны цэнтар праблемаў умацаваньня законнасьці і правапарадку [[Генэральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуры Рэспублікі Беларусь]].<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://prokuratura.gov.by/main.aspx?guid=10944| загаловак =Навукова-практычны цэнтар праблемаў умацаваньня законнасьці і правапарадку пракуратуры Рэспублікі Беларусь| фармат = сайт установы| назва праекту = | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 76 (1).JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- valign=top | || &nbsp; || || &nbsp; || ||'''№ 104'''|| &nbsp; ||Двухпавярховы офісны будынак. Тут знаходзяцца шэраг прадпрыемстваў па гандлі аўтазапчасткамі і рамонце аўтамабіляў, а таксама саўна-люкс [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|НАК]] «Карсар».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://maps.interfax.by/details/people.view?city_id=4&type=2&object_id=14551| загаловак =сауна-люкс НАК «Карсар»| фармат = старонка ўстановы| назва праекту = | выдавец = | дата = 17 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>|| &nbsp; || [[Файл:Менск Захарава 104.JPG|міні|зьлева|60пкс]] |- | colspan=5 | |} == Сквэр Сымона Балівара == Сквэр мае трохвугольную форму і месьціцца паміж вуліцамі Захарава, [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайскай]] і Менскім інструмэнтальным заводам. Плошча сквэру — 2,2 га. Сквэру нададзена імя [[Сымон Балівар|Сымона Балівара]] ў ліпені 2008 году. З гэтай просьбай у Менгарвыканкам зьвярнулася амбасада [[Вэнэсуэла|Вэнэсуэлы]]<ref name="tsm"/><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://vadim-i-z.livejournal.com/1584429.html| загаловак = Вынесет ли Боливар Минск?| фармат = | назва праекту =livejournal.com | выдавец = | дата = 16 жніўня 2012 | мова = | камэнтар = }}</ref>. <gallery> Менск - сквэр Балівара.JPG|Уваход у сквэр Менск - сквэр Балівара - памятная дошка.JPG|Памятны знак аб названьні сквэру Менск - сквэр Балівара - клюмба ля ўваходу.JPG|Клюмба ля ўваходу ў сквэр </gallery> == Мэмарыяльныя дошкі == <gallery> Мэмарыяльная дошка - Менск Захарава 17.JPG|Аб названьні вуліцы імём І.Захарава (д. 17) </gallery> == Літаратура == * {{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * {{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)}} * [[Іван Сацукевіч|Сацукевіч, Іван]]. [https://web.archive.org/web/20120412205430/http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст.] // «[[Беларускі калегіюм]]», 4 чэрвеня 2008. * [[Расьціслаў Баравы|Боровой, Ростислав]]. [http://ais.by/story/11848 Минские пригороды XVI — начала XX века] // Архитектура и строительство. — 2008. — № 11. — С. 46—50. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://ipk.by/proektirovanie/site011/index.htm Сайт, прысьвечаны вуліцы Захарава] * [https://web.archive.org/web/20110918111546/http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=121 Твая сталіца — Менск] * [https://web.archive.org/web/20120902020355/http://map.by/streets/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA/%D0%97/%D1%83%D0%BB.%20%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Вуліца Захарава // map.by] * [http://wikimapia.org/street/736166/be/%D0%B2%D1%83%D0%BB-%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0 Вуліца Захарава / Ільля Арцёмавіч // wikimapia.org] * [http://minsk1067.livejournal.com/323217.html Даваенная забудова вул. Правіянцкай (Захарава)// livejournal.com] {{Вуліцы Менску}} {{Менск}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Захарава, вуліца}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] kr54fjeza8ol5jejt0hw1e4g9bdm786 0 132734 2687934 2640127 2026-09-01T14:33:59Z Artsiom91 28241 абнаўленьне зьвестак 2687934 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Энасіс Паралімні |Лягатып = |ПоўнаяНазва = Ένωση Νέων Παραλιμνίου |Заснаваны = 1936 |Горад = [[Паралімні]], [[Кіпр]] |Стадыён = [[Гарадзкі стадыён (Паралімні)|Гарадзкі]] |Умяшчальнасьць = 5800 |Прэзыдэнт = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|ЭнасісПараЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|ЭнасісПараСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|ЭнасісПара}} |Сайт = http://www.enpfc.com/ |Прыналежнасьць = Кіпрскія }} «'''Энасіс'''» ({{мова-el|Ένωση}}) — кіпрскі футбольны клюб з гораду [[Паралімні]]. Заснаваны ў 1936 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.enpfc.com/ Афіцыйны сайт] 4royewisirah6t67k12sy2xd3usuj0m 0 135102 2687937 2631420 2026-09-01T14:35:28Z Artsiom91 28241 абнаўленьне зьвестак 2687937 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Нэа Саляміна Фамагуста |Лягатып = Nea Salamis Famagusta Football Club.png |ПоўнаяНазва = Νέα Σαλαμίνα Αμμοχώστου |Заснаваны = 1948 |Горад = [[Фамагуста]], [[Кіпр]] |Стадыён = [[ГСЭ]], [[Лярнака]] |Умяшчальнасьць = 5500 |Прэзыдэнт = |Трэнэр = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|НэаСалямінЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|НэаСалямінСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|НэаСалямін}} |Сайт = http://www.neasalamina.com/ |Прыналежнасьць = Кіпрскія }} «'''Нэа Саляміна'''» ({{мова-el|Νέα Σαλαμίς Αμμοχώστου}}) — прафэсійны [[футбол]]ьны клюб, які базаваўся ў горадзе [[Фамагуста]], [[Кіпр]]. Пасьля [[Турэцкае ўварваньне ў Кіпр|турэцкага ўварваньня ў Кіпр]] у 1974 годзе і акупацыі паўночнай часткі вострава турэцкім войскам клюб быў вымушаны зьехаць з гораду. На сёньня «Нэа Саляміна» часова базуецца ў горадзе [[Лярнака]]. Найбольш вядомымі дасягненьнямі «Нэа Саляміны» зьяўляюцца перамога ў [[Кубак Кіпру па футболе|Кубку]] і [[Супэркубак Кіпру па футболе|Супэркубку Кіпру]] ў 1990 годзе. У чэмпіянаце найбольшым дасягненьнем быў выніковы 3 радок. Першыя 5 гадоў свайго існаваньня з 1948 па 1953 гады клюб удзельнічаў у спаборніцтвах Кіпрскай аматарскай футбольнай фэдэрацыі. У 1953 годзе «Нэа Саляміна» далучылася да [[Кіпрская футольная асацыяцыя|Кіпрскай футбольнай асацыяцыі]], стала выступаючы ў спаборніцтвах гэтай арганізацыі. Клюб правёў больш за 50 сэзонаў у [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першым дывізіён]], займаючы 17 радок у агульнай табліцы чэмпіянату за ўсе сэзоны. На эўрапейскіх спаборніцтвах клюб упершыню згуляў ў 1990 годзе ў рамках [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЭФА|Кубку ўладальнікаў кубкаў]]. У 1995, 1997 і 2000 гадох «Нэа Саляміна» брала ўдзел у розыгрышу [[Кубак УЭФА Інтэртота|Кубку Інтэртота]]. Футбольны клюб зьяўляецца часткай спартовага клюбу «[[Нэа Саляміна Фамагуста|Нэа Саляміна]]», які быў створаны ў 1948 годзе. Акрамя футбольнай каманды клюб мае мужчынскую [[Нэа Саляміна Фамагуста (валейбольны клюб)|валейбольную каманду]]. [[Файл:Nea Salamina Fans02.jpg|міні|200пкс|Заўзятары клюбу]] == Дасягненьні == * Уладальнік [[Кубак Кіпру па футболе|Кубка Кіпру]]: 1990 * Уладальнік [[Супэркубак Кіпру па футболе|Супэркубка Кіпру]]: 1990 == Бібліяграфія == * {{Кніга|last=Gavreilides|first=Michalis|last2=Papamoiseos|first2=Stelios|title=Ένας αιώνας Κυπριακό |location=Нікасія|language=Грэцкая мова|publisher=The writer|year=2001|isbn=9963-8720-1-8|ref=harv}} * {{Кніга|title =Κυπριακό ποδόσφαιρο 1900–1960 |edition= | last =Meletiou | first =Giorgos | publisher =Power Publishing | location =Нікасія | year =2011 |language=Грэцкая мова |isbn =978-9963-688-87-6 | url =}} * {{Кніга|last=Stilianou|first=Pampos|last2=Georgiou|first2=Neofitos|title=Νέα Σαλαμίνα, 40 χρόνια πρωτοπόρας αθλητικής |location=Кіпр |publisher=[[Нэа Саляміна Фамагуста]]|language=Грэцкая мова |year=1988 |isbn= |ref=harv}} * {{Кніга|title =50 χρόνια Νέα Σαλαμίνα 1948–1998 |edition= | last =Stilianou | first =Pampos | publisher =[[Нэа Саляміна Фамагуста]] | location =Кіпр| year =1998|language=Грэцкая мова |isbn =9963-8370-0-X | url =}} * {{Кніга|title =40 χρόνια κυπριακές ομάδες στην Ευρώπη |edition= | last =Stephanidis | first =Giorgos | publisher = Haravgi | location =Нікасія | year =2003|language=Грэцкая мова |isbn =9963-8841-1-3 | url =}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.neasalamina.com/ Афіцыйны сайт клюбу]{{ref-el}} * {{Twitter|neasalamis1948|Nea Salamina}} * {{facebook|neasalamis1948|Nea Salamina}} {{Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе}} [[Катэгорыя:Фамагуста]] [[Катэгорыя:Кіпрскія футбольныя клюбы]] pbyu88mqp5a13opb5k90tu360bazuu3 0 137183 2687933 2577338 2026-09-01T14:33:17Z Artsiom91 28241 абнаўленьне зьвестак 2687933 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Этнікос |Лягатып = |ПоўнаяНазва = Εθνικός Άχνας |Заснаваны = 1968 |Горад = [[Ахнас]], [[Кіпр]] |Стадыён = [[Дасакі]] |Умяшчальнасьць = 7000 |Прэзыдэнт = |Трэнэр = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|ЭтнікосАхнЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|ЭтнікосАхнСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|ЭтнікосАхн}} |Сайт = http://www.fcachna.com.cy/ |Прыналежнасьць = Кіпрскія }} «'''Этнікос'''» ({{мова-el|Εθνικός}}) — кіпрскі футбольны клюб з гораду [[Ахнас]]у. Заснаваны ў 1968 годзе. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120527004402/http://www.fcachna.com.cy/ Афіцыйны сайт] iy9plnne8ixheccr1gndkuegc9yylyc 0 143048 2688050 2672877 2026-09-02T07:04:07Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688050 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ле́ан Гарэ́цка''' ({{мова-de|Leon Goretzka}}; {{Н}} 6 лютага 1995 году, [[Бохум]], [[Нямеччына]]) — нямецкі футбаліст, які выступае за ангельскі клюб «[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]» і нацыянальную [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе|зборную Нямеччыны]] на пазыцыі паўабаронцы. == Кар’ера == === Клюбная === [[Файл:Leon Goretzka Training 2019-09-01 FC Bayern Muenchen-2 (cropped).jpg|значак|зьлева|Гарэцкая ў час выступаў за «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыю]]».]] Выхаванец акадэміі «Бохуму». 4 жніўня 2012 году дэбютаваў за «Бохум» у матчы [[Бундэсьліга 2|другой Бундэсьлігі]] супраць каманды [[Дынама Дрэздэн]] (2:1)<ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/spieltag/2-bundesliga/2012-13/1/1441351/spielbericht_vfl-bochum-8_dynamo-dresden-65.html Trio infernale: Iashvili, Goretzka und Freier]. www.kicker.de</ref>. У хуткім часе Леан Гарэцка стаўся ключавым гульцом каманды й ужо восеньню 2012 году было вядома пра інтарэс да яго з боку мадрыдзкага «[[Рэал Мадрыд|Рэалу]]»<ref>[http://www.sports.ru/football/144400886.html «Реал» интересуется 17-летним игроком «Бохума» Горетцкой]. www.sports.ru</ref>, на той момант Гарэцка правёў у другой Бундэсьлізе ўжо 10 матчаў, у якіх забіў 1 гол. Усяго ў сваім дэбютным сэзоне ў другой Бундэсьлізе Гарэцка правёў 32 матчы, у якіх забіў 4 галы й аддаў 5 галявых перадач, акрамя таго правёў 4 матчы ў [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубку Нямеччыны]], у якіх аддаў 2 галявыя перадачы. Летам 2013 году Гарэцка стаў трансфэрнай цэльлю мностваў клюбаў [[Бундэсьліга|Бундэсьлігі]], у чэрвені 2013 узьнікла інфармацыя аб тым, што Гарэцка ўжо заключыў кантракт з «Шальке-04», але «Бохум» адмовіўся прадаваць гульца<ref>[http://football.ua/germany/news/207250.html Бохум не отпускает Горетцка в Шальке]. football.ua</ref><ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/vereine/588087/artikel_schalke-oder-bochum-goretzka-klagt-gegen-den-vfl.html Schalke oder Bochum? Goretzka klagt gegen den VfL]. www.kicker.de</ref>. 30 чэрвеня 2013 году Леан Гарэцка перашоў у «[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн|Шальке-04]]» за 2,75 мільёны [[эўра]]<ref>[http://www.sports.ru/football/150706603.html «Шальке» приобрел 17-летнего полузащитника «Бохума» Горетцку]. www.sports.ru</ref><ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/588740/artikel_abloesespiele-fuer-goretzka---riether-transfer-stockt.html Ablösespiele für Goretzka - Riether-Transfer stockt]. www.kicker.de</ref><ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/588783/artikel_goretzka-der-mit-kusshand-genommene.html Goretzka, der "mit Kusshand" Genommene]. www.kicker.de</ref><ref>[http://www.bild.de/sport/fussball/leon-goretzka/erster-bundesliga-transfer-beim-warmmachen-31055094.bild.html Erster Bundesliga-Transfer beim Warmmachen]. www.bild.de</ref>. === Міжнародная === Гарэцка гуляў за [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе|зборныя Нямеччыны]] розных узростаў. 24 жніўня 2011 году дэбютаваў за [[Зборная Нямеччыны па футболе (да 17 гадоў)|юнацкую зборную Нямеччына (да 17)]] у матчы супраць [[Мужчынская зборная Турэччыны па футболе|зборнай Турэччыны]] (4:0). Усяго за зборную да 17 гадоў правёў 27 матчаў і забіў 5 галоў. 14 жніўня 2012 году дэбютаваў за юнацкую [[Зборная Нямеччыны па футболе (да 19 гадоў)|зборную Нямеччына (да 19)]] у матчы супраць [[Мужчынская зборная Шатляндыі па футболе|зборнай Шатляндыі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130509172408/http://www.dfb.de/index.php?id=504292 Statistik: Schottland U19 - Deutschland U19 0:1 (0:0)]. www.dfb.de</ref>. Срэбны прызэр [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульняў 2016 году]]. == Дасягненьні == '''«Баварыя»''': * [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе|Чэмпіён Нямеччыны]]: 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2025, 2026 * Уладальнік [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]]: 2019, 2020, 2026 * Уладальнік [[Супэркубак Нямеччыны па футболе|Супэркубка Нямеччыны]]: 2018, 2020, 2021, 2025 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2020 * Уладальнік [[Супэркубак УЭФА|Супэркубка УЭФА]]: 2020 * Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2020 '''Нямеччына''': * Срэбны прызэр [[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]]: [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|2016]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160304193810/http://www.schalke04.de/de/profis/team/kader/mittelfeld/leon-goretzka/page/348-1179-348--.html?h=spieler%2F16203 Профіль на афіцыйным сайце «Шальке 04»] * [https://web.archive.org/web/20130102214913/http://www.vfl-bochum.de/site/_teams/_profis/kader/spieler/goretzka_leonp.htm Профіль на афіцыйным сайце «Бохума»] * [http://www.fussballdaten.de/spieler/goretzkaleon/ Профіль] на сайце Fussballdaten.de * [http://www.transfermarkt.de/de/leon-goretzka/profil/spieler_153084.html Профіль] на сайце Transfermarkt.de * [http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/vereine/2-bundesliga/2013-14/vfl-bochum-8/66754/spieler_goretzka-leon.html Профіль] на сайце Kicker.de {{Навігацыйная група |назоў = Гарэцка ў складзе [[Зборная Нямеччыны па футболе|зборнай Нямеччыны]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Нямеччына}}; |Нямеччына на ЧС-2018 |Нямеччына на ЧЭ-2020 |Нямеччына на ЧС-2022 |Нямеччына на ЧС-2026 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гарэцка, Леан}} [[Катэгорыя:Нямецкія футбалісты]] [[Катэгорыя:Нямецкія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году]] [[Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2016 году]] logt90ptooodgdoq8k9skopa7006jwu 0 147096 2687991 2686021 2026-09-01T17:32:47Z XHCKidx 11053 2687991 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Менску |назва = Камсамольская |былыя назвы = Фэліцыянаўская, Багадзельная |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Мінск. Камсамольская вуліца ў лютым 2019 (01).jpg |подпіс = Менск, Камсамольская вуліца |раён1 = Цэнтральны |раён2 = |мікрараён1 = |мікрараён2 = |гістарычны раён = |даўжыня = 800 м{{Заўвага|ад вуліцы Нямігі да [[Вуліца Кірава (Менск)|вуліцы Кірава]]}} |мэтро = |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |на мапе Яндекс = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%2C%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%2C%20%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0&sll=27.555013%2C53.899902&ll=27.555013%2C53.899902&spn=0.028753%2C0.010429&z=16&l=map |на мапе Google = https://maps.google.com/maps?q=%D0%B2%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0+%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA&hl=ru&ie=UTF8&ll=53.899774,27.554827&spn=0.010961,0.027874&sll=52.094013,23.689383&sspn=0.091436,0.222988&t=h&hnear=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D1%83%D0%BB.,+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA,+%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C&z=16 |Commons = Kamsamoĺskaja Street, Minsk }} '''Ву́ліца Камсамо́льская''' (''гістарычная'' '''Фэліцыя́наўская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, якая зьвязвае [[Няміга (вуліца)|Нямігу]] зь [[Ляхаўка (Менск)|Верхняй Ляхаўкай]] праз [[Высокі Рынак]] і [[Новае Места]]. Існуе з XVI ст. Гістарычная назва ўтварылася ад капліцы [[Сьвяты Фэліцыян|Сьвятога Фэліцыяна]] пры [[Архікатэдральны касьцёл Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі (Менск)|Катэдральным касьцёле]]. Цяперашняя афіцыйная назва ўжываецца з савецкіх часоў, калі вуліцу перайменавалі ў гонар [[Камсамол|Камуністычнага саюзу моладзі]]. Дамінантай вуліцы быў [[Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэнэдыктынаў (Менск)|кляштар бэнэдыктынаў з касьцёлам Сьвятога Міхала Арханёла]], помнік архітэктуры XVIII ст., [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|зруйнаваны расейскімі ўладамі]]. У наш час на вуліцы месьціцца клюб імя Дзяржынскага, грамадзкая прыёмная [[КДБ РБ|КДБ Беларусі]], [[гімназія]], цэнтральная кнігарня. == Гісторыя == Узьнікла ў XVI ст. Першапачаткова мела назву ''Фэліцыянаўская''. Вуліца праходзіла каля Марыінскага касьцёла ([[Архікатэдральны касьцёл Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі (Менск)|Катэдральны касьцёл]] на [[Плошча Свабоды (Менск)|Высокім Рынку]]), у адной вежы якога захоўваліся мошчы Сьвятога Фэліцыяна, абаронцы места<ref name="baj">{{Навіна|аўтар=[[Іван Сацукевіч|Сацукевіч І.]]|загаловак=Тапанімія вуліцаў і плошчаў Менска ў XIX — пачатку XX ст.|спасылка=http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm|выдавец=[[Беларускі калегіюм]]|дата публікацыі=|дата доступу=27 жніўня 2013}}</ref>. У пачатку XIX ст. у выніку ажыцьцяўленьня першага праектнага пляну Менску, зацьверджанага 21 лютага 1817 году, вуліцу выпрасталі<ref name="сьпіс">{{Літаратура/Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь}}</ref>. Па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] (1863—1864) у 1866 годзе з мэтай [[Маскалізацыя Беларусі|маскалізацыі краю]] ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] перайменавалі вуліцу ў ''Багадзельную''. Афіцыйную назву надалі паводле багадзельні, што ў той час знаходзілася на вуліцы<ref name="baj"/>. Па ўсталяваньні [[БССР|савецкай улады]] вуліцу ў 1922 годзе перайменавалі ў ''Камсамольская''. <center><gallery caption="Гістарычныя здымкі і графіка" widths=150 heights=150 perrow="4"> Miensk, Zboravaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Зборавая-Фэліцыянаўская (1881).jpg|Дрэварыт, 1881 г. Miensk, Felicyjanaŭskaja, Benedyktynski. Менск, Фэліцыянаўская, Бэнэдыктынскі (1899).jpg|Малюнак, 1899 г. Miensk, Felicyjanaŭskaja, Maślanka. Менск, Фэліцыянаўская, Масьлянка (1817).jpg|Абмеры, XIX ст. Miensk, Zboravaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Зборавая-Фэліцыянаўская (1910).jpg|Паштоўка, 1910 г. Miensk, Felicyjanaŭskaja. Менск, Фэліцыянаўская (1910) (2).jpg|Паштоўка, 1910 г. Miensk, Zacharaŭskaja-Felicyjanaŭskaja, Garni. Менск, Захараўская-Фэліцыянаўская, Гарні (1913).jpg|Паштоўка, 1913 г. Miensk, Zacharaŭskaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Захараўская-Фэліцыянаўская (1915).jpg|Паштоўка, 1915 г. Miensk, Niamiha-Felicyjanaŭskaja. Менск, Няміга-Фэліцыянаўская (1944-49).jpg|Здымак, да 1950 г. </gallery></center> == Будынкі == === Няцотны бок === [[Файл:Kamsamoĺskaja 5, Miensk.JPG|значак|зьлева|Дом № 5]] [[Файл:Kamsamoĺskaja 7, Miensk.JPG|значак|Дом № 7]] [[Файл:Vulica Kamsamoĺskaja 9, Miensk.JPG|значак|зьлева|Дом № 9/16]] [[Файл:Kamsamoĺskaja 11, Miensk.JPG|значак|Дом № 11]] [[Файл:Kamsamoĺskaja 13, Miensk.JPG|значак|зьлева|Дом № 13]] [[Файл:Kamsamoĺskaja 15, 13 Miensk.JPG|thumb|Дамы № 13, 15]] * № 5 — будынак, збудаваны ў канцы XIX ст. з цэглы. Трохпавярховы прамавугольны ў пляне, зь неглыбокім [[рызаліт]]ам у дваровай частцы. Накрыты двухсхільным [[дах]]ам. Сымэтрыя кампазыцыі галоўнага [[фасад]]у парушаная арачным праездам у вуглавой частцы. Плоскія сьцены без дэкору прарэзаныя прамавугольнымі аконнымі праёмамі. Тарцы будынку завершаныя трохвугольнымі [[Шчыт (архітэктура)|шчытамі]]<ref name="збор">{{Літаратура/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск}}</ref>. [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|Гісторыка-культурная каштоўнасьць]] 1-й катэгорыі<ref name="сьпіс"/> * № 7 — будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. з цэглы. Стары адрас — Багадзельная, 5. Тут месьціўся цэнтральны вінны склад братоў Хаецкіных. У магазыне мелася й аддзяленьне цэйлёнскага чаю, кавы й какава слыннай маскоўскай фірмы М. Пажывю<ref name="старонкі">{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}}</ref>. Двухпавярховы прамавугольны ў пляне будынак зь неглыбокім рызалітам у дваровай частцы. Накрыты пакатым двухсхільным дахам. Галоўны фасад несымэтрычны, па вуглах крапаваны плоскімі [[пілястра]]мі, на другім паверсе члянёны вялікімі прамавугольнымі вокнамі зь [[ліштва]]мі. У трохвугольным шчыце тарцовай часткі будынку сэгмэнтная [[люкарня]]<ref name="збор"/>. Гісторыка-культурная каштоўнасьць 1-й катэгорыі<ref name="сьпіс"/>. * № 9/16 — будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. з цэглы. Аднапавярховы Г-падобны ў пляне будынак накрыты [[Вальмавы дах|вальмавым дахам]]. [[Фасад]]ы вырашаныя строга, збаўленыя [[дэкор]]у. Па вуглах сьцены ўмацаваныя плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]. Аконныя праёмы прамавугольныя. Гісторыка-культурная каштоўнасьць 1-й катэгорыі<ref name="сьпіс"/>. * № 11 (вуліца Рэвалюцыйная, 7) — будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. з цэглы. Стары адрас — Багадзельная, 15. Першапачаткова ў гэтым будынку месьцілася гасьцініца Дрэйцэра на 40 нумароў<ref name="старонкі"/>. У савецкі час тут месьцілася «Першая савецкая гасьцініца»<ref>[http://www.stroybelz.ru/damavod/ad-gastzinitzyi-belorus-da-gastzinitzyi-Cro_3655.html Ад гасцініцы «Белорусь» да гасцініцы Crowne Plaza]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Трохпавярховы, трохчасткавая асымэтрычная кампазыцыя. Складаецца з трох рознавысокіх пабудоваў, якія шчыльна прымыкаюць адна да адной<ref name="збор"/>. Гісторыка-культурная каштоўнасьць 1-й катэгорыі<ref name="сьпіс"/>. * № 13 — будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. з цэглы. Першапачаткова выкарыстоўваўся як гасьцініца. Трохпавярховы з паўпадвалам прамавугольны ў пляне будынак накрыты двухсхільным дахам. Галоўны фасад строга сымэтрычны. Помнік архітэктуры [[эклектызм]]у з элемэнтамі [[клясыцызм]]у<ref name="збор"/>. Гісторыка-культурная каштоўнасьць 1-й катэгорыі<ref name="сьпіс"/>. * № 15 — будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. з цэглы. Двухпавярховы, амаль квадратны ў пляне будынак, з [[мансарда]]й. Помнік архітэктуры эклектызму з выкарыстаньнем элемэнтаў стыляў клясыцызму й [[ампір]]<ref name="збор"/>. Гісторыка-культурная каштоўнасьць 1-й катэгорыі<ref name="сьпіс"/>. === Цотны бок === [[Файл:Kamsamoĺskaja 6, Miensk.JPG|thumb|Дом №6]] [[Файл:Kamsamoĺskaja 8, Miensk.JPG|значак|зьлева|Дом № 8]] * № 6 — будынак, пабудаваны ў канцы XVIII ст. з цэглы, перабудаваны ў XIX ст. Трохпавярховы будынак складанай канфігурацыі ў пляне, накрыты сыстэмай аднасхільных дахаў. Кампазыцыя галоўнага фасаду сымэтрычная. Помнік грамадзянскай архітэктуры з элемэнтамі клясыцызму<ref name="збор"/>. Гісторыка-культурная каштоўнасьць 1-й катэгорыі<ref name="сьпіс"/>. * № 8 (Рэвалюцыйная, 18) — будынак, пабудаваны ў 1954—1955 гадах. Гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 12 — будынак, гісторыка-культурная каштоўнасьць 1-й катэгорыі<ref name="сьпіс"/>. * № 14 — будынак, пабудаваны ў 1954—1955 гадах. Гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 16 — пабудаваны ў 1951 годзе. Гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 18 — будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. з цэглы. Гісторыка-культурная каштоўнасьць 1-й катэгорыі<ref name="сьпіс"/>. * № 20а — гісторыка-культурная каштоўнасьць 1-й катэгорыі<ref name="сьпіс"/>. * № 22 — будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. Гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 24 — будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. Стары адрас — Багадзельная, 28. У гэтым будынку прадпрымальнікі І. Ш. Блох і І. Я. Ісакаў прымалі замовы па будове вадаправодаў, каналізацыяў, артэзіянскіх калодзежаў, утрымлівалі склад тэхнічнага абсталяваньня<ref name="старонкі"/>. Гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня<ref name="сьпіс"/>. == Сквэр імя Дзяржынскага == [[Файл:Komsomol bulvar.jpg|значак|Сквэр імя Дзяржынскага]] Сквэр месьціцца на скрыжаваньні [[праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэкта Незалежнасьці]] і вуліцы Камсамольскай. Сквэр атрымаў сваю назву ў гонар [[Фэлікс Дзяржынскі|Фэлікса Дзяржынскага]], рэвалюцыянэра, савецкага дзяржаўнага дзеяча, заснавальніка [[УНК]]. У сквэры ў 1955 годзе ўсталяваны бюст Ф. Дзяржынскаму (скульптар — [[Заір Азгур|З. Азгур]], архітэктар — В. Волчак); граніт, бронза; вышыня бюста 1,5 м., пастамэнту 2,5 м.)<ref name="збор"/>. Сквэр зьяўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасьцю рэспубліканскага значэньня<ref name="сьпіс"/>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Kamsamoĺskaja Street, Minsk}} {{Менск}} {{Вуліцы Менску:Цэнтральны раён}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] kagg3atmt7n3lr3p4r622z395jbmx0t 0 162484 2687955 2575967 2026-09-01T15:14:51Z ~2026-47565-35 99845 2687955 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Сыманас Даўкантас |арыгінал імя = |партрэт = Simonas Daukantas.png |памер = |апісаньне = |імя пры нараджэньні = |род дзейнасьці = [[гісторык]] |дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|28|10|1793}} |месца нараджэньня = [[Кальві]], цяпер [[Шкудзкі раён]], [[Летува]] |грамадзянства = |падданства = |дата сьмерці = {{Памёр|6|12|1864|гадоў=71}} |месца сьмерці = [[Папіляны]], цяпер [[Акмянскі раён]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды = |сайт = |дадаткова = |commons = Simonas Daukantas }} '''Сы́манас Да́ўкантас''' або '''Сымон Даўконт'''<ref>Габрусевіч С., Марозава С. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/07/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80_%D1%96%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87._%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91._%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0.html Прафесар Ігнат Анацэвіч. Жыццё. Спадчына]. — {{Горадня (Гродна)}}, 2005.</ref> ({{мова-lt|Simonas Daukantas|скарочана}}, {{мова-pl|Szymon Dowkont|скарочана}}; 17 [[28 кастрычніка|(28) кастрычніка]] [[1793]], [[Кальві]], цяпер [[Шкудзкі раён]], [[Летува]] — 24 лістапада ([[6 сьнежня]]) [[1864]], [[Папіляны]], цяпер [[Акмянскі раён]]) — [[летувісы|летувіскі]] гісторык, асьветнік, адзін зь першых ідэолягаў [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага абуджэньня]], аўтар першых працаў з [[Гісторыя Летувы|гісторыі]] [[Летува|Летувы]] на [[летувіская мова|летувіскай мове]]. == Біяграфія == [[Файл:Jistoriję Justinaus parguldę Isz Łotynû kałbôs i Żæmaitiû K. Daugkientys metusî (1798, 1834-36).jpg|значак|зьлева|Летувіскі пераклад Сыманаса Даўкантаса «''з лацінскай мовы на жамойцкую''» (1834—1836 гг., з мэтай фальсыфікацыі больш раньняга часу стварэньня падпісаны «1798 г.»)<ref name="Bončkutė-2020">Roma Bončkutė, [https://www.bernardinai.lt/nedegantys-simono-daukanto-rastai/ Nedegantys Simono Daukanto raštai], bernardinai.lt, 28 лістапада 2020 г.</ref>]] [[Файл:Simonas Daukantas memorial museum 2013-08-11.jpg|значак|Мэмарыяльны музэй Даўкантаса (Папіляны)]] Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Навучаўся ў школах [[Крэтынга|Крэтынгі]] й Жамойцкай Кальварыі (цяпер Вардува), у [[Вільня|Віленскай]] гімназіі. Паступіў ў 1816 годзе ў [[Віленскі ўнівэрсытэт]], спачатку навучаўся на аддзяленьні літаратуры й вольных мастацтваў, потым (з 1818 году) на аддзяленьні маральных і палітычных навук вывучаў гісторыю й антычную літаратуру. Скончыў Віленскі ўнівэрсытэт з ступеньню кандыдата ў 1819 годзе. У 1822 годзе абараніў дысэртацыю на ступень магістра, але праз працэс [[Філяматы|філяматаў]] і [[філярэты|філярэтаў]] дыплём магістра права атрымаў толькі ў 1825 годзе. Служыў у [[Рыга|Рызе]] ў канцылярыі [[Расейская імпэрыя|расейскага]] генэрал-губэрнатара (1825—1834), потым у [[Санкт-Пецярбург]]у памагатым мэтрыканта [[Літоўская мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]] ў канцылярыі [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату]] (1835—1851). У 1850 годзе вярнуўся ў Летуву. У 1851 годзе выйшаў на пэнсію. Жыў у [[Варні|Вярнях]] у біскупа [[Мацей Казімер Валанчэўскі|Мацея Валанчэўскага]], потым у мэцэнатаў — у лекара Пятра Смуглевіча ў маёнтку Ной-Бэргфрыд на паўдарогі паміж Баўскай і [[Елгава]]й (цяпер Яўнсьвірлаўка ў [[Латвія|Латвіі]])<ref>Egidijus Aleksandravičius. XIX amžiaus profiliai. — Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1993. {{ISBN|9986-413-09-5}}. — P. 167{{ref-lt}}</ref>, а апошнія гады правёў у мястэчку [[Папіляны (Летува)|Папілянах]] (сучасная Летува). == Творчасьць == [[Файл:Simono Daukanto - Budas senoves lietuviu - kalnenu ir zemaiciu - 1845 AD.jpg|значак|Вокладка кнігі «Звычаі старажытных летувісаў — горнікаў і жамойтаў» («''Budą senowęs lёtuwiū, kalnienū ir žȧmajtiū''»), 1845 г.]] За сваім жыцьцём надрукаваў толькі адзіны твор «Звычаі старадаўніх летувісаў — [[аўкштайты|горнікаў]] і [[жамойты|жамойтаў]]» («Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių», 1845 год), дзе называў [[Беларусы|беларусаў]] «белымі [[Гуды|гудамі]]»<ref>Bezzenberger A. Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia. — Königsberg, 1896. [https://books.google.by/books?id=uEQYAAAAYAAJ&pg=PA230&dq=%22weisse+Gudden%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj7nZLclL_6AhVUIMUKHUu4DOQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22weisse%20Gudden%22&f=false S. 230].</ref> і сьцьвярджаў іх «славянізаванымі летувісамі»<ref>Bezzenberger A. Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia. — Königsberg, 1896. [https://books.google.by/books?id=Xg0sAAAAYAAJ&pg=RA1-PA231&dq=Szyrwid+scheint+demnach+die+Weiss+Russen+f%C3%BCr+verrusste+Litauer+zu+halten&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwic0frglr_6AhWFjaQKHbp5DLAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Szyrwid%20scheint%20demnach%20die%20Weiss%20Russen%20f%C3%BCr%20verrusste%20Litauer%20zu%20halten&f=false S. 231].</ref>. Апроч таго, напісаў «Дзеяньні старадаўніх [[летувісы|летувісаў]] і жамойтаў» («Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių», 1822 год). А ў 1831—1834 гадоў падрыхтаваў працяг гэтай працы, азначаны як «Гісторыя Жамойці» («Istoryje Zemaitiszka»), упершыню выдадзены ў 1893 (кніга 1) і 1897 (кніга 2) гадох пад назвай «Гісторыя Літвы» ({{мова-lt|«Lietuvos istorija»|скарочана}})<ref name="Bončkutė-2020"/>. Складальнік зборніку летувіскага фальклёру «Жамойцкія песьні» («Dajnes Žiamajtiû», 1846 год), слоўніка [[летувіская мова|летувіскай мовы]]. Аўтар падручнікаў, кніг зь сельскай гаспадаркі. == «Віціс» == {{Асноўны артыкул|Герб Летувы}} У 1845 годзе прапанаваў наватвор «[[віціс]]» (výtis) (з малой літары й з націскам на першым складзе) дзеля азначэньня вершніка-рыцара на гербе [[Пагоня]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Дзеля азначэньня гербу цалкам слова «Vytís» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «Vaikymas» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «Vytis» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «Výtis»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. == «Аўкштайты» == {{Асноўны артыкул|Аўкштота|Аўкштайты}} Калі выдадзеная ў 1822 годзе праца Сыманаса Даўкантаса мела назву «Дзеяньні старажытных летувісаў і жамойтаў» («''Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių''»), то ўжо ў 1845 годзе (па публікацыях Ёганэса Фогта і Тэадора Нарбута, дзе тыя фактычна вярнулі зь нябыту назву «[[Аўкштота]]») ён выдаў сваё дасьледаваньне пад назвай «Звычаі старажытных летувісаў — горнікаў і жамойтаў» (жамойцкае «''Budą senowęs lёtuwiū, kalnienū ir žȧmajtiū''», сучаснае летувіскае «''Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių''»). Такім спосабам Даўкантас пераклаў старажытны нямецка-лацінскі тэрмін уласным летувіскім наватворам «горнікі» (ад {{мова-lt|kalnas|скарочана}} 'гара'). Тое, што Даўкантас «''першым прыдумаў і выкарыстаў тэрмін дзеля апісаньня этнаграфічнай супольнасьці, вядомай цяпер як аўкштайты''», прызнаецца ў сучасных летувіскіх школьных падручніках<ref>Martišiūtė-Linartienė A. [https://nullroute.lt/mirrors/texts/Liet_k_chrestomatija_11_klasei.pdf Elektroninė literatūros chrestomatija 11 klasei]. — Vilnius, 2011. P. 608.</ref>. == Працы == * Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių (1822) * Istorija žemaitiška (1838) * Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių (Звычаі старажытных летувісаў, горнікаў і жамойтаў) (1845) * Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje (1850) == Памяць == Партрэт Сыманаса Даўкантаса зьмясьцілі на банкноце 100 [[Летувіскі літ|літаў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|6}} С. 67. * Lietuvių rašytojai. Biobibliografinis žodynas. I: A — J. Vilnius: Vaga, 1979. P. 392—409. * Merkys V. Simonas Daukantas. Vilnius: Vyturys, 1991. * Žukas S. Simonas Daukantas. Kaunas: Šviesa, 1988. * История литовской литературы. Вильнюс: Vaga, 1977. С. 76—78. {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Даўкантас, Сыманас}} [[Катэгорыя:Летувіскія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] pog3x1eg895i5key3uyd6hdl3hr0j4k 0 163133 2688019 2669598 2026-09-01T20:08:05Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688019 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Стэ́ван Ёвэтыч''' ({{Мова-sh|Стeвaн Joвeтић}}; {{Н}} 2 лістапада 1989 году, [[Падгорыца|Цітаград]], [[СФР Югаславія]]) — [[Чарнагорыя|чарнагорскі]] [[футбол]]ьны [[нападнік (футбол)|нападнік]], гулец кіпрскага клюбу [[АЭЛ Лімасол|АЭЛ]] і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Чарнагорыі па футболе|зборнай Чарнагорыі]]. Па стылі гульні яго параўноўваюць з [[Рабэрта Баджа]]<ref>http://www.mirrorfootball.co.uk/opinion/blogs/mirror-football-blog/Seria-A-football-blog-What-can-Chelsea-fans-expect-from-top-target-Stevan-Jovetic-Our-Serie-A-expert-Mina-Rzouki-has-the-answers-article866015.html</ref>. == Кар’ера == === Клюбная === Стэван Ёвэтыч дэбютаваў на прафэсійным узроўні за клюб «[[Партызан Бялград]]» 9 красавіка 2006 году<ref>[http://www.uefa.com/footballeurope/news/Kind=2/newsId=412536.html Belgrade faces the naked truth]. Uefa.com. Retrieved on 8 January 2012.</ref>, у 16-гадовым узросьце<ref name="10things">[http://www.mirrorfootball.co.uk/opinion/blogs/mirror-football-blog/10-things-you-need-to-know-about-Fiorentina-hotshot-Stevan-Jovetic-article175927.html 10 things you need to know about Fiorentina hotshot Stevan Jovetic]. Mirrorfootball.co.uk (2 November 1989). Retrieved on 8 January 2012.</ref>. 2 жніўня 2007 року, у 17-гадовым узросьце, зрабіў свой першы [[хет-трык]] у матчы [[Кубак УЭФА 2007—2008 гадоў|Кубка УЭФА]] са «[[Зрынскі Мостар|Зрынскім]]»<ref>[http://www.b92.net/sport/vesti.php?yyyy=2007&mm=08&dd=02&nav_id=257933 Partizan deklasirao Zrinjski 5:0 (in Serbian)]. B92.net. Retrieved on 8 January 2012.</ref>. Пасьля сыходу ў дортмундзкую «[[Барусія Дортмунд|Барусію]]» [[Антоніё Рукавіна|Антоніё Рукавіны]] Ёвэтыч замяніў яго на пасадзе капітана каманды, стаўшы самым маладым капітанам у гісторыі клюбу ва ўзросьце 17 гадоў, 10 месяцаў і 21 дня (папярэдні рэкорд належаў [[Альбэрт Надзь|Альбэрту Надзю]], якому было 19 гадоў)<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,11835_3161171,00.html Partizan deny Jovetic deal]. Skysports.com (18 February 2008). Retrieved on 8 January 2012.</ref>. 31 кастрычніка 2012 яшчэ маладзейшым за Ёвэтыча капітанам стане [[Нікола Нінкавіч]]<ref>[http://sport.blic.rs/Fudbal/Domaci-fudbal/222789/Ninkovic-nasledio-Jovetica-i-postao-najmladji-kapiten-u-istoriji-Partizana Ninković nasledio Jovetića i postao najmlađi kapiten u istoriji Partizana]. Blic.rs (31 October 2012). Retrieved on 13 September 2013.</ref>. 10 траўня 2008 клюб [[Сэрыя A|Сэрыі А]] «[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]]» набыў нападніка за [[£]]8 мільёнаў<ref>[https://web.archive.org/web/20091003021402/http://goal.com/en/news/711/fiorentina/2008/05/10/690916/fiorentina-announce-jovetic-signing Fiorentina Announce Jovetic Signing]</ref>. Першы свой гол за новы клюб Ёвэтыч забіў з пэнальці 5 красавіка 2009 у браму «[[Аталянта Бэргама|Аталянты]]»<ref>[http://www.goal.com/en/news/10/italy/2009/04/07/1195898/stevan-jovetic-happy-with-first-fiorentina-goal Stevan Jovetic Happy With First Fiorentina Goal]. Goal.com (7 April 2009). Retrieved on 8 January 2012.</ref>. На перадсэзоннай трэніроўцы ў 2010 року Стэван Ёвэтыч атрымаў траўму і быў вымушаны прапусьціць увесь сэзон<ref>{{Спасылка|аўтар = Salvatore Landolina.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 4 жніўня 2010|url = http://www.goal.com/en-gb/news/3276/serie-a/2010/08/04/2055595/fiorentinas-stevan-jovetic-out-for-up-to-seven-months-with|загаловак = Fiorentina’s Stevan Jovetic out for up to seven months with knee ligament damage|фармат = |назва праекту = Goal.com|выдавец = |дата доступу = 7 лютага 2015|мова = en|камэнтар = }}</ref>. Наступны сэзон пачаў у выдатнай форме, адразу зрабіўшы дубаль у матчы з «[[Парма (футбольны клюб)|Парма]]й». 19 ліпеня 2013 року перайшоў у клюб ангельскай [[Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лігі]] «[[Манчэстэр Сіці]]» за суму £22 мільёны<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23369164 «Manchester City: Stevan Jovetic completes move from Fiorentina»] BBC Sport. 19 July 2013. Retrieved 19 July 2013.</ref>. Ён выбраў сабе 35 нумар, такі, які меў і ў «Партызане». Дэбют за манчэстэрскі клюб адбыўся 14 верасьня ў выязным матчы супраць «[[Сток Сіці]]»<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23999231 «Stoke 0-0 Manchester City»] BBC Sport. 14 September 2013. Retrieved 17 September 2013.</ref>, а першы гол забіў 24 верасьня ў браму «[[Ўіган Атлетык|Ўігану]]»<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24122130 «Manchester City 5-0 Wigan»] BBC Sport. 24 September 2013. Retrieved 24 September 2013.</ref>. === Міжнародная === [[Файл:Stevan Jovetic 2012 MNE.jpg|значак|170пкс|Ёвэтыч у форме нацыянальнай зборнай]] Ёвэтыч трапіў у першы склад [[Мужчынская зборная Чарнагорыі па футболе|зборнай Чарнагорыі]], упершыню скліканай у 2007 року, і рэгулярна выклікаўся ў [[Моладзевая зборная Чарнагорыі па футболе|моладзевую зборную]]<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,12875_3634473,00.html Viola land Jovetic coup]. Skysports.com (31 May 2008). Retrieved on 8 January 2012.</ref>. Першы гол на міжнародным узроўні забіў 20 жніўня 2008 року ў выязным матчы з [[Мужчынская зборная Вугоршчыны па футболе|зборнай Вугоршчыны]]. == Узнагароды == '''«Партызан»''': * [[Чэмпіянат Сэрбіі па футболе|Чэмпіён Сэрбіі]]: 2008 * Уладальнік [[Кубак Сэрбіі па футболе|Кубка Сэрбіі]]: 2008 '''«Манчэстэр Сіці»''': * [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]]: 2014 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2014 '''«Алімпіякос»''': * Пераможца [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА|Лігі канфэрэнцыяў]]: 2024 '''«Амонія»''': * [[Чэмпіянат Кіпру па футболе|Чэмпіён Кіпру]]: 2026 == Крыніцы == {{Крыніцы|35em}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20141222141425/http://www.sjovetic.com/ Афіцыйная бачына] * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=45878 Профіль]{{ref-en}} на SoccerBase * [http://www.national-football-teams.com/player/21414/Stevan_Jovetic.html Профіль]{{ref-en}} на National football teams * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=300336/ Профіль]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} на бачыне [[ФІФА]] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ёвэтыч, Стэван}} [[Катэгорыя:Чарнагорскія футбалісты]] dtuz2irjhb0eanp3u7ffvff7uefajv1 0 166297 2688046 2687767 2026-09-02T06:51:40Z Dymitr 10914 /* Гісторыя */ артаграфія 2688046 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Ізраіль |Лягатып = Israel football association.svg |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = {{Футбол ЗША|няма}} 3:1 Ізраіль<br />([[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]]; 26 верасьня 1948) |Перамога = Ізраіль 9:0 Тайвань<br />([[Вэлінгтан]], [[Новая Зэляндыя]]; 23 сакавіка 1988) |Параза = {{Футбол Нямеччына|няма}} 7:1 Ізраіль<br />([[Кайзэрсьляўтэрн]], [[Нямеччына]]; 13 лютага 2002) |Удзелаў у ЧС = 1 |Першы ЧС = 1970 |Дасягненьні ў ЧС = групавы раўнд ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1970 году|1970]]) |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _isr2223H | pattern_b1 = _isr2223H | pattern_ra1 = _isr2223H | pattern_sh1 = _isr2223H | pattern_so1 = _isr2223H | leftarm1 = 6fafff | body1 = 6fafff | rightarm1 = 6fafff | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 6fafff | pattern_la2 = _isr2223A | pattern_b2 = _isr2223A | pattern_ra2 = _isr2223A | pattern_sh2 = _isr2223A | pattern_so2 = _isr2223A | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 6fafff | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Ізра́ілю па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Ізраіль]] на міжнародных [[футбол]]ьных турнірах і ў таварыскіх матчах. Арганізацыяй, якая ажыцьцяўляе кантроль і кіраваньне зборнай, ёсьць [[Ізраільская футбольная асацыяцыя]]. == Гісторыя == Да стварэньня зборнай існавала зборная Брытанскага мандату ў Палестыне, якая пасьпела згуляць у адборы да [[чэмпіянат сьвету па футболе 1938 году|чэмпіянату сьвету 1938 году]] і яшчэ некалькі таварыскіх матчаў. Агулам гэтая каманда правяла пяць матчаў. Дружына цалкам фармавалася футбалістамі-жыдамі. [[Файл:Israeli National Team 1970.jpg|значак|зьлева|Ізраільская каманда 1970 году.]] У 1948 годзе была сфармаваная нацыянальная зборная Ізраілю<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/52463a2cc01d135/original/c91tgtfetbsmneex1vbc-pdf.pdf|загаловак=Statistical Kit: Preliminary Draw for the 2014 FIFA World Cup Brazil|выдавецтва=FIFA.com|дата публікацыі=28.06.2011|дата доступу=21.12.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210719092004/https://digitalhub.fifa.com/m/52463a2cc01d135/original/c91tgtfetbsmneex1vbc-pdf.pdf|дата копіі=19.07.2021}}</ref>. Першы матч ізраільскай зборнай як незалежнай дзяржавы адбыўся 26 верасьня 1948 году, калі яна згуляла супраць алімпійскай [[Мужчынская зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]]. Амэрыканцы перамаглі 3:1, а на 20-й хвіліне [[Шмуэль Бэн-Дрор]] загнаў першы гол у гісторыі навастворанай каманды. Ізраіль стаў адным з заснавальнікаў [[Азіяцкая футбольная канфэдэрацыя|Азіяцкай футбольнай канфэдэрацыі]] (АФК)<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.myfootballfacts.com/Site-Map-Israel-Football-Facts-and-Stats.html|загаловак=Site-Map-Israel-Football-Facts—Stats|дата доступу=19.05.2016|копія=https://web.archive.org/web/20190506201825/http://www.myfootballfacts.com/Site-Map-Israel-Football-Facts-and-Stats.html|дата копіі=06.05.2019}}</ref>. Менавіта ў турнірах гэтай арганізацыі зборная выступала з 1954 да 1974 гады. Праз байкот Ізраілю [[Арабская ліга|Арабскай лігай]] шэраг мусульманскіх краінаў адмаўляліся гуляць супраць ізраільскай каманды. Палітычная сытуацыя прывяла да таго, што Ізраіль выйграў азіяцка-афрыканскую кваліфікацыю да [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1958 году|чэмпіянату сьвету 1958 году]], не згуляўшы аніводнага матчу. [[ФІФА]] была вымушаная прызначыць дадатковы матч паміж Ізраілем і [[Мужчынская зборная Ўэйлзу па футболе|зборнай Ўэйлзу]], каб не было каманда якая трапіла на турнір, увогуле не згуляўшы хаця б адзін матч. [[Файл:Israel v New Zealand - Ramat Gan, 1989 - Ronny Rosenthal.jpg|значак|зьлева|[[Роні Розэнталь]] у матчы за зборную Ізраілю супраць зборнай Новай Зэляндыі.]] У 1964 годзе Ізраіль ладзіў на сваёй зямлі [[Кубак Азіі па футболе 1964 году|Кубак Азіі]], уладальнікам якога і стаў. У 1968 годзе зборная Ізраілю ўпершыню выступіла на [[Летнія Алімпійскія гульні 1968 году|летніх Алімпійскіх гульнях]], але яна саступіла [[Мужчынская зборная Баўгарыі па футболе|зборнай Баўгарыі]] ў чвэрцьфінале турніру. У 1969 годзе каманда кваліфікавалася на [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1970 году|чэмпіянат сьвету 1970 году]] праз азіяцка-акіянскую кваліфікацыю. На турніры ізраільская дружына набрала два пункты, дзякуючы нічыі 1:1 у матчы супраць [[Мужчынская зборная Швэцыі па футболе|зборнай Швэцыі]] і 0:0 у матчы супраць [[Мужчынская зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]]. У сустрэчы з [[Мужчынская зборная Ўругваю па футболе|зборнай Уругваю]] ізраільскія футбалісты прагулялі зь лікам 0:2. У 1974 годзе Ізраіль быў выключаны з АФК. На самым пачатку 1980-х гадоў зборная прымкнула да [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], нават узяўшы ад гэтай арганізацыі ўдзел у кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету 1982 году. Аднак, хутка Ізраіль далучыўся да [[Канфэдэрацыя футболу Акіяніі|Канфэдэрацыі футболу Акіяніі]]. У 1991 годзе ізраільскія клюбы пачалі браць удзел у эўрапейскіх клюбных турнірах УЭФА, і зборная Ізраілю вярнулася да турніраў эўрапейскаша адбору да чэмпіянату сьвету ў 1992 годзе. У 1994 годзе [[Ізраільская футбольная асацыяцыя]] стала сябрам УЭФА. У эўрапейскім кантэксьце зборная Ізраілю застаецца адносна слабою камандай, але мела асобныя значныя посьпехі. У прыватнасьці, была здабытая перамога зь лікам 3:2 ў [[Парыж]]ы над [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]] ў 1993 годзе, а ў 1999 годзе ізраільскія футбалісты выгулялі [[Мужчынская зборная Аўстрыі па футболе|зборную Аўстрыі]] зь лікам 5:0. У тым самым годзе зборная Ізраіль была блізкая да [[чэмпіянат Эўропы па футболе 2000 году|чэмпіянату Эўропы 2000 году]], але ў плэй-оф каманда была выбітая [[Мужчынская зборная Даніі па футболе|зборнай Даніі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090107055156/http://www.football.org.il/ Афіцыйны сайт] Ізраільскай футбольнай асацыяцыі. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} {{ФІФА}} [[Катэгорыя:Зборная Ізраілю па футболе| ]] 2w903o5rkm0633qq3ke00vpdi76sif2 0 166531 2688025 2657980 2026-09-01T20:29:23Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688025 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ду́глас Ко́ста дэ Со́ўза''' ({{мова-pt|Douglas Costa de Souza}}; {{Н}} 14 верасьня 1990 году, [[Сапукая-ду-Сул]], [[Бразылія]]) — [[Бразылія|бразыльскі]] футбаліст, атакуючы паўабаронца эмірацкага клюбу «[[Аль-Ітыфак Дубай|Аль-Ітыфак]]». Раней абараняў колеры [[зборная Бразыліі па футболе|нацыянальнай зборнай Бразыліі]]. == Кар’ера == Дуглас далучыўся да акадэміі клюбу «[[Грэмію Порту-Алегры|Грэмію]]», калі яму былі 11 гадоў. Дэбютаваў за дарослую каманду ў 18 гадоў у матчы супраць «[[Батафогу Рыю-дэ-Жанэйру|Батафогу]]» 4 кастрычніка 2008 году, забіўшы гол у першай жа сваёй гульні. Ужо праз год і некалькі месяцаў гулец склаў дамову з украінскім клюбам «[[Шахтар Данецк|Шахтар]]», не зважаючы на цікавасьць з боку іншых эўрапейскіх клюбаў. У новым клюбе Коста даволі хутка прайшоў адаптацыю, чаму спрыяла вялікая колькасьць бразыльскіх легіянэраў у клюбе. Дуглас зарэкамендаваў сябе як майстар выкананьня штрафных стрэлаў. Дэбют гульца прыпаў на матч [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]] супраць ангельскага «[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фулгэму]]», дзе Коста выйшаў на замену на 75 хвіліне. Першы гол у данецкім клюбе гулец забіў 14 сакавіка 2010 году ў пераможным матчы супраць харкаўскага «[[Мэталіст Харкаў|Мэталісту]]» (2:1)<ref>[https://web.archive.org/web/20190807132806/https://uk.soccerway.com/matches/2010/03/14/ukraine/premier-league/joint-stock-company-fc-shakhtar-donetsk/fc-metalist-kharkiv/786623/ Shakhtar vs Metalist 2–1]. Soccerway</ref>. У [[Зборная Бразыліі па футболе|нацыянальнай зборнай Бразыліі]] гулец дэбютаваў у лістападзе 2014 году ў матчы супраць [[Зборная Турэччыны па футболе|зборнай Турэччыны]], які праходзіў у [[Стамбул]]е. == Дасягненьні == '''«Шахтар»''': * [[Чэмпіянат Украіны па футболе|Чэмпіён Украіны]]: 2010, 2011, 2012, 2013, 2014 * Уладальнік [[Кубак Украіны па футболе|Кубка Ўкраіны]]: 2011, 2012, 2013 * Уладальнік [[Супэркубак Украіны па футболе|Супэркубка Ўкраіны]]: 2010, 2012, 2013 '''«Баварыя»''': * [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе|Чэмпіён Нямеччыны]]: 2016, 2017, 2021 * Уладальнік [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]]: 2016 * Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2020 '''«Ювэнтус»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2018, 2019, 2020 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2018 * Уладальнік [[Супэркубак Італіі па футболе|Супэркубка Італіі]]: 2018 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.douglascosta.com.br/ Афіцыйны сайт] * [http://www.soccerway.com/players/douglas-costa-da-souza/65287/ Профіль] на Soccerway {{Навігацыйная група |назоў = Коста ў складзе [[Зборная Бразыліі па футболе|зборнай Бразыліі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Бразылія}}; |Бразылія на КА-2015 |Бразылія на ЧС-2018 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Коста, Дуглас}} [[Катэгорыя:Бразыльскія футбалісты]] q9gtcgbcbcvj8c0sqsfclz9dm3qezmt 0 174811 2687927 2671114 2026-09-01T14:26:49Z Artsiom91 28241 абнаўленьне зьвестак 2687927 wikitext text/x-wiki {{Футбольная ліга |назва = Першы дывізіён |лягатып = |краіна = {{Сьцяг Кіпру|23px}} [[Кіпр]] |канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |заснаваная = 1934 |дывізіёны = |каманды = 14 |вылет у = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Другі дывізіён]] |узроўні = 1 |хатнія кубкі = [[Кубак Кіпру па футболе|Кубак Кіпру]], [[Супэркубак Кіпру па футболе|Супэркубак Кіпру]] |міжнародныя кубкі = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Ліга чэмпіёнаў]], [[Ліга Эўропы УЭФА|Ліга Эўропы]], [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА|Ліга канфэрэнцыяў]] |чэмпіён = [[Амонія Нікасія|Амонія]] — 22-і тытул |сэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |найпасьпяховы клюб = [[АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]] — 29 тытулаў |тэлебачаньне = |сайт = [http://www.cfa.com.cy/ cfa.com.cy] |актуальны сэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2026—2027 гадоў|Сэзон 2026—2027 гадоў]] }} '''Першы дывізіён''' — найвышэйшы дывізіён сыстэмы [[Чэмпіянат Кіпру па футболе|футбольных лігаў Кіпру]]. У спаборніцтве ўдзельнічаюць 14 клюбаў. Пасьля кожнага сэзону клюбы, які занялі тры апошнія месцы, пераводзяцца ў [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Другі дывізіён]], а іх месца займаюць тры наймацнейшыя каманды другога дывізіёну. Дзейным чэмпіёнам зьяўляецца клюб «[[Амонія Нікасія|Амонія]]». == Чэмпіёны == * [[АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]] — 29 тытулаў * [[Амонія Нікасія|Амонія]] — 22 * [[Анартосіс Фамагуста|Анартосіс]] — 13 * [[АЭЛ Лімасол]] — 6 * [[Апалён Лімасол]] — 4 * [[ЭПА Лярнака]], [[Алімпіякос Нікасія]] — 3 * [[Пэзапарыкос Лярнака|Пэзапарыкос]] — 2 * [[Арыс Лімасол]], [[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]], [[Траст Нікасія]], [[Чэтынкая Турк Нікасія]] — 1 == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.cfa.com.cy/ Афіцыйная старонка] {{Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе}} {{Сэзоны Першага дывізіёну чэмпіянату Кіпру па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Кіпру па футболе]] 7k8mmwmhrdrx38qmjl82jfz9eveqtk3 0 176311 2688072 2631508 2026-09-02T08:20:58Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688072 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Вільям Сылва дзі Карвальлю''' ({{мова-pt|William Silva de Carvalho}}; {{Н}} 7 красавіка 1992 году) — партугальскі футбаліст, паўабаронца эмірацкага клюбу «[[Палм Сіці Дубай|Палм Сіці]]» і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]]. Чэмпіён Эўропы 2016 году. == Дасягненьні == '''«Спортынг»''': * Уладальнік [[Кубак Партугаліі па футболе|Кубка Партугаліі]]: 2015 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Партугаліі|Кубка партугальскай лігі]]: 2018 '''«Бэтыс»''': * Уладальнік [[Кубак Гішпаніі па футболе|Кубка Гішпаніі]]: 2022 '''Партугалія''': * Чэмпіён Эўропы: [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2016 году|2016]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.national-football-teams.com/player/54105.html Профіль на national-football-teams.com]{{Ref-en}} * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Карвальлю ў складзе [[Зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Партугалія}}; |Партугалія на ЧС-2014 |Партугалія на ЧЭ-2016 |Партугалія на ЧС-2018 |Партугалія на ЧЭ-2020 |Партугалія на ЧС-2022 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Карвальлю, Вільям}} [[Катэгорыя:Партугальскія футбалісты]] l2bo1ur9x4hfzbz0w2y56x02otvmk3g 0 181954 2687936 2631419 2026-09-01T14:34:49Z Artsiom91 28241 абнаўленьне зьвестак 2687936 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Карміётыса |Лягатып = |ПоўнаяНазва = Καρμιώτισσα Πάνω Πολεμιδιών |Заснаваны = 1979 |Горад = [[Пано Палемідыя]], [[Кіпр]] |Стадыён = [[ГСЗ]] |Умяшчальнасьць = 13 032 |Прэзыдэнт = |Трэнэр = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|КарміётысаЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|КарміётысаСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Кіпру|Карміётыса}} |Сайт = http://karmiotissafc.com/ |Прыналежнасьць = Кіпрскія }} «'''Карміётыса'''» ({{мова-el|Καρμιώτισσα}}) — кіпрскі футбольны клюб з гораду [[Пано Палемідыя]]. Заснаваны ў 1979 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://karmiotissafc.com/ Афіцыйны сайт] {{Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе}} [[Катэгорыя:Пано Палемідыя]] 5gblvzi6505ilka33ed06kgg80foy6u 0 182199 2688029 2273080 2026-09-01T21:07:32Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2688029 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Марыё Фрык''' ({{мова-de|Mario Frick}}) — колішні ліхтэнштайнскі футбаліст, паўабаронца. У 1993—2015 гадах правёў 125 матчаў за нацыянальную [[Мужчынская зборная Ліхтэнштайну па футболе|зборную Ліхтэнштайну]], у якіх забіў 16 галоў. Найлепшы футбаліст Ліхтэнштайну (1994, 1999, 2002, 2007). == Дасягненьні == '''«Бальцэрс»''': * Уладальнік [[Кубак Ліхтэнштайну па футболе|Кубка Ліхтэнштайну]]: 1991, 1993 '''«Цюрых»''': * Уладальнік [[Кубак Швайцарыі па футболе|Кубка Швайцарыі]]: 2000 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://int.soccerway.com/players/mario-frick/4331/ Профіль на soccerway.com]{{Ref-en}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фрык, Марыё}} [[Катэгорыя:Ліхтэнштайнскія футбалісты]] 3ctio4of7j6nnqp6zhub4otmg55xxtn 0 183100 2688051 2680817 2026-09-02T07:07:11Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688051 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Альвара Марата''' ({{мова-es|Álvaro Morata}}; {{Н}} 23 кастрычніка 1992 году) — гішпанскі футбаліст, нападнік клюбу «[[Леганэс (футбольны клюб)|Леганэс]]» (у арэндзе з італьянскага клюбу «[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]») і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]]. == Дасягненьні == '''«Рэал»''': * [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе|Чэмпіён Гішпаніі]]: 2012, 2017 * Уладальнік [[Кубак Гішпаніі па футболе|Кубка Гішпаніі]]: 2011, 2014 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2014, 2017 * Уладальнік [[Супэркубак УЭФА|Супэркубка УЭФА]]: 2016 * Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2016 '''«Ювэнтус»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2015, 2016 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2015, 2016, 2021 * Уладальнік [[Супэркубак Італіі па футболе|Супэркубка Італіі]]: 2015, 2020 '''«Чэлсі»''': * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2018 * Пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]]: 2019 '''«Мілян»''': * Уладальнік [[Супэркубак Італіі па футболе|Супэркубка Італіі]]: 2024 '''«Галатасарай»''': * [[Чэмпіянат Турэччыны па футболе|Чэмпіён Турэччыны]]: 2025 * Уладальнік [[Кубак Турэччыны па футболе|Кубка Турэччыны]]: 2025 '''Гішпанія''': * [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Чэмпіён Эўропы]]: 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.realmadrid.com/en/football/squad/alvaro-borja-morata-martin Профіль на сайце «Рэалу»]{{Ref-en}} {{Навігацыйная група |назоў = Марата ў складзе [[Зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Гішпанія}}; |Гішпанія на ЧЭ-2016 |Гішпанія на ЧЭ-2020 |Гішпанія на ЧС-2022 |Гішпанія на ЧЭ-2024 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Марата, Альвара}} [[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты]] rh1kr0wegq9yo22abjxyghgesh5k23f 0 183376 2688042 2674097 2026-09-02T06:46:07Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе]] у [[Мужчынская зборная Новай Зэляндыі па футболе]]: Уніфікацыя 2674097 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Новая Зэляндыя |Лягатып = |Фэдэрацыя = [[Футбольная асацыяцыя Новай Зэляндыі]] |Канфэдэрацыя = [[Канфэдэрацыя футболу Акіяніі]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = [[Іван Віцэліч]] (88) |Найбольш пасьпяховы гулец = [[Крыс Ўуд]] (45) |Першая гульня = {{Футбол Новая Зэляндыя|няма}} 3:1 {{Футбол Аўстралія|няма}}<br />([[Данэдын]], [[Новая Зэляндыя]]; 17 чэрвеня 1922) |Перамога = {{Футбол Новая Зэляндыя|няма}} 13:0 {{Футбол Фіджы|няма}}<br />([[Оклэнд]], [[Новая Зэляндыя]]; 16 жніўня 1981) |Параза = {{Футбол Новая Зэляндыя|няма}} 1:10 {{Футбол Аўстралія|няма}}<br />([[Вэлінгтан]], [[Новая Зэляндыя]]; 11 ліпеня 1936) |Удзелаў у ЧС = 3 |Першы ЧС = 1982 |Дасягненьні ў ЧС = групавы этап ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1982 году|1982]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|2010]]) |Чэмпіянат рэгіёну = [[Кубак нацыяў АФК]] |Удзелаў у ЧР = 10 |Першы ЧР = [[Кубак нацыяў АФК 1973 году|1973]] |Дасягненьні ў ЧР = чэмпіён ([[Кубак нацыяў АФК 1973 году|1973]], [[Кубак нацыяў АФК 1998 году|1998]], [[Кубак нацыяў АФК 2002 году|2002]], [[Кубак нацыяў АФК 2008 году|2008]], [[Кубак нацыяў АФК 2016 году|2016]], 2024) | pattern_la1 = _nzl26h | pattern_b1 = _nzl26h | pattern_ra1 = _nzl26h | pattern_sh1 = _nzl26h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _nze26a | pattern_b2 = _nze26a | pattern_ra2 = _nze26a | pattern_sh2 = _nze26a | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''Зборная Новай Зэляндыі па футболе''' — прадстаўляе [[Новая Зэляндыя|Новую Зэляндыю]] на міжнародных [[футбол]]ьных турнірах і ў таварыскіх матчах. Арганізацыяй, якая ажыцьцяўляе кантроль і кіраваньне зборнай, зьяўляецца [[Футбольная асацыяцыя Новай Зэляндыі]]. == Трэнэры == * [[Энтані Гадсан]] (2014—2017) * Дарэн Бацэлей (ад 2023) == Найбольш пасьпяховыя гульцы == * [[Крыс Ўуд]] (45) * [[Вон Ковэні]] (30) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.nzfootball.co.nz/ Афіцыйны сайт Футбольнай асацыяцыі Новай Зэляндыі] {{ФІФА}} [[Катэгорыя:Новазэляндзкі футбол]] [[Катэгорыя:Футбольныя зборныя|Новая Зэляндыя]] 5vswvigvvw787z5hsncrfmdzfekj1hv 2688045 2688042 2026-09-02T06:50:41Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/New_Zealand_men's_national_football_team?oldid=1372708966 2688045 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Новая Зэляндыя |Лягатып = New Zealand Football Crest.svg |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[Канфэдэрацыя футболу Акіяніі]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Новая Зэляндыя 3:1 {{Футбол Аўстралія|няма}}<br />([[Данэдын]], [[Новая Зэляндыя]]; 17 чэрвеня 1922) |Перамога = Новая Зэляндыя 13:0 {{Футбол Фіджы|няма}}<br />([[Оклэнд]], [[Новая Зэляндыя]]; 16 жніўня 1981) |Параза = Новая Зэляндыя 0:10 {{Футбол Аўстралія|няма}}<br />([[Вэлінгтан]], [[Новая Зэляндыя]]; 11 ліпеня 1936) |Удзелаў у ЧС = 3 |Першы ЧС = 1982 |Дасягненьні ў ЧС = групавы этап ([[Чэмпіянат сьвету па футболе 1982 году|1982]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2010 году|2010]], [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году|2026]]) |Чэмпіянат рэгіёну = [[Кубак нацыяў АФК]] |Удзелаў у ЧР = 11 |Першы ЧР = [[Кубак нацыяў АФК 1973 году|1973]] |Дасягненьні ў ЧР = чэмпіён ([[Кубак нацыяў АФК 1973 году|1973]], [[Кубак нацыяў АФК 1998 году|1998]], [[Кубак нацыяў АФК 2002 году|2002]], [[Кубак нацыяў АФК 2008 году|2008]], [[Кубак нацыяў АФК 2016 году|2016]], [[Кубак нацыяў АФК 2024 году|2024]]) | pattern_la1 = _nzl26h | pattern_b1 = _nzl26h | pattern_ra1 = _nzl26h | pattern_sh1 = _nzl26h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _nze26a | pattern_b2 = _nze26a | pattern_ra2 = _nze26a | pattern_sh2 = _nze26a | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''Мужчы́нская збо́рная Но́вай Зэля́ндыі па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Новая Зэляндыя|Новую Зэляндыю]] на міжнародных [[футбол]]ьных турнірах і ў таварыскіх матчах. Арганізацыяй, якая ажыцьцяўляе кантроль і кіраваньне зборнай, ёсьць [[Новазэляндзкая футбольная фэдэрацыя]]. == Гісторыя == Першы міжнародны футбольны матч зборнай Новай Зэляндыі быў згуляны ў [[Данідын]]е на старым стадыёне Каледоніян Граўнд 23 ліпеня 1904 году супраць каманды, якая прадстаўляла каманду аўстралійскага штату Новага Паўднёвага Ўэйлзу. Навазэляндзкая каманда прагуляла з адзіным голам у матчы, але празь сем дзён згуляла з той жа камандай унічыю 3:3 на Атлетык Парку ў [[Вэлінгтан]]е<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rsssf.org/tablesn/nsw-nz-1904.html|загаловак=New South Wales Tour of New Zealand 1904|выдавецтва=RSSSF|дата публікацыі=29.11.2018|дата доступу=10.05.2019|копія=https://web.archive.org/web/20220912190821/https://www.rsssf.org/tablesn/nsw-nz-1904.html|дата копіі=12.09.2022}}</ref>. Наступным годам дружына выправілася ў тур па [[Аўстралія|Аўстраліі]], падчас якога згуляла адзінаццаць матчаў супраць розных камандаў, у тым ліку тры «тэставыя матчы» супраць зборнай Новага Паўднёвага Ўэйлзу. З гэтых трох матчаў адзін скончыўся перамогай, яшчэ адзін быў зьведзены ўнічыю і яшчэ адзін прагуляны. [[Файл:Newzealand australia football 1922.jpg|значак|зьлева|Навазэляндзкія футбалісты ў матчы супраць зборнай Аўстраліі ў 1922 годзе.]] Больш зборная Новай Зэляндыі не гуляла ажно да 1922 году, калі правяла тры афіцыйныя міжнародныя матчы супраць [[Мужчынская зборная Аўстраліі па футболе|зборнай Аўстраліі]]. Дзьве сустрэчы скончыліся перамогай навазэляндцаў зь лікам 3:1 і адзін матч скончыўся зь лікам 1:1<ref>{{кніга|аўтар=Hilton, Tony; Smith, Barry|загаловак=An Association with Soccer: The NZFA Celebrates Its First 100 Years|выдавецтва=New Zealand Football|год=1991|старонкі=143–144|isbn=978-0473012915}}</ref>. У 1927 годзе [[Мужчынская зборная Канады па футболе|зборная Канады]] стала другой камандай, якая прыехала ў Новую Зэляндыю, згуляўшы зь мясцовай зборнай чатыры афіцыйныя матчы<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.canadiansoccerhistory.com/Canadiantoursabroad/NZ_tour1927.html|загаловак=Overseas Tours by Canadian Teams: New Zealand Tour, 1927|выдавецтва=Canadian Soccer History|дата доступу=10.05.2019|копія=https://web.archive.org/web/20170525040625/http://www.canadiansoccerhistory.com/Canadiantoursabroad/NZ_tour1927.html|дата копіі=25.05.2017}}</ref>. Новазэляндзкая футбольная фэдэрацыя стала адной з заснавальніцаў [[Канфэдэрацыя футболу Акіяніі|Канфэдэрацыі футболу Акіяніі]] ў 1966 годзе, якую заснавалі [[Чарлі Дэмпсі]] і ягоны аўстралійскі калега [[Джым Баюцьці]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.oceaniafootball.com/about-ofc/history/|загаловак=History|выдавецтва=Oceania Football Confederation|дата публікацыі=08.12.2016|дата доступу=10.05.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190325042410/https://www.oceaniafootball.com/about-ofc/history/|дата копіі=25.03.2019}}</ref>. На пачатку 1980-х гадоў каманда мела пасьпяховы адрэзак, стаўшы ў тым ліку пераможцам першага [[Кубак нацыяў АФК 1973 году|Кубка нацыяў АФК 1973 году]]. Кампанія 1980 году была правальнай. Бо зборная прагуляла зь лікам 1:3 [[Мужчынская зборная Таіці па футболе|зборнай Таіці]], а зь лікам 0:4 навазэляндцы саступілі [[Мужчынская зборная Фіджы па футболе|зборнай Фіджы]]. У апошнім туры, ужо ня маючы шанцаў кваліфікавацца ў фінал, дружына перамагла [[Мужчынская зборная Саламонавых астравоў па футболе|зборную Саламонавых астравоў]] 6:1. Зборная ўпершыню кваліфікавалася на [[чэмпіянат сьвету па футболе 1982 году|чэмпіянат сьвету 1982 году]], прайшоўшы ўдала адбор у агульным турніры Канфэдэрацыі футболу Акіяніі і [[Азіяцкая канфэдэрацыя футболу|Азіяцкай канфэдэрацыі футболу]]. Да 1980-х гадоў каманду крытыкавалі за вялікую колькасьць брытанскіх гульцоў. З 22 футбалістаў у заяўцы на чэмпіянат сьвету 1982 году 11 былі народжаныя ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Сярод іх былі капітан [[Стыў Самнэр]] і нападнік [[Стыў Ўудын]], якія абодва гулялі ў ангельскіх клюбах перад іміграцыяй. На турніры каманда зазнала тры паразы, прапусьціўшы 12 мячоў і загнаўшы толькі 2. У наступныя дзесяцігодзьдзі склад нацыянальнай зборнай зьмяніўся<ref>{{спасылка|спасылка=https://teara.govt.nz/en/football/page-1|загаловак=Football in New Zealand|выдавецтва=New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu|дата доступу=19.12.2019|копія=https://web.archive.org/web/20180803020055/https://teara.govt.nz/en/football/page-1|дата копіі=03.08.2018}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.nzfootball.co.nz/ Афіцыйны сайт] Новазэляндзкай футбольнай фэдэрацыі. {{ФІФА}} [[Катэгорыя:Новазэляндзкі футбол]] [[Катэгорыя:Футбольныя зборныя|Новая Зэляндыя]] 6j537htqn9vhrsyv8d07o909aorrjhi 0 194997 2688063 2669915 2026-09-02T08:01:58Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688063 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Габрые́л Фэрна́нду дэ Жэзу́с''' ({{мова-pt|Gabriel Fernando de Jesus}}; {{Н}} 3 красавіка 1997 году) — бразыльскі футбаліст, нападнік гішпанскага клюбу «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]» і нацыянальнай [[Зборная Бразыліі па футболе|зборнай Бразыліі]]. == Дасягненьні == '''«Палмэйрас»''': * [[Чэмпіянат Бразыліі па футболе|Чэмпіён Бразыліі]]: 2016 * Уладальнік [[Кубак Бразыліі па футболе|Кубка Бразыліі]]: 2015 '''«Манчэстэр Сіці»''': * [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]]: 2018, 2019, 2021, 2022 * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2019 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2018, 2020, 2021 * Уладальнік [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубка Ангельшчыны]]: 2018, 2019 '''«Арсэнал»''': * [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]]: 2026 '''Бразылія''': * Алімпійскі чэмпіён: [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|2016]] * Уладальнік [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубка Амэрыкі]]: 2019 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Склад ФК Барсэлёна}} {{Навігацыйная група |назоў = Жэзус у складзе [[Зборная Бразыліі па футболе|зборнай Бразыліі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Бразылія}}; |Бразылія на ЧС-2018 |Бразылія на КА-2019 |Бразылія на КА-2021 |Бразылія на ЧС-2022 }} [[Катэгорыя:Бразыльскія футбалісты]] [[Катэгорыя:Бразыльскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2016 году]] lgs4y7a50p0gks2gbl2j1vmax5mnsbc 0 199158 2688068 2162033 2026-09-02T08:12:13Z ~2026-47765-21 99865 /* Жыцьцяпіс */ 2688068 wikitext text/x-wiki {{Палітык | імя = Барыс Гюнтэр | выява = | памер_выявы = | подпіс = | пачатак_тэрміну = 1990 | канец_тэрміну = 9 студзеня 1996 году | віцэ-прэзыдэнт = | прэзыдэнт = | дата_нараджэньня = {{Нарадзіўся|2|9|1943}} | месца_нараджэньня = {{Памёр|22|8|2014}} | дата_сьмерці = | месца_сьмерці = | грамадзянства = {{сьцяг БССР}} [[Беларусь]] | нацыянальнасьць = [[беларус]] | выбарчая_акруга = Гомельска-Сельмашаўская | жонка = | прафэсія = | рэлігія = | партыя = {{Сьцяг Беларусі (1991—1995)}} [[Партыя БНФ]] | пасада = {{Сьцяг Беларусі (1991—1995)}} дэпутат [[Сьпіс дэпутатаў ВС БССР 12-га скліканьня|Вярхоўнага Савету БССР 12-га скліканьня]]<br>Сакратар камісіі ВС у пытаньнях працы, цэнаў, занятасьці і сацыяльнай абароны насельніцтва }} '''Барыс Гюнтэр''' ({{Нарадзіўся|2|9|1943}} — {{Памёр|22|8|2014}}<ref>[https://www.svaboda.org/a/26545235.html Памёр дэпутат Апазыцыі БНФ Барыс Гюнтэр], [[Радыё Свабода]], 22-08-2014</ref>) — беларускі палітык, і грамадзкі дзяяч, дэпутат [[Сьпіс дэпутатаў ВС БССР 12-га скліканьня|Вярхоўнага Савету БССР 12-га скліканьня]]. == Жыцьцяпіс == === Арышт у 8 гадоў === Нарадзіўся ў сям’і актораў. Маці — расейка, бацька — з павалжанскіх немцаў. З 8 гадоў жылі ў Разані проста ў тэатры. Пасьля таго, як Барыс сунуў алавяннага салдаціка ў разэтку і вымукнкў усё сьвятло ў тэатры, нехта напісаў данос, што хлопец сарваў патрыятычны спэктакль. Гэта расцанілі як дывэрсію і арыштавалі бацькоў Барыса, а праз тры дні і яго самога. З бацькамі Барыс сустрэўся толькі праз тры гады — калі іх вызвалілі. Хлопчыка месяц трымалі ў разанскім сьледчым ізалятары, у камэры разам зь ім было каля 30 чалавек — дзяцей рознага веку. Падчас допытаў Барыса фізычна катавалі, выбіваючы прызнаньне, што нехта яго падштурхнуў да дывэрсіі. Суду не было. Перавезьлі ў Маскву і адправілі на двухмесячны этап да гораду [[Ангарск]]у ў дзіцячы дом для дзяцей асуджаных. Бацькі вызваліліся ў 1954 годзе, уладкаваліся на працу ў Іркуцку і забралі сына з інтэрнату<ref>[http://represii.net/fates/gunter Барыс Гюнтар]. Віртуальны музэй савецкіх рэпрэсій у Беларусі</ref>. Пасьля няўдалай спробы паступіць у інстытут, куды яго не ўзялі праз судзімасьць бацькоў, і службы ў арміі, яго накіравалі працаваць сьлесарам на паўвыспу [[Мангушлак]] ([[Казахстан]]). Ён прымаў удзел у будаўніцтве знакамітага маяка ў горадзе Актаў. Праз 13 гадоў пераехаў жыць у [[Гомель]], дзе працаваў на [[Гомсельмаш]]ы. == Дэпутацкая дзейнасьць == У Вярхоўны Савет быў абраны ад Гомельскай-Сельмашаўскай акругі. Зь першага дня ўтварэньня [[Апазыцыя Беларускага Народнага Фронту Адраджэньне|Апазыцыі БНФ]] быў яе актыўным сябрам. Уваходзіў у склад Ценевага Кабінэту Апазыцыі БНФ. Быў сакратаром Камісіі ВС у пытаньнях працы, цэнаў, занятасьці і сацыяльнай абароны насельніцтва. Уваходзіў у склад Часовай камісіі ВС па ацэнцы дзейнасьці службовых асобаў у сувязі зь ліквідацыяй наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]. У студзені 1991 году ў складзе дэлегацыі Апазыцыі БНФ быў у [[Вільня|Вільні]], калі туды былі [[Студзеньскія падзеі ў Вільні|ўведзеныя савецкія войскі]] з мэтай падавіць імкненьне летувісаў да Незалежнасьці. Узнагароджаны мэдалём Літоўскай Рэспублікі «Памяці 13 студзеня». Барыс Гюнтэр быў адным з аўтараў пакету дакумэнтаў, якія ляглі ў падмурак прынятых 25 жніўня 1991 году Пастановы аб [[Аабвяшчэньне незалежнасьці Беларусі|абвяшчэньні незалежнасьці Беларусі]]. Удзельнік [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|галадоўкі дэпутатаў]] 11-12 красавіка 1995 году ў Авальнай залі, абвешчанай на знак пратэсту супраць [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|ініцыяванага Лукашэнкам рэфэрэндуму]] аб ліквідацыі статусу беларускай мовы як адзіна дзяржаўнай, ліквідацыі статусу дзяржаўных сымбаляў «Пагоні» і Бел-Чырвона-белага сьцяга, эканамічнай інтэграцыі з Расеяй і праве прэзыдэнта распускаць парлямэнт. Пасьля заканчэньня дэпутацкіх паўнамоцтваў пэўны час працаваў у праваабарончым цэнтры «Вясна». == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гюнтэр, Барыс}} [[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня]] [[Катэгорыя:Сябры Партыі Беларускага народнага фронту]] 7nbmduaggcip4ezf9mgvn16tq4y2xy5 2688069 2688068 2026-09-02T08:12:43Z ~2026-47765-21 99865 /* Жыцьцяпіс */ 2688069 wikitext text/x-wiki {{Палітык | імя = Барыс Гюнтэр | выява = | памер_выявы = | подпіс = | пачатак_тэрміну = 1990 | канец_тэрміну = 9 студзеня 1996 году | віцэ-прэзыдэнт = | прэзыдэнт = | дата_нараджэньня = {{Нарадзіўся|2|9|1943}} | месца_нараджэньня = {{Памёр|22|8|2014}} | дата_сьмерці = | месца_сьмерці = | грамадзянства = {{сьцяг БССР}} [[Беларусь]] | нацыянальнасьць = [[беларус]] | выбарчая_акруга = Гомельска-Сельмашаўская | жонка = | прафэсія = | рэлігія = | партыя = {{Сьцяг Беларусі (1991—1995)}} [[Партыя БНФ]] | пасада = {{Сьцяг Беларусі (1991—1995)}} дэпутат [[Сьпіс дэпутатаў ВС БССР 12-га скліканьня|Вярхоўнага Савету БССР 12-га скліканьня]]<br>Сакратар камісіі ВС у пытаньнях працы, цэнаў, занятасьці і сацыяльнай абароны насельніцтва }} '''Барыс Гюнтэр''' ({{Нарадзіўся|2|9|1943}} — {{Памёр|22|8|2014}}<ref>[https://www.svaboda.org/a/26545235.html Памёр дэпутат Апазыцыі БНФ Барыс Гюнтэр], [[Радыё Свабода]], 22-08-2014</ref>) — беларускі палітык, і грамадзкі дзяяч, дэпутат [[Сьпіс дэпутатаў ВС БССР 12-га скліканьня|Вярхоўнага Савету БССР 12-га скліканьня]]. == Жыцьцяпіс == === Арышт у 8 гадоў === Нарадзіўся ў сям’і актораў. Маці — расейка, бацька — з павалжанскіх немцаў. З 8 гадоў жылі ў Разані проста ў тэатры. Пасьля таго, як Барыс сунуў алавянага салдаціка ў разэтку і вымукнкў усё сьвятло ў тэатры, нехта напісаў данос, што хлопец сарваў патрыятычны спэктакль. Гэта расцанілі як дывэрсію і арыштавалі бацькоў Барыса, а праз тры дні і яго самога. З бацькамі Барыс сустрэўся толькі праз тры гады — калі іх вызвалілі. Хлопчыка месяц трымалі ў разанскім сьледчым ізалятары, у камэры разам зь ім было каля 30 чалавек — дзяцей рознага веку. Падчас допытаў Барыса фізычна катавалі, выбіваючы прызнаньне, што нехта яго падштурхнуў да дывэрсіі. Суду не было. Перавезьлі ў Маскву і адправілі на двухмесячны этап да гораду [[Ангарск]]у ў дзіцячы дом для дзяцей асуджаных. Бацькі вызваліліся ў 1954 годзе, уладкаваліся на працу ў Іркуцку і забралі сына з інтэрнату<ref>[http://represii.net/fates/gunter Барыс Гюнтар]. Віртуальны музэй савецкіх рэпрэсій у Беларусі</ref>. Пасьля няўдалай спробы паступіць у інстытут, куды яго не ўзялі праз судзімасьць бацькоў, і службы ў арміі, яго накіравалі працаваць сьлесарам на паўвыспу [[Мангушлак]] ([[Казахстан]]). Ён прымаў удзел у будаўніцтве знакамітага маяка ў горадзе Актаў. Праз 13 гадоў пераехаў жыць у [[Гомель]], дзе працаваў на [[Гомсельмаш]]ы. == Дэпутацкая дзейнасьць == У Вярхоўны Савет быў абраны ад Гомельскай-Сельмашаўскай акругі. Зь першага дня ўтварэньня [[Апазыцыя Беларускага Народнага Фронту Адраджэньне|Апазыцыі БНФ]] быў яе актыўным сябрам. Уваходзіў у склад Ценевага Кабінэту Апазыцыі БНФ. Быў сакратаром Камісіі ВС у пытаньнях працы, цэнаў, занятасьці і сацыяльнай абароны насельніцтва. Уваходзіў у склад Часовай камісіі ВС па ацэнцы дзейнасьці службовых асобаў у сувязі зь ліквідацыяй наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]. У студзені 1991 году ў складзе дэлегацыі Апазыцыі БНФ быў у [[Вільня|Вільні]], калі туды былі [[Студзеньскія падзеі ў Вільні|ўведзеныя савецкія войскі]] з мэтай падавіць імкненьне летувісаў да Незалежнасьці. Узнагароджаны мэдалём Літоўскай Рэспублікі «Памяці 13 студзеня». Барыс Гюнтэр быў адным з аўтараў пакету дакумэнтаў, якія ляглі ў падмурак прынятых 25 жніўня 1991 году Пастановы аб [[Аабвяшчэньне незалежнасьці Беларусі|абвяшчэньні незалежнасьці Беларусі]]. Удзельнік [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|галадоўкі дэпутатаў]] 11-12 красавіка 1995 году ў Авальнай залі, абвешчанай на знак пратэсту супраць [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|ініцыяванага Лукашэнкам рэфэрэндуму]] аб ліквідацыі статусу беларускай мовы як адзіна дзяржаўнай, ліквідацыі статусу дзяржаўных сымбаляў «Пагоні» і Бел-Чырвона-белага сьцяга, эканамічнай інтэграцыі з Расеяй і праве прэзыдэнта распускаць парлямэнт. Пасьля заканчэньня дэпутацкіх паўнамоцтваў пэўны час працаваў у праваабарончым цэнтры «Вясна». == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гюнтэр, Барыс}} [[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня]] [[Катэгорыя:Сябры Партыі Беларускага народнага фронту]] tudrx0rtaombjz1ughvuzj6x66sgbbo 2688070 2688069 2026-09-02T08:13:20Z ~2026-47765-21 99865 /* Арышт у 8 гадоў */ 2688070 wikitext text/x-wiki {{Палітык | імя = Барыс Гюнтэр | выява = | памер_выявы = | подпіс = | пачатак_тэрміну = 1990 | канец_тэрміну = 9 студзеня 1996 году | віцэ-прэзыдэнт = | прэзыдэнт = | дата_нараджэньня = {{Нарадзіўся|2|9|1943}} | месца_нараджэньня = {{Памёр|22|8|2014}} | дата_сьмерці = | месца_сьмерці = | грамадзянства = {{сьцяг БССР}} [[Беларусь]] | нацыянальнасьць = [[беларус]] | выбарчая_акруга = Гомельска-Сельмашаўская | жонка = | прафэсія = | рэлігія = | партыя = {{Сьцяг Беларусі (1991—1995)}} [[Партыя БНФ]] | пасада = {{Сьцяг Беларусі (1991—1995)}} дэпутат [[Сьпіс дэпутатаў ВС БССР 12-га скліканьня|Вярхоўнага Савету БССР 12-га скліканьня]]<br>Сакратар камісіі ВС у пытаньнях працы, цэнаў, занятасьці і сацыяльнай абароны насельніцтва }} '''Барыс Гюнтэр''' ({{Нарадзіўся|2|9|1943}} — {{Памёр|22|8|2014}}<ref>[https://www.svaboda.org/a/26545235.html Памёр дэпутат Апазыцыі БНФ Барыс Гюнтэр], [[Радыё Свабода]], 22-08-2014</ref>) — беларускі палітык, і грамадзкі дзяяч, дэпутат [[Сьпіс дэпутатаў ВС БССР 12-га скліканьня|Вярхоўнага Савету БССР 12-га скліканьня]]. == Жыцьцяпіс == === Арышт у 8 гадоў === Нарадзіўся ў сям’і актораў. Маці — расейка, бацька — з павалжанскіх немцаў. З 8 гадоў жылі ў Разані проста ў тэатры. Пасьля таго, як Барыс сунуў алавянага салдаціка ў разэтку і вымыкнуў усё сьвятло ў тэатры, нехта напісаў данос, што хлопец сарваў патрыятычны спэктакль. Гэта расцанілі як дывэрсію і арыштавалі бацькоў Барыса, а праз тры дні і яго самога. З бацькамі Барыс сустрэўся толькі праз тры гады — калі іх вызвалілі. Хлопчыка месяц трымалі ў разанскім сьледчым ізалятары, у камэры разам зь ім было каля 30 чалавек — дзяцей рознага веку. Падчас допытаў Барыса фізычна катавалі, выбіваючы прызнаньне, што нехта яго падштурхнуў да дывэрсіі. Суду не было. Перавезьлі ў Маскву і адправілі на двухмесячны этап да гораду [[Ангарск]]у ў дзіцячы дом для дзяцей асуджаных. Бацькі вызваліліся ў 1954 годзе, уладкаваліся на працу ў Іркуцку і забралі сына з інтэрнату<ref>[http://represii.net/fates/gunter Барыс Гюнтар]. Віртуальны музэй савецкіх рэпрэсій у Беларусі</ref>. Пасьля няўдалай спробы паступіць у інстытут, куды яго не ўзялі праз судзімасьць бацькоў, і службы ў арміі, яго накіравалі працаваць сьлесарам на паўвыспу [[Мангушлак]] ([[Казахстан]]). Ён прымаў удзел у будаўніцтве знакамітага маяка ў горадзе Актаў. Праз 13 гадоў пераехаў жыць у [[Гомель]], дзе працаваў на [[Гомсельмаш]]ы. == Дэпутацкая дзейнасьць == У Вярхоўны Савет быў абраны ад Гомельскай-Сельмашаўскай акругі. Зь першага дня ўтварэньня [[Апазыцыя Беларускага Народнага Фронту Адраджэньне|Апазыцыі БНФ]] быў яе актыўным сябрам. Уваходзіў у склад Ценевага Кабінэту Апазыцыі БНФ. Быў сакратаром Камісіі ВС у пытаньнях працы, цэнаў, занятасьці і сацыяльнай абароны насельніцтва. Уваходзіў у склад Часовай камісіі ВС па ацэнцы дзейнасьці службовых асобаў у сувязі зь ліквідацыяй наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]. У студзені 1991 году ў складзе дэлегацыі Апазыцыі БНФ быў у [[Вільня|Вільні]], калі туды былі [[Студзеньскія падзеі ў Вільні|ўведзеныя савецкія войскі]] з мэтай падавіць імкненьне летувісаў да Незалежнасьці. Узнагароджаны мэдалём Літоўскай Рэспублікі «Памяці 13 студзеня». Барыс Гюнтэр быў адным з аўтараў пакету дакумэнтаў, якія ляглі ў падмурак прынятых 25 жніўня 1991 году Пастановы аб [[Аабвяшчэньне незалежнасьці Беларусі|абвяшчэньні незалежнасьці Беларусі]]. Удзельнік [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|галадоўкі дэпутатаў]] 11-12 красавіка 1995 году ў Авальнай залі, абвешчанай на знак пратэсту супраць [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|ініцыяванага Лукашэнкам рэфэрэндуму]] аб ліквідацыі статусу беларускай мовы як адзіна дзяржаўнай, ліквідацыі статусу дзяржаўных сымбаляў «Пагоні» і Бел-Чырвона-белага сьцяга, эканамічнай інтэграцыі з Расеяй і праве прэзыдэнта распускаць парлямэнт. Пасьля заканчэньня дэпутацкіх паўнамоцтваў пэўны час працаваў у праваабарончым цэнтры «Вясна». == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гюнтэр, Барыс}} [[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня]] [[Катэгорыя:Сябры Партыі Беларускага народнага фронту]] a9vz4ut84ntt09412q19m91k0ywxemc 0 206242 2688060 2461157 2026-09-02T07:36:58Z ~2026-47637-96 99864 /* Назва */ 2688060 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Маргелі |Лацінка = Marhieli / Margieli |Статус = хутар |Назва ў родным склоне = Маргеляў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] |Раён = [[Астравецкі раён|Астравецкі]] |Сельсавет = [[Рытанскі сельсавет (Астравецкі раён)|Рытанскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 3 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="pop" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 40 |Даўгата градусаў = 25 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 28 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Пазыцыя подпісу на мапе2 = зьнізу |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Марге́лі'''<ref name="daviednik">{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}} С. 70, 72.</ref> (таксама — ''Маргёлы''<ref name="daviednik" />) — хутар у [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Вяльля|Вяльлі]]. Уваходзяць у склад [[Рытанскі сельсавет (Астравецкі раён)|Рытанскага сельсавету]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Маргела}} Мэргель (Mergell<ref>Heintze A. Die deutschen Familien-Namen, geschichtlich, geographisch, sprachlich. — Halle, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=brKCAAAAIAAJ&q=Mergell#v=snippet&q=Mergell&f=false S. 195].</ref>, Mergel<ref>Kapff R. Deutsche Vornamen: mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen sprachlich erläutert. — Nürtingen am Neckar, 1889. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i13cviZ0xYoC&q=Mergel#v=snippet&q=Mergel&f=false S. 62].</ref>) і Гейламер або Гелмер (Geilamer, Gelmer) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Geilamer#v=snippet&q=Geilamer&f=false S. 568—569].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Міра (імя)|-мер- (-мар-, -мір-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Мервін]], [[Уладзімер|Валадзімер]], [[Нетымер]]; германскія імёны Mervinus, Waldmer, Nitimerus) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] meris 'славуты, выбітны'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, а аснова [[Гайла (імя)|-гайл- (-гал-, -гел-)]] (імёны ліцьвінаў [[Відзігайла]], [[Інгела]], [[Мантыгайла (імя)|Монтгайла]]; германскія імёны Widigail, Ingeila, Montigel) — ад гоцкага і [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] gails 'жвавы, свавольны, ганарысты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. == Гісторыя == Да 31 сакавіка 2013 году Маргелі ўваходзілі ў склад [[Кемелішкаўскі сельсавет (Астравецкі раён)|Кемелішкаўскага сельсавету]], які быў перайменаваны ў Рытанскі сельсавет<ref>[https://web.archive.org/web/20160304210204/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области». Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 2009 год — 3 чалавекі<ref name="pop">[https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасьць насельніцтва Беларусі на кастрычнік 2009 году]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Рытанскі сельсавет (Астравецкі раён)}} {{Астравецкі раён}} [[Катэгорыя:Рытанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёну]] 7nbiqshzgoe3zkm5ng2q4svhguflqfk 0 208340 2687916 2671134 2026-09-01T14:08:16Z Artsiom91 28241 абнаўленьне зьвестак 2687916 wikitext text/x-wiki {{Футбольная ліга |назва = Чэмпіянат Сан-Марына па футболе |лягатып = |памер = |краіна = {{Сьцяг Сан-Марына|20px}} [[Сан-Марына]] |канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |заснаваная = 1985 |каманды = 16 |вылет у = |узроўні = 1 |хатнія кубкі = [[Кубак Сан-Марына па футболе|Кубак Сан-Марына]], [[Супэркубак Сан-Марына па футболе|Супэркубак Сан-Марына]] |міжнародныя кубкі = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Ліга чэмпіёнаў]], [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА|Ліга канфэрэнцыяў]] |чэмпіён = [[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]] — 9-ы тытул |сэзон = [[Чэмпіянат Сан-Марына па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |найпасьпяховы клюб = [[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]] — 9 тытулаў |тэлебачаньне = |сайт = [https://www.fsgc.sm/it/news/campionato-sammarinese/9 fsgc.sm] |актуальны сэзон = [[Чэмпіянат Сан-Марына па футболе 2026—2027 гадоў|Сэзон 2026—2027 гадоў]] }} '''Чэмпіянат Сан-Марына па футболе''' — найвышэйшы і адзіны дывізіён сыстэмы футбольных лігаў Сан-Марына. У спаборніцтве ўдзельнічаюць 16 клюбаў. Дзейным чэмпіёнам зьяўляецца клюб «[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]». == Чэмпіёны == * [[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]] — 9 тытулаў * [[Ля Фіярыта Монтэджардана|Ля Фіярыта]] — 6 * [[Фальгорэ Фальчыяна|Фальгорэ]], [[Трэ Пэнэ Сэравале|Трэ Пэнэ]] — 5 * [[Даманьяна (футбольны клюб)|Даманьяна]] — 4 * [[Фаэтана (футбольны клюб)|Фаэтана]], [[Мурата Сан-Марына|Мурата]] — 3 * [[Віртус Акуавіва|Віртус]] — 2 * [[Лібэртас Борга-Маджорэ|Лібэртас]], [[Космас Сэравале|Космас]], [[Пэнароса К’езануова|Пэнароса]], [[Фіярэнтына Сан-Марына|Мантэвіта]] — 1 == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fsgc.sm/it/news/campionato-sammarinese/9 Афіцыйная старонка] {{Чэмпіянат Сан-Марына па футболе}} {{Сэзоны чэмпіянату Сан-Марына па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Сан-Марына па футболе| ]] t0g7pqza5fnhrj76oxq2dhin25d1uar 0 212271 2688024 2672726 2026-09-01T20:24:26Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688024 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Фа́бію Энры́ке Тава́рэс''' ({{мова-pt|Fábio Henrique Tavares}}), таксама вядомы як '''Фабіньню''' ({{мова-pt|Fabinho}}; {{Н}} 23 кастрычніка 1993 году) — бразыльскі футбаліст, паўабаронца турэцкага клюбу «[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]» і нацыянальнай [[Зборная Бразыліі па футболе|зборнай Бразыліі]]. == Дасягненьні == '''«Манака»''': * [[Чэмпіянат Францыі па футболе|Чэмпіён Францыі]]: 2017 '''«Лівэрпул»''': * [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе|Чэмпіён Ангельшчыны]]: 2020 * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2022 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2022 * Уладальнік [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубка Ангельшчыны]]: 2022 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2018—2019 гадоў|2019]] * Уладальнік [[Супэркубак УЭФА|Супэркубка УЭФА]]: 2019 * Пераможца [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2019 '''«Аль-Ітыгад»''': * [[Чэмпіянат Саудаўскай Арабіі па футболе|Чэмпіён Саудаўскай Арабіі]]: 2025 * Уладальнік [[Кубак Саудаўскай Арабіі па футболе|Кубка Саудаўскай Арабіі]]: 2025 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{soccerway}} {{Навігацыйная група |назоў = Алвэс у складзе [[Зборная Бразыліі па футболе|зборнай Бразыліі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Бразылія}}; |Бразылія на КА-2015 |Бразылія на КА-2016 |Бразылія на КА-2021 |Бразылія на ЧС-2022 |Бразылія на ЧС-2026 }} [[Катэгорыя:Бразыльскія футбалісты]] 20wjj7s5gkq283dzq75og12xe0b2oz9 0 215803 2687903 2416521 2026-09-01T13:26:54Z DENAMAX 32558 2687903 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Фэдэрацыя кібэрспорту Ўкраіны |арыгінальная назва = Ukrainian Esports Federation |выява = Uesf organization.jpg |рамка выявы = |памер выявы = |альтэрнатыўны тэкст выявы = |подпіс выявы = |мапа = |памер мапы = |альтэрнатыўны тэкст мапы = |подпіс мапы = |мапа 2 = |абрэвіятура = UESF |дэвіз = «{{comment|Майбутнє українського кіберспорту за нами!|Будучыня ўкраінскага кібэрспорту за намі!}}» |папярэднік = |наступнік = |дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|17|1|2018|1}} |дата спыненьня існаваньня = |тып = Фэдэрацыя |юрыдычны статус = |мэта = Разьвіцьцё кібэрспорту ва Ўкраіне |штабкватэра = |месцазнаходжаньне = 01014 Україна м. Київ вул. М.Соловцова, 21 |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = {{UKR}} |сяброўства = |афіцыйныя мовы = украінская, анґельская, расейская |генэральны сакратар = |пасада кіраўніка = Кіраўнік праўленьня |імя кіраўніка = Іван Данішэўскі |пасада кіраўніка 2 = Віцэ-прэзыдэнт |імя кіраўніка 2 = [[Артур Ермалаеў]] |пасада кіраўніка 3 = Сябра праўленьня |імя кіраўніка 3 = Антон Маркелаў |пасада кіраўніка 4 = Сябра праўленьня |імя кіраўніка 4 = Эдуард Анохін |асноўныя асобы = |кіроўны орган = |матчыная кампанія = |зьвязаныя кампаніі = |бюджэт = |колькасьць супрацоўнікаў = |колькасьць валянтэраў = |сайт = https://uesf.org.ua/ |заўвагі = |колішняя назва = }} '''Фэдэра́цыя кібэрспо́рту Ўкраі́ны''' ({{мова-uk|Федерація кіберспорту України}}, {{мова-en|Ukrainian Esports Federation}}) — усеўкраінская грамадзкая арґанізацыя, створаная для папулярызацыі й розьвітку [[кібэрспорт]]у ва Ўкраіне. == Пра фэдэрацыю == Цяпер Фэдэрацыя мае рэґіянальныя прадстаўніцтвы ў 23 абласьцёх Украіны. Фэдэрацыя кібэрспорту дэкляруе сваімі мэтамі: * стварэньне ва Ўкраіне якаснае інфраструктуры масавага кібэрспорту; * стварэньне рэґіянальных ды ўсеўкраінскіх ліґаў (студэнцкіх, школьных, паўпрафэсійных і г. д.) на пастаяннай аснове; * правядзеньне рэґулярных мескіх ды вобласных турніраў; * прапаґанду здаровага ладу жыцьця і правільнага падыходу да трэнавальнага працэсу ў рамках занятку кампутарным спортам сярод моладзі; * стварэньне кібэрспартовае школы для будучых прафэсійных гульцоў, трэнэраў, камэнтатараў, аналітыкаў, [[Live-Streaming|стрымэраў]]<ref>{{Спасылка|url=https://uesf.org.ua/about/|title=Про нас|website=uesf.org.ua|accessdate=2019-01-22}}</ref>. == Дзейнасьць == Пры падтрымцы Фэдэрацыі праводзяцца рэґіянальныя турніры, у якіх прымаюць удзел ґеймэры з усёй Украіны. Цягам 2019 року Фэдэрацыя кібэрспорту Ўкраіны праводзіць чэмпіянат Украіны па кібэрспорце з прызавым фондам у 1 000 000 грывень<ref>{{Спасылка|title=В Україні відбудеться масштабний кіберспортивний турнір: деталі та розклад|url=https://nachasi.com/2019/03/04/v-ukrayini-projde-masshtabnyj-kibersportyvnyj-turnir-detali-ta-rozklad/|website=Na chasi|accessdate=2019-05-28}}</ref>. Апрача таго, ФКСУ праводзіць дабрачынныя акцыі ў падтрымку дзяцей-сірот і дзяцей з складанымі захворваньнямі. == Кіраўніцтва == * Іван Данишэўскі — кіраўнік праўленьня UESF * [[Артур Ермалаеў]] — віцэ-прэзыдэнт * Антон Маркелаў — сябра праўленьня * Эдуард Анохін — сябра праўленьня == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.unian.ua/sport/othersports/10071269-v-ukrajini-z-yavilasya-federaciya-kibersportu.html В Україні з’явилася Федерація кіберспорту] * [https://hromadske.ua/posts/v-ukraini-stvoryly-federatsiiu-kibersportu В Україні створили Федерацію кіберспорту] * {{Cite web|url=https://ua.korrespondent.net/sport/other/4012838-federatsiia-kibersportu-ukrainy-provede-turniry-amatoriv-z-pryzamy-na-milion|title=Федерація кіберспорту України проведе турніри аматорів з призами на мільйон|website=ua.korrespondent.net|language=ru|accessdate=2019-01-22}} * [https://web.archive.org/web/20190722202342/https://www.uesf.org.ua/ Афіцыйная старонка] * https://twitter.com/uesf_ua * https://www.facebook.com/uesf.ua * https://www.instagram.com/uesf.ua/ * https://www.twitch.tv/uesf_ua * https://www.youtube.com/channel/UCOd5z-5mWkBHO6S3AmaK2bA?view_as=subscriber * [https://stavkinacybersport.com/ Кіберспорт]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в Україні потужно розвивається [[Катэгорыя:Кібэрспорт ва Ўкраіне]] [[Катэгорыя:Спартовыя фэдэрацыі Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2018 годзе]] hq6nu976nglsqrlkf9feuq6fg70rjrc 0 242441 2687918 2670470 2026-09-01T14:12:35Z Дамінік 64057 2687918 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|1570px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]][[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]][[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]][[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Вяпры ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]][[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]][[File:Сьвята-Мікалаеўская царкава ў Аравічах. 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Сьвята-Мікалаеўская царква ў Аравічах. 1743 г.]][[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]][[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]][[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] bngayyyw7dxx3nh7xcangcgws9pxpp2 2687919 2687918 2026-09-01T14:14:06Z Дамінік 64057 2687919 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Вяпры ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]][[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]][[File:Сьвята-Мікалаеўская царкава ў Аравічах. 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Сьвята-Мікалаеўская царква ў Аравічах. 1743 г.]][[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]][[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]][[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] c2i6r31cy0jiu3tc17cc9jjzlegfo0l 2687920 2687919 2026-09-01T14:18:05Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2687920 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]][[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]][[File:Сьвята-Мікалаеўская царкава ў Аравічах. 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Сьвята-Мікалаеўская царква ў Аравічах. 1743 г.]][[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]][[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]][[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] k63seizjxrri5scr3pz7145i8cbnqiw 2687925 2687920 2026-09-01T14:26:25Z Дамінік 64057 2687925 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]][[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]][[File:Сьвята-Мікалаеўская царкава ў Аравічах. 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Сьвята-Мікалаеўская царква ў Аравічах. 1743 г.]][[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]][[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]][[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 4jib5sj4jxlrp4r3z489t4s24tn3e0g 2687929 2687925 2026-09-01T14:29:17Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2687929 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]][[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 5rm5r1lnaktap1x5kpide8bbwldm8wn 2687931 2687929 2026-09-01T14:30:35Z Дамінік 64057 2687931 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]][[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] fhjdsfsst0l09u5dufc2s534gcs3mnq 2687935 2687931 2026-09-01T14:34:39Z Дамінік 64057 2687935 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]][[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 8vz7xeapm1nht1y3wjygsllzk96opq3 2687939 2687935 2026-09-01T14:51:22Z Дамінік 64057 2687939 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]][[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] g06f6q2hemedbraphy3plvnvyqoyera 2687941 2687939 2026-09-01T14:56:53Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2687941 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]][[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>ЦДІАУ. Ф. 15. Опис 1. Справа 3. А. 740зв.-741; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 35csftj9q5m9opfzf3a4137eriauqkg 2687942 2687941 2026-09-01T14:59:17Z Дамінік 64057 2687942 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]] [[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>ЦДІАУ. Ф. 15. Опис 1. Справа 3. А. 740зв.-741; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 0ut2vw2pyza7dzuu8x4toayhdrzx4ny 2687943 2687942 2026-09-01T15:05:04Z Дамінік 64057 2687943 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]] [[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Опис 1. Справа 3. А. 740зв.-741; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаецца з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] q9zbllmwo1txxod0c7a2ipikt97fn9j 2687944 2687943 2026-09-01T15:06:02Z Дамінік 64057 /* Забудова */ 2687944 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Аравічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Аравічаў |Арыгінальная назва = Оревичи |Назва па-расейску = |Лацінка = Aravičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1526 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 36 |Шырата сэкундаў = 10 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 22 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} [[File:Kijów zabytkowy (302).jpg|значак|зьлева|150px|Комплекс Киева-Пячэрскай лаўры сёньня. Здымак Ядвігі Вэрэсковай.]] [[File:POL COA Odrowąż.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Адравонж роду Храптовічаў япіскапа Мялеція.]] [[File:Мелетій Хрептович.jpg|150px||значак|зьлева|Мялеці Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст.]] [[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|150пкс|значак|Аравічы і Кажушкавічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Антымінс 1627 года для царквы ў Аравічах.png|значак|зьлева|150px|Антымінс 1627 году для царквы ў Аравічах<ref>Костантин Никольский. Об антиминсах православной русской церкви. — С.-Петербург, 1872 (уклейка).</ref>.]] [[Файл:Аравічы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|150пкс|Аравічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Petro Mohyla- big.jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Пятра Магілы. XVII ст.]] [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|150px|Аравічы ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Iosyf Shumliansky.jpg|150px|значак|Япіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі. XVII-XVIII ст.]] [[Файл:Leŭ Kiška. Леў Кішка (XIX).jpg|150пкс|значак|зьлева|Леў Кішка, мітрапаліт кіеўскі. Невядомы мастак. XIX ст.]] [[Файл:Атанасій Шептицький. Атанас Шаптыцкі (XVIII).jpg|150пкс|значак|Партрэт япіскапа Атанаса Шаптыцкага. XVIII ст.]] [[File:Аравіцкі прыход у 1740 г. (сьпіс няпоўны).png|значак|зьлева|150пкс|Аравіцкі прыход у 1740 г.]] [[File:Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Зьвестка пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных на 1743 г.]] [[Файл:Flaryjan Hrabnicki. Флярыян Грабніцкі (1890).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт архіяпіскапа Флярыяна Грэбніцкага. 1890 г.]] [[File:Jason Smaharžeŭski. Ясон Смагаржэўскі (1890).jpg|150пкс|значак|Ясон Смагаржэўскі, мітрапаліт кіеўскі. 1890 г.]] '''Араві́чы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Былі цэнтрам Аравіцкага сельсавету [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзіліся за 40 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі [[Даўляды]] — Хвойнікі; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра ў Кіеве Макарыя — «''купилъ есми у Марка'' [папраўдзе: Макара] ''Орменина Киевского{{заўвага|П. Г. Кляпацкі памылкова ўважаў яго і за першага вядомага ўладальніка Аравічаў<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 311</ref>. Але апошнія названыя тут хіба дзеля лякалізацыі падараваных службаў.}} две службе, у-въ Оревицкой волости{{заўвага|Воласьць тая, пэўна, — [[Белая Сарока|Беласароцкая]], бо Аравіцкай ніколі не існавала. Памылка ігумена, аднак, сьведчыць пра тое, што ў межах сучаснай Беларусі на левым беразе Прыпяці найбольш вядомым, прынамсі яму, сялом былі Аравічы.}} [[Лясок (Гомельская вобласьць)|Лысковщину]] а [[Пагоннае|Погоны]]''». Названыя Аравічы і ў пацьвярджальнай грамаце манастыру караля Жыгімонта Старога, датаванай 30 сьнежня 1543 году: «''Били намъ чоломъ игуменъ Филаретъ зо всими чернцы манастыря святого Михаила Золотоверхого, у Киеве, и поведили передъ нами, ижъ которыи две службе людей, на Припяти, у Воревичохъ{{заўвага|Відавочна, паставіць на пісьме ажно дзьве запар галосныя літары, каб паведаміць, што службы знаходзіліся ў Аравіцкай «воласьці», аўтару запісу 1526 г. было ня менш цяжка, чым жыхару вёскі, беларусу, тое ж самае вымавіць. Так зьявілася паміж галоснымі "въ”. А ў грамаце 1543 г. пісар злучыў яго з назваю. Хоць наўрад ці беларускія Аравічы ён пераблытаў з украінскім сялом [[Варовічы (Палескі раён)|Ва́равічы]] (Ва́рэвічы) ў Оўруцкай воласьці, апошнія бо — далекавата ад Прыпяці. Таму дарэмна выдаўцы зборніка нібы падзялілі згадкі пра Аравічы паміж Беларусьсю і Украінай (гл.: Документальна спадщина. — С. 505, 511)}}, на имя Лысковщину и Погонную купилъ игуменъ святого Михаила небожчикъ Макарей''...»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506 — 1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140, 228</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Аравічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 4 чэрвеня 1570 году каралём Жыгімонтам Аўгустам выдадзена чарговая пацьвярджальная грамата манастыру на Лыскоўшчыну і Пагонную, у якой зноў згаданыя Аравічы, але воласьць названая слушна, хоць і ў скарочаным выглядзе: «…''ижъ две службы людей на Припяти у въ Оревичахъ{{Заўвага|Устойлівае паўтарэньне ў найбольш раньніх кірылічных тэкстах тапанімічнай формы «Оревичи» супярэчыць прынятай у сучасным нарматыўным даведніку формы «Аровичи» ў якасьці расейскамоўнай назвы.}}… у волости Сороцкой игуменъ святого Михаила Золотоверхого, небожчикъ Макарей, купилъ''…»<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 1 (1361 – 1598). – С.-Петербург, 1863. № 156 </ref>. Надалей, урэшце, крыніцы паведамілі і пра тое, хто валодаў самымі Аравічамі. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі, складзеным у 1581 годзе каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, сяло Аравічы і яшчэ 15 паселішчаў{{заўвага|У паборы названы адзін сьвятар, які выплачваў 2 флярыны. Імаверна, гэта – настаяцель царквы ў Аравічах.}} паказаныя прыналежнымі Кіева-Пячэрскаму манастыру{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» беспадстаўна сьцьвярджаецца, нібыта ў 1570 — 1580 гады Аравічы належалі Кіеўскаму Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпедыі «Гарады і вёскі Беларусі». Пачатак памылковаму меркаваньню, як заўважана вышэй, паклаў П. Г. Кляпацкі.}} ў асобе яго архімандрыта, япіскапа ўладзімерскага [[Мялеці Храптовіч|Мялеція Храптовіча]]<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36—37</ref>. Уласнасьцю Пячэрскага манастыра сяло Аравічы (Orewicze) названа таксама ў вопісе рухомай і нерухомай маёмасьці, калі на пасаду яго архімандрыта ў 1593 годзе заступаў Нікіфар Тур<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1. Т. 1. Акты, относящиеся к истории православной церкви в Юго-Западной России. – Киев, 1859. С. 386</ref>. Ад мяжы сяла Аравічы пачыналіся ўгодзьдзі сяла Краснасельле пана Мікалая Харлінскага{{заўвага|Уладальнік [[Астрагляды|Астраглядавічаў]] і [[Хвойнікі|Хвойнікаў.]]}} і сяла Лыскоўцаў Кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра ў асобе яго ігумена Іосіфа Міроўскага, што засьведчана ў дамове ад 20 сьнежня 1603 году<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 300, 302, 303</ref>. 25 сакавіка 1627 году праваслаўны мітрапаліт кіеўскі і галіцкі Іоў Барэцкі асьвяціў [[антымінс]] на зьдзяйсьненьне боскай літургіі ў царкве Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Аравічах{{заўвага|Сьвятар К. Нікольскі засьведчыў, што гэта быў адзін зь першых друкаваных антымінсаў.}}. Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 7 дымоў сяла Аравічы архімандрыта Пятра Магілы і капітулы Кіева-Пячэрскага манастыра скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 24 грошы, з адной убогай халупы яшчэ 20 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 601зв.-602; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389, 392</ref>. 10 траўня 1682 году, кароль [[Ян Сабескі]], зважаючы на страту Кіева ў войнах з Расеяй, дзеля чаго добры Кіева-Пячэрскага манастыра пазбавіліся гаспадароў, падараваў іх адміністратару Кіеўскай мітраполіі япіскапу львоўскаму і галіцкаму Іосіфу Шумлянскаму. Надалей яны пазначаліся, як прыналежныя манастыру, хіба намінальна. У пераліку сёлаў епіскапа, складзеным у ліпені т. г., названыя і Аравічы (А''г''ревичи), але зь неверагодна вялікай колькасьцю двароў — ажно 64{{заўвага|Магчыма, вялося пра колькасьць падданых, а не двароў.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 10. – Киев, 1904. С. 357—363</ref>. У 1683 годзе, калі добрамі Кіеўскай мітраполіі і Пячэрскай архімандрыі кіраваў чашнік падольскі Самуіл Шумлянскі, брат япіскапа, з 8 дымоў у Аравічах Пячэрскага манастыра выплачваліся 2 злотыя<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Опис 1. Справа 3. А. 740зв.-741; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 495</ref>. Згаданыя Аравічы ў рэестры рэвізіі 1686 году палескіх вёсак Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыі пры прыняцьці іх ад пана Журакоўскага, войскага галіцкага<ref>Описание архива западнорусских униатских митрополитов (далей: Описание архива). Т. 1. 1470–1700. – С.-Петербург, 1897. № 986</ref>. 16 сакавіка 1706 году епіскап львоўскі і галіцкі Іосіф Шумлянскі за 6 300 злотых перадаў у трохгадовую арэнду братавай удаве Аляксандры Шумлянскай Беласароцкі ключ, у складзе якога і сяло Аравічы. 28 днём лістапада 1714 году датаваны кантракт, падпісаны ў Даўлядах паміж мітрапалітам кіеўскім [[Леў Кішка|Львом Кішкам]] і пісарам земскім мазырскім Тэафілам Лянкевічам-Іпагорскім на трохгадовую арэнду Беласароцкага ключа (у тым ліку сяла Аравічы) за 510 бітых талераў. 2 жніўня 1717 году мітрапаліт Леў Кішка аддаў Беласароцкі ключ з Аравічамі ў арэнду на тры гады харунжаму кіеўскаму Казімеру Стэцкаму за сымбалічныя 170 злотых. 12 сакавіка 1728 году пазначаны запіс у кнізе Оўруцкага гродзкага суда аб уводзе ў валоданьне Беласароцкім ключом наміната і адміністратара Кіеўскай мітраполіі япіскапа Атанаса Шаптыцкага<ref>Описание архива. Т. 2. 1701–1839. – С.-Петербург, 1907. № 1111, 1161, 1179, 1268</ref>. На 1734 год Аравічы ў складзе Беласароцкага ключа, як і раней, належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле «Апісаньня цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павету, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансысторыі» 1796 году, Раства-Багародзіцкай царкве ў Аравічах у 1737 годзе выдадзены фундуш мітрапалітам кіеўскім{{заўвага|У гэтай позьняй крыніцы сказана, што мітрапалітам-фундатарам выступіў Феліцыян Валадковіч, але ў 1729—1745 гадох мітраполію ўзначальваў Атанас Шаптыцкі}}<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 67</ref>, што не пацьвярджаецца матэрыяламі ні адной зь візытаў царквы тых часоў. У матэрыялах візыты Брагінскага дэканату ад 19 студзеня 1740 году пададзеныя зьвесткі аб прыходзе царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Аравічах, які ўзначальваў сьвятар Эліяш (Ільля) Кміта, але, імаверна, няпоўныя. У самых Аравічах налічана 15 гаспадароў альбо двароў, у [[Радзін]]е 20, у Вуглах 6, у Вяпрах 4. Усіх душ «plus minus być może» 156<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 747-750</ref>. У Генэральнай візыце таго ж дэканату 1743 году царква ў Аравічах, зь невядомай прычыны, названая іншым тытулам – Сьвятога Мікалая, але прыход налічваў значна большую колькасьць двароў – 98, як і дапушчаных да споведзі – plus minus 250 душ<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 295адв., 296</ref>. Згодна зь земскай кнігай Кіеўскага ваяводзтва, 23 студзеня 1747 году ў валоданьне маёнткамі Кіеўскай мітраполіі і Кіева-Пячэрскай архімандрыіі, у тым ліку Беласароцкім ключом з Аравічамі, уведзены новы адміністратар архіепіскап Фларыян Грэбніцкі<ref>Описание архива. Т. 2. – № 1444</ref>. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Аравічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Паводле чарговай візыты Брагінскага дэканату, на 21 кастрычніка 1752 году прыход Аравіцкай царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, настаяцелем якога сьвятар Ян (Іаан) Кміта, аб'ядноўваў верных з 30 дымоў у сяле Аравічы, 30 у вёсцы Радзін, 25 у Краснасельлі князя Ігнацыя Шуйскага, з 11 дымоў у Малочках, 2 у Друнках, 6 у Пагонным{{заўвага|Тры апошнія дзедзічна прыналежныя Оўруцкаму абацтву базыльянаў, але былі ў пасэсіі ў айцоў-цыстэрцыянаў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар цыстэрыянаў (Мазыр)|Кімбараўскага кляштару]].}}, 6 у Вяпрах Верхніх, 6 у Вяпрах Ніжніх, 10 у Вуглах{{заўвага|Вяпры, частка Вуглоў, як і Аравічы, належалі Кіеўскай мітраполіі, але былі надта аддаленыя ад царквы, бо месьціліся за ракой Прыпяць і калі яна разьлівалася, дык верныя маглі дабрацца адно да Беласароцкай царквы. Частка жыхароў вёскі Вуглы, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, сталі прыхаджанамі царквы ў Мухаедах.}}. Усяго душ да споведзі – 935.<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 320-324адв.</ref>. У 1754 годзе з 27 двароў{{заўвага|Усяго ў вёсцы налічвалася «szesnastka» дыму i «chałup siedm», а 1 дым у той час складалі 320 двароў.}} (×6 — прыкладна 162 жыхары) вёскі Аравічы выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Оўруцкага замка.}} 4 злотыя і 5 з паловай грошаў, «''na milicję''»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 16 зл. і 22 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 170</ref> У 1777 годзе ў Аравічах на сродкі прыхаджанаў узьведзены новы драўляны будынак царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии (далей: Описание). VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 114</ref>. 14-21 кастрычніка 1780 году возны генэрал ваяводзтва Кіеўскага «i innych» Базыль Валынец увёў у валоданьне маёнткамі, у тым ліку Аравічамі ў складзе Беласароцкага ключа, новага кіеўскага мітрапаліта і адміністратара Кіева-Пячэрскай архімандрыі Ясона Смагаржэўскага. У канцы дакумэнту возны, ня ўмеючы пісаць, добрасумленна «''znak krzyża świętego położył''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648–1798). — Киев, 1871. С. 642 — 644</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[File:Teadosi Rastocki. Тэадосі Растоцкі (1891).jpg|150пкс|значак|зьлева|Партрэт Тэадосія Растоцкага. 1891 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Аравічы апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сяло Аравічы было ўласнасьцю Кіеўскай мітраполіі ў асобе яе галавы Тэадосія Растоцкага<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71</ref>. У мэтрычнай кнізе 1795 году Раства-Багародзіцкай прыходзкай царквы ў Аравічах маюцца зьвесткі пра нараджэньне і хрост 18 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак, 7 шлюбаў, пахаваньне 11 мужчын і 5 жанчын. Сьвятаром на той час быў Антоній Кміта, дзячком Аверкій Кміта{{заўвага|Пісьмовая даведка іерэя Расьціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэньня Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёну.}}. [[File:Аравічы на ваенна-тапаграфічнай карце Ф. Ф. Шуберта. 1850 г.png|значак|150пкс|Аравічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», у 1834 годзе ў Аравічах налічвалася 53 двары, сяло належала пану Горвату. На 1850 год — 66 двароў. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 236 жыхароў сяла Аравічы зьяўляліся прыхаджанамі царквы Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 677</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло адміністрацыйна належала да [[Дзёрнавічы (Гомельская вобласьць)|Дзёрнавіцкай]] воласьці. У пачатку 1870 года ў Аравічах — 102 мужчынскія душы зь ліку сялян-уласьнікаў, прыпісаных да аднайменнага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 70</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Сьвята-Багародзіцкай прыходзкай царквы названыя настаяцель а. Самуіл Лісоўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Капітон Лісоўскі. Да прыходу, акрамя сяла Аравічы, належалі вёскі Краснасельле, Дронькі і Пагоннае<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 463 — 464</ref>. На 1879 год царкоўны прыход налічваў 497 душ мужчынскага і 599 душ жаночага полу верных сялянскага саслоўя<ref>Описание. — С. 115</ref>. У 1886 годзе ў сяле 39 двароў, 334 жыхары<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 112</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Аравічах было 87 двароў з 513 жыхарамі, дзейнічалі хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год у паселішчы налічвалася 115 двароў, 774 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 141</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аравічы ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Аравічы на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Аравічы на мапе гэнштабу [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] Беларусі і Літвы. 1935 г.]] Пасьля другога [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьня БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Аравічы — цэнтар сельсавету ў Хвойніцкім раёне [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 сьнежня 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне да яго тэрыторый скасаваных Дронькаўскага, Краснасельскага і Паганянскага сельсаветаў. З 26 ліпеня 1930 году, як быў скасаваны падзел на акругі, — у складзе Хвойніцкага раёну БССР. У тым жа годзе арганізаваныя калгасы «Камунар» і «Перамога сацыялізму», працавалі вятрак, кузьня, ваўначоска, пачатковая школа, хата-чытальня, аддзяленьне спажывецкай каапэрацыі. З 20 лютага 1938 году ў складзе [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аравічах было 237 двароў з 711 жыхарамі. У красавіку-траўні 1943 году ў вёсцы разьмяшчаўся Пуцілаўскі партызанскі атрад і штаб злучэньня С. А. Каўпака. Непадалёку на рацэ Прыпяці была разгромлена нямецкая флатылія. У жніўні 1943 году акупанты спалілі ў Аравічах 79 двароў і загубілі 21 жыхара<ref> Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 37, 51, 53, 501</ref>. 81 вясковец загінуў на франтах. З 8 студзеня 1954 году Аравічы — у межах Гомельскай вобласьці. Дзейнічала сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы было 923 жыхары. Цэнтар саўгасу «Аравічы». 8 студзеня 1987 году Аравіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 7 населеных пунктаў: вёскі Аравічы, [[Дронькі]], [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Краснасельле]], [[Пагоннае]], [[Хвашчоўка (Хвойніцкі раён)|Хвашчоўка]], пасёлкі Гнезьдзенка і [[Града (Хвойніцкі раён)|Града]]. == Забудова == Плян Аравічаў складаўся з дугападобнай вуліцы, з шыротнай арыентацыяй, да яе цэнтру далучалася кароткая простая вуліца. Забудова двухбаковая, дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. ==Заўвагі== {{заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Аравіцкі сельсавет]][[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] l3mn8aun8tjgdo0d0e0gm7kejor6pfa 0 258145 2687956 2687869 2026-09-01T15:16:28Z ~2026-47565-35 99845 2687956 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] '''Летувізацыя'''<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref><ref name="Zajkouski-1993-70">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 70.</ref><ref>Крывія. Выданьне беларускае дыяспары ў Чэхіі. [https://kamunikat.org/?pubid=25495 № 28]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2013.</ref> — палітыка насаджэньня [[Летувіская мова|летувіскай (гістарычнай жамойцкай) мовы]] і культуры сярод не[[Жамойты|жамойцкага]] насельніцтва колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з пашырэньнем на яго сканструяванай новай ідэнтычнасьці [[Летувісы|летувісаў]], а таксама [[Прапаганда|прапаганды]] летувіскай [[Шавінізм|шавіністычнай]] інтэрпрэтацыі гісторыі ВКЛ. Складаецца зь некалькіх кампанэнтаў, у тым ліку атаясамліваньня гістарычных [[Літва|Літвы]] і [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] з сучаснымі [[Летува|Летувой]] і [[летувісы|летувісамі]], перакручваньня традыцыйных гістарычных назваў мясцовасьцяў і імёнаў людзей у іншых мовах паводле іх формаў зь летувіскай мовы, [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (празь іх частковую [[палянізацыя|палянізацыю]]{{Заўвага|Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на ранейшы (яшчэ часоў Расейскай імпэрыі) прапагандысцкі прыём палянізацыі ліцьвінаў-каталікоў, празь які многія віленскія ліцьвіны сталі «палякамі»: «''будзеш беларус — значыць, гвалтам зробяць праваслаўным. Калі хочаш застацца каталіком, то мусіш казаць, што (ты) паляк, бо наша вера польская, а не беларуская ці іншая якая''»<ref>Калубовіч А. Крокі гісторыі. — Беласток — Вільня — Менск, 1993. С. 72.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 80.</ref>}} або [[русіфікацыя|русіфікацыю]]) з паступовым пераводам адукацыі і [[Сродак масавай інфармацыі|мас-мэдыя]] на летувіскую мову дзеля [[Культурная асыміляцыя|асыміляцыі]] мясцовага насельніцтва летувісамі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 381—383, 386—389.</ref>. [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе Літва (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь Белай Русьсю (''Russia Bianca''), тым часам Жамойць (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Умовы для летувізацыі склаліся па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], калі адбылося замацаваньне назвы «Літва» за [[Жамойць|Жамойцю]] і [[Жамойты|жамойтамі]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага абуджэньня]] дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] інтарэсам якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай летувіскамоўнай «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>. Прэтэнзіі Летувы на пераемнасьць з ВКЛ падмацавала атрыманьне ёй старажытнай літоўскай сталіцы [[Вільня|Вільні]] і сталічнага [[Віленскі край|Віленскага краю]] — насуперак волі мясцовага насельніцтва — у выніку [[Дамова аб ненападзе між Нямеччынай і Савецкім Саюзам|злачыннай змовы]] паміж [[сталін]]скім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[гітлер]]аўскім [[Трэці Райх|Трэцім Райхам]] у пачатку [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Arlou-2012-381">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 381.</ref>. Савецкія ўлады дазволілі летувісам нацыяналістычную ідэалёгію, заснаваную на міце пра ВКЛ як «старажытную летувіскую дзяржаву» (адначасна ўчыняючы [[Русіфікацыя Беларусі|этнацыд беларусаў]] — па [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Гістарыяграфія|фізычным вынішчэньні беларускай гістарыяграфіі]]), што засьведчыла ўнікальнасьць і вынятнасьць становішча [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувы]] ў параўнаньні зь іншымі савецкімі рэспублікамі<ref name="Katlarcuk-2003"/><ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref><ref name="Snyder-2003-93-95">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. Па [[Распад СССР|распадзе СССР]] заснаваная на мітах і стэрэатыпах гістарычная навука працягвае выступаць часткай дзяржаўнай ідэалёгіі Летувы<ref name="Kascian-2009"/><ref name="Antonau-2001">Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001.</ref>, што знаходзіць падтрымку ў [[Расея|Расеі]]<ref name="Kraucevic-2006">[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г.</ref>{{Заўвага|Аналітык [[Арцём Шрайбман]] зьвяртае ўвагу на тое, што калі ў рэчышчы імітацыі «мяккай [[Беларусізацыя|беларусізацыі]]» ў Беларусі паставілі помнікі асобным вялікім літоўскім князям (Альгерду ў Віцебску і Гедзіміну ў Лідзе), то яму за тыдзень патэлефанавалі журналісты з Расеі і зь Летувы з адным і тым жа пытаньнем і адной і той жа заклапочанасьцю, у фармаце: «''А што гэта там у вас нацыяналізм галаву падымае?''»<ref>[https://nashaniva.com/342686 Шрайбман мяркуе, што пытанне «Пагоні» можа стаць праблемным у адносінах Беларусі і Літвы ў будучыні], [[Наша Ніва]], 13 траўня 2024 г.</ref>}}. == Перадумовы == [[Файл:Provincia S. Joachimi Ord. Excalc. SSS Trinitatis Red. Capt. post introductionen Religiosor sui Ordinis A.D. 1684 in Regnum Poloniae et M.D. Lith.jpg|значак|Мапа [[Ордэн трынітарыяў|трынітарскіх]] [[кляштар]]аў у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе пад назвай «Жамойць» ({{мова-la|Samogitia|скарочана}}) аб’ядноўваюцца землі [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]] і [[Самбія|Самляндыі]], каля 1748 г.]] === Прусія === {{Асноўны артыкул|Малая Летува|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Samland-Samogitie-Semigallo (1768).jpg|значак|Жамойць: пруская (Samland) і літоўская (Samogitie), і прылеглая [[Зэмгалія]] (Semigallo), 1768 г.]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Да выдадзенага ў Прусіі катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 год), які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, прымяркоўваюць<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref> першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] (6 чэрвеня 1580 году): «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. === Рэч Паспалітая === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Гісторык [[Анатоль Грыцкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў XVI ст. дзеля абгрунтаваньня правоў маскоўскіх князёў на землі сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Украіна|Ўкраіны]] ў Маскоўскай дзяржаве стварылі міт пра «літоўскую» (г. зн. жамойцкую, летувіскую) заваёву [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]], які ўпершыню зьявіўся ў літаратурна-публіцыстычным творы «Сказание о князьях владимирских»<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Прадмова // Ермаловіч Мікола. Выбранае / Уклад., камент. К. Цвіркі. — {{Менск (Мінск)}}: Кнігазбор, 2010. С. 7.</ref>. Як паказвае гісторык [[Мікола Хаўстовіч]], адной з спробаў абараніцца ад ідэалягічных нападаў Маскоўскай дзяржавы (яшчэ за панаваньнем там нашчадкаў [[Рурык]]а) стала зьяўленьне ў самім Вялікім Княстве Літоўскім [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]], якая сьцьвярджала паходжаньне [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] ад рымскіх нобіляў, а ня кіеўскіх ([[Русь|рускіх]]) князёў, а Літоўскай дзяржаўнасьці — ад [[Рымская імпэрыя|Рымскай]], што ўрэшце прывяло да павелічэньня значнасьці неславянскай часткі Вялікага Княства Літоўскага — Жамойці, а ў XVIII—XX стагодзьдзях гісторыкі і палітыкі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] выкарысталі гэтую ідэю разам зь мітам пра «літоўскую» заваёву беларускіх земляў дзеля расейскай імпэрскай канцэпцыі: нібы праз тое, што неславяне ([[балты]]) калісьці захапілі славянскія землі, заваёва («вяртаньне») гэтых земляў Расеяй ёсьць аднаўленьнем гістарычнай справядлівасьці<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мінск)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 6.</ref>. Зьяўленьне тэорыі пра «рымлянскае паходжаньне» ліцьвінаў і жамойтаў (хоць гістарычная адасобленасьць жамойтаў тут выявілася ў асобнай вэрсіі свайго «рымлянскага паходжаньня», адрознай ад легенды пра Палямона для ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 17—18.</ref>) як адну з прычынаў пашырэньня назвы «літоўская мова» на мову жамойтаў адзначае гісторык [[Павал Урбан]]<ref name="Urban-1972">[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>. Яшчэ ў 1869 годзе [[Ігнат Казлоўскі]] зьвяртаў увагу на тое, што папулярызацыя летувіскай мовы і культуры ў Вялікім Княства Літоўскім пачалася па Люблінскай уніі (1569 год), а асноўную ролю ў ёй адыграў [[Езуіты|ордэн езуітаў]] — а менавіта «польская партыя» ў ім. Галоўны матыў апошніх гэты дасьледнік бачыў у жаданьні [[Палякі|палякаў]] зьнішчыць моўна-культурныя повязі паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]{{Заўвага|Шматлікія сьведчаньні на карысьць таго, што ў XV—XVI стагодзьдзях у ВКЛ адбылося сьціраньне этнічнай мяжы паміж русінамі і ліцьвінамі зь іх поўнай этнічнай інтэграцыяй, прыводзіць гісторык Павал Урбан<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>, а гісторык Вацлаў Пануцэвіч зьвяртае ўвагу на сьведчаньне з XVII ст., што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>}} дзеля іх [[Палянізацыя|палянізацыі]] і [[Культурная асыміляцыя|асыміляцыі]]<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. [https://books.google.by/books?id=1pIZAAAAYAAJ&pg=RA8-PA243-IA28&dq=%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F+%D1%81%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixnpuM_tD5AhUGgv0HHQ7PAJ8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8C%20%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9%20%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5%D1%8E&f=false 87]—89, 92—93.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Увогуле, факт масавага і традыцыйнага называньня ў Вялікім Княстве Літоўскім мовы летувісаў (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|Хоць у Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць вынятна «літоўскай», аднак пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову... перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy... iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь Вільні <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені вынятна пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>). Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>, ды іншыя. У адказ на падобныя сьведчаньні Зігмас Зінкявічус высоўвае гіпотэзу, нібы ўсходні варыянт летувіскай мовы — «пісьмовая літоўская мова» (у адрозьненьне ад заходняга варыянту летувіскай мовы — «пісьмовай жамойцкай мовы», беспасярэднім працягам якой стала сучасная летувіская мова) — цалкам зьнік яшчэ ў пачатку XVIII стагодзьдзя<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 245.</ref><ref name="Kascian-2009"/>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Балтыйскія мовы|Балтыйская]] тэорыя не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай Рэфармацыі і палітычнай моцы літоўскага гаспадарства. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх балтыйскіх плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі [[Вільня|Вільні]] на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай ([[Старабеларуская мова|беларускай]] — мове [[ліцьвіны|ліцьвінаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] У гістарычных крыніцах XVII—XVIII стагодзьдзяў пашырылася азначэньне жыхароў пераважна [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (яе заходняй часткі) як [[Старалітва|«старалітвы» («старой літвы», «стараліцьвінаў»)]], прытым неаднаразова адзначалася беспасярэдняя повязь старалітвы з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]: «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}}) ([[Сьвір (мястэчка)|Сьвір]], 1689 год)<ref>Ališauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (XIV—XVIII a.). — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 261—262.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}}) ([[Ваверка]], 1692 год)<ref>Ališauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (XIV—XVIII a.). — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref>, «''русіны…, званыя старажытнымі [[Яцьвягі|яцьвягамі]] або іншым імем — па-народнаму „Старая Літва“''» ({{мова-la|«Ruthenorum…, dicti antigui Jadźwingowie vel alio nomine populariter Stara Litwa»|скарочана}}) ([[Чарнаўчыцы]], 1721 год)<ref name="Ališauskas-2016-301">Ališauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (XIV—XVIII a.). — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 301.</ref>. Народжаны на [[Падляшша|Падляшшы]] этнограф-[[Ордэн дамініканаў|дамініканін]] Канты Багінскі, які паводле вынікаў сваіх падарожжаў Жамойцю каля 1780 году склаў «Хараграфію або апісаньне сьвятой Жамойці» ({{мова-pl|«Chorografia czyli opisanie Żmudzi świętej»|скарочана}}), зьвяртаў увагу на тое, што жамойты ў тыя часы працягвалі надзвычай зацята трымацца ўласнай мовы і зусім не паддаваліся моўнай асыміляцыі: «''Жамойцкая мова ні сёе, ні тое. Гавораць на ёй у кожным павеце, у кожнай парафіі іначай… Аднак яе гэтак кахаюць жамойты, што зусім ня любяць тых, хто яе ня ведае… Гэта ёсьць найбольшай прычынай простасьці і ня добрай адукацыі жамойцкай моладзі, што ня хоча пакінуць сваёй баламутнай мовы і паказацца на сьвет''»<ref>Athenaeum : pismo poświęcone historyi, literaturze, sztukom, krytyce i.t.d. T. 4, 1845. [https://polona.pl/item/athenaeum-pismo-poswiecone-historyi-literaturze-sztukom-krytyce-i-t-d-oddzial-5-t,MTEwMDEyODg3/138/#info:metadata S. 139].</ref>. А ў 1851 годзе адзначалася, што сярод жамойтаў здаўна бытуе старажытны пахавальны абрад — сьпяваць нябожчыку, што яго больш ня будуць прыгнятаць іншыя народы, у тым ліку ліцьвіны<ref>Przyjaciel Domowy. Nr. 1, 1851. S. 3.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 45.</ref>. Швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» (летувісаў і латышоў), што паўднёва-заходняя Русь, Літва, большая частка Прусіі і Польшчы былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>{{Заўвага|Сучасная [[генэтыка]] сьцьвярджае блізкасьць летувісаў і латышоў да [[Фіна-вугорскія народы|фінска-вугорскіх народаў]]: «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, фіна-вуграў, гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''» ({{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. == Расейская імпэрыя == === Атаясамліваньне літоўскага з жамойцкім === {{Асноўны артыкул|Ліцьвякі}} [[Файл:Jistoriję Justinaus parguldę Isz Łotynû kałbôs i Żæmaitiû K. Daugkientys metusî (1798, 1834-36).jpg|значак|Летувіскі пераклад [[Сыманас Даўкантас|Сыманаса Даўкантаса]] «''з лацінскай мовы на жамойцкую''» (1834—1836 гг., з мэтай фальсыфікацыі больш раньняга часу стварэньня падпісаны «1798 г.»)]] Выдадзены ў 1787 годзе афіцыйны агляд [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] (перавыдаваўся ў 1793 годзе), хоць і называў ўтвораныя на [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|анэксаваных]] землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскае]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкае]] намесьніцтвы «[[Белая Русь|Беларусьсю]]», але азначаў жыхароў гэтых намесьніцтваў «''палякамі і [[Ліцьвіны|літвой]]''»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73, 76].</ref> (паводле гісторыка [[Леанід Лыч|Леаніда Лыча]], тэрмін «палякі» тут ужылі хутчэй за ўсё дзеля таго, каб паказаць прыналежнасьць часткі насельніцтва да каталіцтва<ref>[[Леанід Лыч|Лыч Л.]] Руская культура ў Беларусі: праблемы гарманічнага суіснавання з нацыянальнай // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2012/34/%E2%84%96_34_(1081).html № 34 (1081), 22 жніўня 2021 г.]</ref>). Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Кароткае землеапісаньне Расейскай дзяржавы» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб, 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>, таксама выдадзены ў 1788 годзе «Новы і поўны геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы або Лексыкон» падаваў наступнае азначэньне: «''літва — гэта народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>. А выдадзенае ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Расейскай акадэміі навук]] «Апісаньне ўсіх народаў, якія насяляюць Расейскую дзяржаву» засьведчыла папулярнасьць у тыя часы меркаваньня пра этнічную блізкасьць [[Ліцьвіны|ліцьвінаў (літоўцаў)]] і [[Русіны|русінаў (русаў)]]: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»<ref>Георги И. Г. [https://elib.rgo.ru/safe-view/123456789/212380/1/MDAwMDAwMDdfR2VvcmdpIEkuSS4gT3Bpc9CwbmllIHZzZWtoIG9iaXTQsHl1c2hjaGlraCB2IFJvc3NpeS5wZGY= Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей]. Ч. 4. — СПб, 1799. С. 385.</ref>. Прытым працягвала захоўвацца разьмежаваньне паміж ліцьвінамі і [[Жамойты|жамойтамі]]: у сьпісах ураднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год поруч зь «літоўскімі ўраджэнцамі» і «літоўскай нацыяй» (пад якімі выступаюць жыхары [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Сьвятлана Марозава|Марозава С.]] Етос Унійної Церкви та національна ідентичність білорусів у XIX столітті // Ковчег. Науковий збірник статей з церковної історії. Ч. 4, 2003. [https://books.google.by/books?id=pS8QAQAAIAAJ&q=1815+%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%22+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8F%D1%80%D1%87%D1%83%D0%BA&dq=1815+%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%22+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8F%D1%80%D1%87%D1%83%D0%BA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjuwrjhwLP8AhUowQIHHXLRCz8Q6AF6BAgHEAI С. 119].</ref>) адзначаліся «самагіцкі ўраджэнец» і «самагіцкая нацыя»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. С. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA701&dq=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiBo4zZ0aj8AhWSiP0HHYROCiQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false 696], [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA701&dq=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiBo4zZ0aj8AhWSiP0HHYROCiQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false 701].</ref>. Яшчэ ў 1804 годзе [[Віленскі ўнівэрсытэт]] прызначыў спэцыяльных візытарараў у школы [[Віленская губэрня|Віленскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] губэрняў, сярод абавязкаў якіх значылася (пункт 10): «''Візытатар у абедзьвюх гэтых губэрнях мае даведацца падрабязна пра Самагіцкую (Жмудзкую) мову, дзе і як далёка сягае яе ўжываньне, заўважаючы асаблівыя пра яе зьвесткі; таксама мае даручыць і школьным станам старанна зьбіраць усе падрабязнасьці, якія маглі б растлумачыць паходжаньне гэтай мовы і яе ўласьцівасьці, праз што можна было б выразьней даведацца пра гісторыю таго народа, якому гэта мова была прыродная; сабраныя ж заўвагі пра яе, пісаньні, песьні ды іншае на гэтай мове маюць быць дасыланыя ва Ўнівэрсытэт''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Визитатор в обоих сих губернях не оставит в продолжение своего обозрения осведомляться подробно о Самогитском (Жмудском) языке, где и как далеко простирается его употребление, замечая сам особенные об нем известия; равным образом имеет препоручить и училищным сословиям прилежно собирать все подробности, кои могли бы объяснить происхождение сего языка и его собственность или свойство, чрез что можно бы явственнее узнать историю того народа, коему оный язык был природный; собранные жа замечания об нем, писания, песни и проч. на сем языке имеют быть присылаемы в Университет»|скарочана}}}}<ref>Сборник распоряжений по Министерству народного просвещения. Т. 1. — СПб., 1866. [https://books.google.by/books?id=WNdHAQAAMAAJ&pg=PP7&dq=%22%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%B9+%D0%BF%D0%BE+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0gNnuvLr8AhWJi_0HHczoDYcQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&q=%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3&f=false С. 36].</ref><ref>Алфавитный указатель к Сборнику распоряжений по Министерству народного просвещения. — СПб., 1867. [https://books.google.by/books?id=ZfclAAAAYAAJ&pg=PA77&dq=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiz85S8u7r8AhVJtaQKHXj1CMUQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 78].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1796 годзе, па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] улады Расейскай імпэрыі ўлучылі гістарычна адасобленае ад [[Літва|уласна Літвы]] колішняе [[Жамойцкае староства]] ў склад [[Літоўская губэрня|Літоўскай]], а з 1801 году — [[Віленская губэрня|Літоўска-Віленскай губэрні]], прытым [[Менская губэрня|Менская]], [[Віцебская губэрня|Віцебская]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўская]] губэрні ў сваіх назвах не атрымалі азначэньня «Літоўскія». Зь іншага боку, маскоўскія гаспадары [[Павал I]] (1796—1801) і [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандар I]] (1801—1825) не перашкаджалі [[палянізацыя|палянізацыі]] колішняга Вялікага Княства Літоўскага (як зазначае польскі дасьледнік [[Рышард Радзік]], татальная палянізацыя літоўскай шляхты адбылася па падзелах Рэчы Паспалітай, як культурная рэакцыя на палітычнае змаганьне з Расейскай імпэрыяй<ref name="Katlarcuk-2003"/>), што значна ўзмацніла тагачасныя культурна-ідэйныя ўплывы палякаў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|літоўскіх (беларускіх) землях]]. У 1808 годзе былы езуіт [[Францішак Ксавэры Богуш]] выдаў у [[Варшава|Варшаве]] кнігу «Аб пачатку народу і мовы літоўскай» ({{мова-pl|«O początkach narodu i języka litewskiego»|скарочана}}), дзе атаясаміў ліцьвінаў з [[Прускія летувісы|прускімі летувісамі]] (з спасылкамі на кнігі, выдадзеныя ў г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»)<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 4, 12, 64, 94, 146.</ref> і, адпаведна, літоўскую мову — з жамойцкай, якую заклікаў зрабіць мовай высокай культуры{{Заўвага|У гэтай сваёй публікацыі Богуш, увогуле, заявіў, што «''літоўская мова адрозьніваецца ад славянскай''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 96.</ref> і двойчы паўтарыў, што «''жамойцкая мова дакладна такая ж самая, як літоўская, часам адрозьніваецца вымаўленьнем, але гэтая розьніца меншая, чым паміж вялікапалякам і мазурам''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 58—59, 106.</ref>, а далей фактычна засьведчыў уласнае даволі кепскае веданьне летувіскай мовы (на што зьвярнулі ўвагу яшчэ ў 1875 годзе<ref>Karłowicz J. O języku litewskim // Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału filologicznego Akademii Umiejętności. T. II. — Kraków, 1875. S. 144—145.</ref>), заявіўшы, што «''Жамойць называе сябе źiemaiten… <…> ліцьвіны… назвалі гэты край źiemaitis''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 59—60.</ref>}}. Тое, што летувізацыі спрыялі польскамоўныя аўтары (апроч Богуша, яшчэ [[Тадэвуш Чацкі]], [[Іяхім Лялевель]] ды іншыя), якія пачалі прыўзносіць балтыйскасьць з паганствам (летувіскасьць){{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў ў рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: ўсё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}} і зьмяншаць уплывы [[Русь|Русі]] ў гісторыі Літвы, а таксама прапагандаваць сярод беларускамоўных сялянаў, нібы іхныя продкі былі летувісамі паводле паходжаньня<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. 107—108.</ref>, адзначаў ужо ў 1869 годзе [[Ігнат Казлоўскі]]. Гэты ж аўтар паказваў, што летувізацыя ў той час адбылася праз парафіяльныя школы, дзе расейскія ўлады дазволілі выкладаньне па-летувіску, і касьцёл (найперш на тэрыторыі [[Жамойцкая дыяцэзія|Жамойцкай дыяцэзіі]], дзе перавага аддавалася ксяндзам з этнічнай Жамойці{{Заўвага|Сярод іншага, у 1907 годзе ў друку паведамлялася, што ксяндзоў, якія былі жмудзякамі-«літваманамі», таксама дасылалі ў [[Сьвянцяны]], [[Вярэнаў]] ды іншыя парафіі Віленскай дыяцэзіі — супраць пажаданьняў мясцовага насельніцтва<ref>Słowo. Nr. 1, 1907. [https://polona.pl/item/slowo-r-26-nr-1-1-stycznia-1907,MTU3NzE1MDc/1/#info:search:zmudziaki S. 2].</ref>}})<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. 104—106.</ref>. Ён жа зьвяртаў увагу на сьведчаньне [[Уладзіслаў Сыракомля|Людвіка Кандратовіча (Уладзіслава Сыракомлі)]]<ref>Syrokomla W. Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna. T. 2, (Do Oszmiany — do Kiernowa — do Kowna). — Wilno, 1860. S. 96.</ref>, што пры мяшаным шлюбе (жонка — летувіска, муж — беларус{{Заўвага|Прытым адваротнага варыянту мяшаных шлюбаў (жонка — беларуска, муж — летувіс) летувісы ўнікалі}}) дзеці выхоўваліся па-летувіску{{Заўвага|Тым часам у выпадку заселенай [[Латышы|латышамі]] [[Курляндыя|Курляндыі]] (т.б. па-за арэалам расьсяленьня летувісаў) этнограф і мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] засьведчыў, што «''большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі''»<ref>Карский Е. Ф. Белорусы. Т. 1. — Минск, 2006. [https://books.google.by/books?id=ohcsAQAAMAAJ&q=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F&dq=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfmJmpp9X5AhUa7qQKHRoNCsAQ6AF6BAgBEAI С. 559].</ref>, пазьней падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія»<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj1/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B_%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_i_%D1%83%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D1%9E_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D1%87%D1%8B.html Балты цэнтральнай і ўсходняй Беларусі ў сярэднявеччы] // Спадчына. № 1, 1999. С. 61—72.</ref>. Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «''ва ўсходнегерманскіх мовах быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная «лінія Сафарэвіча» (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітавана з балтамі''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 31.</ref>}} альбо ўся радзіна магла палянізавацца, бо польская мова выконвала ролю пасярэдніка<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. 107.</ref> (іншы аўтар пры апісаньні летувісаў, якіх ён называў [[Жмогусы|жмогусамі]], адзначаў іхную прагу вывучыць сваіх сыноў на ксяндзоў, а таксама надзвычайную прывязанасьць да ўласнай мовы пры браку веданьня іншых моваў<ref>Kurjer Warszawski. Nr. 250, 1872. [https://polona.pl/item/kurjer-warszawski-r-52-nr-250-9-listopada-1872,MTEzMDA2NjE2/2/#info:search:zmogus S. 3].</ref>). Як сьведчыў Ігнат Казлоўскі, за яго часам жыхароў гістарычных [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыны]] і [[Вількамірскі павет|Вількаміршчыны]], якія ўжывалі ў гутарцы дзьве мовы — беларускую і летувіскую, альбо іх сумесь, у якой дамінавала беларуская мова — палякі называлі «новымі літоўцамі», уласна жамойты называлі гэтых летувісаў «[[Гуды|гудамі]]» і не лічылі іх часткай летувіскага народу, а беларусы і каталіцкія сьвятары гэтых «новых літоўцаў» называлі [[Ліцьвякі|«ліцьвякамі»]]<ref name="Kazlouski-1869-105">Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. [https://books.google.by/books?id=1pIZAAAAYAAJ&pg=RA8-PA243-IA46&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP4-CUktD5AhWSIMUKHeTcCTQQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 105].</ref> (сугучна зь «[[Літвакі|літвакамі]]» — [[Жыды ў Беларусі|літоўскімі жыдамі]]<ref>Іофе Э. Літвакі // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 381.</ref>). {{Падвойная выява|справа|Grammatyka języka żmudzkiego. Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko (1832).jpg|107|Naujes moksłas skajtima raszta żemajtyszka diel mażun wajkun (1848).jpg|107|Выдадзеныя ў Вільні жамойцкія (летувіскія) «Граматыка жамойцкай мовы» (1832 г.) і лемантар «Новая навука чытаньня пісьма жамойцкага для малых дзетак» (1848 г.)}} Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] адзначае, што яшчэ ў пачатку XIX ст. тэрмін «літоўскі» ў розных мовах (як і «беларускі», «рускі» ды многія іншыя) меў «дыфузнае», няўстойлівае ў тэрміналягічным пляне значэньне і ня быў замацаваны за назвай мовы сучасных летувісаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>. Аднак па публікацыі Богуша (1808 год) адзначалася паступовая папулярызацыя меркаваньня пра тоеснасьць жамойцкага зь «літоўскім», што на раньнім этапе выявілася азначэньнем некаторых жамойцкіх кніг як выдадзеных на «летувіскай мове» або «летувіска-жамойцкай мове»{{Заўвага|1) «''Naujas Istatimas Jezaus Christaus Wieszpaties musu / lietuwiszku leżuwiu iszgulditas par Jozapa Arnulpa kunigaykszti Giedrayti wiskupa Żiemayciu, żenklinika s. Stanislowo''» (Вільня, 1816 г.), 2) «''Karawakas, arba Krzizius anioliszkas. Runku s. Tamosziaus isz Akwina iszpažintoia, zokana kaznadzieju, latiniszkay iszraszitas, ira baznicioy kunigu Daminikonu mieste Anagnios … Tas pats krizius czieši missyu szwętu, lietuviszkay iszgulditas''» (Вільня, 1817 г.), 3) «''Kielas kruwinas karalaus sopulu Jezusa Chrystusa brangu krauiu iszkłotas o eynantiems ant scieśliwos wiecznastes zmoniems kieleywems troksztantiems zinoty taiemnicios niewinnos mukos Wieszpaties Pona musu paroditas / ir su pazwaliimu wiresniu isz łankiszko ant lietuwiszko lieźuwie iszgulditas''» (Вільня, 1821 г.), 4) «''Jonas isz Swisłoczes krominikas wędrawois / lietuwiszku lieźuwiu iszgulditas kasztu yr storony par Jozapa Rupeyka kanaunika Płocka, klebona Szaduwos, źenklinika s. Onos''» (Вільня, 1823 г.), 5) «''Surinkimas dasekimu par mokintus źmonias, senowias amźiose tikray daritu apey bytes / o par kunigo Kluko kanauniko Kruszwickojo metuose 1780 Warszuwoje lenkiszkay yszdrukawotas, yr diel lenku yszdotas; o dabar pirmo siki ant leźuwio letuwiszkay-zemaytiszko, par kunigo Cypriono Juzapo Niezabitawski kanauninko Minskojo, prabaszcziu Welonos pargulditas yr metuose 1823 ing drukarnia diel yszspaudimo, ant kningu raszto, podatas''» (Вільня, 1823 г.)}}. Агучаны Богушам заклік зрабіць летувіскую мову мовай высокай культуры ўрэшце знайшоў падтрымку ў студэнта [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], народжанага на Жамойці селяніна [[Сыманас Даўкантас|Сыманаса Даўкантаса]], які ў 1822 годзе выдаў кнігу «Дзеяньні старажытных летувісаў і жамойтаў» («''Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių''»), а па публікацыі ў 1830 годзе ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а ад 1420 году, што вярнула зь нябыту назву [[Аўкштота]] і дазволіла вынайсьці «[[Аўкштайты|аўкштайтаў]]» (г.зв. «вышэйшых літоўцаў», абвешчаных «ўласна літоўцамі» — гістарычнымі ліцьвінамі) і такім спосабам атаясаміць зь ліцьвінамі жамойтаў (як «ніжэйшых літоўцаў»)<ref name="Panucevic-2014-169-279">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 169, 279.</ref>{{Заўвага|Ужо ў 1855 годзе «Справочный энциклопедический словарь» зазначаў з удакладненьнем «''паводле найноўшых дасьледаваньняў''», што «''Жамойць ёсьць адным з двух плямёнаў, на якія падзяляецца Літва, і рэзка адрозьніваецца ад Літвы ўласнай''», з аналягічным удакладненьнем («''паводле найноўшых зьвестак''») паведамлялася колькасьць жамойтаў у Ковенскай губэрні, адзначаючы магчымасьць павялічэньня агульнай колькасьці жамойтаў за кошт летувісаў ({{мова-ru|«литвинов»|скарочана}}) [[Аўгустоўская губэрня|Аўгустоўскай губэрні]], якія «''ўжываюць жамойцкую мову''»<ref>Справочный энциклопедический словарь. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=jStCAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=Spravo%C4%8Dnyj+%C4%97nciklopedi%C4%8Deskij+Slovar%27:+Izd.+K.+Kraja&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiu0N7P37D8AhUhg_0HHbmDCMQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C&f=false С. 310—311].</ref>}}, новая праца Даўкантаса (1845 год) атрымала назву «Звычаі старажытных летувісаў — горнікаў і жамойтаў» («''Budą senowęs lёtuwiū, kalnienū ir žȧmajtiū''», сучаснае летувіскае «''Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių''»), дзе наватворам «kalnienū» пазначаліся пазьнейшыя «аўкштайты»<ref>Martišiūtė-Linartienė A. [https://nullroute.lt/mirrors/texts/Liet_k_chrestomatija_11_klasei.pdf Elektroninė literatūros chrestomatija 11 klasei]. — Vilnius, 2011. P. 608.</ref>. [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што першы летувіскі бібліяграфічны слоўнік (1841 год) атрымаў назву «Бібліяграфічныя і літаратурныя ведамасьці аб вучоных жмудзінах»{{Заўвага|{{мова-pl|«Wiadomości biograficzne i literackie o uczonych Żmudzinach»|скарочана}}}}, што ёсьць адным зь сьведчаньняў тагачаснай няпэўнасьці саміх летувісаў ва ўласнай саманазьве<ref>Котлярчук А. С. Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 89.</ref>{{Заўвага|Як зазначае [[Андрэй Катлярчук]], «''парадокс гісторыі крыецца ў тым, што на этапе „нацыянальнага будаваньня“ новаэўрапейскіх народаў заўсёды існуе некалькі варыянтаў выбару этноніму і часта эліта ў якасьці вызначальнага абірае і замацоўвае менш абгрунтаваны з навуковага пункту гледжаньня''»}}. Тым часам патомны віленскі выдавец [[Адам Завадзкі]], у друкарні якога выходзілі кнігі на розных мовах, у тым ліку летувіскай, выдаў у 1858 годзе каталёг летувіскіх кніг, надрукаваных за 25 гадоў, пад назвай «Жамойцкія кнігі, выдадзеныя коштам і друкам Юзэфа Завадзкага»{{Заўвага|{{мова-lt|«Knigas žemajtiszkas iszduotas kasztu ir spaustuwi Jozapa Zawadskia»|скарочана}}}}. Польскі і беларускі пісьменьнік [[Адам Плуг]] (1823—1903) у 1875 годзе наступным спосабам ахарактарызаваў выдаваньне Адамам Завадзкім кніг па-летувіску: «''…таксама адзначу яшчэ пра адзін бок дзейнасьці Адама Завадзкага, пра які, апроч Вільні і Жамойці, мала хто ведае. Маю на ўвазе розныя выданьні на жамойцкай мове''»{{Заўвага|{{мова-pl|«…też będzie wspomnieć jeszcze o jednej stronie działalności Adama Zawadzkiego, o której poza Wilnem i Zmujdzią mało komu wiadomo. Mamy na myśli różne publikacje w języku żmujdzkim»<ref>Kłosy: czasopismo illustrowane, tygodniowe. Nr. 499, 1875. [https://polona.pl/item/klosy-czasopismo-illustrowane-tygodniowe-1875-t-20-nr-499-21-stycznia-dod,Nzk0MjIwOA/8/#info:search:%22publikacje%20w%20j%C4%99zyku%20%C5%BCmujdzkim%22 S. 42].</ref>|скарочана}}}}<ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?tbm=bks&q=kt%C3%B3rej+poza+Wilnem+i+Zmujdzi%C4%85+ma%C5%82o+komu+wiadomo+.+Mamy+na+my%C5%9Bli+r%C3%B3%C5%BCne+publikacje+w+ S. 33].</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889) у сваёй кнізе «Мае падарожжы», апісваючы інтэрнацыянальны склад [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстанцкіх аддзелаў]], практычна ў кожным выпадку называў нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера: ён дакладна выдзяляў «каронных» (г. зн. палякаў), жмудзінаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў)<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Беларускі пісьменьнік і перакладнік [[Вінцэсь Каратынскі]] (1831—1891) у сваім нарысе пра [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] (1873 год) зазначаў, што той «''пераехаў на сталае месца жыхарства ў мястэчка [[Біржы]], у маяратны маёнтак свайго сваяка Міхала Тышкевіча, графа на Жмудзі''», дзе «''пачаў вучыцца па-жмудзінску зьбіраць народныя паданьні, песьні і прымаўкі''»<ref>Вінцэнт Каратынскі. Творы. — {{Менск (Мінск)}}, 1981. С. 138.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]] (1846—1916), які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту, які адзначаецца сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» — то бок гаворыць па-беларуску з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), тым часам летувіскую мову (напрыклад, «''Padłas!''», «''Panas Kmitas''») ужывае пэрсанаж з характэрным імём «Жмудзін»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Беларускі этнограф і фальклярыст [[Павал Шэйн]] (1826—1900) пісаў: «''у гэты час селянін [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]], ня толькі беларус, але і жмудзін не пачне ні араць, ні вазіць гной, ні сеяць''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В это время крестьянин Гродненской губернии, не только белорус, но и жмудин не начнет ни пахать, ни возить навоз, ни сеять»|скарочана}}}}<ref>Шейн П. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северозападного края. Т. 3. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=3J6-olFE1gwC&pg=PA243&dq=%D0%BD%D0%BE+%D0%B8+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BD%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRi_2Up-L5AhUL7rsIHZUcC3wQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 243].</ref>. А фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]] (1853—1923) засьведчыў пра [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскі павет]] Гарадзенскай губэрні: «''называе люд [беларускі]: сябе — [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]], жмудзінаў — гіргатунамі''»<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа («Географический атлас Российской империи», 1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе этнічная тэрыторыя беларусаў мае подпісы [[Ліцьвіны|«літоўцы»]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) і «беларусы»]] У 1827 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} у сваёй кнізе «Аб паходжаньні, мове і літаратуры літоўскіх народаў» спрабаваў аспрэчыць апублікаваны ў 1822 годзе артыкул латыскага сьвятара-дасьледніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Ватсан|Карла Ватсана|de|Karl Friedrich Watson}}, які да «латыскіх народаў» ({{мова-de|«Lettischer Volksstamm»|скарочана}}) прылічваў латышоў, летувісаў і ўсіх беларусаў («крывічоў»)<ref name="Kiopen-1827-9-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. [https://books.google.by/books?id=6FdcAAAAcAAJ&pg=PA5&dq=%D0%B2%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8A+%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%A3+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+Zmogus&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjC9Kzphuz1AhUkQ_EDHYkhApoQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20&f=false 9]—11.</ref>. Таксама ён палемізаваў датычна назвы адпаведнай моўнай групы, сьцьвярджаючы «літоўскія мовы» і «літоўскія народы» замест прынятых у той час «латыскія мовы» і «латыскія народы»<ref>Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 32—36.</ref>, ужываючы, разам з тым, наступныя азначэньні: «''ўласна гэтак званая літоўская гаворка''», «''уласна гэтак званая літоўская мова''», «''уласна гэтак званыя літоўцы (жамойць?)''», «''уласна гэтак званая літоўская [гаворка] (або жамойцка-літоўская)''» ({{мова-ru|«собственно так называемое литовское наречие», «собственно так называемый литовский язык», «собственно так называемые литовцы (жмудь?)», «собственно так называемое литовское [наречие] (или жмудско-литовское)»|скарочана}}<ref>Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 29, 31, 33, 49, 77.</ref>){{Заўвага|Увогуле, тагачаснае даволі заблытанае разуменьне тэрміну «Літва» (з адасабленьнем «уласна Літвы» як ад Літоўскай Русі, так і ад Жамойці) засьведчыў у 1837 годзе расейскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}}: «''пад словам Літва разумеюцца два розныя плямёны, а менавіта: 1) Літва азначае Вялікае Княства Літоўскае ў найбольшым яго пашырэньні. А як уласная Літва, якая гаворыць сваёй мовай, складала найменшую частку насельніцтва; то пад Літвой разумелі Расіянаў, або Русінаў Вялікага Княства Літоўскага; 2) Літва — народ адрознага ад Славянаў племені, які гаворыць мовай нявысьветленага паходжаньня і вядомы ў [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] пад імём Жамойці. У польскіх пісьменьнікаў Літва часта ўжываецца замест Літоўскай Русі і замест Жамойці або Самагіціі''»<ref>Снегирев И. М. Руские простонародные праздники и суеверные обряды: Выпуск I. — Москва, 1837. [https://books.google.by/books?id=qQJnAAAAcAAJ&pg=PA244&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5+%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8+1837&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjnteDJ0pf0AhWWi_0HHXfhBkEQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 94].</ref>}}. Аднак у 1829 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1830 годзе) расейскі пісьменьнік і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Палявы||ru|Полевой, Николай Алексеевич}} зазначаў: «''няма сумневу прылічваць сюды [да латыскіх народаў] крывічоў (цяперашніх ліцьвіна-русаў і беларусаў)''»<ref>Полевой Н. История русского народа. — Москва, 1829. [https://books.google.by/books?id=NANYAAAAcAAJ&pg=PA47&dq=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE-%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjwq6Hr1Jb6AhUlgP0HHTaGCJcQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q&f=false С. 47].</ref>. У 1831 годзе прафэсар гісторыі [[Парыская акадэмія|Парыскай акадэміі]] Андрыен Жары Мансі (у 1832 годзе выйшаў з друку расейскі пераклад гэтай працы) вылучаў у «літоўскай мове» чатыры падмовы: «літоўскую» (уласна) каля [[Вільня|Вільні]] ды іншых; «крывіцкую» каля [[Віцебск]]у, [[Смаленск]]у ды іншых; «жамойцкую»; «пруска-літоўскую» каля [[Тыльзыт]]у ды іншых<ref>Жарри Манси А. История древних и новых литератур, наук и изящных искусств. — Москва, 1832. [https://books.google.by/books?id=4apTIugpoVcC&dq=%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%8F+%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%85%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8A+1832&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. Падобныя зьвесткі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Х’ю Мюрэй||en|Hugh Murray (geographer)}} зьмясьціў у сваёй «An Encyclopaedia of Geography», выдадзенай у 1834 годзе (перавыдавалася ў 1839 годзе, а таксама ў 1861 годзе пад назвай «The Encyclopedia of All Nations»<ref>Murray H. The Encyclopedia of All Nations. Vol. 1. — New York, 1861. [https://books.google.by/books?id=yJERZqUGwpMC&pg=PA307&dq=murray+Kriwitsh&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqj5vBivb1AhVthP0HHQavDBgQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=murray%20Kriwitsh&f=false P. 307].</ref>), вылучаючы ў «літоўскай мове» дыялекты «сапраўдны літоўскі», «жамойцкі», «крывіцкі» і «пруска-літоўскі»<ref>Murray H. An Encyclopaedia of Geography. — London, 1834. [https://books.google.by/books?id=-vlCAAAAcAAJ&pg=PA306&dq=murray+Kriwitsh&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqj5vBivb1AhVthP0HHQavDBgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=murray%20Kriwitsh&f=false P. 306].</ref>. А ў 1837 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1839, 1845, 1849 і 1855 гадох) расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Устралаў||ru|Устрялов, Николай Герасимович}} ужываў да мовы летувісаў назву «латыская гаворка» ({{мова-ru|«…в воеводствах Виленском и Трокском удержалось Латышское наречие»|скарочана}})<ref>Устрялов Н. Русская история. Ч. 2. — СПб., 1837. [https://books.google.by/books?id=0JpOAQAAMAAJ&pg=PA106&dq=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisx7idvcf6AhXSO-wKHR8JDlgQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C&f=false С. 106].</ref>. У 1842 годзе афіцыйны часопіс Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі зазначаў, што «''паводле меркаваньня Ватсана, які прылічвае крывічоў (ліцьвіна-русаў і беларусаў) да народаў літоўскіх, колькасьць літоўцаў можа дасягаць 11 мільёнаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«По мнению Ватсона, причисляющего Кривичей (Литвино-Руссов и Белоруссов) к народам Литовским, число Литовцев может простираться до 11 мил.»|скарочана}}}}<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Том 36 (1842). [https://books.google.by/books?id=8rV6ttFy6-4C&pg=RA5-PA173&dq=%22%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B8+%D0%91%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BA%D1%8A+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNlLeb3Jb6AhVqi_0HHReLA_MQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%91%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 173].</ref>. Разам з тым, як паказвае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]], у першай палове XIX ст. сярод расейскіх адукаваных колаў захоўвалася разуменьне таго, што Літва — гэта спрадвечна [[Славянскія мовы|славянскі]] край. «''Литва ли, Русь ли, что гудок, что гусли, всё нам равно, было бы вино''», — засьведчыў [[Аляксандар Пушкін]] у трагедыі «Барыс Гадуноў». У вершы «Клеветникам России» ён жа называў [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнае антырасейскае паўстаньне 1830—1831 гадоў]] «''волнением Литвы''», «''спором славян между собою''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. Зь іншага боку, менавіта на «''самагіцкую мову''» загадваў у 1832 годзе перакласьці малітву за [[Раманавы|дом Раманавых]] маскоўскі гаспадар [[Мікалай I]]<ref>Сталюнас Д. Польша или Русь?: Литва в составе Российской империи. — М., 2022. [https://books.google.by/books?id=ZbyHEAAAQBAJ&pg=PP225&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%C2%AB%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%C2%BB+%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%83+%D0%B7%D0%B0+%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B9+%D0%94%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwir4_HXuqn8AhU2g_0HHeYYAcgQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%C2%AB%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%C2%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%83%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B9%20%D0%94%D0%BE%D0%BC&f=false С. 226].</ref>{{Заўвага|Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>}}. А ў 1833 годзе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі выдала распараджэньне аб выкладаньні «''жмудзкай граматы''» ў «''самагіцкіх прыходзкіх вучэльнях''» [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў<ref>Сборник распоряжений по Министерству народного просвещения. Т. 1. — СПб., 1866. [https://books.google.by/books?id=WNdHAQAAMAAJ&pg=PP7&dq=%22%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%B9+%D0%BF%D0%BE+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0gNnuvLr8AhWJi_0HHczoDYcQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&q=%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%A3&f=false С. 877].</ref><ref>Алфавитный указатель к Сборнику распоряжений по Министерству народного просвещения. — СПб., 1867. [https://books.google.by/books?id=ZfclAAAAYAAJ&pg=PA77&dq=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiz85S8u7r8AhVJtaQKHXj1CMUQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 78].</ref>. У 1846 годзе нямецкі гісторык прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрыдрых Крузэ||ru|Крузе, Фридрих Карл Герман}}, хоць ужо і пісаў, што «''літоўцы жывуць часткова ў заходніх губэрнях Расеі, дзе яны ўлучаюць жамойтаў, а часткова ў Прусіі''», і апісваў летувіскую мову як «літоўскую» (адзначаючы, аднак, што «''літоўцы называюць сваю краіну Litwa, Lätawa''»), але прытым зазначаў<ref>Kruse F. Ur-Geschichte des Esthnischen Volksstammes und der Kaiserlich-Russischen Ostseeprovinzen Liv-, Esth- und Curland überhaupt, bis zur Einführung der christlichen Religion. — Moskau, 1846. [https://books.google.by/books?id=SK1KAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=eingentlichen%20lithauer%20wilna&f=false S. 128].</ref>: «''сапраўдныя літоўцы жывуць у былых Віленскім і Троцкім, Наваградзкім, Берасьцейскім Літоўскім, Менскім, Полацкім, Віцебскім, Амсьціслаўскім і Смаленскім ваяводзтвах''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die eigentlichen Lithauer wohnen im ehemaligen Palatinate Wilna und Troki, Nowogrodek, Brzest Litowsk, Minsk, Polozk, Witepsk, Mscislaw und Smolensk»|скарочана}}}}. У 1851 годзе Пётар Кёпэн азначаў жыхароў усходняй часткі [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрніі]] як «''гэтак званых літоўцаў''» ({{мова-de|sogenannte Litauer|скарочана}})<ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Bulletin de la Classe historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. Nr. 186, 187, 1851. [https://books.google.by/books?id=_OQAAAAAYAAJ&pg=RA2-PA279&dq=%22sogenannte+Litauer%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjqtuTi3IX6AhUUxgIHHYCzALcQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22sogenannte%20Litauer%22&f=false S. 279—280].</ref><ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=%22sogenannten+Litauern%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhjcrMyIX6AhVJ_aQKHaAzDDEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22sogenannten%20Litauern%22&f=false S. 4].</ref>, прытым выдзяленьне насельніцтва ўсходняй часткі гістарычнай Жамойці ў «літоўцаў» Кёпэн абгрунтоўваў сьведчаньнем «''шматгадовага жыхара Літвы, чыноўніка статыстычнага камітэту пры віленскім генэрал-губэрнатары''» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павал Кукальнік|Паўла Кукальніка|ru|Кукольник, Павел Васильевич}} — народжанага ў [[Замасьць|Замасьці]] расейскага гісторыка і пісьменьніка, які ў 1824 годзе атрымаў ад міністра асьветы Расейскай імпэрыі прызначэньне на пасаду прафэсара ўсеагульнай гісторыі і статыстыкі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]]. Аднак, падаўшы адпаведнае тлумачэньне Кукальніка («''[уласна жамойць] адрозьніваецца ад уласна літоўцаў гаворкай, норавамі, звычаямі і вераваньнямі, як маларосы ад вялікарасіянаў''»{{Заўвага|Тым часам у 1865 годзе Кукальнік пісаў у адным з сваіх твораў: «''…і замест раўнапраўнага племені славянскага застанецца чэрнь з каўтуном, як жмудзіны ў Літве''» ({{мова-ru|«…и, вместо равноправного племени славянского, останется чернь с колтуном, как — жмудзины в Литве»|скарочана}})<ref>Военный сборник издаваемый по высочайшему повелению. Т. 61. — СПб, 1865. [https://books.google.by/books?id=dnhUAAAAYAAJ&pg=RA1-PA145&dq=zmudziny&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjTyqu11-L5AhUSqaQKHd8BCKAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=zmudziny&f=false С. 145].</ref>}}), Кёпэн зазначыў, што атрыманыя на яго запыт прыклады «жамойцкай» і «літоўскай» моваў, як здаецца, не пацьвярджаюць наяўнасьці моўных адрозьненьняў: Кукальнік даслаў прыклад «''літоўскага дыялекта''» з выданьня, мова якога азначалася цэнзарам як «''жамойцкая''» (''po Zmudzku'')<ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. S. 5—[https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=%22sogenannten+Litauern%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhjcrMyIX6AhVJ_aQKHaAzDDEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=zmudzku&f=false 6].</ref>. Апроч таго, Кёпэн прывёў атрыманыя ад [[Расейская акадэмія навук|Расейскай акадэміі навук]] два сьпісы жыхароў Ковенскай губэрніі за 1847 год, у першым зь якіх «жамойты» і «літоўцы» выдзяляліся ў асобныя графы табліцаў, а ў другім — складзеным расейскім губэрнскім кіраўніцтвам — аб’ядноўваліся з наступным азначэньнем: «''Ведамасьць паселішчам N павету, населеным сапраўднымі літоўцамі, або гэтак званай жамойцю''» ({{мова-ru|«Ведомость селениям N уезда, обитаемым настоящими литовцами, или так называемой жмудью»|скарочана}})<ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. S. 7.</ref>. Ужо ў 1854 годзе штучнае пашырэньне назвы «літва» на частку жамойцкага насельніцтва, пазьней вядомую як «аўкштайты» («уласныя літоўцы») крытыкавалася<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref> на старонках прыватнага расейскага часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які на той час рэдагаваўся выхадцам зь [[Віленскі павет (ВКЛ)|віленскай]] шляхты, навучэнцам [[Менскі езуіцкі калегіюм|Менскага езуіцкага калегіюму]] і [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]] (1800—1858) супольна з выхадцам з [[Кіеўскае ваяводзтва|кіеўскай]] шляхты, энцыкляпэдыстам і знаўцам эўрапейскіх і ўсходніх моваў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Альбэрт Старчэўскі|Альбэртам Старчэўскім|ru|Старчевский, Альберт Викентьевич}}: {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}} {{Падвойная выява|справа|Русская азбука с переводом слов и фраз на жмудский язык (1861).jpg|117|Жемойтско-литовский букварь. Изданный по распоряжению господина главного начальника Cеверо-западного края (1864).jpg|97|«Расейскі лемантар зь перакладам словаў і фразаў на жамойцкую мову» (1861 г.) і «Жамойцка-літоўскі буквар», выдадзены ў 1864 годзе на загад [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёва-вешальніка]]}} Зь іншага боку, у час здушэньня [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] (1863—1864) расейскі начальнік «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]» [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёў-вешальнік]] ужыў захады да падтрымкі і прапаганды жамойцкай (летувіскай) мовы: 1 лютага 1864 году ў сваім цыркуляры ён дазволіў «''незалежна ад расейскай мовы навучаньне мове жамойцкай як мясцовай гаворцы, а таксама і катэхізму на гэтай мове''»{{Заўвага|{{мова-ru|«независимо от русского языка обучение языку жмудскому как местному наречию, а также и катехизису на этом языке»|скарочана}}}}, а 5 лютага 1865 году выдаў загад «''прапанаваць біскупу Валанчэўскаму, пад асабістым яго назіраньнем неадкладна распарадзіцца складаньнем зборніка або перакладу на жамойцкую мову пропаведзяў Бялабрэскага і Філіпецкага''»{{Заўвага|{{мова-ru|«предложить епископу Волончевскому, под личным его наблюдением немедленно распорядиться составлением сборника или перевода на жмудский язык проповедей Бялобрежского и Филипецкого»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005">Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254.</ref>. Напярэдадні паўстаньня ў 1862 годзе ў прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна летувіская Ковенская губэрня) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці{{Заўвага|Сярод іншага, захавалася сьведчаньне заахвочваньня з боку расейскіх ураднікаў да зьмены славянскіх формаў прозьвішчаў летувісаў («[[Жмогусы|жмогусаў]]») на летувіскія<ref>Русский вестник. Т. 43, 1879. [https://books.google.by/books?id=m_aF0kJ8GCoC&pg=PA38&dq=%22%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiOioXphpaBAxU_xwIHHYstA9UQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%22%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%22&f=false С. 38].</ref>}} зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы (ліцьвіны) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|русіфікаваць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў [[Расея|Расеі]]<ref>Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. [https://books.google.by/books?id=1oMrAAAAYAAJ&pg=PA22&dq=%22%D0%BD%D0%B5+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%B0+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%22+1901&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjs9eOpyJb6AhXJif0HHSMmCnIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%B0%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%22%201901&f=false С. 22].</ref>: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім русіфікаваць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. }} Раней, у 1861 годзе Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў афіцыйна паведамляў генэрал-губэрнатару {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімеру Назімаву|ru|Назимов, Владимир Иванович}}, што большасьць сельскага насельніцтва Ковенскай губэрні размаўляюць па-жамойцку, а большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў — па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам літоўская і летувіская мовы ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) у гэтым дакумэнце не ўпаміналіся<ref>Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. [https://books.google.by/books?id=1oMrAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjvgd354Zz6AhW7SPEDHbhrBXkQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 4—5].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{Канец цытаты}} {{Падвойная выява|справа|Программа преподавания жмудского языка в Поневежской учительской семинарии (1893).jpg|107|Программа жмудско-литовского языка (1893).jpg|107|Праграмы выкладаньня летувіскай мовы ў [[Панявеж|Панявескай]] настаўніцкай сэмінарыі: {{мова-ru|«Программа преподавания жмудского языка»|скарочана}} (налева), {{мова-ru|«Программа жмудско-литовского языка»|скарочана}} (направа)}} Як прызнае сучасны летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дарыюс Сталюнас||lt|Darius Staliūnas}}, яшчэ ў 1860-я гады «''…больш звыклымі для расейскай бюракратыі заставаліся іншыя [замест „літоўцаў“] паняцьці — „самагіцкае племя“, „жамойць“ або „жмудзіны“, „жамойцкі народ“, а мова — „жамоцкая“ або „самагіцкая“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Хотя собственно термин „литовцы“ употреблялся довольно часто, более привычными для российской бюрократии оставались другие понятия — „самогитское племя“, „жмудь“ или „жмудины“, „жмудский народ“, а язык — „жмудский“ или „самогитский“»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005"/>. {{Падвойная выява|справа|Žiamaytiszki (1879).jpg|107|Lietuwiszki (1879).jpg|107|Слоўнікі месяцаў з кніг, выдадзеных у 1879 годзе: апошняе ўласнае азначэньне жамойцкай мовы (налева) і новае яе азначэньне ўжо як летувіскай (направа)}} Па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады пачалі актыўна падтрымліваць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (усе дзеячы якога паходзілі з Жамойці, прытым у яе цяперашніх афіцыйных летувіскіх межах<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 124.</ref>) у супрацьвагу моцным пазыцыям польскага руху за адраджэньне Рэчы Паспалітай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Імпэрскі ўрад пачаў заахвочваць жамойцкія (летувіскія) асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, жамойцкую (летувіскую) мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Гэтую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Акруговы інспэктар Мікалай Новікаў, які займаўся ўладкаваньнем школаў у Ковенскай губэрні, 25 жніўня 1864 году пісаў папячыцелю Віленскай навучальнай акругі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Карнілаў|Івану Карнілаву|ru|Корнилов, Иван Петрович}}: «''Гэтая сумесь гаворкі дае надзею на магчымасьць стварыць на развалінах розных гаворак расейскую і жамойцкую мовы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Эта смесь говора дает надежду на возможность создать на развалинах разных говоров русский и жмудский языки»|скарочана}}}}, а 11 верасьня таго ж году — «''Дазволю сабе ня першы раз паўтарыць, што сапраўдны стан літоўскай мовы ў Ковенскай губэрні дапускае магчымасьць і ўзнавіць яе з развалінаў, і на гэтых развалінах стварыць хоць-якую іншую мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Позволю себе не в первый раз повторить, что настоящее состояние литовского языка в Ковенской губернии допускает возможность и воссоздать его из развалин, и на этих развалинах создать какой угодно другой язык»|скарочана}}}}. 7 лютага 1869 году віленскі архіяпіскап {{Артыкул у іншым разьдзеле|Макары (Булгакаў)||ru|Макарий (Булгаков)}} пісаў да обэр-пракурора [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]) «''Адны мы, расейцы, мусім клапаціцца не пра тое, каб русіфікаваць літоўцаў, а пра тое, каб захаваць і распрацоўваць іх мову, даць ім граматыку і слоўнік іх мовы і праз тое спрыяць падтрыманьню іх нацыянальнасьці…''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Одни мы, русские, должны заботиться не о том, чтобы обрусить литовцев, а о том, чтобы сохранить и разрабатывать их язык, дать им грамматику и словарь их языка и чрез то содействовать поддержанию их национальности…»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005"/>. У 1881 годзе на старонках афіцыйнага часопіса Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі зазначалася: «''Зрэшты, варта заўважыць, што назвы „жмудзіны“ і „ліцьвіны“ (літоўцы) у лінгвістычна-этнаграфічным сэнсе далёка не супадаюць зь іх гістарычным значэньнем і зь іх папулярным ужываньнем у цяперашні час. Шмат хто называе „жмудзінамі“ ўсіх сапраўдных літоўцаў, у супрацьлегласьць „ліцьвінаў“, гэта значыць людзям не літоўскага{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскага“}}, але славянскага этнаграфічнага паходжаньня, якія жывуць у Літве, альбо ў супрацьлегласьць „ліцьвінаў“ як наогул жыхарам гістарычнай Літвы без адрозьненьня іх паходжаньня. Пры такім поглядзе замест назвы „літоўская мова“ ўжываюць „жамойцкая мова“''»<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Том 218 (1881). [https://books.google.by/books?id=-BkFAAAAYAAJ&pg=RA3-PA299&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0r-DJicLzAhWdQvEDHUzGBMI4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 299].</ref>{{Заўвага|Захаваліся іншыя сьведчаньні традыцыйнага ўспрыманьня шырокімі масамі насельніцтва колішняй Рэчы Паспалітай усяго беларускага як «літоўскага», а ўсяго летувіскага — як «жамойцкага»: народжаны ў Полацку {{Артыкул у іншым разьдзеле|Каятан Касовіч||be|Каэтан Андрэевіч Касовіч}} у часе свайго навучаньня ў Пецярбургу заявіў у маскоўскай газэце «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Молва (газэта, 1831—1836)|Молва|ru|Молва (газета, 1831—1836)}}» (1835 год), што «''беларуская гаворка зусім не літоўская, як многія памылкова сьцьвярджаюць''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 69.</ref> (а таксама заяўляў, што пісьмовая беларуская мова XVI стагодзьдзя напраўду ёсьць «''польскай мовай з расейскімі формамі''», а беларускую мову яго часу «''толькі польскае вымаўленьне і польскія абароты перашкаджаюць зрабіць той жа мовай, якой гавораць маскоўскія сяляне''»<ref>Букчин С. В. Народ, издревле нам родной. Русские писатели и Белоруссия. — Минск, 2003. С. 167.</ref>); у 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год зазначалася, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}})<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>; францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох) зазначаў, што «''…нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, „ліцьвінамі“ звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе даюць назву „жамойтаў“ альбо „жмудзінаў“''» ({{мова-ru|«…даже теперь еще в Польше, как и в России, „литвинами“ обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название „жмудов“ или „жмудинов“»|скарочана}})<ref>Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. [https://books.google.by/books?id=RCs5AQAAMAAJ&pg=PA124&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiH4dHc9OT8AhXEyKQKHb_HAZAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 124].</ref>; {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}} ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох сьведчыла, што «''у Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>; заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}} зазначаў у сваёй кнізе (1894 год), што «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''» ({{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}})<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>}}. У 1885 годзе ў расейскай прэсе асьвятлялася наведваньне летувіскіх вучэльняў Ковенскай губэрні генэрал-губэрнатарам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каханаў|Іванам Каханавам|ru|Каханов, Иван Семёнович}}, калі той заахвочваў мясцовае насельніцта да летувіскай (жамойцкай) мовы, у тым ліку загадаў хлопчыку чытаць малітву «Ойча наш» па-летувіску: «''ты ліцьвін, дык навошта молісься па-польску, а не на сваёй мове?''» ({{мова-ru|«ты литвин, так зачем же молишься по-польски, а не на своем языке?»|скарочана}})<ref>Каблиц И. И. Интеллигенция и народ в общественной жизни России. — СПб., 1886. [https://books.google.by/books?id=VqkKAAAAIAAJ&pg=PP3&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8A+%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%8F+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9vc7jjo70AhXARPEDHdjOC58Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224].</ref>. Урэшце, у 1888 годзе начальнік [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віленскага цэнтральнага архіву старажытных актаў]] [[латыш]] з паходжаньня [[Іван Спрогіс]], які разам зь сям’ёй дзеля паляпшэньня сацыяльнага становішча зьмяніў [[Лютэранства|лютэранскую веру]] на [[Расейская праваслаўная царква|маскоўскую]] Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (сярод іншага, гэты дзяяч спрабаваў сьцьвярджаць «расейскі» характар Вялікага Княства Літоўскага, азначаў беларускую газэту [[Наша Ніва]] як «''вядомае сэпаратысцкае выданьне, якое выдаецца за польскія грошы з мэтай убіць клін паміж беларусамі і [[расейцы|вялікарусамі]] паводле прыкладу ўкраінцаў''», беларускую мову лічыў «сапсаванай вэрсіяй» [[Расейская мова|расейскай]] і, увогуле, актыўна займаўся антыбеларускай прапагандай на карысьць «вялікай расейскай нацыі»<ref>Ціхаміраў А. Іван (Яніс) Спрогіс і беларускасць // Латыши и белорусы вместе сквозь века: сб. науч. ст. Вып. 5, 2016. С. 9—18.</ref>), зрабіў наступную заяву ў выдадзеным пры падтрымцы расейскіх ўладаў «Геаграфічным слоўніку даўняй Жамойцкай зямлі XVI стагодзьдзя»: «''У гэтым пункце лічу неабходным зрабіць заўвагу, што ўжываныя ў цяперашні час некаторымі пісьменьнікамі і навукоўцамі выразы пра мову літоўцаў „літоўская мова“, „жамойцкая мова“ як штосьці адзін ад аднаго аддаленае і ці ледзь не супрацьлеглае, ня маюць для сябе апраўданьня ў апісаных мною юрыдычных актах XVI стагодзьдзя. Існавала Жамойцкая зямля (таксама — Жамойцкае княства, Жамойць), але не існавала жамойцкай або жмудзкай мовы. Для ўсіх літоўцаў, як бы не называлася займаная імі мясцовасьць (у тым ліку на першым пляне Жамойцкая зямля), была адна мова — літоўская''»<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. С. VII.</ref>{{Заўвага|Адно зь сьведчаньняў (1876 год), як прапаганда летувізацыі пакрысе зьмяняла традыцыйныя ўяўленьні пра Жамойць і жамойтаў: «''Насельніцтва [Ковенскай] губэрні… нельга назваць шчыльным… рэдка дзе трапляецца такая колькасьць аднасельцаў, як тут… і няма такога пустыннага месца, на якім бы ня трапілася на вочы гэтак званая „кутніцкая хата“… Жыве ў гэтых хатках — голь перакатная, бяднота нясходная… пралетарыят мясцовага, найніжэйшай клясы насельніцтва — з жмудзінаў. Бруд, у якім жывуць гэтыя няшчасныя сем’і, цяжкасьці, якія яны пераносяць — цяжка ўявіць… Гэтая горкая галеча часта нараджае крадзёж і асабліва тут пашыраны крадзёж коней. Большую частку насельніцтва губэрні, галоўным парадкам, у вёсках — складае кляса земляробаў-жмудзінаў <…>. Скажу яшчэ некалькі словаў пра ўскраіну, якую прывыклі называць Жмудзю… [адзін знаёмы чалавек], які шмат займаўся мінулым сваёй радзімы… даў мне зразумець, што „Жмудзі“ ніколі не існавала і не існуе. Што вядомую частку Ковенскай губэрні, паветы: Расенскі, Шавельскі, Цельшаўскі, Ковенскі і частку Вількамірскага і Панявескага — абсалютна памылкова называюць Жмудзю, а яе насельнікаў жмудзінамі, што гэта толькі перакручаная мянушка; ён горача бараніў сваё права называцца „Літоўцам“, права сваёй радзімы — быць часткай старажытнай Літвы… ён даводзіў горача, лягічна і трывала, што рашуча завабіў мяне, так сказаць у свой лягер і я гатовы верыць, што Жамойць — гэта старажытная Літва; што жамойцкая мова — літоўская… Падобна таму, як Расея падзяляецца на Вялікую і Малую, казаў мой знаёмы, — Літва ракой Нявежай падзялялася на ўзвышаную і нізінную; першая называецца па-літоўску „Аўкшта Летува“, другая „Жэма Летува“. Пазьней замест „Жэма“ сталі пісаць „Жамойць“ потым „Жмуйдзь“ і ўрэшце „Жмудзь“, якая ў існасьці ёсьць нічым іншым, як былой „Жэма Летува“''»<ref>Журнал охоты. № 5, 1876. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000300957?page=31&rotate=0&theme=white С. 27—28].</ref>}}. Разам з тым, перапіс 1897 году засьведчыў дамінаваньне менавіта жамойцкай (а не летувіскай) самаідэнтыфікацыі сярод найменш уразьлівай да расейскай прапаганды (за іншыя малаадукаваныя [[Стан (сацыяльная група)|станы]]) [[Балтыйскія мовы|балтамоўнай]] «патомнай шляхты»{{Заўвага|У гэты стан трапілі толькі прызнаныя ўладамі Расейскай імпэрыі {{мова-ru|«потомственные дворяне»|скарочана}} — звычайна найбольш заможная частка шляхты колішняга ВКЛ}} колішняга Вялікага Княства Літоўскага: калі жамойцкую мову як [[Родная мова|родную]] вызначыла 28&nbsp;895 чалавек (9,38% ад усёй «патомнай шляхты» колішняга ВКЛ), то летувіскую («літоўскую») — толькі 10&nbsp;302 чалавекі (3,34%){{Заўвага|Тым часам сярод сялянаў, наадварот, расейскі перапіс сьцьвярджаў дамінаваньне летувіскай самаідэнтыфікацыі: 1&nbsp;121&nbsp;735 чалавек (13,99% ад усяго насельніцтва колішняга ВКЛ) з роднай летувіскай мовай супраць 385&nbsp;269 чалавек (4,81%) з роднай жамойцкай мовай}}<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1Jb-GJzQh0f34gr3srHC35HUNWCyHvk7nNYn24Ki6U_w/edit?fbclid=IwAR2CZ4MnUVUJfnNOTzXW-MTb4IhCI2nC6Jru2-nftVh4q9pTAcwvPtHLf14&pli=1#gid=937724962 Табліца з вынікамі перапісу 1897 году для колішняга Вялікага Княства Літоўскага]</ref><ref>Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года / Изд. Центр. Стат. комитетом М-ва вн. дел; Под ред. Н. А. Тройницкого. — [СПб.], 1897—1905.</ref>. Як прызнае летувіскі этноляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пятрас Кальнюс||lt|Petras Kalnius}}, у афіцыйных дакумэнтах Расейскай імпэрыі азначэньне жамойцкай мовы ў якасьці «літоўскай» ({{мова-ru|«литовский язык»|скарочана}}) — як і само паняцьце «літоўскі народ» ({{мова-ru|«литовский народ»|скарочана}}) датычна летувісаў Віленскай і Ковенскай губэрняў — пачало дамінаваць толькі ў 1890—1900-я гады<ref>Kalnius P. Žemaičių etniškumo sampratos XIX a. šaltiniuose. 2. Nuo žemaičių kultūrinio sąjūdžio iki XIX a. pab // Liaudies kultūra. 2 (131), 2010. P. 22.</ref>. === Атаясамліваньне ўсяго літоўскага вынятна з жамойцкім === {{Асноўны артыкул|Аўкштайты|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], тэрмін [[Ліцьвіны|«ліцьвіны» («літоўцы»)]] у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі па 1860-х гадох, чаму папераджала адпаведная інструкцыя, надрукаваная ў 1863 годзе ў часопісе «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Юго-Западной и Западной России||ru|Вестник Юго-Западной и Западной России}}»{{Заўвага|{{мова-ru|«К ней [Беларуси] обыкновенно относят только Могилевскую и Витебскую губернии, а всему остальному дают название Литвы, <…> в Минской же губернии, Виленской и Гродненской — простой народ — белорусы. Поэтому и слово Литва должно даваться не всему Западному краю, а только той его местности, где действительно сплошная масса литовского населения»|скарочана}}}}<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>. У 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі Расейскай імпэрыі [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]]<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>, пакінуў наступнае афіцыйнае патрабаваньне да вызначэньня праваслаўных ліцьвінаў<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>: «''Усе славянскія жыхары праваслаўнай веры мусяць лічыцца рускімі [расейцамі]''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Все славянские обитатели православного исповедания должны считаться русскими»|скарочана}}}}<ref>Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 6.</ref>. Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Апошняе слова пра польскае пытаньне ў Расеі», якая апісвала захады дзеля [[Русіфікацыя|абмаскаленьня]] колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры «народнасьці»: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа «народнасьць» у кнізе не называлася паводле імя, адзначалася толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў{{Заўвага|Тым часам у запісцы пачатку XIX ст. (з архіву канцылярыі вайсковага міністэрства Расейскай імпэрыі) адзначалася, што «''[[Віленская губэрня|Віленская]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенская]] губэрні паводле аднапляменства жыхароў, паводле адзінства мовы і веры больш за іншыя ўхіляюцца ад збліжэньня з Расеяй, у губэрнях Беларускіх, асабліва ў [[Віцебская губэрня|Віцебскай]], норавы пачынаюць зьмяняцца, чаму і можна спадзявацца, што тыя і зусім [[Русіфікацыя Беларусі|абмаскаляцца]]''»<ref>Філатава А. [http://www.belhistory.eu/category/2000-t-7-ssh-1/ Нацыянальнае пытанне і палітыка царскага ўраду ў Беларусі (канец XVIII — першая палова ХIХ ст.)] // Беларускі Гістарычны Агляд. Т. 7, Сш. 1, 2000.</ref>}} і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя «народнасьць» ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю гістарычную варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54</ref>. Яшчэ ў 1863 годзе Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў на сродкі Віленскай навучальнай акругі вялікім накладам надрукаваў [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref name="Chaustovic-2001-11">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» [[Летувісы|летувісаў]]<ref name="Tokc-2006">[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>, трэці твор «Великая помылка наших белорусов» заканчваецца заклікам, што «''Русскими, а не Поляками мы повинны называтца''»<ref name="Chaustovic-2001-10">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 10.</ref>, у чацьвертым творы прапагандуецца навучаньне дзяцей у расейскіх школах<ref name="Chaustovic-2001-11"/>. Выдадзены ў 1870 годзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]], на рэдагаваньне якога з боку Расейскай акадэміі навук супраць волі аўтара зьвяртаў увагу гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на падставе апублікаваных у 1928 годзе асабістых сшыткаў [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]]<ref>[[Веда (часопіс)|Веда]]. № 2, 1952. С. 53—54.</ref>, падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец», сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], дадаткова — для [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] — паўтарыў афіцыйную вымогу пры зьбіраньні статыстычных зьвестак азначаць «ліцьвінамі» летувісаў, а не беларусаў{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике «по происхождению», должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла атаясамліваньню гістарычнай Літвы з навачаснай Летувой, зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Замацаваньне ў другой палове XIX ст. у афіцыйнай расейскай навуцы, ідэалёгіі і прэсе тэрміна «літоўцы» («ліцьвіны») вынятна за жамойцкім насельніцтвам прывяло да таго, што шляхта колішняга Вялікага Княства Літоўскага дзеля вонкавых дачыненьняў з расейскімі ўладамі пачала часьцей карыстацца тэрмінам «палякі», які ад пачатку быў палітонімам і зьвязваўся з ідэяй адраджэньня «Польшчы» — былой [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйнай]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>[[Аляксандар Смалянчук|Смалянчук А.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. — СПб., 2004. С. 115—124.</ref>, хоць у прыватных зносінах паміж сабой і з уласна [[палякі|этнічнымі палякамі]] («караняжамі») выкарыстоўвала паралельна і тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы»), а балтамоўнае насельніцтва працягвала традыцыйна называць «жамойтамі»{{Заўвага|Напрыклад, гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўстах Іваноўскі||pl|Eustachy Iwanowski}} ў 1861 годзе пісаў, што [[ліцьвіны]] ўжываюць наступныя назвы да жамойтаў: ''[[Жмогусы|Zmogosy]], Zmujdziaki, Żmudź, Żmudzin''<ref>Iwanowski E. (Eu…… Heleniusz) Wspomnienia narodowe. — Paryż, 1861. [https://books.google.by/books?id=KNYRAAAAYAAJ&pg=PA491&dq=Zmogosy,+Zmujdziaki,+%C5%BBmud%C5%BA,+%C5%BBmudzin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv8obs1Y70AhW_Q_EDHUkUAAcQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Zmogosy%2C%20Zmujdziaki%2C%20%C5%BBmud%C5%BA%2C%20%C5%BBmudzin&f=false S. 491].</ref>. Таксама францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі ўсё яшчэ традыцыйна называлі [[беларусы|беларусаў]], тады як летувісаў — жамойтамі<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. P. 256.</ref>: «''…нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, „ліцьвінамі“ звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе даюць назву „жамойтаў“ альбо „жмудзінаў“''» («''…даже теперь еще в Польше, как и в России, „литвинами“ обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название „жмудов“ или „жмудинов“''»)<ref>Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. [https://books.google.by/books?id=bVQNAQAAMAAJ&pg=PA124&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 124].</ref>}}. Непрыняцьце новага значэньня тэрміна «літоўцы» прывяло да ўзьнікненьня ў канцы XIX — пачатку XX ст. і пэўнага пашырэньня сярод літоўскай шляхты (асабліва ў этнакантактавай зоне — у Віленскай губэрні, памежнай з асноўным масівам балтамоўнага насельніцтва — Ковенскай губэрняй) тэрміна «младалітоўцы» дзеля пазначэньня балтамоўнага насельніцтва, а дзеля ўласнага самавызначэньня — тэрмінаў «старалітоўцы» («стараліцьвіны»), «гістарычныя літоўцы» («гістарычныя ліцьвіны»), «міцкевічоўцы» (у знак салідарнасьці з тым значэньнем паняцьця «ліцьвіны», якое выкарыстоўваў [[Адам Міцкевіч]] у сваім творы «[[Пан Тадэвуш]]»){{Заўвага|У 1906 годзе ў газэце «[[Kurier Litewski]]» ([[:Файл:Starolitwin - Kuryer Litewski 1906 nr 146 s 1.jpg|№ 146, С. 1]]) зьявіўся артыкул «Мы і літоўцы» ({{мова-pl|My i litwini|скарочана}}), падпісаны крыптонімам «Старалітовец» ({{мова-pl|Starolitwin|скарочана}}), у якім аўтар спрабаваў папулярызаваць тэрмін «старалітоўцы» і прапаноўваў стварыць «Cтаралітоўскую партыю», якая б выяўляла інтарэсы карэннай літоўскай шляхты; тым часам летувіскую інтэлігенцыю (паводле аўтара — у большасьці псэўдаінтэлегінцыю), якая з падачы і пры падтрымцы расейскіх уладаў спрабавала манапалізаваць права на назву «літоўцы» ({{мова-pl|«Szowinizm ten jest owocem szkoły rosyjskiej, której wychowańcami są młodolitwini, mówiący nieraz lepiej po rosyjsku, niż po litewsku»|скарочана}}) прапаноўваў называць «младалітоўцамі» ({{мова-pl|młodolitwini|скарочана}}). Сярод іншага, тэрміналёгію «стараліцоўцаў» і «младалітоўцаў» у 1934 годзе выкарыстоўваў былы прэм’ер-міністар [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Раман Скірмунт]] у сваім артыкуле-нэкралёгу «Панны з Муру» пра [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыю Скірмунт]] і Юзэфу Куржанеўскую, дзе адзначаў, што захапленьне Канстанцыяй Скірмунт «літваманіяй» не ўлічвала тое, што младалітоўцы звузілі паняцьце [[Літва старажытная|Літвы]] да свайго этнаграфічнага Ковенскага арэалу<ref>Skirmuntt R. [[:Файл:Slowo - 1934, nr 127 Roman Skirmunt - Panie z muru - p 3.jpg|Panie z Muru (III)]] // Słowo. Nr. 127, 1934. S. 3.</ref>}}<ref name="Buchowski-2006-26">Buchowski K. [http://pbc.biaman.pl/Content/2045/litwomani_i_polonizatorzy.pdf Litwomani i polonizatorzy : mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku]. — Białystok, 2006. S. 26.</ref><ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 15.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «[[Літва]] і [[Белая Русь|Беларусь]]» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] У 1906 годзе віленскі доктар Людвік Чаркоўскі (1855—1928) засьведчыў, што «[[Старалітва|старалітоўцамі]]» (у адрозьненьні ад [[Летувісы|летувісаў]]-«младалітоўцаў») зноў пачалі называць «[[Тутэйшыя (выраз)|тутэйшых]]» [[Літва|Літвы і Беларусі]] — г. зн. беларускамоўных сялянаў, тым часам некаторыя «літваманы» (якіх яшчэ ў 1859—1860 гадох называлі больш дакладна — «жмудзінафіламі»{{Заўвага|{{мова-pl|«Są u nas pojedyncze, małoznaczące zachcenia raczej, aniżeli usiłowania, aby wyrobić jakąś narodowość żmudzką, oddzielną od polskiej. Sądzę jednak, że z téj strony żadna obawa nie grozi; więcej niżeli tych dziecinnych pretensyi żmujdzinofilów obawiaćby się można wpływu pisarzy, co pisząc po polsku, i dla polskiej publiczności na miano russofilów zarobili sobie»|скарочана}} з подпісам «''Z Litwy''»}}<ref>Roczniki polskie z lat 1857—1861. Т. 4: Rok 1860—1861. — Paryz, 1865. [https://books.google.by/books?id=v7cDAAAAYAAJ&pg=PA273&dq=%C5%BCmujdzinofil%C3%B3w&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgg73Z8OL5AhWqxgIHHXZeD6QQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q&f=false S. 273].</ref><ref>Czas. Nr. 222, 1859. [https://polona.pl/item/czas-r-12-no-222-28-wrzesnia-1859,Nzk3NTYxMTA/1/#info:search:%C5%BCmudzinofil%C3%B3w S. 1].</ref>) зноў пачалі прапаганду, што тыя беларускамоўныя — гэта «''летувісы бяз мовы''»<ref>Czarkowski L. Ostrzeżenie: w kwestji litewskiej słów kilka. — Wilno, 1906. [https://polona.pl/item/ostrzezenie-w-kwestji-litewskiej-slow-kilka,Njc4NTg3NDE/29/#info:metadata S. 20].</ref>. У студзені 1918 году [[Бэнэдыкт Дыбоўскі]] азначыў тагачасных «літваманаў» жамойцкімі [[Шавінізм|шавіністамі]], адцеміўшы, што «''Вільню і яе ваколіцы сёньня засяляюць палякі-ліцьвіны і беларусы-ліцьвіны''»<ref>Dybowski B. Żmudzini piszący o sobie dla społeczności niemieckiej // Tygodnik Narodowy. Nr. 2, 1918. S. 6.</ref>. У 1915—1917 гадох [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускія арганізацыі]] выступалі за ўтварэньне [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]], прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Аднак па абвяшчэньні незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]], які паходзіў зь [[Вюртэмбэрскі дом|Вюртэмбэрскага дому]] — найбліжэйшых сваякоў [[Раманавы]]х) ідэя беларуска-летувіскай [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыі]] не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. == Першая Летувіская рэспубліка == === Спроба захопу Вільні === [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] Як зазначае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], канчаткова назву «Літва» ў форме «Летува» афіцыйна замацавалі за Жамойцю толькі 16 лютага 1918 году актам аб незалежнасьці [[Летувіская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Летувы]], паставіўшы такім спосабам знак роўнасьці паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Летувой<ref name="Kraucevic-1993"/>. Разам з тым, Летувіская дзяржава ня здолела ўлучыць у свой склад сталіцу гістарычнай Літвы [[Вільня|Вільню]] і сталічны [[Віленскі край]] — хоць дзеля гэтага склала з [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеяй]] [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]] (узамен на прызнаньне за сабой Вільні летувіскі бок абавязваўся, сярод іншага, спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]) — праз супраціў мясцовых жыхароў, якія ўтварылі [[Сярэдняя Літва|Сярэднюю Літву]] (1920—1922): напярэдадні паўстаньня народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] генэрал [[Люцыян Жалігоўскі]] выдаў [[Польская мова|па-польску]] адозву да насельніцтва Вільні і Віленшчыны з заклікам «''выгнаць жамойтаў''»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 35.</ref>{{Заўвага|Люцыян Жалігоўскі і яго паплечнікі лічылі сябе ліцьвінамі і славянамі, а летувісаў адмаўляліся прызнаваць за «літоўцаў» і называлі тое насельніцтва вынятна «жамойтамі» ({{мова-pl|Żmudzini|скарочана}}). У 1943 годзе Люцыян Жалігоўскі пісаў у сваіх успамінах пра выгнаньне зь Вільні адміністрацыі Летувы (1918—1920) і непрыняцьце новага сэнсу «літоўцаў», якія раней лічыліся літоўскай шляхтай «жамойтамі»: «''Напярэдадні маршу на Вільню, у [[Вярэнаў|Вярэнаве]], былі мы ня толькі палякамі — былі і літоўцамі. <…> Мы ўсе апэравалі даўнімі катэгорыямі. Пад словам „літовец“ мы разумелі паняцьце гістарычнай Літвы, Літву вялікіх мэтаў, вялікіх людзей, вялікай ідэі. Мы шанавалі нашыя традыцыі, нават попел Зьніча пад [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Катэдрай]]. Нічога зь мінуўшчыны не пакінула сьледу, новаяўлены „літовец“ выявіўся ворагам… і чакаў прыезду на сталец літоўскі — Гогенцолерна, пад імем — о іронія — [[Міндаўгас II|Міндоўга ІІ]]. <…> Толькі мясцовыя людзі адкідалі ўсё, што звалася „літоўскім“. Ніхто не хацеў чуць пра навуку жамойцкай мовы, ніхто не прызнаваў „літоўскага“ ўрадніка, і ўсякая жанчына не хацела ісьці ў касьцёл, дзе служыў „літоўскі“ ксёндз. Чаму мы, адвечныя насельнікі Літвы, мусілі пазьбягаць той дарагой для нас назвы, а іншыя людзі, што ня маюць зь Літвой нічога супольнага, — называць сябе літоўцамі?»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 37, 41—42.</ref>.}}. Як падкрэсьліваў Люцыян Жалігоўскі ў сваіх успамінах, «''узьнікла парадаксальная сытуацыя <…> калі Варшава была абароненая і вайна выйграная, то мы, грамадзяне нашай радзімы — Літвы, нават не маглі вярнуцца да дому, у якім асел народ жмудзінскі, пратэжэ немцаў''»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 33—34.</ref>. Гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Валяр’ян Мэйштовіч||pl|Walerian Meysztowicz}}, сын старшыні Часовай урадавай камісіі Сярэдняй Літвы [[Аляксандар Мэйштовіч|Аляксандра Мэйштовіча]], зазначаў у сваіх успамінах: «''Летувіскі нацыянальны рух зьвярнуўся да спадчыны Вялікага Княства Літоўскага. <…> Нават ня мелі для іх назвы. „Ліцьвіны — казаў пан Міхал Юхневіч — гэта [[Ягайла]], [[Ян Караль Хадкевіч|Хадкевіч]], [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]], [[Юзэф Пілсудзкі|Пілсудзкі]] і я, а вы ёсьць летувісамі“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ruch narodowy litewski zgłosił się do dziedzictwa po Wielkim Księstwie Litewskim. <...> Nawet nie mieliśmy dla nich nazwy. „Litwini — mówił pan Michał Juchniewicz — to Jagiełło, Chodkiewicz, Mickiewicz, Piłsudski i ja, a wy to Lietuvisy“»|скарочана}}}}<ref>Meysztowicz W. Gawędy o czasach i ludziach. — Londyn — Łomianki, 2008. S. 26—27.</ref>. === Летувізацыя Ковеншчыны ды іншых мясцовасьцяў === {{Асноўны артыкул|Ляўда}} [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва [[Этнаграфія|этнаграфічная]]»). [[Рыга]], 1920 г.]] У 1923 годзе ў [[Ковенскі павет|Ковенскім павеце]] летувісы складалі 56,7%, а ў самой Коўне — толькі 29,9%, палякаў у гэтым месьце было 31,5%, а жыдоў — 31,8%<ref>Starzyński S. Litwa: zarys stosunków gospodarczych. — Warszawa, 1928. S. 12—13.</ref>. Значную частку буйных зямельных уласьнікаў складала шляхта-«старалітоўцы», якія валодалі 26% зямлі ў новай дзяржаве і палітычна арыентаваліся на міжваенную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 168.</ref>. 15 лютага 1922 году ўлады Летувы прынялі закон аб зямельнай рэформе: нацыяналізавалася зямля ў супраціўнікаў незалежнасьці Летувы і шляхецкія маёнткі, нададзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі з абшару скарбовых зямель, таксама вызначаўся максымум неад’емнай зямлі ў 80 га (з 1929 году — 150 га), што ліквідоўвала (шляхам прымусовай [[Парцэляцыя (эканоміка)|парцэляцыі]]) [[Лятыфундыя|лятыфундыі]], характэрныя раней для жамойцкіх земляў<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 168—169.</ref>. Па [[Вайсковы пераварот у Летуве (1926)|вайсковым перавароце ў Летуве]] (сьнежань 1926 году) у краіне ўсталяваўся [[Аўтарытарызм|аўтарытарны рэжым]] на чале з прэзыдэнтам [[Антанас Сьмятона|Антанасам Сьмятонам]], які працягваў летувізацыю насельніцтва краіны, абмяжоўваў магчымасьці культурнага разьвіцьця на іншых мовах і ставіў перашкоды да заняцьця дзяржаўных пасадаў тым, хто не лічыў сябе летувісамі паводле нацыянальнасьці<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 192—193.</ref>. === Спроба рэтраспэктыўна атаясаміць гістарычных ліцьвінаў зь летувісамі === [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] У сакавіку 1923 году ў час выставы беларускага друку ў Коўне начальнік Дэпартамэнту рэлігіі Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Казімерас Прапаляніс||lt|Kazimieras Prapuolenis}} падараваў [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] (які знайшоў палітычны прытулак у Летувіскай рэспубліцы па [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыі расейскімі войскамі]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]) уніяцкі служэбнік, друкаваны ў [[Супрасьля|Супрасьлі]] ў 1726 годзе. У скуры аправы (пазьнейшай за саму кнігу і нібыта датаванай 1790 годам паводле налепленага на яе подпісу) Ластоўскі знайшоў укладзены туды тэкст каляднай песьні на беларускай мове. Асаблівасьцю гэтай песьні, невядомай зь іншых крыніцаў, ёсьць называньне «ліцьвінамі» асобаў зь летувіскімі імёнамі: «''Енас з Юргасам з пушчаў літвіны нясьлі Хрыстові з салам [[Бацьвіньне|бацьвіны]]''»{{Заўвага|[[Лацінка]]вы арыгінал паводле Ластоўскага: «''Jenas z Jurgasom z puszczow Litwiny nieśli Chrystowi z sałom botwiny''»<ref>Ластоўскі В. Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі. — Коўна, 1926. С. 632.</ref>}} (тым часам паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref>, апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref>, [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>). Таго ж году Ластоўскі пад псэўданімам «Юры Верэшчака» надрукаваў знойдзеную песьню з гісторыяй яе зьяўленьня ў часопісе «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]»<ref>Верэшчака Ю. Старабеларская калядка // Крывіч. № 4, 1923. С. 34—35.</ref>, а пазьней зьмясьціў яе ў сваёй «[[Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі|Гісторыі беларускай (крыўскай) кнігі]]» (Коўна, 1926 год). Урэшце, у 1926 годзе ў савецкай амбасадзе ў Коўне Ластоўскі прэзэнтаваў канцэпцыю, паводле якой летувісы — гэта нашчадкі гістарычных жамойтаў<ref>«Давялося шмат і шмат працаваць…». З успамінаў беларускага акадэміка Стасіса Матулайціса (1866—1956) / Падрыхтоўка да друку В. Селяніса (Вільня) // Homo Historicus 2019. Гадавiк антрапалагiчнай гiсторыi / пад. рэд. [[Аляксандар Смалянчук|А. Смаленчука]]. — Вiльня: Палітычная сфера, 2019. С. 140—141.</ref>, па чым перабраўся ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкую Беларусь]]. Знойдзеная Ластоўскім песьня трапіла ў некалькі агульных зборнікаў{{Заўвага|Напрыклад, ''Анталогія беларускай паэзіі. Т. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 127—129''.}}, аднак, яе крытычны разгляд не рабіўся (хоць аўтэнтычнасьць некаторых іншых песьняў, апублікаваных Ластоўскім, неаднаразова ставілася пад сумнеў<ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] [https://web.archive.org/web/20160305070331/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_167773.pdf «Слава Воршы ўжо не горша…»] // [[Беларуская думка]]. № 3, 2009. С. 92—99.</ref>). Тым часам адпаведны фрагмэнт песьні, дзе ліцьвінамі называюць асобаў зь летувіскімі імёнамі, актыўна цытуецца (з азначэньнем самой песьні як «традыцыйнай» і «народнай»): летувіскім гісторыкам, супрацоўнікам [[Інстытут гісторыі Летувы|Інстытуту гісторыі Летувы]] [[Томас Баранаўскас|Томасам Баранаўскасам]] на галоўнай старонцы яго сайту з тэндэнцыйнай крытыкай «[[Ліцьвінства|ліцьвінізму]]»<ref name="Baranauskas">[https://www.litviny.net/ «Ёнас з Юргасам, з пушчы літвіны»] ([https://web.archive.org/web/20221126101643/https://litviny.net/ Архіўная копія])</ref>, беларускім гісторыкам кулінарыі [[Алесь Белы|Алесем Белым]]<ref name="Biely-2021">[https://www.patreon.com/posts/batsvinne-simval-59661281?l=it Бацвінне — гастранамічны сімвал Літвы XVII—XVIII ст.], [[Patreon]], 8 сьнежня 2021 г.</ref><ref>Кухмістр Верашчака. [https://books.google.by/books?id=RQp2DwAAQBAJ&pg=PT41&lpg=PT41&dq=%22%D0%81%D0%BD%D0%B0%D1%81+%D0%B7+%D0%AE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC%22&source=bl&ots=_m-G1MRqF7&sig=ACfU3U2h1T0sznVq3sy-1Yx99c5cuBTv2A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjCxvX11tL5AhVaNewKHbSxBZc4ChDoAXoECAQQAw#v=onepage&q&f=false Літвінская кухня]. — Litres, 2022.</ref>, які ня маючы профільнай адукацыі атрымаў доктарскую ступень (PhD) з гісторыі у [[Клайпеда|Клайпедзкім]] унівэрсытэце і крытыкуецца за сваё агрэсіўнае стаўленьне да [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]], аўтарам [[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысцкага]] рупару [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] «[[СБ. Беларусь сегодня]]» і шэрагу расейскіх шавіністычных сайтаў [[Усевалад Шымаў|Усеваладам Шымавым]]<ref>[https://shimoff.livejournal.com/221913.html Литвинам на заметку], [[LiveJournal]] Усевалада Шымава, 5 верасьня 2013 г.</ref>, а таксама на розных [[Расейскі фашызм|расейскіх шавіністычных]] пляцоўках<ref>[https://ohaben.blogspot.com/2022/09/daylida.html?fbclid=IwAR21ju9CvYu7oA5pApgxnu1ua5emF2szy10kMZIzDlYt9FnlNg3abNgtG_A Тэндэнцыйная спроба расейскай шавіністычнай крытыкі беларускага погляду на гісторыю ВКЛ]{{ref-ru}}, 19 верасьня 2022 г.</ref><ref>[https://vk.com/wall-46503890_144549 К вопросу о том, кто такие «литвины». Белорусская народная колядка начала XVIII века, фрагмент], «Мы патриоты Белой Руси!», 2 сьнежня 2018 г.</ref>. У спробах абгрунтаваць традыцыйны характар гэтай каляднай песьні Томас Баранаўскас і Алесь Белы пашыраюць непраўдзівую інфармацыю, нібы яе «''арыгінал быў надрукаваны ў выд.: Служебник. Супрасль, 1726. (В. Ластоўскі. Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі. Коўна. 1926. С. 631—632)''»<ref name="Baranauskas"/><ref name="Biely-2021"/>, хоць у выданьні «Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі», на якое даецца спасылка, Вацлаў Ластоўскі сьведчыць пра пазьнейшае ўклейваньне калядкі ў аправу кнігу<ref>Ластоўскі В. Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі. — Коўна, 1926. С. 631.</ref>. На красавік 2024 году Алесь Белы выправіў сваё ранейшае сьцьверджаньне пра публікацыю песьні, адзначыўшы, што яна «''цалкам можа быць фальсыфікатам''»<ref name="Biely-2021"/>. === Зварот да жамойцкай ідэнтычнасьці === [[Файл:Polska i Litwa za Władysława Jagiełły (1927).jpg|значак|«Польшча і Літва за [[Ягайла]]м». Мапа з гістарычнага атлясу 1927 г.]] Гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход Віленшчыны зь Вільняй да [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускага абшару]], у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на [[Жамойць]] — разам зь зьменай [[Герб Летувы|дзяржаўнага гербу]] (варыянту [[Пагоня|Пагоні]]) на жамойцкага «Мядзьведзя»<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не летувіскае (славянскае<ref name="Arlou-2012-373"/>) паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца ў стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === Супраца з СССР дзеля захопу Вільні === [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] З пачаткам [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], як толькі ў выніку супольнай агрэсіі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] супраць [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] савецкія войскі захапілі Вільню, летувіскія дыпляматы ў Маскве зьвярнуліся да савецкіх уладаў з просьбай перадаць места Летуве. 10 кастрычніка 1939 году ўлады Летувы і СССР склалі летувіска-савецкую дамову, згодна зь якой места Вільня зь Віленскай вобласьцю, занятыя савецкімі войскамі, перадаваліся Летуве. Наркам замежных справаў СССР [[Вячаслаў Молатаў]] даў наступнае тлумачэньне: «''Мы ведаем, што большасьць насельніцтва гэтага рэгіёну не летувісы. Але гістарычная мінуўшчына і памкненьні летувіскага народу цесна зьвязаныя зь местам Вільняй, і ўрад СССР палічыў за неабходнае пайсьці насустрач гэтым маральным фактарам''»<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 378—379.</ref>. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню, польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў стала «''прымусіць усіх думаць, як летувісы''» і «''вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт''»<ref name="Dziejaslou-2004-13">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220920170423/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna1302ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Заканчэньне] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]]<ref name="Arlou-2012-380">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 380.</ref>, а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993-70"/>, палякам і жыдам, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, летувіскія ўлады адмовілі ў грамадзянстве<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. Далучэньне Вільні да Летувы прывяло да хуткага росту тут летувіскага насельніцтва, якое раней складала толькі 1,5%. 3 этнічна летувіскага абшару ў места ехалі ўраднікі, вайскоўцы, паліцыя, перасялялі сюды работнікаў і сялянаў. Іншамоўных жыхароў, якіх па-ранейшаму была значная большасьць, летувіскія ўлады абвясьцілі колішнімі летувісамі, якіх трэба вярнуць да сваіх «сапраўдных каранёў». Афіцыйная прапаганда сьцьвярджала, што беларускае насельніцтва мусіць дадаць да прозьвішчаў канчаткі «ас», «іс», «ус»{{Заўвага|Напрыклад, гісторыка [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]] запісвалі як ''Туронкас'', ''Туронекас'', ''Туронка'', а яго школьны таварыш-летувіс Чайкоўскі атрымаў прозвішча ''Pempe'' ({{мова-lt|чайка|скарочана}})<ref name="ажэмойчваньне">{{Кніга|аўтар = |імя = Юры|прозьвішча = Туронак|частка = |загаловак = За кардонам Бацькаўшчыны: успаміны|арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Генадзь Сагановіч|Г. Сагановіч]]|выданьне = |месца = [[Менск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2010|том = |старонкі = 40|старонак = 276|сэрыя = [[Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»|Бібліятэка ч-су Беларускі гістарычны агляд]]|isbn = 978-985-6887|наклад = }}</ref>}} і вярнуцца да сваёй сапраўднай нацыянальнасьці. Беларусы [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу, сярод іх значна павялічылася беспрацоўе. Гэтая палітыка ў існасьці не зьмянілася і па абвяшчэньні ў ліпені 1940 году [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]]<ref name="Arlou-2012-382">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. === Супраца з Трэцім Райхам === [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1943).jpg|значак|[[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]. Зь нямецкага навуковага выданьня «Беларусь: краіна і яе народ» ([[Вена]], 1943 г.)]] З пачаткам [[нямецка-савецкая вайна|нямецкай-савецкай вайны]] ўлады [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] далучылі большую частку Віленшчыны разам зь Вільняй да генэральнай акругі «Летува». У захопленай [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстамі]] Эўропе Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[Галакост|генацыд жыдоў]]. З дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў нацысты да канца 1941 году зьнішчылі ў Вільні каля 22 тысячаў жыдоўскага насельніцтва. Урэшце, з 70 тысячаў віленскіх жыдоў жывымі засталіся толькі каля 7 тысячаў<ref name="Arlou-2012-384">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. Улады Трэцяга Райху дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на беларускае і польскае насельніцтва. Пад прыкрыцьцём нямецкай улады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад славянамоўнага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувіскімі і польскімі вайсковымі фармаваньнямі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзелы летувіскіх паліцыянтаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты ўчынялі карныя акцыі датычна цывільнага беларускага<ref name="Arlou-2012-383">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 383.</ref> і польскага насельніцтва<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. == СССР == === Савецкая дэнацыяналізацыя і летувізацыя Віленшчыны === [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы (Вільня — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Па сканчэньні Другой сусьветнай вайны, нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, [[Ёсіф Сталін|Сталін]] надумаў пакінуць места за [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі [[Віленская беларуская гімназія|беларускую гімназію]] і настаўніцкую сэмінарыю, а [[Беларускі музэй у Вільні|Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча]] ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць беларускай інтэлектуальнай эліты<ref name="Zajkouski-1993-70"/>. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю. У 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі этнічныя беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. Датычна беларускага насельніцтва, якое засталося на Віленшчыне, летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Зь іншага боку, летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што беларусы — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» ды іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Апроч таго, празь летувіскія перайменаваньні не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993-70"/>. Увогуле, становішча летувісаў у СССР было ўнікальным: калі [[Эстонцы|эстонскі]] [[Талін]] або [[Латышы|латыскую]] [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, то Вільню павольна засяляла жамойцкая вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>, у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Калі ў 1939 годзе летувісаў у Вільні было менш за 2%, то паводле афіцыйных зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, а перапіс 1970 году сьцьвярджаў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Тым часам пры правядзеньні перапісаў савецкія ўлады вымагалі залічваць насельніцтва з самаазначэньнем «ліцьвіны» да летувісаў (а не беларусаў), прытым ня толькі ў Летувіскай ССР, але і ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/alfavit/nacionaln_1959.html?fbclid=IwAR1FXC3SIkKE1vh12uAWUE_7fucFnI5wIXIoTOhUQ0uN0tfJe0JKvdH0te8 Словарь национальностей всесоюзной переписи населения 1959 года]. — Москва: Государственное статистическое издательство, 1959.</ref>. === Перакручваньне традыцыйных гістарычных назваў і імёнаў у іншых мовах паводле іх формаў зь летувіскай мовы === Адным з захадаў савецкай летувізацыі стала замена традыцыйных гістарычных назваў мясцовасьцяў і імёнаў людзей на летувіскія формы ў іншых мовах, што актыўна падтрымлівалася ўладамі СССР. Дазволеная да ўжытку ў межах СССР [[беларуская мова]] — [[Русіфікацыя|русіфікаваная]] [[Беларускі афіцыйны правапіс|наркамаўка]] — таксама зазнала замену старажытных назваў на новыя, узятыя зь летувіскай мовы<ref name="Arlou-2012-387"/>. Прыклады такіх перакручваньняў прыводзяцца ў табліцы: {| class="wikitable sortable" |{{Сьцяг БНР}} Традыцыйная гістарычная назва |{{Сьцяг БССР}} Летувізаваная назва |{{Сьцяг Летувы}} Летувіская назва |- |[[Вільня]] |Вільнюс |Vilnius |- |[[Трокі]] |Тракай |Trakai |- |[[Меднікі]] |Мядзінінкай |Medininkai |- |[[Салечнікі]] |Шальчынінкай |Šalčininkai |- |[[Сьвянцяны]] |Швянчоніс |Švenčionys |- |[[Міндоўг]] |Міндаўгас |Mindaugas |- |[[Войшалк]] |Войшвілкас |Vaišvilkas |- |[[Гедзімін]] |Гедзімінас<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 53.</ref> |Gediminas |} === Падтрымка летувіскага шавіністычнага погляду на гісторыю Вялікага Княства Літоўскага === У адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. У адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію, заснаваную на гістарычных мітах<ref name="Katlarcuk-2003"/>: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся. Да прыкладу, у кнігу «Lietuvos piles» ({{мова-be|Летувіскія замкі|скарочана}}) улучылі [[Наваградзкі замак|Наваградзкі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Полацкія замкі|Полацкі]] і дзясяткі іншых беларускіх замкаў. Таксама рабіліся спробы залічыць у лік выдатных дзеячоў летувіскай культуры [[Францішак Скарына|Францішка Скарыну]]<ref name="Arlou-2012-388"/>, тым часам [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386"/>. Зь іншага боку, БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўнай [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]] вёўся ад 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Такім парадкам, Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref name="Snyder-2003-93-95"/>. == Летувіская рэспубліка == === У дзяржаўнай палітыцы === У Прэамбуле Канстытуцыі Летувы падкрэсьліваецца, што менавіта [[летувісы|летувіскі народ]] ''«шмат вякоў таму стварыў Летувіскую дзяржаву»'' і што ''«яго (народу) праўны фундамэнт грунтуецца на (сярэднявечных) Літоўскіх Статутах»'', а ў артыкуле 17 сьцьвярджаецца, што ''«сталіцай Летувіскай дзяржавы ёсьць места [[Вільня]] — шматвекавая гістарычная сталіца Летувы»''<ref>[http://www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Constitution.htm Ангельскі пераклад Канстытуцыі Летувіскай Рэспублікі, даступны на афіцыйным сайце Сойму ЛР]</ref>. Усе гэтыя палажэньні грунтуюцца на ''«гістарычных правах»'', а ў цэнтры ўсёй канцэпцыі знаходзіцца паняцьце народ ({{мова-lt|tauta|скарочана}}). Такім парадкам, на падставе ''«гістарычных правоў летувіскага народу»'' сучасная Летувіская дзяржава прэзэнтуе сябе ў якасьці адзінай праваспадкаемцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а сучасных летувісаў народам, цалкам тоесным [[ліцьвіны|ліцьвінам]] Вялікага Княства Літоўскага<ref>Kaścian K. Die Litauische Verfassung und die Auslegung des Begriffs «Volk» in historischer Perspektive // Osteuropa-Recht. Nr. 5, 2008, S. 290—297 (291—292).</ref>. Больш таго, аналіз гэтых палажэньняў Канстытуцыі дазваляе сказаць, што афіцыйнымі ўладамі Летувы Вялікае Княства Літоўскае разглядаецца як летувіская [[нацыянальная дзяржава]]<ref name="Kascian-2009"/>. Зьвяртаючыся, аднак, да значэньня слова народ (tauta) у летувіскай мове і вылучыўшы такім спосабам тры ключавыя словы дзеля аналізу адпаведнасьці паміж літоўскай нацыяй Вялікага Княства Літоўскага і летувіскай нацыяй Летувіскай Рэспублікі — тэрыторыя, мова і культура — можна прыйсьці да высновы, што тлумачэньне гістарычнай ролі летувіскага народу, якое прапануе Канстытуцыя Летувіскай Рэспублікі, ёсьць больш чым спрэчным, а летувіская нацыя не эквівалентная літоўскай нацыі ў аніводным з гэтых трох кампанэнтаў. З гэтай прычыны нельга казаць пра дзяржавастваральную ролю і дамінантнае становішча балтыйскай летувіскай меншасьці ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Kascian-2009"/>. Дзяяч [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага руху]], адзін з укладальнікаў сучаснага ўнармаваньня [[Беларускі клясычны правапіс|Беларускага клясычнага правапісу]] [[Зьміцер Санько]] зьвяртае ўвагу на значнае паляпшэньне дачыненьняў паміж Летувой і афіцыйнымі ўладамі Беларусі ў 1995 годзе. На яго думку, да гэтага прычынілася падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref name="Sanko-2020">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв'ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. У траўні 2024 году на выбарах прэзыдэнта Летувы 74,43% галасоў атрымаў дзейны прэзыдэнт [[Гітанас Наўседа]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32964986.html У Літве ў другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог дзейны прэзыдэнт Гітанас Наўседа], [[Радыё Свабода]], 24 траўня 2024 г.</ref>, які раней сыстэматычна выносіў «за дужкі» беларусаў, беларускае і Беларусь, прыраўноўваў іх да рэжыму Лукашэнкі, што правакавала дыскусіі і канфлікты наконт «ліцьвінізму»<ref>[https://novychas.online/palityka/vilnja-vkl-i-belarusy-adkul-bjarecca-litvinizm Вільня, ВКЛ і беларусы. Адкуль бярэцца «літвінізм» і чаму ён пужае літоўцаў?], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 4 верасьня 2023 г.</ref> (тым часам яшчэ ў 2023 годзе выкрылася, што на папярэдніх выбарах Наўседа схаваў той факт, што быў сябрам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюзу|Камуністычнай партыі Савецкага Саюзу]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32351017.html Прэзыдэнт Літвы Наўседа хаваў, што ў 1980-х быў чальцом КПСС], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2023 г.</ref>). === У летувіскай гістарыяграфіі === [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць летувізацыю (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] На падставе шматлікіх публікацыяў летувіскіх гісторыкаў у замежных акадэмічных крыніцах яшчэ за савецкім часам у сусьветнай гістарыяграфіі замацавалася «летувісацэнтрычная» канцэпцыя разгляду гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Апроч таго, паступоваму ўспрыманьню сусьветнай навуковай супольнасьцю нічым не падмацаваных гіпотэзаў летувіскіх аўтараў як «бясспрэчных фактаў» паспрыяў брак крытычнага гледзішча (беларускую гістарыяграфію [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Наступствы|савецкія ўлады цалкам вынішчылі яшчэ ў 1930-я гады]], а яе аднаўленьне адбылося толькі да пачатку 1990-х гадоў)<ref name="Kraucevic-2006"/> — тым часам летувіскія гісторыкі ня грэбавалі наўмысным перакручваньнем гістарычных фактаў і падтасоўкамі<ref name="Kascian-2009"/><ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]], [[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20230619165217/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Пачатак] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004.</ref>. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]], калі [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, а на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>), пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, па чым адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. Тым часам на старонках летувіскіх школьных падручнікаў працягваюць прапагандавацца сьцьверджаньні, што Вялікае Княства Літоўскае было летувіскай дзяржавай, кіроўная дынастыя [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] — летувісамі, што ядро земляў ВКЛ знаходзілася на летувіскіх землях, а сталіца ВКЛ Вільня стаіць у цэнтры тых земляў. Паводле аўтараў летувіскіх падручнікаў, «заваяваныя славянскія землі» былі толькі анэксамі (дадаткам), якімі кіравалі прадстаўнікі летувіскай княскай дынастыі. Сваім парадкам [[беларусы]] разглядаюцца ў гэтых выданьнях як бясспрэчная [[нацыянальная меншасьць]], чые здабыткі (у хоць-якой галіне чалавечай дзейнасьці) мала паўплывалі на разьвіцьцё летувіскай нацыі і дзяржавы. Беларускія населеныя пункты згадваюцца аўтарамі звычайна ў выпадку асьвятленьня падзеяў той або іншай вайны<ref name="Antonau-2001"/>. На думку шэрагу беларускіх гісторыкаў, у сучаснай Летуве заснаваная на мітах і стэрэатыпах гістарычная навука ёсьць часткай дзяржаўнай ідэалёгіі, таму пры падтрымцы Летувіскай дзяржавы тамтэйшыя гісторыкі маюць шырокія магчымасьці ў прасоўваньні сваіх канцэпцыяў навонкі<ref name="Kascian-2009"/><ref name="Kraucevic-2006"/>. Як зазначае летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]], на 2023 год «''летувісы лічаць, што ў беларусаў не было дзяржаўнасьці''». Паводле актуальных летувіскіх школьных падручнікаў, «''беларусы — шэрая маса, якую летувісы заваявалі ў сярэднія вякі''». Апроч таго, Камунтавічус адзначае, што да сёньняшняга часу няма ніводнай кнігі беларускага гісторыка, якая б была перакладзеная на летувіскую мову. Паводле Камунтавічуса, «''у адрознасьць ад летувісаў, чыя ідэнтычнасьць будуецца ў апазыцыі да іншых (для іх амаль усе суседнія народы — ворагі), беларусы імкнуцца з усімі жыць у згодзе''»<ref>Антось Жупран, [https://nashaniva.com/323307 «Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове], [[Наша Ніва]], 6 жніўня 2023 г.</ref>. Таксама ён падкрэсьлівае: «''гэта прыніжэньне беларусаў — скарачаць іх гісторыю і сьцьвярджаць, што вось яны толькі нядаўна зьявіліся, а мы тут жылі спрадвеку''» і што такое скарачэньне гісторыі Беларусі ёсьць [[Русіфікацыя Беларусі|актуальным для расейцаў]], каб сьцьвярджаць, што да таго, як зьявіліся Беларусь і беларусы, усе былі адзінымі — русінамі, рускімі, былі часткай Расеі<ref>[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32392665.html Літоўскі гісторык Русьціс Камунтавічус: Нельга напісаць сумесную гісторыю, якая задаволіць і літоўцаў, і беларусаў], [[Радыё Свабода]], 3 траўня 2023 г.</ref>. === Змаганьне зь беларускім поглядам на гісторыю Вялікага Княства Літоўскага === {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} У 2020 годзе часопіс [[Міністэрства абароны Летувы|Міністэрства абароны]] [[Летува|Летувы]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Karys||en|Karys}} прысьвяціў два артыкулы «ліцьвінізму», якія разьмясьцілі ў самым пачатку першага і другога нумароў (аўтар — {{мова-lt|Darius Sutkus|скарочана}}, невядомы, аднак, як прафэсійны гісторык). У першым артыкуле ў разьдзеле «''Вытокі ліцьвінізму: шанаваньне цара''» аўтар называе заснавальнікам «ліцьвінізму» які «''супрацаваў з расейскімі ўладамі''» і быў «''адным зь першых псэўдагісторыкаў, хто сьцьвярджаў, што ВКЛ было славянскай дзяржавай''»<ref>Sutkus D. Litvinizmas: istorija, prielaidos, perspektyvos // Karys. Nr. 1, 2020. P. 4.</ref>, прафэсара-паліглёта [[Восіп Сянкоўскі|Восіпа Сянкоўскага]] (1800—1858), які ў 1835 годзе пісаў пра этнічную інтэграцыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ліцьвінаў і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], што тлумачыў агульным германскім паходжаньнем кіроўных дынастыяў Літвы і Русі<ref>Собрание сочинений Сенковского (Барона Брамбеуса). Т. 6. — СПб., 1859. С. 47—48/</ref>. Тым часам, падобныя думкі (пра германскае паходжаньне літоўскае шляхты і яе славянізацыю ў ВКЛ яшчэ да Крэўскай уніі) выказвалі такія гісторыкі, як {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юзэф Ярашэвіч||be|Юзаф Ярашэвіч}} (1793—1860), [[Іван Барычэўскі]] (1810—1887), [[Мацьвей Любаўскі]] (1860—1936), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Леантовіч||ru|Леонтович, Фёдор Иванович}} (1793—1860), [[Юзэф Эдвард Пузына]] (1878—1949) ды іншыя<ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 4.</ref>. Яшчэ адным заснавальнікам «ліцьвінізму» летувіскі аўтар называе [[Ігнат Кулакоўскі|Ігната Кулакоўскага]] (раней, у 2017 годзе аналягічнае азначэньне Восіпу Сянкоўскаму і Ігнату Кулакоўскаму даў у сваёй публікацыі гісторык-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандыст]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] [[Ігар Марзалюк]]<ref>Марзалюк І. Ля вытокаў нацыянальнай тоеснасці. Гістарычны наратыў і яго ўплыў на нацыянальную свядомасць у Беларусі канца XVIII—XIX стст. // 1917 год у гістарычных лёсах Беларусі : зб. матэрыялаў Міжнар. навук. канф., Мінск, 30 лістап. — 1 снеж. 2017 г. / рэдкал. : А. Д. Кароль (старш.) [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Выд. цэнтр БДУ, 2017. С. 26—28.</ref>). Па аглядзе «гісторыі ліцьвінізму», летувіскі аўтар засьцерагае чытачоў ад «радыкальных ліцьвіністаў», якіх ён зьвязвае з уладамі Расеі і характарызуе сьцьверджаньнем [[Фіна-вугорскія народы|фінска-вугорскага]] паходжаньня летувісаў, [[готы|гоцкага]] ўплыву на землі Вялікага Княства Літоўскага і штучнага канструяваньня сучаснай летувіскай мовы. Таксама аўтар сьцьвярджае, што балянс поглядаў на Вялікае Княства Літоўскае ў Беларусі падтрымліваецца ўладай [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], адзначаючы немагчымасьць зрабіць дакладны прагноз разьвіцьця падзеяў у выпадку зьмены ўлады ў краіне<ref>Sutkus D. Litvinizmas: istorija, prielaidos, perspektyvos // Karys. Nr. 1, 2020. P. 7—9.</ref>. 8 жніўня 2021 году{{Заўвага|Глядзіце гісторыю зьменаў старонкі [[:en:Pahonia]]}} адміністрацыя [[Ангельская Вікіпэдыя|Ангельскай Вікіпэдыі]] пад ціскам [[Летувісы|летувіскіх]] [[Шавінізм|шавіністаў]], якія зьвінавачвалі сваіх беларускіх апанэнтаў у «ліцьвінізьме» з спасылкамі на памянёныя артыкулы ў часопісе Міністэрства абароны Летувы, выдаліла артыкул пра герб [[Пагоня|Пагоню]] (створаны ў жніўні 2004 году), зь якога зрабілі перанакіраваньне на [[герб Летувы]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Хобі для эрудытаў: абараняць «Пагоню» ў галоўнай сусветнай энцыклапедыі|мова=be|год=13 жніўня 2021|аўтар=[[Алесь Чайчыц|Чайчыц А.]]|выданьне=[[Будзьма беларусамі!]]|спасылка=https://budzma.by/news/khobi-dlya-erudyta-.html}}</ref>. 2 кастрычніка 2023 году ў [[Летувіскі Сойм|Летувіскім Сойме]] адбыўся круглы стол «Літвінізм: паходжаньне, уплыў і выклікі для беларуска-летувіскіх стасункаў», у афіцыйным анонсе якога зьмясьцілі меркаваньне старшыні Камітэту будучыні і сябра Камітэту нацыянальнай бясьпекі і абароны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Раймундас Лапата|Раймундаса Лапаты|pl|Raimundas Lopata}}, што «''літвінізм у асноўным выяўляецца ў прэтэнзіях некаторай часткі беларускай апазыцыі на гісторыю Вільні і Літвы''», а таксама наступную заяву Лапаты: «''Летувіскія гісторыкі мусяць стаць салдатамі „нябачнага фронту“. Гэта трэба рабіць ня толькі на мясцовым, але і на міжнародным узроўні, з дапамогай гісторыкаў зь іншых краінаў, асабліва Польшчы, правядзеньнем міжнародных канфэрэнцыяў, выданьнем публікацыяў і г. д. Інакш кажучы, цалкам ізаляваць літвінісцкі ідэалягічны наратыў Беларусі з дапамогай гістарычнай навукі''»{{Заўвага|{{мова-lt|«Seimo Ateities komiteto pirmininko, Nacionalinio saugumo ir gynybos komiteto nario Raimundo Lopatos teigimu, litvinizmas iš esmės reiškiasi tam tikrų baltarusių opozicijos sluoksnių pretenzijomis į Vilnių ir Lietuvos istoriją. „Lietuvos istorikai turėtų tapti „nematomo fronto“ kariais. Tai turėtų būti daroma ne tik vietiniu, bet ir tarptautiniu mastu, pasitelkiant kitų šalių istorikus, ypač Lenkijos, rengiant tarptautines konferencijas, skelbiant publikacijas ir t.t. Kitaip tariant, visiškai izoliuojant litvinizmo ideologinį Baltarusijos pasakojimą istorijos mokslo pagalba“, — sakė R. Lopata.»|скарочана}}}}<ref>[https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=35403&p_k=1&p_t=286231&fbclid=IwAR1eXOjN2sA2GLz58ZE3-fQPrw8joKS6v3ZAsWepqv_ay-bPWq_VYqpYCFc Seime vyks diskusija „Litvinizmas: kilmė, įtaka ir iššūkiai baltarusių ir lietuvių santykiams“], Lietuvos Respublikos Seimas</ref>. На 2023 год адзначалася шырокае бытаваньне ў Летуве тэорыі летувізму (у супрацьвагу «ліцьвінізму»), якая выконвае функцыю нацыянальнага наратыву<ref>[https://nashaniva.com/330478 Трэба раз і назаўсёды спыніць разважанні пра «вяртанне Вільні» — Рудкоўскі], [[Наша Ніва]], 18 лістапада 2023 г.</ref>. === Атаясамліваньне Беларусі з Расеяй === У 2010 годзе [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]] зьвярнулася ў Дзяржаўную камісію зь летувіскай мовы з просьбай перагледзіць афіцыйную назву Беларусі ({{мова-lt|Baltarusija|скарочана}}, ''balta'' — белы колер, ''Rusija'' — [[Расея]]). Сярод прапанаваных да разгляду варыянтаў было традыцыйнае летувіскае найменьне — ''Baltoji Rusia'' ({{мова-be|Белая Русь|скарочана}})<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37411 Літва адмовілася Беларусь называць Belarus], [[Наша Ніва]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. Аднак сябры Дзяржаўнай камісіі з спасылкай на меркаваньне летувіскіх гісторыкаў адзінагалосна пастанавілі пакінуць прыняты ў часы кіраваньня [[Сталін]]а савецкі варыянт назвы Беларусі<ref>[https://web.archive.org/web/20100419122535/http://news.tut.by/167244.html В Литве Беларусь останется Baltarusija], [[TUT.BY]], 16 красавіка 2010 г.</ref>{{Заўвага|Сярод іншага, адна з асноўных сучасных летувіскіх аўтарак, якая ў рэчышчы палітыкі летувізацыі прапагандуе [[Летувіская мова|летувіскае]] паходжаньні [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]], доктарка філялягічных навук (2004 год) і загадніца катэдры балтыстыкі Філялягічнага факультэту [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] (з 2015 году) Дайва Сінкевічуце ({{мова-lt|Daiva Sinkevičiūtė|скарочана}}) у сваёй ангельскамоўнай публікацыі 2020 году пасьлядоўна ўжывае датычна Беларусі ({{мова-en|Belarus|скарочана}}) састарэлы расейскі [[Каляніялізм|каляніяльны]] тэрмін {{мова-en|Byelorussia|скарочана}}, сугучны з {{мова-en|Russia|скарочана}} — [[Расея]], у тым ліку ў канструкцыі «''цяперашняя Беларусь''» — {{мова-en|«(present-day) Byelorussia»|скарочана}}<ref>Sinkevičiūtė D. Newly discovered Lithuanian compound names with first stem of Christian origin as witnesses of the intersection of pagan and Christian cultures // Onoma. Nr. 55, 2020. P. 150, 152—153, 161, 163.</ref>; такі ж самы расейскі каляніяльны тэрмін {{мова-en|Byelorussian|скарочана}}, сугучны з {{мова-en|Russian|скарочана}} — [[расейская мова]], гэтая аўтарка ўжывае датычна беларускай мовы<ref>Sinkevičiūtė D. Newly discovered Lithuanian compound names with first stem of Christian origin as witnesses of the intersection of pagan and Christian cultures // Onoma. Nr. 55, 2020. P. 158, 160—162.</ref>, у іншай сваёй публікацыі 2017 году гэтая ж аўтарка называе [[Старабеларуская мова|старабеларускую (рускую)]] мову «старой расейскай мовай» — {{мова-en|Old Russian|скарочана}}<ref>Sinkevičiūtė D. Dėl lietuvių dvikamienių asmenvardžių kamieno gerd- autentiškumo // Baltistica. T. 52, Nr. 1 (2017). P. 137, 145.</ref>}}. У красавіку 2021 году часовая палітычная падкамісія пры Дзяржаўнай камісіі па летувіскай мове зноў адмовілася зьмяняць афіцыйную [[Русіфікацыя Беларусі|расейскую]] [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву Беларусі — на гэты раз на просьбу [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]], тым часам у сьнежні 2020 году гэтая ж камісія зьмяніла афіцыйную летувіскую назву [[Грузія|Грузіі]] на просьбу грузінскіх дыпляматаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31188034.html Літоўскія мовазнаўцы вырашылі не мяняць назву Беларусі], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2021 г.</ref>. == Акадэмічныя фальсыфікацыі на карысьць летувізацыі == * Нямецка-расейскі філёляг [[Макс Фасмэр]], сябра некалькіх навуковых акадэміяў [[Нямеччына|Нямеччыны]], замежны сябра-карэспандэнт [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] і аўтар найбольшага этымалягічнага слоўніка расейскай мовы (па-расейску выйшаў з друку у 1964—1973 гадох у перакладзе і з дапаўненьнямі [[Алег Трубачоў|Алега Трубачова]]), дзеля абгрунтаваньня [[Этымалёгія|этымалёгіі]] назвы [[Літва]] зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]] прыводзіў сфальсыфікаваную [[Старажытнаруская мова|старажытнарускую]] форму ''Литъва'' з спасылкай на [[Аповесьць мінулых часоў]]<ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/35560/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0 Литва] // Фасмер М. Р. Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973.</ref>. Аднак гісторык [[Валянцін Янін]] і лінгвіст [[Андрэй Залізьняк]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду ў адпаведнай крыніцы — як і ў іншых старажытных рускіх крыніцах — бытуе вынятна форма ''Литва'', што фактычна зьняпраўджвае гіпотэзу пра запазычаньне [[Славянскія мовы|славянамі]] назвы Літва зь летувіскага ''Lietuvа''<ref>Янин В. Л., Зализняк А. А. Новгородские грамоты на бересте. — М., 1993. С. 245.</ref>. * Расейскі гісторык [[Уладзімер Пашута]], сябра-карэспандэнт АН СССР, у сваёй манаграфіі «Образование Литовского государства» (Масква, 1959 год) сфальсыфікаваў зьмест ліста вялікага князя [[Гедзімін]]а да манахаў-[[Францішкане|францішканаў]] Саксоніі. Калі напраўду літоўскі гаспадар ставіў умову і пажаданьне, каб прызначаныя для касьцёлаў у Вільні і Наваградку місіянэры абавязкова ведалі польскую, зэмгальскую і рускую мовы<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?id=4zoPAAAAYAAJ&pg=PA143&dq=%22Polonicum+,+Semigallicum+ac+Ruthenicum%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUiLHvp-j8AhW1xQIHHYMbCk8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22Polonicum%20%2C%20Semigallicum%20ac%20Ruthenicum%22&f=false S. 143].</ref><ref name="Urban-2001-102">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 102.</ref>, то Пашута — які сьцьвярджаў летувіскі характар ВКЛ — заявіў, што Гедзімін у гэтым сваім лісьце нібы казаў пра валоданьне «''летувіскай, польскай і зэмгальскай мовамі''»<ref>Пашуто В. Т. Образование Литовского государства. — М., 1959. С. 412.</ref>. * Летувіскі гісторык [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]] у сваім творы «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» («Уздым Літвы: паганская імпэрыя ў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе, 1295—1345») сьцьвярджае, нібы вялікі князь [[Гедзімін]] перадаў [[Жамойць]] сваім сынам [[Яўнут|Яўнуту]] і [[Кейстут|Кейстуту]]<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. P. 280—281.</ref>. Тым часам гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што Жамойць, увогуле, не ўпамінаецца ў тастамэнце Гедзіміна, бо яна яшчэ не належала да ВКЛ<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 241.</ref>. Апроч таго, Роўэл сьцьвярджае, нібы «''паводле дакумэнтаў Тэўтонскага ордэну, [[Міндоўг]] збудаваў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|катэдру]] ў [[Вільня|Вільні]]''»<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. P. 71.</ref>, але не падае спасылак на адпаведныя дакумэнты<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 240.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Русіфікацыя Беларусі]] * [[Летувізм]] * [[Ліцьвінства]] * [[Ліцьвякі]] * [[Старалітва]] * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Антынарманізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001. * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]], [[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20230619165217/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003. * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://pawet.net/ns/2020/12/%E2%84%96_12_(1475).html Замак на пяску або У лабірынце суфіксаў і канчаткаў] // [[Наша слова]]. № 12 (1475), 18 сакавіка 2020. С. 3. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с. {{ISBN|978-609-437-207-0}}. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. == Вонкавыя спасылкі == * [[Аляксандар Краўцэвіч]], [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г. * [[Кірыл Касьцян]], [https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/10360 Прозвішчы прадстаўнікоў нацыянальных меншасцяў у Летуве]{{Недаступная спасылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[ARCHE Пачатак]], 4 студзеня 2013 г. * Кірыл Касьцян, [https://web.archive.org/web/20220819110629/https://news.arche.by/by/page/reviews/navuka-ahliady/11635 Гісторыя ВКЛ вачыма БелТА альбо колькі словаў пра адсутнасьць нацыянальнай самапавагі], [[ARCHE Пачатак]], 8 траўня 2013 г. * [[Севярын Квяткоўскі]], [https://racyja.com/by/palityka/camu-letuva-a-ne-litva-i-camu-u-aficyjnaj-vilni-naspjavae-vjalikaja-njavykrutka/ Чаму Летува, а не Літва, і чаму ў афіцыйнай Вільні наспявае вялікая нявыкрутка], [[Беларускае Радыё Рацыя]], 22 сакавіка 2024 г. * [[Русьціс Камунтавічус|Rūstis Kamuntavičius]], [https://www.gudija.lt/single-post/lietuvizmas?fbclid=IwAR3RmVWh49y2ZLiGvvQKVERsl1xnMoLPhjgLH-YnKZWwRykS7COG9C_sMnc Lietuvizmas — kas tai yra ir kodėl mums jo reikia bijoti]{{ref-lt}} ({{мова-be|Летувізм — што гэта такое і чаму яго трэба баяцца|скарочана}}), GUDIJA.LT, 25 кастрычніка 2023 г. * Севярын Квяткоўскі, [https://nmn.media/articles/7647?fbclid=IwY2xjawFD1ylleHRuA2FlbQIxMQABHbs38tCh_7g7oNqyhJ8ttRPxZG_AVY60VaRXx-BAd-O1HyF5vM0ABi9P7A_aem_cTaqSHNJHg43mQ3uTaUl_A Шоў «Лiцвiнiзм». Цяпер і ў Летуве], «Наше Мнение», 28 сакавіка 2024 г. {{Культурная асыміляцыя}} {{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Культурная асыміляцыя]] [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Летувіская культура]] [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы]] [[Катэгорыя:Летувіская палітыка]] [[Катэгорыя:Сацыяльная гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Сацыяльная гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Дыскрымінацыя ў Эўропе]] [[Катэгорыя:Летувіска-польскія стасункі]] [[Катэгорыя:Сфэры культурнага ўплыву]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Летуве]] [[Катэгорыя:Унутраная палітыка СССР]] 9kady2h9x9l58als76etfyckih7nfiq 2687960 2687956 2026-09-01T15:35:39Z ~2026-47565-35 99845 2687960 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] '''Летувізацыя'''<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref><ref name="Zajkouski-1993-70">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 70.</ref><ref>Крывія. Выданьне беларускае дыяспары ў Чэхіі. [https://kamunikat.org/?pubid=25495 № 28]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2013.</ref> — палітыка насаджэньня [[Летувіская мова|летувіскай (гістарычнай жамойцкай) мовы]] і культуры сярод не[[Жамойты|жамойцкага]] насельніцтва колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з пашырэньнем на яго сканструяванай новай ідэнтычнасьці [[Летувісы|летувісаў]], а таксама [[Прапаганда|прапаганды]] летувіскай [[Шавінізм|шавіністычнай]] інтэрпрэтацыі гісторыі ВКЛ. Складаецца зь некалькіх кампанэнтаў, у тым ліку атаясамліваньня гістарычных [[Літва|Літвы]] і [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] з сучаснымі [[Летува|Летувой]] і [[летувісы|летувісамі]], перакручваньня традыцыйных гістарычных назваў мясцовасьцяў і імёнаў людзей у іншых мовах паводле іх формаў зь летувіскай мовы, [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (празь іх частковую [[палянізацыя|палянізацыю]]{{Заўвага|Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на ранейшы (яшчэ часоў Расейскай імпэрыі) прапагандысцкі прыём палянізацыі ліцьвінаў-каталікоў, празь які многія віленскія ліцьвіны сталі «палякамі»: «''будзеш беларус — значыць, гвалтам зробяць праваслаўным. Калі хочаш застацца каталіком, то мусіш казаць, што (ты) паляк, бо наша вера польская, а не беларуская ці іншая якая''»<ref>Калубовіч А. Крокі гісторыі. — Беласток — Вільня — Менск, 1993. С. 72.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 80.</ref>}} або [[русіфікацыя|русіфікацыю]]) з паступовым пераводам адукацыі і [[Сродак масавай інфармацыі|мас-мэдыя]] на летувіскую мову дзеля [[Культурная асыміляцыя|асыміляцыі]] мясцовага насельніцтва летувісамі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 381—383, 386—389.</ref>. [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе Літва (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь Белай Русьсю (''Russia Bianca''), тым часам Жамойць (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Спрыяльныя дзеля летувізацыі варункі склаліся па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], калі адбылося замацаваньне назвы «Літва» за [[Жамойць|Жамойцю]] і [[Жамойты|жамойтамі]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага абуджэньня]] дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] інтарэсам якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай летувіскамоўнай «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>. Прэтэнзіі Летувы на пераемнасьць з ВКЛ падмацавала атрыманьне ёй старажытнай літоўскай сталіцы [[Вільня|Вільні]] і сталічнага [[Віленскі край|Віленскага краю]] — насуперак волі мясцовага насельніцтва — у выніку [[Дамова аб ненападзе між Нямеччынай і Савецкім Саюзам|злачыннай змовы]] паміж [[сталін]]скім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[гітлер]]аўскім [[Трэці Райх|Трэцім Райхам]] у пачатку [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Arlou-2012-381">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 381.</ref>. Савецкія ўлады дазволілі летувісам нацыяналістычную ідэалёгію, заснаваную на міце пра ВКЛ як «старажытную летувіскую дзяржаву» (адначасна ўчыняючы [[Русіфікацыя Беларусі|этнацыд беларусаў]] — па [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Гістарыяграфія|фізычным вынішчэньні беларускай гістарыяграфіі]]), што засьведчыла ўнікальнасьць і вынятнасьць становішча [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувы]] ў параўнаньні зь іншымі савецкімі рэспублікамі<ref name="Katlarcuk-2003"/><ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref><ref name="Snyder-2003-93-95">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. Па [[Распад СССР|распадзе СССР]] заснаваная на мітах і стэрэатыпах гістарычная навука працягвае выступаць часткай дзяржаўнай ідэалёгіі Летувы<ref name="Kascian-2009"/><ref name="Antonau-2001">Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001.</ref>, што знаходзіць падтрымку ў [[Расея|Расеі]]<ref name="Kraucevic-2006">[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г.</ref>{{Заўвага|Аналітык [[Арцём Шрайбман]] зьвяртае ўвагу на тое, што калі ў рэчышчы імітацыі «мяккай [[Беларусізацыя|беларусізацыі]]» ў Беларусі паставілі помнікі асобным вялікім літоўскім князям (Альгерду ў Віцебску і Гедзіміну ў Лідзе), то яму за тыдзень патэлефанавалі журналісты з Расеі і зь Летувы з адным і тым жа пытаньнем і адной і той жа заклапочанасьцю, у фармаце: «''А што гэта там у вас нацыяналізм галаву падымае?''»<ref>[https://nashaniva.com/342686 Шрайбман мяркуе, што пытанне «Пагоні» можа стаць праблемным у адносінах Беларусі і Літвы ў будучыні], [[Наша Ніва]], 13 траўня 2024 г.</ref>}}. == Перадумовы == [[Файл:Provincia S. Joachimi Ord. Excalc. SSS Trinitatis Red. Capt. post introductionen Religiosor sui Ordinis A.D. 1684 in Regnum Poloniae et M.D. Lith.jpg|значак|Мапа [[Ордэн трынітарыяў|трынітарскіх]] [[кляштар]]аў у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе пад назвай «Жамойць» ({{мова-la|Samogitia|скарочана}}) аб’ядноўваюцца землі [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]] і [[Самбія|Самляндыі]], каля 1748 г.]] === Прусія === {{Асноўны артыкул|Малая Летува|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Samland-Samogitie-Semigallo (1768).jpg|значак|Жамойць: пруская (Samland) і літоўская (Samogitie), і прылеглая [[Зэмгалія]] (Semigallo), 1768 г.]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Да выдадзенага ў Прусіі катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 год), які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, прымяркоўваюць<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref> першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] (6 чэрвеня 1580 году): «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. === Рэч Паспалітая === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Гісторык [[Анатоль Грыцкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў XVI ст. дзеля абгрунтаваньня правоў маскоўскіх князёў на землі сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Украіна|Ўкраіны]] ў Маскоўскай дзяржаве стварылі міт пра «літоўскую» (г. зн. жамойцкую, летувіскую) заваёву [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]], які ўпершыню зьявіўся ў літаратурна-публіцыстычным творы «Сказание о князьях владимирских»<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Прадмова // Ермаловіч Мікола. Выбранае / Уклад., камент. К. Цвіркі. — {{Менск (Мінск)}}: Кнігазбор, 2010. С. 7.</ref>. Як паказвае гісторык [[Мікола Хаўстовіч]], адной з спробаў абараніцца ад ідэалягічных нападаў Маскоўскай дзяржавы (яшчэ за панаваньнем там нашчадкаў [[Рурык]]а) стала зьяўленьне ў самім Вялікім Княстве Літоўскім [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]], якая сьцьвярджала паходжаньне [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] ад рымскіх нобіляў, а ня кіеўскіх ([[Русь|рускіх]]) князёў, а Літоўскай дзяржаўнасьці — ад [[Рымская імпэрыя|Рымскай]], што ўрэшце прывяло да павелічэньня значнасьці неславянскай часткі Вялікага Княства Літоўскага — Жамойці, а ў XVIII—XX стагодзьдзях гісторыкі і палітыкі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] выкарысталі гэтую ідэю разам зь мітам пра «літоўскую» заваёву беларускіх земляў дзеля расейскай імпэрскай канцэпцыі: нібы праз тое, што неславяне ([[балты]]) калісьці захапілі славянскія землі, заваёва («вяртаньне») гэтых земляў Расеяй ёсьць аднаўленьнем гістарычнай справядлівасьці<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мінск)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 6.</ref>. Зьяўленьне тэорыі пра «рымлянскае паходжаньне» ліцьвінаў і жамойтаў (хоць гістарычная адасобленасьць жамойтаў тут выявілася ў асобнай вэрсіі свайго «рымлянскага паходжаньня», адрознай ад легенды пра Палямона для ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 17—18.</ref>) як адну з прычынаў пашырэньня назвы «літоўская мова» на мову жамойтаў адзначае гісторык [[Павал Урбан]]<ref name="Urban-1972">[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>. Яшчэ ў 1869 годзе [[Ігнат Казлоўскі]] зьвяртаў увагу на тое, што папулярызацыя летувіскай мовы і культуры ў Вялікім Княства Літоўскім пачалася па Люблінскай уніі (1569 год), а асноўную ролю ў ёй адыграў [[Езуіты|ордэн езуітаў]] — а менавіта «польская партыя» ў ім. Галоўны матыў апошніх гэты дасьледнік бачыў у жаданьні [[Палякі|палякаў]] зьнішчыць моўна-культурныя повязі паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]{{Заўвага|Шматлікія сьведчаньні на карысьць таго, што ў XV—XVI стагодзьдзях у ВКЛ адбылося сьціраньне этнічнай мяжы паміж русінамі і ліцьвінамі зь іх поўнай этнічнай інтэграцыяй, прыводзіць гісторык Павал Урбан<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>, а гісторык Вацлаў Пануцэвіч зьвяртае ўвагу на сьведчаньне з XVII ст., што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>}} дзеля іх [[Палянізацыя|палянізацыі]] і [[Культурная асыміляцыя|асыміляцыі]]<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. [https://books.google.by/books?id=1pIZAAAAYAAJ&pg=RA8-PA243-IA28&dq=%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F+%D1%81%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixnpuM_tD5AhUGgv0HHQ7PAJ8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8C%20%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9%20%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5%D1%8E&f=false 87]—89, 92—93.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Увогуле, факт масавага і традыцыйнага называньня ў Вялікім Княстве Літоўскім мовы летувісаў (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|Хоць у Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць вынятна «літоўскай», аднак пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову... перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy... iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь Вільні <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені вынятна пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>). Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>, ды іншыя. У адказ на падобныя сьведчаньні Зігмас Зінкявічус высоўвае гіпотэзу, нібы ўсходні варыянт летувіскай мовы — «пісьмовая літоўская мова» (у адрозьненьне ад заходняга варыянту летувіскай мовы — «пісьмовай жамойцкай мовы», беспасярэднім працягам якой стала сучасная летувіская мова) — цалкам зьнік яшчэ ў пачатку XVIII стагодзьдзя<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 245.</ref><ref name="Kascian-2009"/>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Балтыйскія мовы|Балтыйская]] тэорыя не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай Рэфармацыі і палітычнай моцы літоўскага гаспадарства. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх балтыйскіх плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі [[Вільня|Вільні]] на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай ([[Старабеларуская мова|беларускай]] — мове [[ліцьвіны|ліцьвінаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] У гістарычных крыніцах XVII—XVIII стагодзьдзяў пашырылася азначэньне жыхароў пераважна [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (яе заходняй часткі) як [[Старалітва|«старалітвы» («старой літвы», «стараліцьвінаў»)]], прытым неаднаразова адзначалася беспасярэдняя повязь старалітвы з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]: «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}}) ([[Сьвір (мястэчка)|Сьвір]], 1689 год)<ref>Ališauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (XIV—XVIII a.). — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 261—262.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}}) ([[Ваверка]], 1692 год)<ref>Ališauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (XIV—XVIII a.). — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref>, «''русіны…, званыя старажытнымі [[Яцьвягі|яцьвягамі]] або іншым імем — па-народнаму „Старая Літва“''» ({{мова-la|«Ruthenorum…, dicti antigui Jadźwingowie vel alio nomine populariter Stara Litwa»|скарочана}}) ([[Чарнаўчыцы]], 1721 год)<ref name="Ališauskas-2016-301">Ališauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (XIV—XVIII a.). — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 301.</ref>. Народжаны на [[Падляшша|Падляшшы]] этнограф-[[Ордэн дамініканаў|дамініканін]] Канты Багінскі, які паводле вынікаў сваіх падарожжаў Жамойцю каля 1780 году склаў «Хараграфію або апісаньне сьвятой Жамойці» ({{мова-pl|«Chorografia czyli opisanie Żmudzi świętej»|скарочана}}), зьвяртаў увагу на тое, што жамойты ў тыя часы працягвалі надзвычай зацята трымацца ўласнай мовы і зусім не паддаваліся моўнай асыміляцыі: «''Жамойцкая мова ні сёе, ні тое. Гавораць на ёй у кожным павеце, у кожнай парафіі іначай… Аднак яе гэтак кахаюць жамойты, што зусім ня любяць тых, хто яе ня ведае… Гэта ёсьць найбольшай прычынай простасьці і ня добрай адукацыі жамойцкай моладзі, што ня хоча пакінуць сваёй баламутнай мовы і паказацца на сьвет''»<ref>Athenaeum : pismo poświęcone historyi, literaturze, sztukom, krytyce i.t.d. T. 4, 1845. [https://polona.pl/item/athenaeum-pismo-poswiecone-historyi-literaturze-sztukom-krytyce-i-t-d-oddzial-5-t,MTEwMDEyODg3/138/#info:metadata S. 139].</ref>. А ў 1851 годзе адзначалася, што сярод жамойтаў здаўна бытуе старажытны пахавальны абрад — сьпяваць нябожчыку, што яго больш ня будуць прыгнятаць іншыя народы, у тым ліку ліцьвіны<ref>Przyjaciel Domowy. Nr. 1, 1851. S. 3.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 45.</ref>. Швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» (летувісаў і латышоў), што паўднёва-заходняя Русь, Літва, большая частка Прусіі і Польшчы былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>{{Заўвага|Сучасная [[генэтыка]] сьцьвярджае блізкасьць летувісаў і латышоў да [[Фіна-вугорскія народы|фінска-вугорскіх народаў]]: «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, фіна-вуграў, гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''» ({{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. == Расейская імпэрыя == === Атаясамліваньне літоўскага з жамойцкім === {{Асноўны артыкул|Ліцьвякі}} [[Файл:Jistoriję Justinaus parguldę Isz Łotynû kałbôs i Żæmaitiû K. Daugkientys metusî (1798, 1834-36).jpg|значак|Летувіскі пераклад [[Сыманас Даўкантас|Сыманаса Даўкантаса]] «''з лацінскай мовы на жамойцкую''» (1834—1836 гг., з мэтай фальсыфікацыі больш раньняга часу стварэньня падпісаны «1798 г.»)]] Выдадзены ў 1787 годзе афіцыйны агляд [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] (перавыдаваўся ў 1793 годзе), хоць і называў ўтвораныя на [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|анэксаваных]] землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскае]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкае]] намесьніцтвы «[[Белая Русь|Беларусьсю]]», але азначаў жыхароў гэтых намесьніцтваў «''палякамі і [[Ліцьвіны|літвой]]''»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73, 76].</ref> (паводле гісторыка [[Леанід Лыч|Леаніда Лыча]], тэрмін «палякі» тут ужылі хутчэй за ўсё дзеля таго, каб паказаць прыналежнасьць часткі насельніцтва да каталіцтва<ref>[[Леанід Лыч|Лыч Л.]] Руская культура ў Беларусі: праблемы гарманічнага суіснавання з нацыянальнай // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2012/34/%E2%84%96_34_(1081).html № 34 (1081), 22 жніўня 2021 г.]</ref>). Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Кароткае землеапісаньне Расейскай дзяржавы» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб, 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>, таксама выдадзены ў 1788 годзе «Новы і поўны геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы або Лексыкон» падаваў наступнае азначэньне: «''літва — гэта народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>. А выдадзенае ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Расейскай акадэміі навук]] «Апісаньне ўсіх народаў, якія насяляюць Расейскую дзяржаву» засьведчыла папулярнасьць у тыя часы меркаваньня пра этнічную блізкасьць [[Ліцьвіны|ліцьвінаў (літоўцаў)]] і [[Русіны|русінаў (русаў)]]: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»<ref>Георги И. Г. [https://elib.rgo.ru/safe-view/123456789/212380/1/MDAwMDAwMDdfR2VvcmdpIEkuSS4gT3Bpc9CwbmllIHZzZWtoIG9iaXTQsHl1c2hjaGlraCB2IFJvc3NpeS5wZGY= Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей]. Ч. 4. — СПб, 1799. С. 385.</ref>. Прытым працягвала захоўвацца разьмежаваньне паміж ліцьвінамі і [[Жамойты|жамойтамі]]: у сьпісах ураднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год поруч зь «літоўскімі ўраджэнцамі» і «літоўскай нацыяй» (пад якімі выступаюць жыхары [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Сьвятлана Марозава|Марозава С.]] Етос Унійної Церкви та національна ідентичність білорусів у XIX столітті // Ковчег. Науковий збірник статей з церковної історії. Ч. 4, 2003. [https://books.google.by/books?id=pS8QAQAAIAAJ&q=1815+%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%22+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8F%D1%80%D1%87%D1%83%D0%BA&dq=1815+%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%22+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8F%D1%80%D1%87%D1%83%D0%BA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjuwrjhwLP8AhUowQIHHXLRCz8Q6AF6BAgHEAI С. 119].</ref>) адзначаліся «самагіцкі ўраджэнец» і «самагіцкая нацыя»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. С. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA701&dq=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiBo4zZ0aj8AhWSiP0HHYROCiQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false 696], [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA701&dq=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiBo4zZ0aj8AhWSiP0HHYROCiQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false 701].</ref>. Яшчэ ў 1804 годзе [[Віленскі ўнівэрсытэт]] прызначыў спэцыяльных візытарараў у школы [[Віленская губэрня|Віленскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] губэрняў, сярод абавязкаў якіх значылася (пункт 10): «''Візытатар у абедзьвюх гэтых губэрнях мае даведацца падрабязна пра Самагіцкую (Жмудзкую) мову, дзе і як далёка сягае яе ўжываньне, заўважаючы асаблівыя пра яе зьвесткі; таксама мае даручыць і школьным станам старанна зьбіраць усе падрабязнасьці, якія маглі б растлумачыць паходжаньне гэтай мовы і яе ўласьцівасьці, праз што можна было б выразьней даведацца пра гісторыю таго народа, якому гэта мова была прыродная; сабраныя ж заўвагі пра яе, пісаньні, песьні ды іншае на гэтай мове маюць быць дасыланыя ва Ўнівэрсытэт''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Визитатор в обоих сих губернях не оставит в продолжение своего обозрения осведомляться подробно о Самогитском (Жмудском) языке, где и как далеко простирается его употребление, замечая сам особенные об нем известия; равным образом имеет препоручить и училищным сословиям прилежно собирать все подробности, кои могли бы объяснить происхождение сего языка и его собственность или свойство, чрез что можно бы явственнее узнать историю того народа, коему оный язык был природный; собранные жа замечания об нем, писания, песни и проч. на сем языке имеют быть присылаемы в Университет»|скарочана}}}}<ref>Сборник распоряжений по Министерству народного просвещения. Т. 1. — СПб., 1866. [https://books.google.by/books?id=WNdHAQAAMAAJ&pg=PP7&dq=%22%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%B9+%D0%BF%D0%BE+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0gNnuvLr8AhWJi_0HHczoDYcQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&q=%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3&f=false С. 36].</ref><ref>Алфавитный указатель к Сборнику распоряжений по Министерству народного просвещения. — СПб., 1867. [https://books.google.by/books?id=ZfclAAAAYAAJ&pg=PA77&dq=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiz85S8u7r8AhVJtaQKHXj1CMUQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 78].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1796 годзе, па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] улады Расейскай імпэрыі ўлучылі гістарычна адасобленае ад [[Літва|уласна Літвы]] колішняе [[Жамойцкае староства]] ў склад [[Літоўская губэрня|Літоўскай]], а з 1801 году — [[Віленская губэрня|Літоўска-Віленскай губэрні]], прытым [[Менская губэрня|Менская]], [[Віцебская губэрня|Віцебская]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўская]] губэрні ў сваіх назвах не атрымалі азначэньня «Літоўскія». Зь іншага боку, маскоўскія гаспадары [[Павал I]] (1796—1801) і [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандар I]] (1801—1825) не перашкаджалі [[палянізацыя|палянізацыі]] колішняга Вялікага Княства Літоўскага (як зазначае польскі дасьледнік [[Рышард Радзік]], татальная палянізацыя літоўскай шляхты адбылася па падзелах Рэчы Паспалітай, як культурная рэакцыя на палітычнае змаганьне з Расейскай імпэрыяй<ref name="Katlarcuk-2003"/>), што значна ўзмацніла тагачасныя культурна-ідэйныя ўплывы палякаў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|літоўскіх (беларускіх) землях]]. У 1808 годзе былы езуіт [[Францішак Ксавэры Богуш]] выдаў у [[Варшава|Варшаве]] кнігу «Аб пачатку народу і мовы літоўскай» ({{мова-pl|«O początkach narodu i języka litewskiego»|скарочана}}), дзе атаясаміў ліцьвінаў з [[Прускія летувісы|прускімі летувісамі]] (з спасылкамі на кнігі, выдадзеныя ў г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»)<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 4, 12, 64, 94, 146.</ref> і, адпаведна, літоўскую мову — з жамойцкай, якую заклікаў зрабіць мовай высокай культуры{{Заўвага|У гэтай сваёй публікацыі Богуш, увогуле, заявіў, што «''літоўская мова адрозьніваецца ад славянскай''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 96.</ref> і двойчы паўтарыў, што «''жамойцкая мова дакладна такая ж самая, як літоўская, часам адрозьніваецца вымаўленьнем, але гэтая розьніца меншая, чым паміж вялікапалякам і мазурам''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 58—59, 106.</ref>, а далей фактычна засьведчыў уласнае даволі кепскае веданьне летувіскай мовы (на што зьвярнулі ўвагу яшчэ ў 1875 годзе<ref>Karłowicz J. O języku litewskim // Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału filologicznego Akademii Umiejętności. T. II. — Kraków, 1875. S. 144—145.</ref>), заявіўшы, што «''Жамойць называе сябе źiemaiten… <…> ліцьвіны… назвалі гэты край źiemaitis''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 59—60.</ref>}}. Тое, што летувізацыі спрыялі польскамоўныя аўтары (апроч Богуша, яшчэ [[Тадэвуш Чацкі]], [[Іяхім Лялевель]] ды іншыя), якія пачалі прыўзносіць балтыйскасьць з паганствам (летувіскасьць){{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў ў рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: ўсё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}} і зьмяншаць уплывы [[Русь|Русі]] ў гісторыі Літвы, а таксама прапагандаваць сярод беларускамоўных сялянаў, нібы іхныя продкі былі летувісамі паводле паходжаньня<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. 107—108.</ref>, адзначаў ужо ў 1869 годзе [[Ігнат Казлоўскі]]. Гэты ж аўтар паказваў, што летувізацыя ў той час адбылася праз парафіяльныя школы, дзе расейскія ўлады дазволілі выкладаньне па-летувіску, і касьцёл (найперш на тэрыторыі [[Жамойцкая дыяцэзія|Жамойцкай дыяцэзіі]], дзе перавага аддавалася ксяндзам з этнічнай Жамойці{{Заўвага|Сярод іншага, у 1907 годзе ў друку паведамлялася, што ксяндзоў, якія былі жмудзякамі-«літваманамі», таксама дасылалі ў [[Сьвянцяны]], [[Вярэнаў]] ды іншыя парафіі Віленскай дыяцэзіі — супраць пажаданьняў мясцовага насельніцтва<ref>Słowo. Nr. 1, 1907. [https://polona.pl/item/slowo-r-26-nr-1-1-stycznia-1907,MTU3NzE1MDc/1/#info:search:zmudziaki S. 2].</ref>}})<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. 104—106.</ref>. Ён жа зьвяртаў увагу на сьведчаньне [[Уладзіслаў Сыракомля|Людвіка Кандратовіча (Уладзіслава Сыракомлі)]]<ref>Syrokomla W. Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna. T. 2, (Do Oszmiany — do Kiernowa — do Kowna). — Wilno, 1860. S. 96.</ref>, што пры мяшаным шлюбе (жонка — летувіска, муж — беларус{{Заўвага|Прытым адваротнага варыянту мяшаных шлюбаў (жонка — беларуска, муж — летувіс) летувісы ўнікалі}}) дзеці выхоўваліся па-летувіску{{Заўвага|Тым часам у выпадку заселенай [[Латышы|латышамі]] [[Курляндыя|Курляндыі]] (т.б. па-за арэалам расьсяленьня летувісаў) этнограф і мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] засьведчыў, што «''большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі''»<ref>Карский Е. Ф. Белорусы. Т. 1. — Минск, 2006. [https://books.google.by/books?id=ohcsAQAAMAAJ&q=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F&dq=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfmJmpp9X5AhUa7qQKHRoNCsAQ6AF6BAgBEAI С. 559].</ref>, пазьней падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія»<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj1/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B_%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_i_%D1%83%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D1%9E_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D1%87%D1%8B.html Балты цэнтральнай і ўсходняй Беларусі ў сярэднявеччы] // Спадчына. № 1, 1999. С. 61—72.</ref>. Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «''ва ўсходнегерманскіх мовах быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная «лінія Сафарэвіча» (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітавана з балтамі''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 31.</ref>}} альбо ўся радзіна магла палянізавацца, бо польская мова выконвала ролю пасярэдніка<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. 107.</ref> (іншы аўтар пры апісаньні летувісаў, якіх ён называў [[Жмогусы|жмогусамі]], адзначаў іхную прагу вывучыць сваіх сыноў на ксяндзоў, а таксама надзвычайную прывязанасьць да ўласнай мовы пры браку веданьня іншых моваў<ref>Kurjer Warszawski. Nr. 250, 1872. [https://polona.pl/item/kurjer-warszawski-r-52-nr-250-9-listopada-1872,MTEzMDA2NjE2/2/#info:search:zmogus S. 3].</ref>). Як сьведчыў Ігнат Казлоўскі, за яго часам жыхароў гістарычных [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыны]] і [[Вількамірскі павет|Вількаміршчыны]], якія ўжывалі ў гутарцы дзьве мовы — беларускую і летувіскую, альбо іх сумесь, у якой дамінавала беларуская мова — палякі называлі «новымі літоўцамі», уласна жамойты называлі гэтых летувісаў «[[Гуды|гудамі]]» і не лічылі іх часткай летувіскага народу, а беларусы і каталіцкія сьвятары гэтых «новых літоўцаў» называлі [[Ліцьвякі|«ліцьвякамі»]]<ref name="Kazlouski-1869-105">Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. [https://books.google.by/books?id=1pIZAAAAYAAJ&pg=RA8-PA243-IA46&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP4-CUktD5AhWSIMUKHeTcCTQQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 105].</ref> (сугучна зь «[[Літвакі|літвакамі]]» — [[Жыды ў Беларусі|літоўскімі жыдамі]]<ref>Іофе Э. Літвакі // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 381.</ref>). {{Падвойная выява|справа|Grammatyka języka żmudzkiego. Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko (1832).jpg|107|Naujes moksłas skajtima raszta żemajtyszka diel mażun wajkun (1848).jpg|107|Выдадзеныя ў Вільні жамойцкія (летувіскія) «Граматыка жамойцкай мовы» (1832 г.) і лемантар «Новая навука чытаньня пісьма жамойцкага для малых дзетак» (1848 г.)}} Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] адзначае, што яшчэ ў пачатку XIX ст. тэрмін «літоўскі» ў розных мовах (як і «беларускі», «рускі» ды многія іншыя) меў «дыфузнае», няўстойлівае ў тэрміналягічным пляне значэньне і ня быў замацаваны за назвай мовы сучасных летувісаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>. Аднак па публікацыі Богуша (1808 год) адзначалася паступовая папулярызацыя меркаваньня пра тоеснасьць жамойцкага зь «літоўскім», што на раньнім этапе выявілася азначэньнем некаторых жамойцкіх кніг як выдадзеных на «летувіскай мове» або «летувіска-жамойцкай мове»{{Заўвага|1) «''Naujas Istatimas Jezaus Christaus Wieszpaties musu / lietuwiszku leżuwiu iszgulditas par Jozapa Arnulpa kunigaykszti Giedrayti wiskupa Żiemayciu, żenklinika s. Stanislowo''» (Вільня, 1816 г.), 2) «''Karawakas, arba Krzizius anioliszkas. Runku s. Tamosziaus isz Akwina iszpažintoia, zokana kaznadzieju, latiniszkay iszraszitas, ira baznicioy kunigu Daminikonu mieste Anagnios … Tas pats krizius czieši missyu szwętu, lietuviszkay iszgulditas''» (Вільня, 1817 г.), 3) «''Kielas kruwinas karalaus sopulu Jezusa Chrystusa brangu krauiu iszkłotas o eynantiems ant scieśliwos wiecznastes zmoniems kieleywems troksztantiems zinoty taiemnicios niewinnos mukos Wieszpaties Pona musu paroditas / ir su pazwaliimu wiresniu isz łankiszko ant lietuwiszko lieźuwie iszgulditas''» (Вільня, 1821 г.), 4) «''Jonas isz Swisłoczes krominikas wędrawois / lietuwiszku lieźuwiu iszgulditas kasztu yr storony par Jozapa Rupeyka kanaunika Płocka, klebona Szaduwos, źenklinika s. Onos''» (Вільня, 1823 г.), 5) «''Surinkimas dasekimu par mokintus źmonias, senowias amźiose tikray daritu apey bytes / o par kunigo Kluko kanauniko Kruszwickojo metuose 1780 Warszuwoje lenkiszkay yszdrukawotas, yr diel lenku yszdotas; o dabar pirmo siki ant leźuwio letuwiszkay-zemaytiszko, par kunigo Cypriono Juzapo Niezabitawski kanauninko Minskojo, prabaszcziu Welonos pargulditas yr metuose 1823 ing drukarnia diel yszspaudimo, ant kningu raszto, podatas''» (Вільня, 1823 г.)}}. Агучаны Богушам заклік зрабіць летувіскую мову мовай высокай культуры ўрэшце знайшоў падтрымку ў студэнта [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], народжанага на Жамойці селяніна [[Сыманас Даўкантас|Сыманаса Даўкантаса]], які ў 1822 годзе выдаў кнігу «Дзеяньні старажытных летувісаў і жамойтаў» («''Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių''»), а па публікацыі ў 1830 годзе ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а ад 1420 году, што вярнула зь нябыту назву [[Аўкштота]] і дазволіла вынайсьці «[[Аўкштайты|аўкштайтаў]]» (г.зв. «вышэйшых літоўцаў», абвешчаных «ўласна літоўцамі» — гістарычнымі ліцьвінамі) і такім спосабам атаясаміць зь ліцьвінамі жамойтаў (як «ніжэйшых літоўцаў»)<ref name="Panucevic-2014-169-279">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 169, 279.</ref>{{Заўвага|Ужо ў 1855 годзе «Справочный энциклопедический словарь» зазначаў з удакладненьнем «''паводле найноўшых дасьледаваньняў''», што «''Жамойць ёсьць адным з двух плямёнаў, на якія падзяляецца Літва, і рэзка адрозьніваецца ад Літвы ўласнай''», з аналягічным удакладненьнем («''паводле найноўшых зьвестак''») паведамлялася колькасьць жамойтаў у Ковенскай губэрні, адзначаючы магчымасьць павялічэньня агульнай колькасьці жамойтаў за кошт летувісаў ({{мова-ru|«литвинов»|скарочана}}) [[Аўгустоўская губэрня|Аўгустоўскай губэрні]], якія «''ўжываюць жамойцкую мову''»<ref>Справочный энциклопедический словарь. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=jStCAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=Spravo%C4%8Dnyj+%C4%97nciklopedi%C4%8Deskij+Slovar%27:+Izd.+K.+Kraja&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiu0N7P37D8AhUhg_0HHbmDCMQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C&f=false С. 310—311].</ref>}}, новая праца Даўкантаса (1845 год) атрымала назву «Звычаі старажытных летувісаў — горнікаў і жамойтаў» («''Budą senowęs lёtuwiū, kalnienū ir žȧmajtiū''», сучаснае летувіскае «''Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių''»), дзе наватворам «kalnienū» пазначаліся пазьнейшыя «аўкштайты»<ref>Martišiūtė-Linartienė A. [https://nullroute.lt/mirrors/texts/Liet_k_chrestomatija_11_klasei.pdf Elektroninė literatūros chrestomatija 11 klasei]. — Vilnius, 2011. P. 608.</ref>. [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што першы летувіскі бібліяграфічны слоўнік (1841 год) атрымаў назву «Бібліяграфічныя і літаратурныя ведамасьці аб вучоных жмудзінах»{{Заўвага|{{мова-pl|«Wiadomości biograficzne i literackie o uczonych Żmudzinach»|скарочана}}}}, што ёсьць адным зь сьведчаньняў тагачаснай няпэўнасьці саміх летувісаў ва ўласнай саманазьве<ref>Котлярчук А. С. Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 89.</ref>{{Заўвага|Як зазначае [[Андрэй Катлярчук]], «''парадокс гісторыі крыецца ў тым, што на этапе „нацыянальнага будаваньня“ новаэўрапейскіх народаў заўсёды існуе некалькі варыянтаў выбару этноніму і часта эліта ў якасьці вызначальнага абірае і замацоўвае менш абгрунтаваны з навуковага пункту гледжаньня''»}}. Тым часам патомны віленскі выдавец [[Адам Завадзкі]], у друкарні якога выходзілі кнігі на розных мовах, у тым ліку летувіскай, выдаў у 1858 годзе каталёг летувіскіх кніг, надрукаваных за 25 гадоў, пад назвай «Жамойцкія кнігі, выдадзеныя коштам і друкам Юзэфа Завадзкага»{{Заўвага|{{мова-lt|«Knigas žemajtiszkas iszduotas kasztu ir spaustuwi Jozapa Zawadskia»|скарочана}}}}. Польскі і беларускі пісьменьнік [[Адам Плуг]] (1823—1903) у 1875 годзе наступным спосабам ахарактарызаваў выдаваньне Адамам Завадзкім кніг па-летувіску: «''…таксама адзначу яшчэ пра адзін бок дзейнасьці Адама Завадзкага, пра які, апроч Вільні і Жамойці, мала хто ведае. Маю на ўвазе розныя выданьні на жамойцкай мове''»{{Заўвага|{{мова-pl|«…też będzie wspomnieć jeszcze o jednej stronie działalności Adama Zawadzkiego, o której poza Wilnem i Zmujdzią mało komu wiadomo. Mamy na myśli różne publikacje w języku żmujdzkim»<ref>Kłosy: czasopismo illustrowane, tygodniowe. Nr. 499, 1875. [https://polona.pl/item/klosy-czasopismo-illustrowane-tygodniowe-1875-t-20-nr-499-21-stycznia-dod,Nzk0MjIwOA/8/#info:search:%22publikacje%20w%20j%C4%99zyku%20%C5%BCmujdzkim%22 S. 42].</ref>|скарочана}}}}<ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?tbm=bks&q=kt%C3%B3rej+poza+Wilnem+i+Zmujdzi%C4%85+ma%C5%82o+komu+wiadomo+.+Mamy+na+my%C5%9Bli+r%C3%B3%C5%BCne+publikacje+w+ S. 33].</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889) у сваёй кнізе «Мае падарожжы», апісваючы інтэрнацыянальны склад [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстанцкіх аддзелаў]], практычна ў кожным выпадку называў нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера: ён дакладна выдзяляў «каронных» (г. зн. палякаў), жмудзінаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў)<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Беларускі пісьменьнік і перакладнік [[Вінцэсь Каратынскі]] (1831—1891) у сваім нарысе пра [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] (1873 год) зазначаў, што той «''пераехаў на сталае месца жыхарства ў мястэчка [[Біржы]], у маяратны маёнтак свайго сваяка Міхала Тышкевіча, графа на Жмудзі''», дзе «''пачаў вучыцца па-жмудзінску зьбіраць народныя паданьні, песьні і прымаўкі''»<ref>Вінцэнт Каратынскі. Творы. — {{Менск (Мінск)}}, 1981. С. 138.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]] (1846—1916), які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту, які адзначаецца сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» — то бок гаворыць па-беларуску з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), тым часам летувіскую мову (напрыклад, «''Padłas!''», «''Panas Kmitas''») ужывае пэрсанаж з характэрным імём «Жмудзін»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Беларускі этнограф і фальклярыст [[Павал Шэйн]] (1826—1900) пісаў: «''у гэты час селянін [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]], ня толькі беларус, але і жмудзін не пачне ні араць, ні вазіць гной, ні сеяць''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В это время крестьянин Гродненской губернии, не только белорус, но и жмудин не начнет ни пахать, ни возить навоз, ни сеять»|скарочана}}}}<ref>Шейн П. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северозападного края. Т. 3. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=3J6-olFE1gwC&pg=PA243&dq=%D0%BD%D0%BE+%D0%B8+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BD%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRi_2Up-L5AhUL7rsIHZUcC3wQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 243].</ref>. А фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]] (1853—1923) засьведчыў пра [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскі павет]] Гарадзенскай губэрні: «''называе люд [беларускі]: сябе — [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]], жмудзінаў — гіргатунамі''»<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа («Географический атлас Российской империи», 1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе этнічная тэрыторыя беларусаў мае подпісы [[Ліцьвіны|«літоўцы»]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) і «беларусы»]] У 1827 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} у сваёй кнізе «Аб паходжаньні, мове і літаратуры літоўскіх народаў» спрабаваў аспрэчыць апублікаваны ў 1822 годзе артыкул латыскага сьвятара-дасьледніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Ватсан|Карла Ватсана|de|Karl Friedrich Watson}}, які да «латыскіх народаў» ({{мова-de|«Lettischer Volksstamm»|скарочана}}) прылічваў латышоў, летувісаў і ўсіх беларусаў («крывічоў»)<ref name="Kiopen-1827-9-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. [https://books.google.by/books?id=6FdcAAAAcAAJ&pg=PA5&dq=%D0%B2%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8A+%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%A3+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+Zmogus&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjC9Kzphuz1AhUkQ_EDHYkhApoQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20&f=false 9]—11.</ref>. Таксама ён палемізаваў датычна назвы адпаведнай моўнай групы, сьцьвярджаючы «літоўскія мовы» і «літоўскія народы» замест прынятых у той час «латыскія мовы» і «латыскія народы»<ref>Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 32—36.</ref>, ужываючы, разам з тым, наступныя азначэньні: «''ўласна гэтак званая літоўская гаворка''», «''уласна гэтак званая літоўская мова''», «''уласна гэтак званыя літоўцы (жамойць?)''», «''уласна гэтак званая літоўская [гаворка] (або жамойцка-літоўская)''» ({{мова-ru|«собственно так называемое литовское наречие», «собственно так называемый литовский язык», «собственно так называемые литовцы (жмудь?)», «собственно так называемое литовское [наречие] (или жмудско-литовское)»|скарочана}}<ref>Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 29, 31, 33, 49, 77.</ref>){{Заўвага|Увогуле, тагачаснае даволі заблытанае разуменьне тэрміну «Літва» (з адасабленьнем «уласна Літвы» як ад Літоўскай Русі, так і ад Жамойці) засьведчыў у 1837 годзе расейскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}}: «''пад словам Літва разумеюцца два розныя плямёны, а менавіта: 1) Літва азначае Вялікае Княства Літоўскае ў найбольшым яго пашырэньні. А як уласная Літва, якая гаворыць сваёй мовай, складала найменшую частку насельніцтва; то пад Літвой разумелі Расіянаў, або Русінаў Вялікага Княства Літоўскага; 2) Літва — народ адрознага ад Славянаў племені, які гаворыць мовай нявысьветленага паходжаньня і вядомы ў [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] пад імём Жамойці. У польскіх пісьменьнікаў Літва часта ўжываецца замест Літоўскай Русі і замест Жамойці або Самагіціі''»<ref>Снегирев И. М. Руские простонародные праздники и суеверные обряды: Выпуск I. — Москва, 1837. [https://books.google.by/books?id=qQJnAAAAcAAJ&pg=PA244&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5+%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8+1837&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjnteDJ0pf0AhWWi_0HHXfhBkEQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 94].</ref>}}. Аднак у 1829 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1830 годзе) расейскі пісьменьнік і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Палявы||ru|Полевой, Николай Алексеевич}} зазначаў: «''няма сумневу прылічваць сюды [да латыскіх народаў] крывічоў (цяперашніх ліцьвіна-русаў і беларусаў)''»<ref>Полевой Н. История русского народа. — Москва, 1829. [https://books.google.by/books?id=NANYAAAAcAAJ&pg=PA47&dq=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE-%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjwq6Hr1Jb6AhUlgP0HHTaGCJcQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q&f=false С. 47].</ref>. У 1831 годзе прафэсар гісторыі [[Парыская акадэмія|Парыскай акадэміі]] Андрыен Жары Мансі (у 1832 годзе выйшаў з друку расейскі пераклад гэтай працы) вылучаў у «літоўскай мове» чатыры падмовы: «літоўскую» (уласна) каля [[Вільня|Вільні]] ды іншых; «крывіцкую» каля [[Віцебск]]у, [[Смаленск]]у ды іншых; «жамойцкую»; «пруска-літоўскую» каля [[Тыльзыт]]у ды іншых<ref>Жарри Манси А. История древних и новых литератур, наук и изящных искусств. — Москва, 1832. [https://books.google.by/books?id=4apTIugpoVcC&dq=%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%8F+%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%85%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8A+1832&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. Падобныя зьвесткі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Х’ю Мюрэй||en|Hugh Murray (geographer)}} зьмясьціў у сваёй «An Encyclopaedia of Geography», выдадзенай у 1834 годзе (перавыдавалася ў 1839 годзе, а таксама ў 1861 годзе пад назвай «The Encyclopedia of All Nations»<ref>Murray H. The Encyclopedia of All Nations. Vol. 1. — New York, 1861. [https://books.google.by/books?id=yJERZqUGwpMC&pg=PA307&dq=murray+Kriwitsh&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqj5vBivb1AhVthP0HHQavDBgQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=murray%20Kriwitsh&f=false P. 307].</ref>), вылучаючы ў «літоўскай мове» дыялекты «сапраўдны літоўскі», «жамойцкі», «крывіцкі» і «пруска-літоўскі»<ref>Murray H. An Encyclopaedia of Geography. — London, 1834. [https://books.google.by/books?id=-vlCAAAAcAAJ&pg=PA306&dq=murray+Kriwitsh&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqj5vBivb1AhVthP0HHQavDBgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=murray%20Kriwitsh&f=false P. 306].</ref>. А ў 1837 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1839, 1845, 1849 і 1855 гадох) расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Устралаў||ru|Устрялов, Николай Герасимович}} ужываў да мовы летувісаў назву «латыская гаворка» ({{мова-ru|«…в воеводствах Виленском и Трокском удержалось Латышское наречие»|скарочана}})<ref>Устрялов Н. Русская история. Ч. 2. — СПб., 1837. [https://books.google.by/books?id=0JpOAQAAMAAJ&pg=PA106&dq=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisx7idvcf6AhXSO-wKHR8JDlgQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C&f=false С. 106].</ref>. У 1842 годзе афіцыйны часопіс Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі зазначаў, што «''паводле меркаваньня Ватсана, які прылічвае крывічоў (ліцьвіна-русаў і беларусаў) да народаў літоўскіх, колькасьць літоўцаў можа дасягаць 11 мільёнаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«По мнению Ватсона, причисляющего Кривичей (Литвино-Руссов и Белоруссов) к народам Литовским, число Литовцев может простираться до 11 мил.»|скарочана}}}}<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Том 36 (1842). [https://books.google.by/books?id=8rV6ttFy6-4C&pg=RA5-PA173&dq=%22%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B8+%D0%91%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BA%D1%8A+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNlLeb3Jb6AhVqi_0HHReLA_MQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%91%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 173].</ref>. Разам з тым, як паказвае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]], у першай палове XIX ст. сярод расейскіх адукаваных колаў захоўвалася разуменьне таго, што Літва — гэта спрадвечна [[Славянскія мовы|славянскі]] край. «''Литва ли, Русь ли, что гудок, что гусли, всё нам равно, было бы вино''», — засьведчыў [[Аляксандар Пушкін]] у трагедыі «Барыс Гадуноў». У вершы «Клеветникам России» ён жа называў [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнае антырасейскае паўстаньне 1830—1831 гадоў]] «''волнением Литвы''», «''спором славян между собою''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. Зь іншага боку, менавіта на «''самагіцкую мову''» загадваў у 1832 годзе перакласьці малітву за [[Раманавы|дом Раманавых]] маскоўскі гаспадар [[Мікалай I]]<ref>Сталюнас Д. Польша или Русь?: Литва в составе Российской империи. — М., 2022. [https://books.google.by/books?id=ZbyHEAAAQBAJ&pg=PP225&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%C2%AB%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%C2%BB+%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%83+%D0%B7%D0%B0+%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B9+%D0%94%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwir4_HXuqn8AhU2g_0HHeYYAcgQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%C2%AB%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%C2%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%83%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B9%20%D0%94%D0%BE%D0%BC&f=false С. 226].</ref>{{Заўвага|Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>}}. А ў 1833 годзе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі выдала распараджэньне аб выкладаньні «''жмудзкай граматы''» ў «''самагіцкіх прыходзкіх вучэльнях''» [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў<ref>Сборник распоряжений по Министерству народного просвещения. Т. 1. — СПб., 1866. [https://books.google.by/books?id=WNdHAQAAMAAJ&pg=PP7&dq=%22%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%B9+%D0%BF%D0%BE+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0gNnuvLr8AhWJi_0HHczoDYcQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&q=%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%A3&f=false С. 877].</ref><ref>Алфавитный указатель к Сборнику распоряжений по Министерству народного просвещения. — СПб., 1867. [https://books.google.by/books?id=ZfclAAAAYAAJ&pg=PA77&dq=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiz85S8u7r8AhVJtaQKHXj1CMUQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 78].</ref>. У 1846 годзе нямецкі гісторык прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрыдрых Крузэ||ru|Крузе, Фридрих Карл Герман}}, хоць ужо і пісаў, што «''літоўцы жывуць часткова ў заходніх губэрнях Расеі, дзе яны ўлучаюць жамойтаў, а часткова ў Прусіі''», і апісваў летувіскую мову як «літоўскую» (адзначаючы, аднак, што «''літоўцы называюць сваю краіну Litwa, Lätawa''»), але прытым зазначаў<ref>Kruse F. Ur-Geschichte des Esthnischen Volksstammes und der Kaiserlich-Russischen Ostseeprovinzen Liv-, Esth- und Curland überhaupt, bis zur Einführung der christlichen Religion. — Moskau, 1846. [https://books.google.by/books?id=SK1KAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=eingentlichen%20lithauer%20wilna&f=false S. 128].</ref>: «''сапраўдныя літоўцы жывуць у былых Віленскім і Троцкім, Наваградзкім, Берасьцейскім Літоўскім, Менскім, Полацкім, Віцебскім, Амсьціслаўскім і Смаленскім ваяводзтвах''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die eigentlichen Lithauer wohnen im ehemaligen Palatinate Wilna und Troki, Nowogrodek, Brzest Litowsk, Minsk, Polozk, Witepsk, Mscislaw und Smolensk»|скарочана}}}}. У 1851 годзе Пётар Кёпэн азначаў жыхароў усходняй часткі [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрніі]] як «''гэтак званых літоўцаў''» ({{мова-de|sogenannte Litauer|скарочана}})<ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Bulletin de la Classe historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. Nr. 186, 187, 1851. [https://books.google.by/books?id=_OQAAAAAYAAJ&pg=RA2-PA279&dq=%22sogenannte+Litauer%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjqtuTi3IX6AhUUxgIHHYCzALcQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22sogenannte%20Litauer%22&f=false S. 279—280].</ref><ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=%22sogenannten+Litauern%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhjcrMyIX6AhVJ_aQKHaAzDDEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22sogenannten%20Litauern%22&f=false S. 4].</ref>, прытым выдзяленьне насельніцтва ўсходняй часткі гістарычнай Жамойці ў «літоўцаў» Кёпэн абгрунтоўваў сьведчаньнем «''шматгадовага жыхара Літвы, чыноўніка статыстычнага камітэту пры віленскім генэрал-губэрнатары''» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павал Кукальнік|Паўла Кукальніка|ru|Кукольник, Павел Васильевич}} — народжанага ў [[Замасьць|Замасьці]] расейскага гісторыка і пісьменьніка, які ў 1824 годзе атрымаў ад міністра асьветы Расейскай імпэрыі прызначэньне на пасаду прафэсара ўсеагульнай гісторыі і статыстыкі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]]. Аднак, падаўшы адпаведнае тлумачэньне Кукальніка («''[уласна жамойць] адрозьніваецца ад уласна літоўцаў гаворкай, норавамі, звычаямі і вераваньнямі, як маларосы ад вялікарасіянаў''»{{Заўвага|Тым часам у 1865 годзе Кукальнік пісаў у адным з сваіх твораў: «''…і замест раўнапраўнага племені славянскага застанецца чэрнь з каўтуном, як жмудзіны ў Літве''» ({{мова-ru|«…и, вместо равноправного племени славянского, останется чернь с колтуном, как — жмудзины в Литве»|скарочана}})<ref>Военный сборник издаваемый по высочайшему повелению. Т. 61. — СПб, 1865. [https://books.google.by/books?id=dnhUAAAAYAAJ&pg=RA1-PA145&dq=zmudziny&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjTyqu11-L5AhUSqaQKHd8BCKAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=zmudziny&f=false С. 145].</ref>}}), Кёпэн зазначыў, што атрыманыя на яго запыт прыклады «жамойцкай» і «літоўскай» моваў, як здаецца, не пацьвярджаюць наяўнасьці моўных адрозьненьняў: Кукальнік даслаў прыклад «''літоўскага дыялекта''» з выданьня, мова якога азначалася цэнзарам як «''жамойцкая''» (''po Zmudzku'')<ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. S. 5—[https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=%22sogenannten+Litauern%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhjcrMyIX6AhVJ_aQKHaAzDDEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=zmudzku&f=false 6].</ref>. Апроч таго, Кёпэн прывёў атрыманыя ад [[Расейская акадэмія навук|Расейскай акадэміі навук]] два сьпісы жыхароў Ковенскай губэрніі за 1847 год, у першым зь якіх «жамойты» і «літоўцы» выдзяляліся ў асобныя графы табліцаў, а ў другім — складзеным расейскім губэрнскім кіраўніцтвам — аб’ядноўваліся з наступным азначэньнем: «''Ведамасьць паселішчам N павету, населеным сапраўднымі літоўцамі, або гэтак званай жамойцю''» ({{мова-ru|«Ведомость селениям N уезда, обитаемым настоящими литовцами, или так называемой жмудью»|скарочана}})<ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. S. 7.</ref>. Ужо ў 1854 годзе штучнае пашырэньне назвы «літва» на частку жамойцкага насельніцтва, пазьней вядомую як «аўкштайты» («уласныя літоўцы») крытыкавалася<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref> на старонках прыватнага расейскага часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які на той час рэдагаваўся выхадцам зь [[Віленскі павет (ВКЛ)|віленскай]] шляхты, навучэнцам [[Менскі езуіцкі калегіюм|Менскага езуіцкага калегіюму]] і [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]] (1800—1858) супольна з выхадцам з [[Кіеўскае ваяводзтва|кіеўскай]] шляхты, энцыкляпэдыстам і знаўцам эўрапейскіх і ўсходніх моваў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Альбэрт Старчэўскі|Альбэртам Старчэўскім|ru|Старчевский, Альберт Викентьевич}}: {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}} {{Падвойная выява|справа|Русская азбука с переводом слов и фраз на жмудский язык (1861).jpg|117|Жемойтско-литовский букварь. Изданный по распоряжению господина главного начальника Cеверо-западного края (1864).jpg|97|«Расейскі лемантар зь перакладам словаў і фразаў на жамойцкую мову» (1861 г.) і «Жамойцка-літоўскі буквар», выдадзены ў 1864 годзе на загад [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёва-вешальніка]]}} Зь іншага боку, у час здушэньня [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] (1863—1864) расейскі начальнік «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]» [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёў-вешальнік]] ужыў захады да падтрымкі і прапаганды жамойцкай (летувіскай) мовы: 1 лютага 1864 году ў сваім цыркуляры ён дазволіў «''незалежна ад расейскай мовы навучаньне мове жамойцкай як мясцовай гаворцы, а таксама і катэхізму на гэтай мове''»{{Заўвага|{{мова-ru|«независимо от русского языка обучение языку жмудскому как местному наречию, а также и катехизису на этом языке»|скарочана}}}}, а 5 лютага 1865 году выдаў загад «''прапанаваць біскупу Валанчэўскаму, пад асабістым яго назіраньнем неадкладна распарадзіцца складаньнем зборніка або перакладу на жамойцкую мову пропаведзяў Бялабрэскага і Філіпецкага''»{{Заўвага|{{мова-ru|«предложить епископу Волончевскому, под личным его наблюдением немедленно распорядиться составлением сборника или перевода на жмудский язык проповедей Бялобрежского и Филипецкого»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005">Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254.</ref>. Напярэдадні паўстаньня ў 1862 годзе ў прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна летувіская Ковенская губэрня) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці{{Заўвага|Сярод іншага, захавалася сьведчаньне заахвочваньня з боку расейскіх ураднікаў да зьмены славянскіх формаў прозьвішчаў летувісаў («[[Жмогусы|жмогусаў]]») на летувіскія<ref>Русский вестник. Т. 43, 1879. [https://books.google.by/books?id=m_aF0kJ8GCoC&pg=PA38&dq=%22%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiOioXphpaBAxU_xwIHHYstA9UQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%22%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%22&f=false С. 38].</ref>}} зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы (ліцьвіны) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|русіфікаваць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў [[Расея|Расеі]]<ref>Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. [https://books.google.by/books?id=1oMrAAAAYAAJ&pg=PA22&dq=%22%D0%BD%D0%B5+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%B0+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%22+1901&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjs9eOpyJb6AhXJif0HHSMmCnIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%B0%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%22%201901&f=false С. 22].</ref>: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім русіфікаваць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. }} Раней, у 1861 годзе Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў афіцыйна паведамляў генэрал-губэрнатару {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімеру Назімаву|ru|Назимов, Владимир Иванович}}, што большасьць сельскага насельніцтва Ковенскай губэрні размаўляюць па-жамойцку, а большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў — па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам літоўская і летувіская мовы ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) у гэтым дакумэнце не ўпаміналіся<ref>Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. [https://books.google.by/books?id=1oMrAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjvgd354Zz6AhW7SPEDHbhrBXkQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 4—5].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{Канец цытаты}} {{Падвойная выява|справа|Программа преподавания жмудского языка в Поневежской учительской семинарии (1893).jpg|107|Программа жмудско-литовского языка (1893).jpg|107|Праграмы выкладаньня летувіскай мовы ў [[Панявеж|Панявескай]] настаўніцкай сэмінарыі: {{мова-ru|«Программа преподавания жмудского языка»|скарочана}} (налева), {{мова-ru|«Программа жмудско-литовского языка»|скарочана}} (направа)}} Як прызнае сучасны летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дарыюс Сталюнас||lt|Darius Staliūnas}}, яшчэ ў 1860-я гады «''…больш звыклымі для расейскай бюракратыі заставаліся іншыя [замест „літоўцаў“] паняцьці — „самагіцкае племя“, „жамойць“ або „жмудзіны“, „жамойцкі народ“, а мова — „жамоцкая“ або „самагіцкая“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Хотя собственно термин „литовцы“ употреблялся довольно часто, более привычными для российской бюрократии оставались другие понятия — „самогитское племя“, „жмудь“ или „жмудины“, „жмудский народ“, а язык — „жмудский“ или „самогитский“»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005"/>. {{Падвойная выява|справа|Žiamaytiszki (1879).jpg|107|Lietuwiszki (1879).jpg|107|Слоўнікі месяцаў з кніг, выдадзеных у 1879 годзе: апошняе ўласнае азначэньне жамойцкай мовы (налева) і новае яе азначэньне ўжо як летувіскай (направа)}} Па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады пачалі актыўна падтрымліваць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (усе дзеячы якога паходзілі з Жамойці, прытым у яе цяперашніх афіцыйных летувіскіх межах<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 124.</ref>) у супрацьвагу моцным пазыцыям польскага руху за адраджэньне Рэчы Паспалітай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Імпэрскі ўрад пачаў заахвочваць жамойцкія (летувіскія) асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, жамойцкую (летувіскую) мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Гэтую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Акруговы інспэктар Мікалай Новікаў, які займаўся ўладкаваньнем школаў у Ковенскай губэрні, 25 жніўня 1864 году пісаў папячыцелю Віленскай навучальнай акругі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Карнілаў|Івану Карнілаву|ru|Корнилов, Иван Петрович}}: «''Гэтая сумесь гаворкі дае надзею на магчымасьць стварыць на развалінах розных гаворак расейскую і жамойцкую мовы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Эта смесь говора дает надежду на возможность создать на развалинах разных говоров русский и жмудский языки»|скарочана}}}}, а 11 верасьня таго ж году — «''Дазволю сабе ня першы раз паўтарыць, што сапраўдны стан літоўскай мовы ў Ковенскай губэрні дапускае магчымасьць і ўзнавіць яе з развалінаў, і на гэтых развалінах стварыць хоць-якую іншую мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Позволю себе не в первый раз повторить, что настоящее состояние литовского языка в Ковенской губернии допускает возможность и воссоздать его из развалин, и на этих развалинах создать какой угодно другой язык»|скарочана}}}}. 7 лютага 1869 году віленскі архіяпіскап {{Артыкул у іншым разьдзеле|Макары (Булгакаў)||ru|Макарий (Булгаков)}} пісаў да обэр-пракурора [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]) «''Адны мы, расейцы, мусім клапаціцца не пра тое, каб русіфікаваць літоўцаў, а пра тое, каб захаваць і распрацоўваць іх мову, даць ім граматыку і слоўнік іх мовы і праз тое спрыяць падтрыманьню іх нацыянальнасьці…''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Одни мы, русские, должны заботиться не о том, чтобы обрусить литовцев, а о том, чтобы сохранить и разрабатывать их язык, дать им грамматику и словарь их языка и чрез то содействовать поддержанию их национальности…»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005"/>. У 1881 годзе на старонках афіцыйнага часопіса Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі зазначалася: «''Зрэшты, варта заўважыць, што назвы „жмудзіны“ і „ліцьвіны“ (літоўцы) у лінгвістычна-этнаграфічным сэнсе далёка не супадаюць зь іх гістарычным значэньнем і зь іх папулярным ужываньнем у цяперашні час. Шмат хто называе „жмудзінамі“ ўсіх сапраўдных літоўцаў, у супрацьлегласьць „ліцьвінаў“, гэта значыць людзям не літоўскага{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскага“}}, але славянскага этнаграфічнага паходжаньня, якія жывуць у Літве, альбо ў супрацьлегласьць „ліцьвінаў“ як наогул жыхарам гістарычнай Літвы без адрозьненьня іх паходжаньня. Пры такім поглядзе замест назвы „літоўская мова“ ўжываюць „жамойцкая мова“''»<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Том 218 (1881). [https://books.google.by/books?id=-BkFAAAAYAAJ&pg=RA3-PA299&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0r-DJicLzAhWdQvEDHUzGBMI4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 299].</ref>{{Заўвага|Захаваліся іншыя сьведчаньні традыцыйнага ўспрыманьня шырокімі масамі насельніцтва колішняй Рэчы Паспалітай усяго беларускага як «літоўскага», а ўсяго летувіскага — як «жамойцкага»: народжаны ў Полацку {{Артыкул у іншым разьдзеле|Каятан Касовіч||be|Каэтан Андрэевіч Касовіч}} у часе свайго навучаньня ў Пецярбургу заявіў у маскоўскай газэце «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Молва (газэта, 1831—1836)|Молва|ru|Молва (газета, 1831—1836)}}» (1835 год), што «''беларуская гаворка зусім не літоўская, як многія памылкова сьцьвярджаюць''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 69.</ref> (а таксама заяўляў, што пісьмовая беларуская мова XVI стагодзьдзя напраўду ёсьць «''польскай мовай з расейскімі формамі''», а беларускую мову яго часу «''толькі польскае вымаўленьне і польскія абароты перашкаджаюць зрабіць той жа мовай, якой гавораць маскоўскія сяляне''»<ref>Букчин С. В. Народ, издревле нам родной. Русские писатели и Белоруссия. — Минск, 2003. С. 167.</ref>); у 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год зазначалася, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}})<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>; францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох) зазначаў, што «''…нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, „ліцьвінамі“ звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе даюць назву „жамойтаў“ альбо „жмудзінаў“''» ({{мова-ru|«…даже теперь еще в Польше, как и в России, „литвинами“ обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название „жмудов“ или „жмудинов“»|скарочана}})<ref>Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. [https://books.google.by/books?id=RCs5AQAAMAAJ&pg=PA124&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiH4dHc9OT8AhXEyKQKHb_HAZAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 124].</ref>; {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}} ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох сьведчыла, што «''у Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>; заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}} зазначаў у сваёй кнізе (1894 год), што «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''» ({{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}})<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>}}. У 1885 годзе ў расейскай прэсе асьвятлялася наведваньне летувіскіх вучэльняў Ковенскай губэрні генэрал-губэрнатарам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каханаў|Іванам Каханавам|ru|Каханов, Иван Семёнович}}, калі той заахвочваў мясцовае насельніцта да летувіскай (жамойцкай) мовы, у тым ліку загадаў хлопчыку чытаць малітву «Ойча наш» па-летувіску: «''ты ліцьвін, дык навошта молісься па-польску, а не на сваёй мове?''» ({{мова-ru|«ты литвин, так зачем же молишься по-польски, а не на своем языке?»|скарочана}})<ref>Каблиц И. И. Интеллигенция и народ в общественной жизни России. — СПб., 1886. [https://books.google.by/books?id=VqkKAAAAIAAJ&pg=PP3&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8A+%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%8F+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9vc7jjo70AhXARPEDHdjOC58Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224].</ref>. Урэшце, у 1888 годзе начальнік [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віленскага цэнтральнага архіву старажытных актаў]] [[латыш]] з паходжаньня [[Іван Спрогіс]], які разам зь сям’ёй дзеля паляпшэньня сацыяльнага становішча зьмяніў [[Лютэранства|лютэранскую веру]] на [[Расейская праваслаўная царква|маскоўскую]] Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (сярод іншага, гэты дзяяч спрабаваў сьцьвярджаць «расейскі» характар Вялікага Княства Літоўскага, азначаў беларускую газэту [[Наша Ніва]] як «''вядомае сэпаратысцкае выданьне, якое выдаецца за польскія грошы з мэтай убіць клін паміж беларусамі і [[расейцы|вялікарусамі]] паводле прыкладу ўкраінцаў''», беларускую мову лічыў «сапсаванай вэрсіяй» [[Расейская мова|расейскай]] і, увогуле, актыўна займаўся антыбеларускай прапагандай на карысьць «вялікай расейскай нацыі»<ref>Ціхаміраў А. Іван (Яніс) Спрогіс і беларускасць // Латыши и белорусы вместе сквозь века: сб. науч. ст. Вып. 5, 2016. С. 9—18.</ref>), зрабіў наступную заяву ў выдадзеным пры падтрымцы расейскіх ўладаў «Геаграфічным слоўніку даўняй Жамойцкай зямлі XVI стагодзьдзя»: «''У гэтым пункце лічу неабходным зрабіць заўвагу, што ўжываныя ў цяперашні час некаторымі пісьменьнікамі і навукоўцамі выразы пра мову літоўцаў „літоўская мова“, „жамойцкая мова“ як штосьці адзін ад аднаго аддаленае і ці ледзь не супрацьлеглае, ня маюць для сябе апраўданьня ў апісаных мною юрыдычных актах XVI стагодзьдзя. Існавала Жамойцкая зямля (таксама — Жамойцкае княства, Жамойць), але не існавала жамойцкай або жмудзкай мовы. Для ўсіх літоўцаў, як бы не называлася займаная імі мясцовасьць (у тым ліку на першым пляне Жамойцкая зямля), была адна мова — літоўская''»<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. С. VII.</ref>{{Заўвага|Адно зь сьведчаньняў (1876 год), як прапаганда летувізацыі пакрысе зьмяняла традыцыйныя ўяўленьні пра Жамойць і жамойтаў: «''Насельніцтва [Ковенскай] губэрні… нельга назваць шчыльным… рэдка дзе трапляецца такая колькасьць аднасельцаў, як тут… і няма такога пустыннага месца, на якім бы ня трапілася на вочы гэтак званая „кутніцкая хата“… Жыве ў гэтых хатках — голь перакатная, бяднота нясходная… пралетарыят мясцовага, найніжэйшай клясы насельніцтва — з жмудзінаў. Бруд, у якім жывуць гэтыя няшчасныя сем’і, цяжкасьці, якія яны пераносяць — цяжка ўявіць… Гэтая горкая галеча часта нараджае крадзёж і асабліва тут пашыраны крадзёж коней. Большую частку насельніцтва губэрні, галоўным парадкам, у вёсках — складае кляса земляробаў-жмудзінаў <…>. Скажу яшчэ некалькі словаў пра ўскраіну, якую прывыклі называць Жмудзю… [адзін знаёмы чалавек], які шмат займаўся мінулым сваёй радзімы… даў мне зразумець, што „Жмудзі“ ніколі не існавала і не існуе. Што вядомую частку Ковенскай губэрні, паветы: Расенскі, Шавельскі, Цельшаўскі, Ковенскі і частку Вількамірскага і Панявескага — абсалютна памылкова называюць Жмудзю, а яе насельнікаў жмудзінамі, што гэта толькі перакручаная мянушка; ён горача бараніў сваё права называцца „Літоўцам“, права сваёй радзімы — быць часткай старажытнай Літвы… ён даводзіў горача, лягічна і трывала, што рашуча завабіў мяне, так сказаць у свой лягер і я гатовы верыць, што Жамойць — гэта старажытная Літва; што жамойцкая мова — літоўская… Падобна таму, як Расея падзяляецца на Вялікую і Малую, казаў мой знаёмы, — Літва ракой Нявежай падзялялася на ўзвышаную і нізінную; першая называецца па-літоўску „Аўкшта Летува“, другая „Жэма Летува“. Пазьней замест „Жэма“ сталі пісаць „Жамойць“ потым „Жмуйдзь“ і ўрэшце „Жмудзь“, якая ў існасьці ёсьць нічым іншым, як былой „Жэма Летува“''»<ref>Журнал охоты. № 5, 1876. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000300957?page=31&rotate=0&theme=white С. 27—28].</ref>}}. Разам з тым, перапіс 1897 году засьведчыў дамінаваньне менавіта жамойцкай (а не летувіскай) самаідэнтыфікацыі сярод найменш уразьлівай да расейскай прапаганды (за іншыя малаадукаваныя [[Стан (сацыяльная група)|станы]]) [[Балтыйскія мовы|балтамоўнай]] «патомнай шляхты»{{Заўвага|У гэты стан трапілі толькі прызнаныя ўладамі Расейскай імпэрыі {{мова-ru|«потомственные дворяне»|скарочана}} — звычайна найбольш заможная частка шляхты колішняга ВКЛ}} колішняга Вялікага Княства Літоўскага: калі жамойцкую мову як [[Родная мова|родную]] вызначыла 28&nbsp;895 чалавек (9,38% ад усёй «патомнай шляхты» колішняга ВКЛ), то летувіскую («літоўскую») — толькі 10&nbsp;302 чалавекі (3,34%){{Заўвага|Тым часам сярод сялянаў, наадварот, расейскі перапіс сьцьвярджаў дамінаваньне летувіскай самаідэнтыфікацыі: 1&nbsp;121&nbsp;735 чалавек (13,99% ад усяго насельніцтва колішняга ВКЛ) з роднай летувіскай мовай супраць 385&nbsp;269 чалавек (4,81%) з роднай жамойцкай мовай}}<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1Jb-GJzQh0f34gr3srHC35HUNWCyHvk7nNYn24Ki6U_w/edit?fbclid=IwAR2CZ4MnUVUJfnNOTzXW-MTb4IhCI2nC6Jru2-nftVh4q9pTAcwvPtHLf14&pli=1#gid=937724962 Табліца з вынікамі перапісу 1897 году для колішняга Вялікага Княства Літоўскага]</ref><ref>Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года / Изд. Центр. Стат. комитетом М-ва вн. дел; Под ред. Н. А. Тройницкого. — [СПб.], 1897—1905.</ref>. Як прызнае летувіскі этноляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пятрас Кальнюс||lt|Petras Kalnius}}, у афіцыйных дакумэнтах Расейскай імпэрыі азначэньне жамойцкай мовы ў якасьці «літоўскай» ({{мова-ru|«литовский язык»|скарочана}}) — як і само паняцьце «літоўскі народ» ({{мова-ru|«литовский народ»|скарочана}}) датычна летувісаў Віленскай і Ковенскай губэрняў — пачало дамінаваць толькі ў 1890—1900-я гады<ref>Kalnius P. Žemaičių etniškumo sampratos XIX a. šaltiniuose. 2. Nuo žemaičių kultūrinio sąjūdžio iki XIX a. pab // Liaudies kultūra. 2 (131), 2010. P. 22.</ref>. === Атаясамліваньне ўсяго літоўскага вынятна з жамойцкім === {{Асноўны артыкул|Аўкштайты|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], тэрмін [[Ліцьвіны|«ліцьвіны» («літоўцы»)]] у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі па 1860-х гадох, чаму папераджала адпаведная інструкцыя, надрукаваная ў 1863 годзе ў часопісе «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Юго-Западной и Западной России||ru|Вестник Юго-Западной и Западной России}}»{{Заўвага|{{мова-ru|«К ней [Беларуси] обыкновенно относят только Могилевскую и Витебскую губернии, а всему остальному дают название Литвы, <…> в Минской же губернии, Виленской и Гродненской — простой народ — белорусы. Поэтому и слово Литва должно даваться не всему Западному краю, а только той его местности, где действительно сплошная масса литовского населения»|скарочана}}}}<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>. У 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі Расейскай імпэрыі [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]]<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>, пакінуў наступнае афіцыйнае патрабаваньне да вызначэньня праваслаўных ліцьвінаў<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>: «''Усе славянскія жыхары праваслаўнай веры мусяць лічыцца рускімі [расейцамі]''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Все славянские обитатели православного исповедания должны считаться русскими»|скарочана}}}}<ref>Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 6.</ref>. Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Апошняе слова пра польскае пытаньне ў Расеі», якая апісвала захады дзеля [[Русіфікацыя|абмаскаленьня]] колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры «народнасьці»: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа «народнасьць» у кнізе не называлася паводле імя, адзначалася толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў{{Заўвага|Тым часам у запісцы пачатку XIX ст. (з архіву канцылярыі вайсковага міністэрства Расейскай імпэрыі) адзначалася, што «''[[Віленская губэрня|Віленская]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенская]] губэрні паводле аднапляменства жыхароў, паводле адзінства мовы і веры больш за іншыя ўхіляюцца ад збліжэньня з Расеяй, у губэрнях Беларускіх, асабліва ў [[Віцебская губэрня|Віцебскай]], норавы пачынаюць зьмяняцца, чаму і можна спадзявацца, што тыя і зусім [[Русіфікацыя Беларусі|абмаскаляцца]]''»<ref>Філатава А. [http://www.belhistory.eu/category/2000-t-7-ssh-1/ Нацыянальнае пытанне і палітыка царскага ўраду ў Беларусі (канец XVIII — першая палова ХIХ ст.)] // Беларускі Гістарычны Агляд. Т. 7, Сш. 1, 2000.</ref>}} і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя «народнасьць» ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю гістарычную варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54</ref>. Яшчэ ў 1863 годзе Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў на сродкі Віленскай навучальнай акругі вялікім накладам надрукаваў [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref name="Chaustovic-2001-11">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» [[Летувісы|летувісаў]]<ref name="Tokc-2006">[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>, трэці твор «Великая помылка наших белорусов» заканчваецца заклікам, што «''Русскими, а не Поляками мы повинны называтца''»<ref name="Chaustovic-2001-10">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 10.</ref>, у чацьвертым творы прапагандуецца навучаньне дзяцей у расейскіх школах<ref name="Chaustovic-2001-11"/>. Выдадзены ў 1870 годзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]], на рэдагаваньне якога з боку Расейскай акадэміі навук супраць волі аўтара зьвяртаў увагу гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на падставе апублікаваных у 1928 годзе асабістых сшыткаў [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]]<ref>[[Веда (часопіс)|Веда]]. № 2, 1952. С. 53—54.</ref>, падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец», сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], дадаткова — для [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] — паўтарыў афіцыйную вымогу пры зьбіраньні статыстычных зьвестак азначаць «ліцьвінамі» летувісаў, а не беларусаў{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике «по происхождению», должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла атаясамліваньню гістарычнай Літвы з навачаснай Летувой, зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Замацаваньне ў другой палове XIX ст. у афіцыйнай расейскай навуцы, ідэалёгіі і прэсе тэрміна «літоўцы» («ліцьвіны») вынятна за жамойцкім насельніцтвам прывяло да таго, што шляхта колішняга Вялікага Княства Літоўскага дзеля вонкавых дачыненьняў з расейскімі ўладамі пачала часьцей карыстацца тэрмінам «палякі», які ад пачатку быў палітонімам і зьвязваўся з ідэяй адраджэньня «Польшчы» — былой [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйнай]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>[[Аляксандар Смалянчук|Смалянчук А.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. — СПб., 2004. С. 115—124.</ref>, хоць у прыватных зносінах паміж сабой і з уласна [[палякі|этнічнымі палякамі]] («караняжамі») выкарыстоўвала паралельна і тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы»), а балтамоўнае насельніцтва працягвала традыцыйна называць «жамойтамі»{{Заўвага|Напрыклад, гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўстах Іваноўскі||pl|Eustachy Iwanowski}} ў 1861 годзе пісаў, што [[ліцьвіны]] ўжываюць наступныя назвы да жамойтаў: ''[[Жмогусы|Zmogosy]], Zmujdziaki, Żmudź, Żmudzin''<ref>Iwanowski E. (Eu…… Heleniusz) Wspomnienia narodowe. — Paryż, 1861. [https://books.google.by/books?id=KNYRAAAAYAAJ&pg=PA491&dq=Zmogosy,+Zmujdziaki,+%C5%BBmud%C5%BA,+%C5%BBmudzin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv8obs1Y70AhW_Q_EDHUkUAAcQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Zmogosy%2C%20Zmujdziaki%2C%20%C5%BBmud%C5%BA%2C%20%C5%BBmudzin&f=false S. 491].</ref>. Таксама францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі ўсё яшчэ традыцыйна называлі [[беларусы|беларусаў]], тады як летувісаў — жамойтамі<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. P. 256.</ref>: «''…нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, „ліцьвінамі“ звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе даюць назву „жамойтаў“ альбо „жмудзінаў“''» («''…даже теперь еще в Польше, как и в России, „литвинами“ обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название „жмудов“ или „жмудинов“''»)<ref>Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. [https://books.google.by/books?id=bVQNAQAAMAAJ&pg=PA124&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 124].</ref>}}. Непрыняцьце новага значэньня тэрміна «літоўцы» прывяло да ўзьнікненьня ў канцы XIX — пачатку XX ст. і пэўнага пашырэньня сярод літоўскай шляхты (асабліва ў этнакантактавай зоне — у Віленскай губэрні, памежнай з асноўным масівам балтамоўнага насельніцтва — Ковенскай губэрняй) тэрміна «младалітоўцы» дзеля пазначэньня балтамоўнага насельніцтва, а дзеля ўласнага самавызначэньня — тэрмінаў «старалітоўцы» («стараліцьвіны»), «гістарычныя літоўцы» («гістарычныя ліцьвіны»), «міцкевічоўцы» (у знак салідарнасьці з тым значэньнем паняцьця «ліцьвіны», якое выкарыстоўваў [[Адам Міцкевіч]] у сваім творы «[[Пан Тадэвуш]]»){{Заўвага|У 1906 годзе ў газэце «[[Kurier Litewski]]» ([[:Файл:Starolitwin - Kuryer Litewski 1906 nr 146 s 1.jpg|№ 146, С. 1]]) зьявіўся артыкул «Мы і літоўцы» ({{мова-pl|My i litwini|скарочана}}), падпісаны крыптонімам «Старалітовец» ({{мова-pl|Starolitwin|скарочана}}), у якім аўтар спрабаваў папулярызаваць тэрмін «старалітоўцы» і прапаноўваў стварыць «Cтаралітоўскую партыю», якая б выяўляла інтарэсы карэннай літоўскай шляхты; тым часам летувіскую інтэлігенцыю (паводле аўтара — у большасьці псэўдаінтэлегінцыю), якая з падачы і пры падтрымцы расейскіх уладаў спрабавала манапалізаваць права на назву «літоўцы» ({{мова-pl|«Szowinizm ten jest owocem szkoły rosyjskiej, której wychowańcami są młodolitwini, mówiący nieraz lepiej po rosyjsku, niż po litewsku»|скарочана}}) прапаноўваў называць «младалітоўцамі» ({{мова-pl|młodolitwini|скарочана}}). Сярод іншага, тэрміналёгію «стараліцоўцаў» і «младалітоўцаў» у 1934 годзе выкарыстоўваў былы прэм’ер-міністар [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Раман Скірмунт]] у сваім артыкуле-нэкралёгу «Панны з Муру» пра [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыю Скірмунт]] і Юзэфу Куржанеўскую, дзе адзначаў, што захапленьне Канстанцыяй Скірмунт «літваманіяй» не ўлічвала тое, што младалітоўцы звузілі паняцьце [[Літва старажытная|Літвы]] да свайго этнаграфічнага Ковенскага арэалу<ref>Skirmuntt R. [[:Файл:Slowo - 1934, nr 127 Roman Skirmunt - Panie z muru - p 3.jpg|Panie z Muru (III)]] // Słowo. Nr. 127, 1934. S. 3.</ref>}}<ref name="Buchowski-2006-26">Buchowski K. [http://pbc.biaman.pl/Content/2045/litwomani_i_polonizatorzy.pdf Litwomani i polonizatorzy : mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku]. — Białystok, 2006. S. 26.</ref><ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 15.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «[[Літва]] і [[Белая Русь|Беларусь]]» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] У 1906 годзе віленскі доктар Людвік Чаркоўскі (1855—1928) засьведчыў, што «[[Старалітва|старалітоўцамі]]» (у адрозьненьні ад [[Летувісы|летувісаў]]-«младалітоўцаў») зноў пачалі называць «[[Тутэйшыя (выраз)|тутэйшых]]» [[Літва|Літвы і Беларусі]] — г. зн. беларускамоўных сялянаў, тым часам некаторыя «літваманы» (якіх яшчэ ў 1859—1860 гадох называлі больш дакладна — «жмудзінафіламі»{{Заўвага|{{мова-pl|«Są u nas pojedyncze, małoznaczące zachcenia raczej, aniżeli usiłowania, aby wyrobić jakąś narodowość żmudzką, oddzielną od polskiej. Sądzę jednak, że z téj strony żadna obawa nie grozi; więcej niżeli tych dziecinnych pretensyi żmujdzinofilów obawiaćby się można wpływu pisarzy, co pisząc po polsku, i dla polskiej publiczności na miano russofilów zarobili sobie»|скарочана}} з подпісам «''Z Litwy''»}}<ref>Roczniki polskie z lat 1857—1861. Т. 4: Rok 1860—1861. — Paryz, 1865. [https://books.google.by/books?id=v7cDAAAAYAAJ&pg=PA273&dq=%C5%BCmujdzinofil%C3%B3w&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgg73Z8OL5AhWqxgIHHXZeD6QQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q&f=false S. 273].</ref><ref>Czas. Nr. 222, 1859. [https://polona.pl/item/czas-r-12-no-222-28-wrzesnia-1859,Nzk3NTYxMTA/1/#info:search:%C5%BCmudzinofil%C3%B3w S. 1].</ref>) зноў пачалі прапаганду, што тыя беларускамоўныя — гэта «''летувісы бяз мовы''»<ref>Czarkowski L. Ostrzeżenie: w kwestji litewskiej słów kilka. — Wilno, 1906. [https://polona.pl/item/ostrzezenie-w-kwestji-litewskiej-slow-kilka,Njc4NTg3NDE/29/#info:metadata S. 20].</ref>. У студзені 1918 году [[Бэнэдыкт Дыбоўскі]] азначыў тагачасных «літваманаў» жамойцкімі [[Шавінізм|шавіністамі]], адцеміўшы, што «''Вільню і яе ваколіцы сёньня засяляюць палякі-ліцьвіны і беларусы-ліцьвіны''»<ref>Dybowski B. Żmudzini piszący o sobie dla społeczności niemieckiej // Tygodnik Narodowy. Nr. 2, 1918. S. 6.</ref>. У 1915—1917 гадох [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускія арганізацыі]] выступалі за ўтварэньне [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]], прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Аднак па абвяшчэньні незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]], які паходзіў зь [[Вюртэмбэрскі дом|Вюртэмбэрскага дому]] — найбліжэйшых сваякоў [[Раманавы]]х) ідэя беларуска-летувіскай [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыі]] не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. == Першая Летувіская рэспубліка == === Спроба захопу Вільні === [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] Як зазначае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], канчаткова назву «Літва» ў форме «Летува» афіцыйна замацавалі за Жамойцю толькі 16 лютага 1918 году актам аб незалежнасьці [[Летувіская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Летувы]], паставіўшы такім спосабам знак роўнасьці паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Летувой<ref name="Kraucevic-1993"/>. Разам з тым, Летувіская дзяржава ня здолела ўлучыць у свой склад сталіцу гістарычнай Літвы [[Вільня|Вільню]] і сталічны [[Віленскі край]] — хоць дзеля гэтага склала з [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеяй]] [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]] (узамен на прызнаньне за сабой Вільні летувіскі бок абавязваўся, сярод іншага, спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]) — праз супраціў мясцовых жыхароў, якія ўтварылі [[Сярэдняя Літва|Сярэднюю Літву]] (1920—1922): напярэдадні паўстаньня народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] генэрал [[Люцыян Жалігоўскі]] выдаў [[Польская мова|па-польску]] адозву да насельніцтва Вільні і Віленшчыны з заклікам «''выгнаць жамойтаў''»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 35.</ref>{{Заўвага|Люцыян Жалігоўскі і яго паплечнікі лічылі сябе ліцьвінамі і славянамі, а летувісаў адмаўляліся прызнаваць за «літоўцаў» і называлі тое насельніцтва вынятна «жамойтамі» ({{мова-pl|Żmudzini|скарочана}}). У 1943 годзе Люцыян Жалігоўскі пісаў у сваіх успамінах пра выгнаньне зь Вільні адміністрацыі Летувы (1918—1920) і непрыняцьце новага сэнсу «літоўцаў», якія раней лічыліся літоўскай шляхтай «жамойтамі»: «''Напярэдадні маршу на Вільню, у [[Вярэнаў|Вярэнаве]], былі мы ня толькі палякамі — былі і літоўцамі. <…> Мы ўсе апэравалі даўнімі катэгорыямі. Пад словам „літовец“ мы разумелі паняцьце гістарычнай Літвы, Літву вялікіх мэтаў, вялікіх людзей, вялікай ідэі. Мы шанавалі нашыя традыцыі, нават попел Зьніча пад [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Катэдрай]]. Нічога зь мінуўшчыны не пакінула сьледу, новаяўлены „літовец“ выявіўся ворагам… і чакаў прыезду на сталец літоўскі — Гогенцолерна, пад імем — о іронія — [[Міндаўгас II|Міндоўга ІІ]]. <…> Толькі мясцовыя людзі адкідалі ўсё, што звалася „літоўскім“. Ніхто не хацеў чуць пра навуку жамойцкай мовы, ніхто не прызнаваў „літоўскага“ ўрадніка, і ўсякая жанчына не хацела ісьці ў касьцёл, дзе служыў „літоўскі“ ксёндз. Чаму мы, адвечныя насельнікі Літвы, мусілі пазьбягаць той дарагой для нас назвы, а іншыя людзі, што ня маюць зь Літвой нічога супольнага, — называць сябе літоўцамі?»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 37, 41—42.</ref>.}}. Як падкрэсьліваў Люцыян Жалігоўскі ў сваіх успамінах, «''узьнікла парадаксальная сытуацыя <…> калі Варшава была абароненая і вайна выйграная, то мы, грамадзяне нашай радзімы — Літвы, нават не маглі вярнуцца да дому, у якім асел народ жмудзінскі, пратэжэ немцаў''»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 33—34.</ref>. Гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Валяр’ян Мэйштовіч||pl|Walerian Meysztowicz}}, сын старшыні Часовай урадавай камісіі Сярэдняй Літвы [[Аляксандар Мэйштовіч|Аляксандра Мэйштовіча]], зазначаў у сваіх успамінах: «''Летувіскі нацыянальны рух зьвярнуўся да спадчыны Вялікага Княства Літоўскага. <…> Нават ня мелі для іх назвы. „Ліцьвіны — казаў пан Міхал Юхневіч — гэта [[Ягайла]], [[Ян Караль Хадкевіч|Хадкевіч]], [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]], [[Юзэф Пілсудзкі|Пілсудзкі]] і я, а вы ёсьць летувісамі“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ruch narodowy litewski zgłosił się do dziedzictwa po Wielkim Księstwie Litewskim. <...> Nawet nie mieliśmy dla nich nazwy. „Litwini — mówił pan Michał Juchniewicz — to Jagiełło, Chodkiewicz, Mickiewicz, Piłsudski i ja, a wy to Lietuvisy“»|скарочана}}}}<ref>Meysztowicz W. Gawędy o czasach i ludziach. — Londyn — Łomianki, 2008. S. 26—27.</ref>. === Летувізацыя Ковеншчыны ды іншых мясцовасьцяў === {{Асноўны артыкул|Ляўда}} [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва [[Этнаграфія|этнаграфічная]]»). [[Рыга]], 1920 г.]] У 1923 годзе ў [[Ковенскі павет|Ковенскім павеце]] летувісы складалі 56,7%, а ў самой Коўне — толькі 29,9%, палякаў у гэтым месьце было 31,5%, а жыдоў — 31,8%<ref>Starzyński S. Litwa: zarys stosunków gospodarczych. — Warszawa, 1928. S. 12—13.</ref>. Значную частку буйных зямельных уласьнікаў складала шляхта-«старалітоўцы», якія валодалі 26% зямлі ў новай дзяржаве і палітычна арыентаваліся на міжваенную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 168.</ref>. 15 лютага 1922 году ўлады Летувы прынялі закон аб зямельнай рэформе: нацыяналізавалася зямля ў супраціўнікаў незалежнасьці Летувы і шляхецкія маёнткі, нададзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі з абшару скарбовых зямель, таксама вызначаўся максымум неад’емнай зямлі ў 80 га (з 1929 году — 150 га), што ліквідоўвала (шляхам прымусовай [[Парцэляцыя (эканоміка)|парцэляцыі]]) [[Лятыфундыя|лятыфундыі]], характэрныя раней для жамойцкіх земляў<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 168—169.</ref>. Па [[Вайсковы пераварот у Летуве (1926)|вайсковым перавароце ў Летуве]] (сьнежань 1926 году) у краіне ўсталяваўся [[Аўтарытарызм|аўтарытарны рэжым]] на чале з прэзыдэнтам [[Антанас Сьмятона|Антанасам Сьмятонам]], які працягваў летувізацыю насельніцтва краіны, абмяжоўваў магчымасьці культурнага разьвіцьця на іншых мовах і ставіў перашкоды да заняцьця дзяржаўных пасадаў тым, хто не лічыў сябе летувісамі паводле нацыянальнасьці<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 192—193.</ref>. === Спроба рэтраспэктыўна атаясаміць гістарычных ліцьвінаў зь летувісамі === [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] У сакавіку 1923 году ў час выставы беларускага друку ў Коўне начальнік Дэпартамэнту рэлігіі Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Казімерас Прапаляніс||lt|Kazimieras Prapuolenis}} падараваў [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] (які знайшоў палітычны прытулак у Летувіскай рэспубліцы па [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыі расейскімі войскамі]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]) уніяцкі служэбнік, друкаваны ў [[Супрасьля|Супрасьлі]] ў 1726 годзе. У скуры аправы (пазьнейшай за саму кнігу і нібыта датаванай 1790 годам паводле налепленага на яе подпісу) Ластоўскі знайшоў укладзены туды тэкст каляднай песьні на беларускай мове. Асаблівасьцю гэтай песьні, невядомай зь іншых крыніцаў, ёсьць называньне «ліцьвінамі» асобаў зь летувіскімі імёнамі: «''Енас з Юргасам з пушчаў літвіны нясьлі Хрыстові з салам [[Бацьвіньне|бацьвіны]]''»{{Заўвага|[[Лацінка]]вы арыгінал паводле Ластоўскага: «''Jenas z Jurgasom z puszczow Litwiny nieśli Chrystowi z sałom botwiny''»<ref>Ластоўскі В. Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі. — Коўна, 1926. С. 632.</ref>}} (тым часам паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref>, апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref>, [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>). Таго ж году Ластоўскі пад псэўданімам «Юры Верэшчака» надрукаваў знойдзеную песьню з гісторыяй яе зьяўленьня ў часопісе «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]»<ref>Верэшчака Ю. Старабеларская калядка // Крывіч. № 4, 1923. С. 34—35.</ref>, а пазьней зьмясьціў яе ў сваёй «[[Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі|Гісторыі беларускай (крыўскай) кнігі]]» (Коўна, 1926 год). Урэшце, у 1926 годзе ў савецкай амбасадзе ў Коўне Ластоўскі прэзэнтаваў канцэпцыю, паводле якой летувісы — гэта нашчадкі гістарычных жамойтаў<ref>«Давялося шмат і шмат працаваць…». З успамінаў беларускага акадэміка Стасіса Матулайціса (1866—1956) / Падрыхтоўка да друку В. Селяніса (Вільня) // Homo Historicus 2019. Гадавiк антрапалагiчнай гiсторыi / пад. рэд. [[Аляксандар Смалянчук|А. Смаленчука]]. — Вiльня: Палітычная сфера, 2019. С. 140—141.</ref>, па чым перабраўся ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкую Беларусь]]. Знойдзеная Ластоўскім песьня трапіла ў некалькі агульных зборнікаў{{Заўвага|Напрыклад, ''Анталогія беларускай паэзіі. Т. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 127—129''.}}, аднак, яе крытычны разгляд не рабіўся (хоць аўтэнтычнасьць некаторых іншых песьняў, апублікаваных Ластоўскім, неаднаразова ставілася пад сумнеў<ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] [https://web.archive.org/web/20160305070331/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_167773.pdf «Слава Воршы ўжо не горша…»] // [[Беларуская думка]]. № 3, 2009. С. 92—99.</ref>). Тым часам адпаведны фрагмэнт песьні, дзе ліцьвінамі называюць асобаў зь летувіскімі імёнамі, актыўна цытуецца (з азначэньнем самой песьні як «традыцыйнай» і «народнай»): летувіскім гісторыкам, супрацоўнікам [[Інстытут гісторыі Летувы|Інстытуту гісторыі Летувы]] [[Томас Баранаўскас|Томасам Баранаўскасам]] на галоўнай старонцы яго сайту з тэндэнцыйнай крытыкай «[[Ліцьвінства|ліцьвінізму]]»<ref name="Baranauskas">[https://www.litviny.net/ «Ёнас з Юргасам, з пушчы літвіны»] ([https://web.archive.org/web/20221126101643/https://litviny.net/ Архіўная копія])</ref>, беларускім гісторыкам кулінарыі [[Алесь Белы|Алесем Белым]]<ref name="Biely-2021">[https://www.patreon.com/posts/batsvinne-simval-59661281?l=it Бацвінне — гастранамічны сімвал Літвы XVII—XVIII ст.], [[Patreon]], 8 сьнежня 2021 г.</ref><ref>Кухмістр Верашчака. [https://books.google.by/books?id=RQp2DwAAQBAJ&pg=PT41&lpg=PT41&dq=%22%D0%81%D0%BD%D0%B0%D1%81+%D0%B7+%D0%AE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC%22&source=bl&ots=_m-G1MRqF7&sig=ACfU3U2h1T0sznVq3sy-1Yx99c5cuBTv2A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjCxvX11tL5AhVaNewKHbSxBZc4ChDoAXoECAQQAw#v=onepage&q&f=false Літвінская кухня]. — Litres, 2022.</ref>, які ня маючы профільнай адукацыі атрымаў доктарскую ступень (PhD) з гісторыі у [[Клайпеда|Клайпедзкім]] унівэрсытэце і крытыкуецца за сваё агрэсіўнае стаўленьне да [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]], аўтарам [[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысцкага]] рупару [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] «[[СБ. Беларусь сегодня]]» і шэрагу расейскіх шавіністычных сайтаў [[Усевалад Шымаў|Усеваладам Шымавым]]<ref>[https://shimoff.livejournal.com/221913.html Литвинам на заметку], [[LiveJournal]] Усевалада Шымава, 5 верасьня 2013 г.</ref>, а таксама на розных [[Расейскі фашызм|расейскіх шавіністычных]] пляцоўках<ref>[https://ohaben.blogspot.com/2022/09/daylida.html?fbclid=IwAR21ju9CvYu7oA5pApgxnu1ua5emF2szy10kMZIzDlYt9FnlNg3abNgtG_A Тэндэнцыйная спроба расейскай шавіністычнай крытыкі беларускага погляду на гісторыю ВКЛ]{{ref-ru}}, 19 верасьня 2022 г.</ref><ref>[https://vk.com/wall-46503890_144549 К вопросу о том, кто такие «литвины». Белорусская народная колядка начала XVIII века, фрагмент], «Мы патриоты Белой Руси!», 2 сьнежня 2018 г.</ref>. У спробах абгрунтаваць традыцыйны характар гэтай каляднай песьні Томас Баранаўскас і Алесь Белы пашыраюць непраўдзівую інфармацыю, нібы яе «''арыгінал быў надрукаваны ў выд.: Служебник. Супрасль, 1726. (В. Ластоўскі. Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі. Коўна. 1926. С. 631—632)''»<ref name="Baranauskas"/><ref name="Biely-2021"/>, хоць у выданьні «Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі», на якое даецца спасылка, Вацлаў Ластоўскі сьведчыць пра пазьнейшае ўклейваньне калядкі ў аправу кнігу<ref>Ластоўскі В. Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі. — Коўна, 1926. С. 631.</ref>. На красавік 2024 году Алесь Белы выправіў сваё ранейшае сьцьверджаньне пра публікацыю песьні, адзначыўшы, што яна «''цалкам можа быць фальсыфікатам''»<ref name="Biely-2021"/>. === Зварот да жамойцкай ідэнтычнасьці === [[Файл:Polska i Litwa za Władysława Jagiełły (1927).jpg|значак|«Польшча і Літва за [[Ягайла]]м». Мапа з гістарычнага атлясу 1927 г.]] Гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход Віленшчыны зь Вільняй да [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускага абшару]], у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на [[Жамойць]] — разам зь зьменай [[Герб Летувы|дзяржаўнага гербу]] (варыянту [[Пагоня|Пагоні]]) на жамойцкага «Мядзьведзя»<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не летувіскае (славянскае<ref name="Arlou-2012-373"/>) паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца ў стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === Супраца з СССР дзеля захопу Вільні === [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] З пачаткам [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], як толькі ў выніку супольнай агрэсіі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] супраць [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] савецкія войскі захапілі Вільню, летувіскія дыпляматы ў Маскве зьвярнуліся да савецкіх уладаў з просьбай перадаць места Летуве. 10 кастрычніка 1939 году ўлады Летувы і СССР склалі летувіска-савецкую дамову, згодна зь якой места Вільня зь Віленскай вобласьцю, занятыя савецкімі войскамі, перадаваліся Летуве. Наркам замежных справаў СССР [[Вячаслаў Молатаў]] даў наступнае тлумачэньне: «''Мы ведаем, што большасьць насельніцтва гэтага рэгіёну не летувісы. Але гістарычная мінуўшчына і памкненьні летувіскага народу цесна зьвязаныя зь местам Вільняй, і ўрад СССР палічыў за неабходнае пайсьці насустрач гэтым маральным фактарам''»<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 378—379.</ref>. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню, польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў стала «''прымусіць усіх думаць, як летувісы''» і «''вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт''»<ref name="Dziejaslou-2004-13">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220920170423/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna1302ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Заканчэньне] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]]<ref name="Arlou-2012-380">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 380.</ref>, а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993-70"/>, палякам і жыдам, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, летувіскія ўлады адмовілі ў грамадзянстве<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. Далучэньне Вільні да Летувы прывяло да хуткага росту тут летувіскага насельніцтва, якое раней складала толькі 1,5%. 3 этнічна летувіскага абшару ў места ехалі ўраднікі, вайскоўцы, паліцыя, перасялялі сюды работнікаў і сялянаў. Іншамоўных жыхароў, якіх па-ранейшаму была значная большасьць, летувіскія ўлады абвясьцілі колішнімі летувісамі, якіх трэба вярнуць да сваіх «сапраўдных каранёў». Афіцыйная прапаганда сьцьвярджала, што беларускае насельніцтва мусіць дадаць да прозьвішчаў канчаткі «ас», «іс», «ус»{{Заўвага|Напрыклад, гісторыка [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]] запісвалі як ''Туронкас'', ''Туронекас'', ''Туронка'', а яго школьны таварыш-летувіс Чайкоўскі атрымаў прозвішча ''Pempe'' ({{мова-lt|чайка|скарочана}})<ref name="ажэмойчваньне">{{Кніга|аўтар = |імя = Юры|прозьвішча = Туронак|частка = |загаловак = За кардонам Бацькаўшчыны: успаміны|арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Генадзь Сагановіч|Г. Сагановіч]]|выданьне = |месца = [[Менск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2010|том = |старонкі = 40|старонак = 276|сэрыя = [[Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»|Бібліятэка ч-су Беларускі гістарычны агляд]]|isbn = 978-985-6887|наклад = }}</ref>}} і вярнуцца да сваёй сапраўднай нацыянальнасьці. Беларусы [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу, сярод іх значна павялічылася беспрацоўе. Гэтая палітыка ў існасьці не зьмянілася і па абвяшчэньні ў ліпені 1940 году [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]]<ref name="Arlou-2012-382">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. === Супраца з Трэцім Райхам === [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1943).jpg|значак|[[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]. Зь нямецкага навуковага выданьня «Беларусь: краіна і яе народ» ([[Вена]], 1943 г.)]] З пачаткам [[нямецка-савецкая вайна|нямецкай-савецкай вайны]] ўлады [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] далучылі большую частку Віленшчыны разам зь Вільняй да генэральнай акругі «Летува». У захопленай [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстамі]] Эўропе Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[Галакост|генацыд жыдоў]]. З дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў нацысты да канца 1941 году зьнішчылі ў Вільні каля 22 тысячаў жыдоўскага насельніцтва. Урэшце, з 70 тысячаў віленскіх жыдоў жывымі засталіся толькі каля 7 тысячаў<ref name="Arlou-2012-384">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. Улады Трэцяга Райху дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на беларускае і польскае насельніцтва. Пад прыкрыцьцём нямецкай улады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад славянамоўнага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувіскімі і польскімі вайсковымі фармаваньнямі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзелы летувіскіх паліцыянтаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты ўчынялі карныя акцыі датычна цывільнага беларускага<ref name="Arlou-2012-383">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 383.</ref> і польскага насельніцтва<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. == СССР == === Савецкая дэнацыяналізацыя і летувізацыя Віленшчыны === [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы (Вільня — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Па сканчэньні Другой сусьветнай вайны, нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, [[Ёсіф Сталін|Сталін]] надумаў пакінуць места за [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі [[Віленская беларуская гімназія|беларускую гімназію]] і настаўніцкую сэмінарыю, а [[Беларускі музэй у Вільні|Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча]] ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць беларускай інтэлектуальнай эліты<ref name="Zajkouski-1993-70"/>. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю. У 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі этнічныя беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. Датычна беларускага насельніцтва, якое засталося на Віленшчыне, летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Зь іншага боку, летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што беларусы — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» ды іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Апроч таго, празь летувіскія перайменаваньні не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993-70"/>. Увогуле, становішча летувісаў у СССР было ўнікальным: калі [[Эстонцы|эстонскі]] [[Талін]] або [[Латышы|латыскую]] [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, то Вільню павольна засяляла жамойцкая вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>, у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Калі ў 1939 годзе летувісаў у Вільні было менш за 2%, то паводле афіцыйных зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, а перапіс 1970 году сьцьвярджаў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Тым часам пры правядзеньні перапісаў савецкія ўлады вымагалі залічваць насельніцтва з самаазначэньнем «ліцьвіны» да летувісаў (а не беларусаў), прытым ня толькі ў Летувіскай ССР, але і ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/alfavit/nacionaln_1959.html?fbclid=IwAR1FXC3SIkKE1vh12uAWUE_7fucFnI5wIXIoTOhUQ0uN0tfJe0JKvdH0te8 Словарь национальностей всесоюзной переписи населения 1959 года]. — Москва: Государственное статистическое издательство, 1959.</ref>. === Перакручваньне традыцыйных гістарычных назваў і імёнаў у іншых мовах паводле іх формаў зь летувіскай мовы === Адным з захадаў савецкай летувізацыі стала замена традыцыйных гістарычных назваў мясцовасьцяў і імёнаў людзей на летувіскія формы ў іншых мовах, што актыўна падтрымлівалася ўладамі СССР. Дазволеная да ўжытку ў межах СССР [[беларуская мова]] — [[Русіфікацыя|русіфікаваная]] [[Беларускі афіцыйны правапіс|наркамаўка]] — таксама зазнала замену старажытных назваў на новыя, узятыя зь летувіскай мовы<ref name="Arlou-2012-387"/>. Прыклады такіх перакручваньняў прыводзяцца ў табліцы: {| class="wikitable sortable" |{{Сьцяг БНР}} Традыцыйная гістарычная назва |{{Сьцяг БССР}} Летувізаваная назва |{{Сьцяг Летувы}} Летувіская назва |- |[[Вільня]] |Вільнюс |Vilnius |- |[[Трокі]] |Тракай |Trakai |- |[[Меднікі]] |Мядзінінкай |Medininkai |- |[[Салечнікі]] |Шальчынінкай |Šalčininkai |- |[[Сьвянцяны]] |Швянчоніс |Švenčionys |- |[[Міндоўг]] |Міндаўгас |Mindaugas |- |[[Войшалк]] |Войшвілкас |Vaišvilkas |- |[[Гедзімін]] |Гедзімінас<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 53.</ref> |Gediminas |} === Падтрымка летувіскага шавіністычнага погляду на гісторыю Вялікага Княства Літоўскага === У адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. У адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію, заснаваную на гістарычных мітах<ref name="Katlarcuk-2003"/>: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся. Да прыкладу, у кнігу «Lietuvos piles» ({{мова-be|Летувіскія замкі|скарочана}}) улучылі [[Наваградзкі замак|Наваградзкі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Полацкія замкі|Полацкі]] і дзясяткі іншых беларускіх замкаў. Таксама рабіліся спробы залічыць у лік выдатных дзеячоў летувіскай культуры [[Францішак Скарына|Францішка Скарыну]]<ref name="Arlou-2012-388"/>, тым часам [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386"/>. Зь іншага боку, БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўнай [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]] вёўся ад 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Такім парадкам, Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref name="Snyder-2003-93-95"/>. == Летувіская рэспубліка == === У дзяржаўнай палітыцы === У Прэамбуле Канстытуцыі Летувы падкрэсьліваецца, што менавіта [[летувісы|летувіскі народ]] ''«шмат вякоў таму стварыў Летувіскую дзяржаву»'' і што ''«яго (народу) праўны фундамэнт грунтуецца на (сярэднявечных) Літоўскіх Статутах»'', а ў артыкуле 17 сьцьвярджаецца, што ''«сталіцай Летувіскай дзяржавы ёсьць места [[Вільня]] — шматвекавая гістарычная сталіца Летувы»''<ref>[http://www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Constitution.htm Ангельскі пераклад Канстытуцыі Летувіскай Рэспублікі, даступны на афіцыйным сайце Сойму ЛР]</ref>. Усе гэтыя палажэньні грунтуюцца на ''«гістарычных правах»'', а ў цэнтры ўсёй канцэпцыі знаходзіцца паняцьце народ ({{мова-lt|tauta|скарочана}}). Такім парадкам, на падставе ''«гістарычных правоў летувіскага народу»'' сучасная Летувіская дзяржава прэзэнтуе сябе ў якасьці адзінай праваспадкаемцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а сучасных летувісаў народам, цалкам тоесным [[ліцьвіны|ліцьвінам]] Вялікага Княства Літоўскага<ref>Kaścian K. Die Litauische Verfassung und die Auslegung des Begriffs «Volk» in historischer Perspektive // Osteuropa-Recht. Nr. 5, 2008, S. 290—297 (291—292).</ref>. Больш таго, аналіз гэтых палажэньняў Канстытуцыі дазваляе сказаць, што афіцыйнымі ўладамі Летувы Вялікае Княства Літоўскае разглядаецца як летувіская [[нацыянальная дзяржава]]<ref name="Kascian-2009"/>. Зьвяртаючыся, аднак, да значэньня слова народ (tauta) у летувіскай мове і вылучыўшы такім спосабам тры ключавыя словы дзеля аналізу адпаведнасьці паміж літоўскай нацыяй Вялікага Княства Літоўскага і летувіскай нацыяй Летувіскай Рэспублікі — тэрыторыя, мова і культура — можна прыйсьці да высновы, што тлумачэньне гістарычнай ролі летувіскага народу, якое прапануе Канстытуцыя Летувіскай Рэспублікі, ёсьць больш чым спрэчным, а летувіская нацыя не эквівалентная літоўскай нацыі ў аніводным з гэтых трох кампанэнтаў. З гэтай прычыны нельга казаць пра дзяржавастваральную ролю і дамінантнае становішча балтыйскай летувіскай меншасьці ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Kascian-2009"/>. Дзяяч [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага руху]], адзін з укладальнікаў сучаснага ўнармаваньня [[Беларускі клясычны правапіс|Беларускага клясычнага правапісу]] [[Зьміцер Санько]] зьвяртае ўвагу на значнае паляпшэньне дачыненьняў паміж Летувой і афіцыйнымі ўладамі Беларусі ў 1995 годзе. На яго думку, да гэтага прычынілася падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref name="Sanko-2020">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв'ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. У траўні 2024 году на выбарах прэзыдэнта Летувы 74,43% галасоў атрымаў дзейны прэзыдэнт [[Гітанас Наўседа]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32964986.html У Літве ў другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог дзейны прэзыдэнт Гітанас Наўседа], [[Радыё Свабода]], 24 траўня 2024 г.</ref>, які раней сыстэматычна выносіў «за дужкі» беларусаў, беларускае і Беларусь, прыраўноўваў іх да рэжыму Лукашэнкі, што правакавала дыскусіі і канфлікты наконт «ліцьвінізму»<ref>[https://novychas.online/palityka/vilnja-vkl-i-belarusy-adkul-bjarecca-litvinizm Вільня, ВКЛ і беларусы. Адкуль бярэцца «літвінізм» і чаму ён пужае літоўцаў?], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 4 верасьня 2023 г.</ref> (тым часам яшчэ ў 2023 годзе выкрылася, што на папярэдніх выбарах Наўседа схаваў той факт, што быў сябрам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюзу|Камуністычнай партыі Савецкага Саюзу]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32351017.html Прэзыдэнт Літвы Наўседа хаваў, што ў 1980-х быў чальцом КПСС], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2023 г.</ref>). === У летувіскай гістарыяграфіі === [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць летувізацыю (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] На падставе шматлікіх публікацыяў летувіскіх гісторыкаў у замежных акадэмічных крыніцах яшчэ за савецкім часам у сусьветнай гістарыяграфіі замацавалася «летувісацэнтрычная» канцэпцыя разгляду гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Апроч таго, паступоваму ўспрыманьню сусьветнай навуковай супольнасьцю нічым не падмацаваных гіпотэзаў летувіскіх аўтараў як «бясспрэчных фактаў» паспрыяў брак крытычнага гледзішча (беларускую гістарыяграфію [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Наступствы|савецкія ўлады цалкам вынішчылі яшчэ ў 1930-я гады]], а яе аднаўленьне адбылося толькі да пачатку 1990-х гадоў)<ref name="Kraucevic-2006"/> — тым часам летувіскія гісторыкі ня грэбавалі наўмысным перакручваньнем гістарычных фактаў і падтасоўкамі<ref name="Kascian-2009"/><ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]], [[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20230619165217/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Пачатак] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004.</ref>. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]], калі [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, а на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>), пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, па чым адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. Тым часам на старонках летувіскіх школьных падручнікаў працягваюць прапагандавацца сьцьверджаньні, што Вялікае Княства Літоўскае было летувіскай дзяржавай, кіроўная дынастыя [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] — летувісамі, што ядро земляў ВКЛ знаходзілася на летувіскіх землях, а сталіца ВКЛ Вільня стаіць у цэнтры тых земляў. Паводле аўтараў летувіскіх падручнікаў, «заваяваныя славянскія землі» былі толькі анэксамі (дадаткам), якімі кіравалі прадстаўнікі летувіскай княскай дынастыі. Сваім парадкам [[беларусы]] разглядаюцца ў гэтых выданьнях як бясспрэчная [[нацыянальная меншасьць]], чые здабыткі (у хоць-якой галіне чалавечай дзейнасьці) мала паўплывалі на разьвіцьцё летувіскай нацыі і дзяржавы. Беларускія населеныя пункты згадваюцца аўтарамі звычайна ў выпадку асьвятленьня падзеяў той або іншай вайны<ref name="Antonau-2001"/>. На думку шэрагу беларускіх гісторыкаў, у сучаснай Летуве заснаваная на мітах і стэрэатыпах гістарычная навука ёсьць часткай дзяржаўнай ідэалёгіі, таму пры падтрымцы Летувіскай дзяржавы тамтэйшыя гісторыкі маюць шырокія магчымасьці ў прасоўваньні сваіх канцэпцыяў навонкі<ref name="Kascian-2009"/><ref name="Kraucevic-2006"/>. Як зазначае летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]], на 2023 год «''летувісы лічаць, што ў беларусаў не было дзяржаўнасьці''». Паводле актуальных летувіскіх школьных падручнікаў, «''беларусы — шэрая маса, якую летувісы заваявалі ў сярэднія вякі''». Апроч таго, Камунтавічус адзначае, што да сёньняшняга часу няма ніводнай кнігі беларускага гісторыка, якая б была перакладзеная на летувіскую мову. Паводле Камунтавічуса, «''у адрознасьць ад летувісаў, чыя ідэнтычнасьць будуецца ў апазыцыі да іншых (для іх амаль усе суседнія народы — ворагі), беларусы імкнуцца з усімі жыць у згодзе''»<ref>Антось Жупран, [https://nashaniva.com/323307 «Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове], [[Наша Ніва]], 6 жніўня 2023 г.</ref>. Таксама ён падкрэсьлівае: «''гэта прыніжэньне беларусаў — скарачаць іх гісторыю і сьцьвярджаць, што вось яны толькі нядаўна зьявіліся, а мы тут жылі спрадвеку''» і што такое скарачэньне гісторыі Беларусі ёсьць [[Русіфікацыя Беларусі|актуальным для расейцаў]], каб сьцьвярджаць, што да таго, як зьявіліся Беларусь і беларусы, усе былі адзінымі — русінамі, рускімі, былі часткай Расеі<ref>[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32392665.html Літоўскі гісторык Русьціс Камунтавічус: Нельга напісаць сумесную гісторыю, якая задаволіць і літоўцаў, і беларусаў], [[Радыё Свабода]], 3 траўня 2023 г.</ref>. === Змаганьне зь беларускім поглядам на гісторыю Вялікага Княства Літоўскага === {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} У 2020 годзе часопіс [[Міністэрства абароны Летувы|Міністэрства абароны]] [[Летува|Летувы]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Karys||en|Karys}} прысьвяціў два артыкулы «ліцьвінізму», якія разьмясьцілі ў самым пачатку першага і другога нумароў (аўтар — {{мова-lt|Darius Sutkus|скарочана}}, невядомы, аднак, як прафэсійны гісторык). У першым артыкуле ў разьдзеле «''Вытокі ліцьвінізму: шанаваньне цара''» аўтар называе заснавальнікам «ліцьвінізму» які «''супрацаваў з расейскімі ўладамі''» і быў «''адным зь першых псэўдагісторыкаў, хто сьцьвярджаў, што ВКЛ было славянскай дзяржавай''»<ref>Sutkus D. Litvinizmas: istorija, prielaidos, perspektyvos // Karys. Nr. 1, 2020. P. 4.</ref>, прафэсара-паліглёта [[Восіп Сянкоўскі|Восіпа Сянкоўскага]] (1800—1858), які ў 1835 годзе пісаў пра этнічную інтэграцыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ліцьвінаў і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], што тлумачыў агульным германскім паходжаньнем кіроўных дынастыяў Літвы і Русі<ref>Собрание сочинений Сенковского (Барона Брамбеуса). Т. 6. — СПб., 1859. С. 47—48/</ref>. Тым часам, падобныя думкі (пра германскае паходжаньне літоўскае шляхты і яе славянізацыю ў ВКЛ яшчэ да Крэўскай уніі) выказвалі такія гісторыкі, як {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юзэф Ярашэвіч||be|Юзаф Ярашэвіч}} (1793—1860), [[Іван Барычэўскі]] (1810—1887), [[Мацьвей Любаўскі]] (1860—1936), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Леантовіч||ru|Леонтович, Фёдор Иванович}} (1793—1860), [[Юзэф Эдвард Пузына]] (1878—1949) ды іншыя<ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 4.</ref>. Яшчэ адным заснавальнікам «ліцьвінізму» летувіскі аўтар называе [[Ігнат Кулакоўскі|Ігната Кулакоўскага]] (раней, у 2017 годзе аналягічнае азначэньне Восіпу Сянкоўскаму і Ігнату Кулакоўскаму даў у сваёй публікацыі гісторык-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандыст]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] [[Ігар Марзалюк]]<ref>Марзалюк І. Ля вытокаў нацыянальнай тоеснасці. Гістарычны наратыў і яго ўплыў на нацыянальную свядомасць у Беларусі канца XVIII—XIX стст. // 1917 год у гістарычных лёсах Беларусі : зб. матэрыялаў Міжнар. навук. канф., Мінск, 30 лістап. — 1 снеж. 2017 г. / рэдкал. : А. Д. Кароль (старш.) [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Выд. цэнтр БДУ, 2017. С. 26—28.</ref>). Па аглядзе «гісторыі ліцьвінізму», летувіскі аўтар засьцерагае чытачоў ад «радыкальных ліцьвіністаў», якіх ён зьвязвае з уладамі Расеі і характарызуе сьцьверджаньнем [[Фіна-вугорскія народы|фінска-вугорскага]] паходжаньня летувісаў, [[готы|гоцкага]] ўплыву на землі Вялікага Княства Літоўскага і штучнага канструяваньня сучаснай летувіскай мовы. Таксама аўтар сьцьвярджае, што балянс поглядаў на Вялікае Княства Літоўскае ў Беларусі падтрымліваецца ўладай [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], адзначаючы немагчымасьць зрабіць дакладны прагноз разьвіцьця падзеяў у выпадку зьмены ўлады ў краіне<ref>Sutkus D. Litvinizmas: istorija, prielaidos, perspektyvos // Karys. Nr. 1, 2020. P. 7—9.</ref>. 8 жніўня 2021 году{{Заўвага|Глядзіце гісторыю зьменаў старонкі [[:en:Pahonia]]}} адміністрацыя [[Ангельская Вікіпэдыя|Ангельскай Вікіпэдыі]] пад ціскам [[Летувісы|летувіскіх]] [[Шавінізм|шавіністаў]], якія зьвінавачвалі сваіх беларускіх апанэнтаў у «ліцьвінізьме» з спасылкамі на памянёныя артыкулы ў часопісе Міністэрства абароны Летувы, выдаліла артыкул пра герб [[Пагоня|Пагоню]] (створаны ў жніўні 2004 году), зь якога зрабілі перанакіраваньне на [[герб Летувы]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Хобі для эрудытаў: абараняць «Пагоню» ў галоўнай сусветнай энцыклапедыі|мова=be|год=13 жніўня 2021|аўтар=[[Алесь Чайчыц|Чайчыц А.]]|выданьне=[[Будзьма беларусамі!]]|спасылка=https://budzma.by/news/khobi-dlya-erudyta-.html}}</ref>. 2 кастрычніка 2023 году ў [[Летувіскі Сойм|Летувіскім Сойме]] адбыўся круглы стол «Літвінізм: паходжаньне, уплыў і выклікі для беларуска-летувіскіх стасункаў», у афіцыйным анонсе якога зьмясьцілі меркаваньне старшыні Камітэту будучыні і сябра Камітэту нацыянальнай бясьпекі і абароны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Раймундас Лапата|Раймундаса Лапаты|pl|Raimundas Lopata}}, што «''літвінізм у асноўным выяўляецца ў прэтэнзіях некаторай часткі беларускай апазыцыі на гісторыю Вільні і Літвы''», а таксама наступную заяву Лапаты: «''Летувіскія гісторыкі мусяць стаць салдатамі „нябачнага фронту“. Гэта трэба рабіць ня толькі на мясцовым, але і на міжнародным узроўні, з дапамогай гісторыкаў зь іншых краінаў, асабліва Польшчы, правядзеньнем міжнародных канфэрэнцыяў, выданьнем публікацыяў і г. д. Інакш кажучы, цалкам ізаляваць літвінісцкі ідэалягічны наратыў Беларусі з дапамогай гістарычнай навукі''»{{Заўвага|{{мова-lt|«Seimo Ateities komiteto pirmininko, Nacionalinio saugumo ir gynybos komiteto nario Raimundo Lopatos teigimu, litvinizmas iš esmės reiškiasi tam tikrų baltarusių opozicijos sluoksnių pretenzijomis į Vilnių ir Lietuvos istoriją. „Lietuvos istorikai turėtų tapti „nematomo fronto“ kariais. Tai turėtų būti daroma ne tik vietiniu, bet ir tarptautiniu mastu, pasitelkiant kitų šalių istorikus, ypač Lenkijos, rengiant tarptautines konferencijas, skelbiant publikacijas ir t.t. Kitaip tariant, visiškai izoliuojant litvinizmo ideologinį Baltarusijos pasakojimą istorijos mokslo pagalba“, — sakė R. Lopata.»|скарочана}}}}<ref>[https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=35403&p_k=1&p_t=286231&fbclid=IwAR1eXOjN2sA2GLz58ZE3-fQPrw8joKS6v3ZAsWepqv_ay-bPWq_VYqpYCFc Seime vyks diskusija „Litvinizmas: kilmė, įtaka ir iššūkiai baltarusių ir lietuvių santykiams“], Lietuvos Respublikos Seimas</ref>. На 2023 год адзначалася шырокае бытаваньне ў Летуве тэорыі летувізму (у супрацьвагу «ліцьвінізму»), якая выконвае функцыю нацыянальнага наратыву<ref>[https://nashaniva.com/330478 Трэба раз і назаўсёды спыніць разважанні пра «вяртанне Вільні» — Рудкоўскі], [[Наша Ніва]], 18 лістапада 2023 г.</ref>. === Атаясамліваньне Беларусі з Расеяй === У 2010 годзе [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]] зьвярнулася ў Дзяржаўную камісію зь летувіскай мовы з просьбай перагледзіць афіцыйную назву Беларусі ({{мова-lt|Baltarusija|скарочана}}, ''balta'' — белы колер, ''Rusija'' — [[Расея]]). Сярод прапанаваных да разгляду варыянтаў было традыцыйнае летувіскае найменьне — ''Baltoji Rusia'' ({{мова-be|Белая Русь|скарочана}})<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37411 Літва адмовілася Беларусь называць Belarus], [[Наша Ніва]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. Аднак сябры Дзяржаўнай камісіі з спасылкай на меркаваньне летувіскіх гісторыкаў адзінагалосна пастанавілі пакінуць прыняты ў часы кіраваньня [[Сталін]]а савецкі варыянт назвы Беларусі<ref>[https://web.archive.org/web/20100419122535/http://news.tut.by/167244.html В Литве Беларусь останется Baltarusija], [[TUT.BY]], 16 красавіка 2010 г.</ref>{{Заўвага|Сярод іншага, адна з асноўных сучасных летувіскіх аўтарак, якая ў рэчышчы палітыкі летувізацыі прапагандуе [[Летувіская мова|летувіскае]] паходжаньні [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]], доктарка філялягічных навук (2004 год) і загадніца катэдры балтыстыкі Філялягічнага факультэту [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] (з 2015 году) Дайва Сінкевічуце ({{мова-lt|Daiva Sinkevičiūtė|скарочана}}) у сваёй ангельскамоўнай публікацыі 2020 году пасьлядоўна ўжывае датычна Беларусі ({{мова-en|Belarus|скарочана}}) састарэлы расейскі [[Каляніялізм|каляніяльны]] тэрмін {{мова-en|Byelorussia|скарочана}}, сугучны з {{мова-en|Russia|скарочана}} — [[Расея]], у тым ліку ў канструкцыі «''цяперашняя Беларусь''» — {{мова-en|«(present-day) Byelorussia»|скарочана}}<ref>Sinkevičiūtė D. Newly discovered Lithuanian compound names with first stem of Christian origin as witnesses of the intersection of pagan and Christian cultures // Onoma. Nr. 55, 2020. P. 150, 152—153, 161, 163.</ref>; такі ж самы расейскі каляніяльны тэрмін {{мова-en|Byelorussian|скарочана}}, сугучны з {{мова-en|Russian|скарочана}} — [[расейская мова]], гэтая аўтарка ўжывае датычна беларускай мовы<ref>Sinkevičiūtė D. Newly discovered Lithuanian compound names with first stem of Christian origin as witnesses of the intersection of pagan and Christian cultures // Onoma. Nr. 55, 2020. P. 158, 160—162.</ref>, у іншай сваёй публікацыі 2017 году гэтая ж аўтарка называе [[Старабеларуская мова|старабеларускую (рускую)]] мову «старой расейскай мовай» — {{мова-en|Old Russian|скарочана}}<ref>Sinkevičiūtė D. Dėl lietuvių dvikamienių asmenvardžių kamieno gerd- autentiškumo // Baltistica. T. 52, Nr. 1 (2017). P. 137, 145.</ref>}}. У красавіку 2021 году часовая палітычная падкамісія пры Дзяржаўнай камісіі па летувіскай мове зноў адмовілася зьмяняць афіцыйную [[Русіфікацыя Беларусі|расейскую]] [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву Беларусі — на гэты раз на просьбу [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]], тым часам у сьнежні 2020 году гэтая ж камісія зьмяніла афіцыйную летувіскую назву [[Грузія|Грузіі]] на просьбу грузінскіх дыпляматаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31188034.html Літоўскія мовазнаўцы вырашылі не мяняць назву Беларусі], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2021 г.</ref>. == Акадэмічныя фальсыфікацыі на карысьць летувізацыі == * Нямецка-расейскі філёляг [[Макс Фасмэр]], сябра некалькіх навуковых акадэміяў [[Нямеччына|Нямеччыны]], замежны сябра-карэспандэнт [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] і аўтар найбольшага этымалягічнага слоўніка расейскай мовы (па-расейску выйшаў з друку у 1964—1973 гадох у перакладзе і з дапаўненьнямі [[Алег Трубачоў|Алега Трубачова]]), дзеля абгрунтаваньня [[Этымалёгія|этымалёгіі]] назвы [[Літва]] зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]] прыводзіў сфальсыфікаваную [[Старажытнаруская мова|старажытнарускую]] форму ''Литъва'' з спасылкай на [[Аповесьць мінулых часоў]]<ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/35560/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0 Литва] // Фасмер М. Р. Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973.</ref>. Аднак гісторык [[Валянцін Янін]] і лінгвіст [[Андрэй Залізьняк]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду ў адпаведнай крыніцы — як і ў іншых старажытных рускіх крыніцах — бытуе вынятна форма ''Литва'', што фактычна зьняпраўджвае гіпотэзу пра запазычаньне [[Славянскія мовы|славянамі]] назвы Літва зь летувіскага ''Lietuvа''<ref>Янин В. Л., Зализняк А. А. Новгородские грамоты на бересте. — М., 1993. С. 245.</ref>. * Расейскі гісторык [[Уладзімер Пашута]], сябра-карэспандэнт АН СССР, у сваёй манаграфіі «Образование Литовского государства» (Масква, 1959 год) сфальсыфікаваў зьмест ліста вялікага князя [[Гедзімін]]а да манахаў-[[Францішкане|францішканаў]] Саксоніі. Калі напраўду літоўскі гаспадар ставіў умову і пажаданьне, каб прызначаныя для касьцёлаў у Вільні і Наваградку місіянэры абавязкова ведалі польскую, зэмгальскую і рускую мовы<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?id=4zoPAAAAYAAJ&pg=PA143&dq=%22Polonicum+,+Semigallicum+ac+Ruthenicum%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUiLHvp-j8AhW1xQIHHYMbCk8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22Polonicum%20%2C%20Semigallicum%20ac%20Ruthenicum%22&f=false S. 143].</ref><ref name="Urban-2001-102">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 102.</ref>, то Пашута — які сьцьвярджаў летувіскі характар ВКЛ — заявіў, што Гедзімін у гэтым сваім лісьце нібы казаў пра валоданьне «''летувіскай, польскай і зэмгальскай мовамі''»<ref>Пашуто В. Т. Образование Литовского государства. — М., 1959. С. 412.</ref>. * Летувіскі гісторык [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]] у сваім творы «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» («Уздым Літвы: паганская імпэрыя ў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе, 1295—1345») сьцьвярджае, нібы вялікі князь [[Гедзімін]] перадаў [[Жамойць]] сваім сынам [[Яўнут|Яўнуту]] і [[Кейстут|Кейстуту]]<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. P. 280—281.</ref>. Тым часам гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што Жамойць, увогуле, не ўпамінаецца ў тастамэнце Гедзіміна, бо яна яшчэ не належала да ВКЛ<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 241.</ref>. Апроч таго, Роўэл сьцьвярджае, нібы «''паводле дакумэнтаў Тэўтонскага ордэну, [[Міндоўг]] збудаваў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|катэдру]] ў [[Вільня|Вільні]]''»<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. P. 71.</ref>, але не падае спасылак на адпаведныя дакумэнты<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 240.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Русіфікацыя Беларусі]] * [[Летувізм]] * [[Ліцьвінства]] * [[Ліцьвякі]] * [[Старалітва]] * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Антынарманізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001. * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]], [[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20230619165217/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003. * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://pawet.net/ns/2020/12/%E2%84%96_12_(1475).html Замак на пяску або У лабірынце суфіксаў і канчаткаў] // [[Наша слова]]. № 12 (1475), 18 сакавіка 2020. С. 3. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с. {{ISBN|978-609-437-207-0}}. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. == Вонкавыя спасылкі == * [[Аляксандар Краўцэвіч]], [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г. * [[Кірыл Касьцян]], [https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/10360 Прозвішчы прадстаўнікоў нацыянальных меншасцяў у Летуве]{{Недаступная спасылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[ARCHE Пачатак]], 4 студзеня 2013 г. * Кірыл Касьцян, [https://web.archive.org/web/20220819110629/https://news.arche.by/by/page/reviews/navuka-ahliady/11635 Гісторыя ВКЛ вачыма БелТА альбо колькі словаў пра адсутнасьць нацыянальнай самапавагі], [[ARCHE Пачатак]], 8 траўня 2013 г. * [[Севярын Квяткоўскі]], [https://racyja.com/by/palityka/camu-letuva-a-ne-litva-i-camu-u-aficyjnaj-vilni-naspjavae-vjalikaja-njavykrutka/ Чаму Летува, а не Літва, і чаму ў афіцыйнай Вільні наспявае вялікая нявыкрутка], [[Беларускае Радыё Рацыя]], 22 сакавіка 2024 г. * [[Русьціс Камунтавічус|Rūstis Kamuntavičius]], [https://www.gudija.lt/single-post/lietuvizmas?fbclid=IwAR3RmVWh49y2ZLiGvvQKVERsl1xnMoLPhjgLH-YnKZWwRykS7COG9C_sMnc Lietuvizmas — kas tai yra ir kodėl mums jo reikia bijoti]{{ref-lt}} ({{мова-be|Летувізм — што гэта такое і чаму яго трэба баяцца|скарочана}}), GUDIJA.LT, 25 кастрычніка 2023 г. * Севярын Квяткоўскі, [https://nmn.media/articles/7647?fbclid=IwY2xjawFD1ylleHRuA2FlbQIxMQABHbs38tCh_7g7oNqyhJ8ttRPxZG_AVY60VaRXx-BAd-O1HyF5vM0ABi9P7A_aem_cTaqSHNJHg43mQ3uTaUl_A Шоў «Лiцвiнiзм». Цяпер і ў Летуве], «Наше Мнение», 28 сакавіка 2024 г. {{Культурная асыміляцыя}} {{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Культурная асыміляцыя]] [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Летувіская культура]] [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы]] [[Катэгорыя:Летувіская палітыка]] [[Катэгорыя:Сацыяльная гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Сацыяльная гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Дыскрымінацыя ў Эўропе]] [[Катэгорыя:Летувіска-польскія стасункі]] [[Катэгорыя:Сфэры культурнага ўплыву]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Летуве]] [[Катэгорыя:Унутраная палітыка СССР]] nwc6pkb0epyk3olmfkliim7eya63ha8 2687975 2687960 2026-09-01T15:57:46Z ~2026-47565-35 99845 /* Акадэмічныя фальсыфікацыі на карысьць летувізацыі */ 2687975 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Proper (1770-79).jpg|значак|Падзел Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага з мапы 1770-х гадоў: [[Літва|Сапраўдная Літва]] ({{мова-en|Lithuania Proper|скарочана}}) складаецца зь «Літоўскіх ваяводзтваў» і «[[Белая Русь|Літоўскай або Белай Русі]]», тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы — паміж роднаснымі [[Жамойты|жамойтам]] [[Інфлянты|Інфлянтамі]] і [[Курляндыя]]й]] '''Летувізацыя'''<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref><ref name="Zajkouski-1993-70">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 70.</ref><ref>Крывія. Выданьне беларускае дыяспары ў Чэхіі. [https://kamunikat.org/?pubid=25495 № 28]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2013.</ref> — палітыка насаджэньня [[Летувіская мова|летувіскай (гістарычнай жамойцкай) мовы]] і культуры сярод не[[Жамойты|жамойцкага]] насельніцтва колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з пашырэньнем на яго сканструяванай новай ідэнтычнасьці [[Летувісы|летувісаў]], а таксама [[Прапаганда|прапаганды]] летувіскай [[Шавінізм|шавіністычнай]] інтэрпрэтацыі гісторыі ВКЛ. Складаецца зь некалькіх кампанэнтаў, у тым ліку атаясамліваньня гістарычных [[Літва|Літвы]] і [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] з сучаснымі [[Летува|Летувой]] і [[летувісы|летувісамі]], перакручваньня традыцыйных гістарычных назваў мясцовасьцяў і імёнаў людзей у іншых мовах паводле іх формаў зь летувіскай мовы, [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (празь іх частковую [[палянізацыя|палянізацыю]]{{Заўвага|Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на ранейшы (яшчэ часоў Расейскай імпэрыі) прапагандысцкі прыём палянізацыі ліцьвінаў-каталікоў, празь які многія віленскія ліцьвіны сталі «палякамі»: «''будзеш беларус — значыць, гвалтам зробяць праваслаўным. Калі хочаш застацца каталіком, то мусіш казаць, што (ты) паляк, бо наша вера польская, а не беларуская ці іншая якая''»<ref>Калубовіч А. Крокі гісторыі. — Беласток — Вільня — Менск, 1993. С. 72.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 80.</ref>}} або [[русіфікацыя|русіфікацыю]]) з паступовым пераводам адукацыі і [[Сродак масавай інфармацыі|мас-мэдыя]] на летувіскую мову дзеля [[Культурная асыміляцыя|асыміляцыі]] мясцовага насельніцтва летувісамі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 381—383, 386—389.</ref>. [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе Літва (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь Белай Русьсю (''Russia Bianca''), тым часам Жамойць (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Спрыяльныя дзеля летувізацыі варункі склаліся па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], калі адбылося замацаваньне назвы «Літва» за [[Жамойць|Жамойцю]] і [[Жамойты|жамойтамі]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага абуджэньня]] дзеля забесьпячэньня свайму руху гістарычнай асновы выкарысталі — у якасьці [[Этнас|этнічнай]] — назву старажытнай [[ліцьвіны|літоўскай (беларускай)]] дзяржавы, а ня ўласнага [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]] (якое не асацыявалася з уяўленьнямі пра разьвітую старажытную дзяржаўнасьць)<ref name="Kraucevic-1993"/>. На згоду і пры падтрымцы расейскіх уладаў, [[Імпэрыялізм|імпэрскім]] інтарэсам якіх адпавядала прывязваньне гісторыі ВКЛ да нашчадкаў [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] меншасьці, а не [[Беларусы|беларусаў]], летувісы выбудавалі міт пра ВКЛ як вынятна летувіскую дзяржаву<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Гэты міт стаў падмуркам, на якім летувіскія дзеячы пачалі будаваньне новай летувіскамоўнай «Літвы»<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>. Прэтэнзіі Летувы на пераемнасьць з ВКЛ падмацавала атрыманьне ёй старажытнай літоўскай сталіцы [[Вільня|Вільні]] і сталічнага [[Віленскі край|Віленскага краю]] — насуперак волі мясцовага насельніцтва — у выніку [[Дамова аб ненападзе між Нямеччынай і Савецкім Саюзам|злачыннай змовы]] паміж [[сталін]]скім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[гітлер]]аўскім [[Трэці Райх|Трэцім Райхам]] у пачатку [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Arlou-2012-381">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 381.</ref>. Савецкія ўлады дазволілі летувісам нацыяналістычную ідэалёгію, заснаваную на міце пра ВКЛ як «старажытную летувіскую дзяржаву» (адначасна ўчыняючы [[Русіфікацыя Беларусі|этнацыд беларусаў]] — па [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Гістарыяграфія|фізычным вынішчэньні беларускай гістарыяграфіі]]), што засьведчыла ўнікальнасьць і вынятнасьць становішча [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувы]] ў параўнаньні зь іншымі савецкімі рэспублікамі<ref name="Katlarcuk-2003"/><ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref><ref name="Snyder-2003-93-95">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. Па [[Распад СССР|распадзе СССР]] заснаваная на мітах і стэрэатыпах гістарычная навука працягвае выступаць часткай дзяржаўнай ідэалёгіі Летувы<ref name="Kascian-2009"/><ref name="Antonau-2001">Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001.</ref>, што знаходзіць падтрымку ў [[Расея|Расеі]]<ref name="Kraucevic-2006">[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г.</ref>{{Заўвага|Аналітык [[Арцём Шрайбман]] зьвяртае ўвагу на тое, што калі ў рэчышчы імітацыі «мяккай [[Беларусізацыя|беларусізацыі]]» ў Беларусі паставілі помнікі асобным вялікім літоўскім князям (Альгерду ў Віцебску і Гедзіміну ў Лідзе), то яму за тыдзень патэлефанавалі журналісты з Расеі і зь Летувы з адным і тым жа пытаньнем і адной і той жа заклапочанасьцю, у фармаце: «''А што гэта там у вас нацыяналізм галаву падымае?''»<ref>[https://nashaniva.com/342686 Шрайбман мяркуе, што пытанне «Пагоні» можа стаць праблемным у адносінах Беларусі і Літвы ў будучыні], [[Наша Ніва]], 13 траўня 2024 г.</ref>}}. == Перадумовы == [[Файл:Provincia S. Joachimi Ord. Excalc. SSS Trinitatis Red. Capt. post introductionen Religiosor sui Ordinis A.D. 1684 in Regnum Poloniae et M.D. Lith.jpg|значак|Мапа [[Ордэн трынітарыяў|трынітарскіх]] [[кляштар]]аў у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе пад назвай «Жамойць» ({{мова-la|Samogitia|скарочана}}) аб’ядноўваюцца землі [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]] і [[Самбія|Самляндыі]], каля 1748 г.]] === Прусія === {{Асноўны артыкул|Малая Летува|Жмогусы|Жамойты}} [[Файл:Samland-Samogitie-Semigallo (1768).jpg|значак|Жамойць: пруская (Samland) і літоўская (Samogitie), і прылеглая [[Зэмгалія]] (Semigallo), 1768 г.]] У сярэдзіне XVI ст. у [[Самбія|прускай частцы]] [[Жамойць|Жамойці]], названай пазьней [[Малая Летува|«Малой Летувой»]], пры падтрымцы нямецкіх уладаў [[Прусія|Прусіі]] пачалося летувіскае кнігадрукаваньне (прытым на летувіскай мове дагэтуль не існавала рукапіснай кніжнасьці і, увогуле, пісьменства<ref name="Nikalajeu-2009-81">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 81.</ref>). Як зазначае беларускі гісторык [[Іван Саракавік]] (у чым пагаджаецца з дасьледнікам [[Іван Ласкоў|Іванам Ласковым]]<ref>[[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // Літаратура і мастацтва, № 19, 1993. С. 15.</ref>), «''Жамойць сталі называць Літвой немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на жамойцкай мове значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што жамойты — гэта тое ж, што і літва''»<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref><ref>Саракавік І. Беларусазнаўства. — {{Менск (Мінск)}}: Веды, 1998. [https://books.google.by/books?id=JOYvAAAAMAAJ&q=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&dq=%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiwyfTno9H5AhXG1qQKHV6HAF4Q6AF6BAgKEAI С. 41].</ref>. Яшчэ ў 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] зьвярнуў увагу на тое, што народжаны ў [[Магілёў|Магілёве]] лінгвіст і лексыколяг [[Фёдар Шымкевіч]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (1842 год) азначыў летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] слоўніка летувіскай мовы [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]], як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», {{мова-de|«Littauisch-Deutschen und Deutsch-Littauischen Lexicon»|скарочана}}) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як [[Аўкштайты|«уласна літоўскую»]], а другога — як «жамойцкую»<ref>Известия Императорской Академии наук по Отделению русского языка и словесности. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=qn1FAAAAcAAJ&pg=PA109&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjD4_-uiIv6AhX2RvEDHbT6Dro4jAEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 110].</ref> (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>). Тым часам беларускую мову Фёдар Шымкевіч азначыў «[[Ліцьвіны|літоўска]]-[[Русіны|рускай]]»<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Да выдадзенага ў Прусіі катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 год), які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, прымяркоўваюць<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref> першае [[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|дакладнае]] азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] (6 чэрвеня 1580 году): «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. [[Файл:Mikaloiaus Daukszos, Kanoniko Bažniczios Zemaiyciu, iog esus anas perguldis ii Zemaytiszkay (1605).jpg|значак|Прадмова да надрукаванага ў 1605 годзе ў Вільні летувіскага катэхізму, дзе ананімны аўтар сьцьвярджае, што першы надрукаваны ў Вялікім Княстве Літоўскім летувіскі катэхізм [[Мікалай Даўкша|Мікалая Даўкшы]] быў на жамойцкай мове]] Упершыню назву «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») у назове кнігі, выдадзенай на мове [[Жамойты|жамойтаў]] (дакладней — яе ''літоўскім дыялекце''), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцы [[Кёнігзбэрг|Кёнігзбэрскай]] акадэміі — былыя [[Палітонім|палітычныя]] «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. === Рэч Паспалітая === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Апроч дзейнасьці жамойцкіх і нямецкіх кніжнікаў у Прусіі, гісторык [[Вацлаў Пануцэвіч]] адзначае наступныя чыньнікі, якія спрыялі частковаму (супярэчліваму і праз гэта даволі заблытанаму) пашырэньню ў Вялікім Княстве Літоўскім [[Ліцьвіны#Літоўская мова|тэрміна «літоўская мова»]] на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў, нягледзячы на адначаснае захаваньне адасобленасьці [[Жамойць|Жамойці]] ад [[Літва|Літвы]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 274—277.</ref>: * заняпад [[Старабеларуская мова|літоўскай (беларускай)]] каталіцкай традыцыі пры пераходзе магнатаў у [[кальвінізм]] і [[арыянства]]; * узвышэньне [[Польская мова|польскай мовы]] ў выніку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і яе пранікненьне ў Вялікае Княства Літоўскае празь [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]; * сьмерць апошняга зь [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]]; * узмацненьне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з узвышэньнем [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]] па заняцьці туркамі [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]]; * празьмернае захапленьне [[Літоўская мітраполія|праваслаўнымі ліцьвінамі]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]] як «сапраўднай» і «годнай [[праваслаўе|праваслаўя]]». [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] (1690 год) пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «уласнымі літоўцамі»]] Гісторык [[Анатоль Грыцкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў XVI ст. дзеля абгрунтаваньня правоў маскоўскіх князёў на землі сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Украіна|Ўкраіны]] ў Маскоўскай дзяржаве стварылі міт пра «літоўскую» (г. зн. жамойцкую, летувіскую) заваёву [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]], які ўпершыню зьявіўся ў літаратурна-публіцыстычным творы «Сказание о князьях владимирских»<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Прадмова // Ермаловіч Мікола. Выбранае / Уклад., камент. К. Цвіркі. — {{Менск (Мінск)}}: Кнігазбор, 2010. С. 7.</ref>. Як паказвае гісторык [[Мікола Хаўстовіч]], адной з спробаў абараніцца ад ідэалягічных нападаў Маскоўскай дзяржавы (яшчэ за панаваньнем там нашчадкаў [[Рурык]]а) стала зьяўленьне ў самім Вялікім Княстве Літоўскім [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]], якая сьцьвярджала паходжаньне [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] ад рымскіх нобіляў, а ня кіеўскіх ([[Русь|рускіх]]) князёў, а Літоўскай дзяржаўнасьці — ад [[Рымская імпэрыя|Рымскай]], што ўрэшце прывяло да павелічэньня значнасьці неславянскай часткі Вялікага Княства Літоўскага — Жамойці, а ў XVIII—XX стагодзьдзях гісторыкі і палітыкі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] выкарысталі гэтую ідэю разам зь мітам пра «літоўскую» заваёву беларускіх земляў дзеля расейскай імпэрскай канцэпцыі: нібы праз тое, што неславяне ([[балты]]) калісьці захапілі славянскія землі, заваёва («вяртаньне») гэтых земляў Расеяй ёсьць аднаўленьнем гістарычнай справядлівасьці<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мінск)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 6.</ref>. Зьяўленьне тэорыі пра «рымлянскае паходжаньне» ліцьвінаў і жамойтаў (хоць гістарычная адасобленасьць жамойтаў тут выявілася ў асобнай вэрсіі свайго «рымлянскага паходжаньня», адрознай ад легенды пра Палямона для ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 17—18.</ref>) як адну з прычынаў пашырэньня назвы «літоўская мова» на мову жамойтаў адзначае гісторык [[Павал Урбан]]<ref name="Urban-1972">[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>. Яшчэ ў 1869 годзе [[Ігнат Казлоўскі]] зьвяртаў увагу на тое, што папулярызацыя летувіскай мовы і культуры ў Вялікім Княства Літоўскім пачалася па Люблінскай уніі (1569 год), а асноўную ролю ў ёй адыграў [[Езуіты|ордэн езуітаў]] — а менавіта «польская партыя» ў ім. Галоўны матыў апошніх гэты дасьледнік бачыў у жаданьні [[Палякі|палякаў]] зьнішчыць моўна-культурныя повязі паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]{{Заўвага|Шматлікія сьведчаньні на карысьць таго, што ў XV—XVI стагодзьдзях у ВКЛ адбылося сьціраньне этнічнай мяжы паміж русінамі і ліцьвінамі зь іх поўнай этнічнай інтэграцыяй, прыводзіць гісторык Павал Урбан<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>, а гісторык Вацлаў Пануцэвіч зьвяртае ўвагу на сьведчаньне з XVII ст., што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>}} дзеля іх [[Палянізацыя|палянізацыі]] і [[Культурная асыміляцыя|асыміляцыі]]<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. [https://books.google.by/books?id=1pIZAAAAYAAJ&pg=RA8-PA243-IA28&dq=%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F+%D1%81%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixnpuM_tD5AhUGgv0HHQ7PAJ8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8C%20%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9%20%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5%D1%8E&f=false 87]—89, 92—93.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|101|Dictionarium Polono-Latino-Lothavicum opus posthumum (Dictionary of the Polish-Latin-Latvian languages) by Georgs Elgers, Vilnius, 1683.jpg|113|Адзіны выдадзены ў ВКЛ летувіскі слоўнік «Слоўнік трох моваў», у якім не падаецца назва трэцяй (летувіскай) мовы, і выдадзены таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы латыскі слоўнік з дакладным азначэньнем моваў — «Слоўнік польска-лацінска-латыскі»}} Першай кнігай, выдадзенай па-летувіску ў Вялікім Княстве Літоўскім (і адначасна першым яўным азначэньнем летувіскай мовы ў ВКЛ менавіта як «літоўскай»), стаў выкананы ў 1595 годзе дзеячом [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] [[Мікалай Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] пераклад з польскай мовы на летувіскую «Катэхізму» езуіта Якуба Лядэсмы. Прытым, хоць у прадмове Даўкша сьцьвярджаў, што зрабіў пераклад «''на ўласную мову нашу летувіскую''», аднак у прадмове да перавыданьня 1605 году ўжо ананімны перакладнік сьцьвярджаў, што папярэднік пераклаў катэхізм на жамойцкую мову і таму летувісы скардзіліся: «''ня маем катэхізму летувіскага''»<ref name="Sviazynski-2005-209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. Адзіным выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя слоўнікам летувіскай мовы стаў «Слоўнік трох моваў» езуіта [[Канстанцін Шырвід|Канстанціна Шырвіда]]<ref>Schmalstieg W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref> (выйшаў з друку каля 1620 году ў [[Вільня|Вільні]] і перавыдаваўся ў 1629, 1631, 1642, 1677, 1713 гадох), у якім, аднак, не падавалася назвы трэцяй (летувіскай) мовы<ref>Szyrwid K. [https://books.google.by/books?id=-PZPAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dictionarium trium linguarum]. — Vilna, 1713.</ref> (хоць выдадзены ў 1683 годзе таксама пры Віленскай езуіцкай акадэміі першы друкаваны слоўнік [[Латыская мова|латыскай мовы]] дакладна падаваў назву гэтай мовы ўжо ў самім сваім назове — «Dictionarium Polono-Latino-Lottavikum…»), вынікам чаго стала наступнае дадатковае азначэньне ў шэрагу навуковых працаў XIX ст.: «''польскі, лацінскі і жамойцкі''» ({{мова-la|Poln. Lat. et Samogiticae|скарочана}}<ref name="Kiopen-1827-103">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб, 1827. С. 103.</ref><ref>Adelung J. H. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde. Band 2. — Berlin, 1809. [https://books.google.by/books?id=o6kKAQAAIAAJ&pg=PA709&dq=Dictionarium+trium+linguarum+Samogiticae&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisnYrN2uj0AhVeiv0HHY3MDIgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=Dictionarium%20trium%20linguarum%20Samogiticae&f=false S. 709].</ref><ref>Magazin, herausgegeben von der Lettisch-Literarischen Gesellschaft. — Mitau, 1828. S. 65.</ref>, {{мова-de|Das lateinisch-polnisch-samogitische Wörterbuch|скарочана}}<ref>Winkelmann E. Bibliotheca Livoniæ historica. — St. Petersburg, 1870. [https://books.google.by/books?id=IdXEOzDAQz4C&pg=PA45&dq=in+samogitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiw1-eptun1AhUxSPEDHQJbB544ggEQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20samogitischen%20sprache&f=false S. 45].</ref>) — як і ў некалькіх каталёгах бібліятэк на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ({{мова-pl|«Synonima Polsko Łacinsko Żmuycka»|скарочана}} ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 120.</ref>, {{мова-la|«Synonyma Latino-Polono-Samogitica»|скарочана}} ў [[Слонім]]е<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=WxIHAQAAIAAJ&dq=%C5%BCmudzki+vie%C5%A1ajame&focus=searchwithinvolume&q=synonyma+latino P. 115].</ref>, {{мова-pl|«Dykcyonarz Łacinsko-polski i Zmudzki»|скарочана}} ў [[Крэтынга|Крэтынзе]]<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 186.</ref>), тым часам у каталёзе бібліятэкі Віленскага езуіцкага навіцыяту (1748 год)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 117.</ref> і ў кнізе езуіцкага гісторыка [[Станіслаў Растоўскі|Станіслава Растоўскага]] (1768 год) гэты слоўнік азначаўся як «літоўскі»{{Заўвага|{{мова-la|«Dictionarium Polono Latino Lituanicum»|скарочана}}}}. Першая на тэрыторыі ВКЛ летувіская [[граматыка]] выйшла ў 1737 годзе пры Віленскай езуіцкай акадэміі і мела назву «''Лучнасць моваў Літвы, апісаная паводле граматычных законаў галоўнага дыялекту гэтага княства. І да карыстаньня старанным нэа-[[Палямонавічы|палямонам]] прызначаная з дазволу старэйшых''»<ref>[https://web.archive.org/web/20230106184619/http://www.litviny.net/104310881072108410721090108010821080-1089108310861074107210881080-10861087108010891072108510801077-11031079109910821072.html Граматыкі і слоўнікі летувіскай мовы паводле крытыка канцэпцыі літвінізму летувіскага гісторыка Томаса Баранаўскага]{{ref-ru}}</ref> ({{мова-la|Universitas Linguarum Litvaniae in Principali Ducatus Ejusdem Dialecto Grammaticis Legibus Circumscripta. & in obsequium Zelorum Neo-Palaemonum Ordinata Permissu Superiorum|скарочана}}). Як і ў выпадку выдадзенага езуітамі слоўніка, праз фактычны брак у назове граматыкі назвы летувіскай мовы (хоць выдадзеная таго ж году граматыка латыскай мовы дакладна пазначала назву мовы ў назове — «Lotavica Grammatica…») у [[Рыга|рыскім]] навуковым выданьні 1844 году яе азначылі як «граматыку жамойцкай мовы» ({{мова-de|«eine Grammatik der schamaitischen (schmudischen) Sprache»|скарочана}})<ref>Magazin, hrsg. von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Band 7, 1844. [https://books.google.by/books?id=xOtOAAAAcAAJ&pg=RA2-PA31&dq=schamaitischen+sprache&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBp7b-8Ob1AhUOP-wKHTPfB244FBDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=schamaitischen%20sprache&f=false S. 31].</ref>. Прытым азначэньне выдаўцамі-езуітамі жамойцкай (летувіскай) мовы як «''галоўнага дыялекту Літвы''» абсалютна не адпавядала рэчаіснасьці, што прызнае летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]]: напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая была загнаная «''ў найніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''» — «''для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref><ref name="Kascian-2009"/>. Першы летувіскі [[Буквар|лемантар]] у ВКЛ выйшаў з друку паміж 1759—1761 гадамі (захаваліся выданьні 1763 і 1766 гадоў) і меў назву «''Навука чытаньня пісьма польскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} = {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}}){{Заўвага|У выданьні 1783 году ён застаўся бяз польскай моўнай часткі і польскага назову, але ўжо з пазначэньнем у назове «''летувіскага пісьма''»: «''Навука чытаньня пісьма летувіскага для малых дзетак''» ({{мова-lt|Moksłas skaytima raszta lietuwiszka dieł mazu wayku|скарочана}})<ref name="Dziarnovic-2011"/>, тым часам у каталёзе бібліятэкі кляштару бэнэдыктынак у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), складзеным паміж 1783—1790 гадамі, асобнік летувіскага лемантара азначылі як «''Мокслас або лемантар жамойцкай мовы''» ({{мова-pl|«Moksłas czyli Elementarz Zmudzkiego Ięzyka»|скарочана}})<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 183.</ref>, таксама ў складзеным [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] у 1773—1774 гадох інвэнтары Віленскай езуіцкай акадэміі адзначалася 100 асобнікаў «''жамойцкага лемантара''» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 266.</ref>. Апроч таго, «жамойцкімі» ({{мова-pl|«Elementarz żmudzki»|скарочана}}) азначаліся перавыданьні гэтага лемантара ў першай палове XIX стагодзьдзя<ref>Lietuvos TSR bibliografija. T. 1. — Vilnius, 1969. P. 269.</ref>}}. Тым часам існуюць зьвесткі, што яшчэ ў 1752 годзе ў Віленскай друкарні францішканаў выдалі «Лемантар жамойцкі», аднак яго асобнікі не захаваліся да сёньня<ref name="Dziarnovic-2011">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>. {{Падвойная выява|справа|PEDELIS MIROS Saldźiausi medi Kriźiaus JESUSA Pona Sawimp turis inriszta (in Lithuanian language) by Vincentas Karafa, Vilnius, 1746.jpg|89|Ziwatas Pona yr Diewa musu Jezusa Christusa... o dabar wieł… Ziamaytyszka ysztumocitas yr drukowatas (1787).jpg|125|Летувіскія кнігі (Вільня, 1750 г. і [[Супрасьля]], 1787 г.), мова якіх на вокладках азначаецца як жамойцкая}} Сярод летувіскіх кніг XVIII ст., друкаваных у Вільні, [[Варшава|Варшаве]] і [[Супрасьля|Супрасьлі]], большасьць азначаліся як выдадзеныя на «жамойцкай мове» («мове жамойтаў»), а адзіную кнігу, дзе ў назове сьцьвярджалася «літоўская мова», выдалі ў 1772 годзе ў друкарні Віленскай езуіцкай акадэміі. Увогуле, факт масавага і традыцыйнага называньня ў Вялікім Княстве Літоўскім мовы летувісаў (у тым ліку мовы [[Прускія летувісы|прускіх жамойтаў]] у г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»{{Заўвага|Хоць у Прусіі мову жамойтаў з 1579 году пачалі называць вынятна «літоўскай», аднак пры перадруку ў Расейскай імпэрыі пруска-летувіскай кнігі «Prastas Pamokslas per Klausimus ir per Atsakymus» (упершыню выйшла з друку ў 1780 годзе, без пазначэньня ў назове і тэксьце назвы мовы) яе новы выдавец, выхадзец з колішняй Рэчы Паспалітай Ян Юры Ляховіч азначыў гэтую кнігу як «''на чыстую жамойцкую мову... перакладзеную''» ({{мова-lt|«ant czista zemajtiszka Liežuwy... iszgulde»|скарочана}})<ref>Biržiška V. Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 2. — Čikaga, 1963. [https://archive.org/details/birziska-aleksandrynas-t.-2-1963_202012/page/153/mode/2up?q=zemajtiszka P. 154].</ref>}}) ''жамойцкай'' засьведчылі: нямецкі філёляг і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абрагам Пэнцэль||de|Abraham Jakob Penzel}} у «Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur» (1781 год) — "''…шмат ["літоўскіх" кніг, якія аўтар прывёз у мясцовую бібліятэку з [[Кёнігзбэрг]]у] дадалося зь Вільні <…> дзе яна ["літоўская мова" — паводле прускіх кніг] называецца жамойцкай, бо гэтай мовай гавораць не ўва ўсім Вялікім Княстве Літоўскім, а толькі ў яго правінцыі, якая завецца Жамойцю''"{{Заўвага|{{мова-de|«Ich habe viel Litauisches, Lettisches, und Estonisches aus Königsberg mitgebracht; die zwey letztern Fächer nicht, aber das erstere sehr stark aus Wilna vermehrt, welches um desto merkwurdiger ist, weil das Litauische, welches man hier spricht, (man nennt es Samogitisch, weil diese Sprache nicht im ganzen Großherzogthum Litauen, sondern nur in der Provinz, die den Nahmen Schamaiten, Samogitia, führt, gesprochen wird,) merklich vom preußischen Dialekt abweicht, und theils mit rußischen, theils lettischen Worten durchspickt ist»|скарочана}}}}<ref>Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. 10. Theil, 1781. [https://books.google.by/books?id=mslbAAAAcAAJ&pg=PA236&dq=man+nennt+es+Samogitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi3ytrc5uj0AhUBh_0HHQKID4MQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=man%20nennt%20es%20Samogitisch&f=false S. 236].</ref> — і нямецкі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Фатэр||en|Johann Severin Vater}} у сваёй працы «Die Sprache der alten Preussen» (1821 год) — "''У мясцовасьцях, дзе жылі надровы і скалвы ["Малая Летува"]… да гэтага часу захавалася літоўская мова; там ёсьць друкаваныя біблія, граматыкі, слоўнікі, і менавіта яна вядомая ў пэўнай ступені вынятна пад імем літоўскай, у той час як у колішнім Вялікім Княстве Літоўскім мае назву жамойцкай''"{{Заўвага|{{мова-de|«In den Gegenden, wo ehemals die Nadrauer und Schalauer wohnten, d. i. von Memel, Tilse, Ragnit, Insterburg bis Gumbinnen, hat sich noch bis auf den heutigen Tag der Gebrauch der Litthauischen Sprache erhalten; die Bibel, Sprachlehren, Wörterbücher sind in derselben gedruckt, und sie ist es, welche gewissermassen ausschliesslich unter dem Namen der Litthauischen bekannt ist, während die des ehemals Grossherzogl. Litthauens den Namen der Schamaitischen führt»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=bpJJAAAAcAAJ&pg=PR12&dq=den+Namen+der+Schamaitischen&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSldqi1ej0AhVvgf0HHchpCSEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=den%20Namen%20der%20Schamaitischen&f=false S. XII].</ref>). Пра папулярнасьць разуменьня нелетувіскім жыхарствам ВКЛ мовы летувісаў як жамойцкай, сярод іншага, сьведчаць каталёгі літоўскіх бібліятэк: пры [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|Віленскім францішканскім кляштары]] (1797 год), дзе захоўваўся вялікі збор летувіскіх кнігаў<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 180.</ref> — «Каталёг кніг у мовах жамойцкай, рускай, габрэйскай, арабскай, грэцкай і нямецкай» ({{мова-pl|Katalog ksiąg w Języku Zmudzkim, Ruskim, Hebrayskim, Arabskim, Greckim i Niemieckim|скарочана}})<ref>Lietuvos TSR aukstuju mokyklu mokslo darbai. Nr. 33—34, 1998. [https://books.google.by/books?id=szAPAQAAMAAJ&q=jezyku+zmudzkim&dq=jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwzd_A7OH0AhUSSvEDHQBMA0cQ6AF6BAgMEAI P. 33.]</ref>, пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] (1772 год), дзе адзіная цалкам летувіская кніга азначалася як выданьне на «жамойцкай мове» ({{мова-la|«Samogitico idiomate»|скарочана}})<ref>Catalogus Auctorum Ordine Alphabetico dispositus in Bibliotheca Collegii Academiae Vilnensi S. I. reperibilium. — Vilnae, 1772. [https://virtus.mb.vu.lt/en/p/69/ P. 69].</ref>, пры [[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Берасьцейскім трынітарскім кляштары]], дзе адзіная кніга на летувіскай мове азначалася як «жамойцкая кніга»<ref>Pacevičius A. Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795—1864 m. — Vilnius, 2005. P. 184.</ref>, ды іншыя. У адказ на падобныя сьведчаньні Зігмас Зінкявічус высоўвае гіпотэзу, нібы ўсходні варыянт летувіскай мовы — «пісьмовая літоўская мова» (у адрозьненьне ад заходняга варыянту летувіскай мовы — «пісьмовай жамойцкай мовы», беспасярэднім працягам якой стала сучасная летувіская мова) — цалкам зьнік яшчэ ў пачатку XVIII стагодзьдзя<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 245.</ref><ref name="Kascian-2009"/>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Балтыйскія мовы|Балтыйская]] тэорыя не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай Рэфармацыі і палітычнай моцы літоўскага гаспадарства. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх балтыйскіх плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі [[Вільня|Вільні]] на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай ([[Старабеларуская мова|беларускай]] — мове [[ліцьвіны|ліцьвінаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] У гістарычных крыніцах XVII—XVIII стагодзьдзяў пашырылася азначэньне жыхароў пераважна [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (яе заходняй часткі) як [[Старалітва|«старалітвы» («старой літвы», «стараліцьвінаў»)]], прытым неаднаразова адзначалася беспасярэдняя повязь старалітвы з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]: «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}}) ([[Сьвір (мястэчка)|Сьвір]], 1689 год)<ref>Ališauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (XIV—XVIII a.). — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 261—262.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}}) ([[Ваверка]], 1692 год)<ref>Ališauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (XIV—XVIII a.). — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref>, «''русіны…, званыя старажытнымі [[Яцьвягі|яцьвягамі]] або іншым імем — па-народнаму „Старая Літва“''» ({{мова-la|«Ruthenorum…, dicti antigui Jadźwingowie vel alio nomine populariter Stara Litwa»|скарочана}}) ([[Чарнаўчыцы]], 1721 год)<ref name="Ališauskas-2016-301">Ališauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (XIV—XVIII a.). — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 301.</ref>. Народжаны на [[Падляшша|Падляшшы]] этнограф-[[Ордэн дамініканаў|дамініканін]] Канты Багінскі, які паводле вынікаў сваіх падарожжаў Жамойцю каля 1780 году склаў «Хараграфію або апісаньне сьвятой Жамойці» ({{мова-pl|«Chorografia czyli opisanie Żmudzi świętej»|скарочана}}), зьвяртаў увагу на тое, што жамойты ў тыя часы працягвалі надзвычай зацята трымацца ўласнай мовы і зусім не паддаваліся моўнай асыміляцыі: «''Жамойцкая мова ні сёе, ні тое. Гавораць на ёй у кожным павеце, у кожнай парафіі іначай… Аднак яе гэтак кахаюць жамойты, што зусім ня любяць тых, хто яе ня ведае… Гэта ёсьць найбольшай прычынай простасьці і ня добрай адукацыі жамойцкай моладзі, што ня хоча пакінуць сваёй баламутнай мовы і паказацца на сьвет''»<ref>Athenaeum : pismo poświęcone historyi, literaturze, sztukom, krytyce i.t.d. T. 4, 1845. [https://polona.pl/item/athenaeum-pismo-poswiecone-historyi-literaturze-sztukom-krytyce-i-t-d-oddzial-5-t,MTEwMDEyODg3/138/#info:metadata S. 139].</ref>. А ў 1851 годзе адзначалася, што сярод жамойтаў здаўна бытуе старажытны пахавальны абрад — сьпяваць нябожчыку, што яго больш ня будуць прыгнятаць іншыя народы, у тым ліку ліцьвіны<ref>Przyjaciel Domowy. Nr. 1, 1851. S. 3.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 45.</ref>. Швэдзкі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Тунман||en|Johann Erich Thunmann}} у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» (летувісаў і латышоў), што паўднёва-заходняя Русь, Літва, большая частка Прусіі і Польшчы былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або [[Вэнэды|вэнэдаў]] і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «''не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die erste betrift den Ursprung der alten Preußen und übrigen Lettischen Völker. Das südwestliche Rußland, Litauen, und der größte Theil von Preußen und Polen, ist der ursprüngliche Wohnsitz der Slawe oder Wenden gewesen. Die Letten, welche jetzt ein Stück von diesen Ländern bewohnen, sind kein eigenes Volk, keine alte Nation, sondern Slawen, vermischt mit Finnen und Gothen»|скарочана}}}}<ref>Thunmanns M. J. Untersuchungen über die alte Geschichte einiger Nordischen Völker. — Berlin, 1772. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=E9hAAAAAcAAJ&q=keine+alte+Nation+Slawen+Finnen+Gothen#v=snippet&q=keine%20alte%20Nation%20Slawen%20Finnen%20Gothen&f=false S. V].</ref>{{Заўвага|Сучасная [[генэтыка]] сьцьвярджае блізкасьць летувісаў і латышоў да [[Фіна-вугорскія народы|фінска-вугорскіх народаў]]: «''хоць балты (латышы і летувісы), у адрознасьць ад нас, фіна-вуграў, гавораць на індаэўрапейскіх мовах, яны паказваюць той жа набор храмасомаў прыкладна з той жа частасьцю, як і фіны, карэлы, эстонцы, [[Саамы|саамы]] ды іншыя фінска-вугорскія групы <…> Адразу за польскай граніцай… ёсьць дзіўная генэтычная мяжа, нягледзячы на тое, што гэтыя дзьве нацыі суседзі… Той жа самы парадокс назіраецца на паўднёвым усходзе: балты і беларусы маюць паміж сабой аналягічную генэтычную сьцяну, і частасьць мутацыі Y-храмасомы ў Беларусі вельмі нізкая''» ({{мова-en|«Although the Balts (the Latvians and Lithuanians) each speak an Indo-European language, unlike us Finno-Ugrians, they exhibit this chromosome pattern roughly as often as do the Finns, the Karelians, the Estonians, the Sámi, and other Finno-Ugrian group. <…> Just across the border in Poland, however, it disappears abruptly. There’s a very striking genetic frontier there… The same paradox exists to the south-east: the Balts and the Belarusians have a similar genetic wall between them, and the frequency of the Y chromosome mutation in Belarus is very low»|скарочана}})<ref>Rislakki J. [https://forum.skalman.nu/viewtopic.php?t=20080&start=150 The Finno-Ugric connection, genetics-wise, could be bigger than imagined] ([https://terijoki.spb.ru/history/templ.php?page=willems&lang=en расейскі пераклад артыкула]) // {{Артыкул у іншым разьдзеле|Helsingin Sanomat||en|Helsingin Sanomat}}. 24.01.2001.</ref>}}. == Расейская імпэрыя == === Атаясамліваньне літоўскага з жамойцкім === {{Асноўны артыкул|Ліцьвякі}} [[Файл:Jistoriję Justinaus parguldę Isz Łotynû kałbôs i Żæmaitiû K. Daugkientys metusî (1798, 1834-36).jpg|значак|Летувіскі пераклад [[Сыманас Даўкантас|Сыманаса Даўкантаса]] «''з лацінскай мовы на жамойцкую''» (1834—1836 гг., з мэтай фальсыфікацыі больш раньняга часу стварэньня падпісаны «1798 г.»)]] Выдадзены ў 1787 годзе афіцыйны агляд [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] (перавыдаваўся ў 1793 годзе), хоць і называў ўтвораныя на [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|анэксаваных]] землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскае]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкае]] намесьніцтвы «[[Белая Русь|Беларусьсю]]», але азначаў жыхароў гэтых намесьніцтваў «''палякамі і [[Ліцьвіны|літвой]]''»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73, 76].</ref> (паводле гісторыка [[Леанід Лыч|Леаніда Лыча]], тэрмін «палякі» тут ужылі хутчэй за ўсё дзеля таго, каб паказаць прыналежнасьць часткі насельніцтва да каталіцтва<ref>[[Леанід Лыч|Лыч Л.]] Руская культура ў Беларусі: праблемы гарманічнага суіснавання з нацыянальнай // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2012/34/%E2%84%96_34_(1081).html № 34 (1081), 22 жніўня 2021 г.]</ref>). Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Кароткае землеапісаньне Расейскай дзяржавы» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб, 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>, таксама выдадзены ў 1788 годзе «Новы і поўны геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы або Лексыкон» падаваў наступнае азначэньне: «''літва — гэта народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>. А выдадзенае ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Расейскай акадэміі навук]] «Апісаньне ўсіх народаў, якія насяляюць Расейскую дзяржаву» засьведчыла папулярнасьць у тыя часы меркаваньня пра этнічную блізкасьць [[Ліцьвіны|ліцьвінаў (літоўцаў)]] і [[Русіны|русінаў (русаў)]]: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»<ref>Георги И. Г. [https://elib.rgo.ru/safe-view/123456789/212380/1/MDAwMDAwMDdfR2VvcmdpIEkuSS4gT3Bpc9CwbmllIHZzZWtoIG9iaXTQsHl1c2hjaGlraCB2IFJvc3NpeS5wZGY= Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей]. Ч. 4. — СПб, 1799. С. 385.</ref>. Прытым працягвала захоўвацца разьмежаваньне паміж ліцьвінамі і [[Жамойты|жамойтамі]]: у сьпісах ураднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год поруч зь «літоўскімі ўраджэнцамі» і «літоўскай нацыяй» (пад якімі выступаюць жыхары [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Сьвятлана Марозава|Марозава С.]] Етос Унійної Церкви та національна ідентичність білорусів у XIX столітті // Ковчег. Науковий збірник статей з церковної історії. Ч. 4, 2003. [https://books.google.by/books?id=pS8QAQAAIAAJ&q=1815+%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%22+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8F%D1%80%D1%87%D1%83%D0%BA&dq=1815+%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%22+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8F%D1%80%D1%87%D1%83%D0%BA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjuwrjhwLP8AhUowQIHHXLRCz8Q6AF6BAgHEAI С. 119].</ref>) адзначаліся «самагіцкі ўраджэнец» і «самагіцкая нацыя»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. С. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA701&dq=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiBo4zZ0aj8AhWSiP0HHYROCiQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false 696], [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA701&dq=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiBo4zZ0aj8AhWSiP0HHYROCiQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false 701].</ref>. Яшчэ ў 1804 годзе [[Віленскі ўнівэрсытэт]] прызначыў спэцыяльных візытарараў у школы [[Віленская губэрня|Віленскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] губэрняў, сярод абавязкаў якіх значылася (пункт 10): «''Візытатар у абедзьвюх гэтых губэрнях мае даведацца падрабязна пра Самагіцкую (Жмудзкую) мову, дзе і як далёка сягае яе ўжываньне, заўважаючы асаблівыя пра яе зьвесткі; таксама мае даручыць і школьным станам старанна зьбіраць усе падрабязнасьці, якія маглі б растлумачыць паходжаньне гэтай мовы і яе ўласьцівасьці, праз што можна было б выразьней даведацца пра гісторыю таго народа, якому гэта мова была прыродная; сабраныя ж заўвагі пра яе, пісаньні, песьні ды іншае на гэтай мове маюць быць дасыланыя ва Ўнівэрсытэт''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Визитатор в обоих сих губернях не оставит в продолжение своего обозрения осведомляться подробно о Самогитском (Жмудском) языке, где и как далеко простирается его употребление, замечая сам особенные об нем известия; равным образом имеет препоручить и училищным сословиям прилежно собирать все подробности, кои могли бы объяснить происхождение сего языка и его собственность или свойство, чрез что можно бы явственнее узнать историю того народа, коему оный язык был природный; собранные жа замечания об нем, писания, песни и проч. на сем языке имеют быть присылаемы в Университет»|скарочана}}}}<ref>Сборник распоряжений по Министерству народного просвещения. Т. 1. — СПб., 1866. [https://books.google.by/books?id=WNdHAQAAMAAJ&pg=PP7&dq=%22%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%B9+%D0%BF%D0%BE+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0gNnuvLr8AhWJi_0HHczoDYcQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&q=%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3&f=false С. 36].</ref><ref>Алфавитный указатель к Сборнику распоряжений по Министерству народного просвещения. — СПб., 1867. [https://books.google.by/books?id=ZfclAAAAYAAJ&pg=PA77&dq=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiz85S8u7r8AhVJtaQKHXj1CMUQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 78].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1796 годзе, па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] улады Расейскай імпэрыі ўлучылі гістарычна адасобленае ад [[Літва|уласна Літвы]] колішняе [[Жамойцкае староства]] ў склад [[Літоўская губэрня|Літоўскай]], а з 1801 году — [[Віленская губэрня|Літоўска-Віленскай губэрні]], прытым [[Менская губэрня|Менская]], [[Віцебская губэрня|Віцебская]] і [[Магілёўская губэрня|Магілёўская]] губэрні ў сваіх назвах не атрымалі азначэньня «Літоўскія». Зь іншага боку, маскоўскія гаспадары [[Павал I]] (1796—1801) і [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандар I]] (1801—1825) не перашкаджалі [[палянізацыя|палянізацыі]] колішняга Вялікага Княства Літоўскага (як зазначае польскі дасьледнік [[Рышард Радзік]], татальная палянізацыя літоўскай шляхты адбылася па падзелах Рэчы Паспалітай, як культурная рэакцыя на палітычнае змаганьне з Расейскай імпэрыяй<ref name="Katlarcuk-2003"/>), што значна ўзмацніла тагачасныя культурна-ідэйныя ўплывы палякаў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|літоўскіх (беларускіх) землях]]. У 1808 годзе былы езуіт [[Францішак Ксавэры Богуш]] выдаў у [[Варшава|Варшаве]] кнігу «Аб пачатку народу і мовы літоўскай» ({{мова-pl|«O początkach narodu i języka litewskiego»|скарочана}}), дзе атаясаміў ліцьвінаў з [[Прускія летувісы|прускімі летувісамі]] (з спасылкамі на кнігі, выдадзеныя ў г. зв. «[[Малая Летува|Малой Летуве]]»)<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 4, 12, 64, 94, 146.</ref> і, адпаведна, літоўскую мову — з жамойцкай, якую заклікаў зрабіць мовай высокай культуры{{Заўвага|У гэтай сваёй публікацыі Богуш, увогуле, заявіў, што «''літоўская мова адрозьніваецца ад славянскай''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 96.</ref> і двойчы паўтарыў, што «''жамойцкая мова дакладна такая ж самая, як літоўская, часам адрозьніваецца вымаўленьнем, але гэтая розьніца меншая, чым паміж вялікапалякам і мазурам''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 58—59, 106.</ref>, а далей фактычна засьведчыў уласнае даволі кепскае веданьне летувіскай мовы (на што зьвярнулі ўвагу яшчэ ў 1875 годзе<ref>Karłowicz J. O języku litewskim // Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału filologicznego Akademii Umiejętności. T. II. — Kraków, 1875. S. 144—145.</ref>), заявіўшы, што «''Жамойць называе сябе źiemaiten… <…> ліцьвіны… назвалі гэты край źiemaitis''»<ref>Bohusz X. M. O początkach narodu i języka litewskiego. — Warszawa, 1808. S. 59—60.</ref>}}. Тое, што летувізацыі спрыялі польскамоўныя аўтары (апроч Богуша, яшчэ [[Тадэвуш Чацкі]], [[Іяхім Лялевель]] ды іншыя), якія пачалі прыўзносіць балтыйскасьць з паганствам (летувіскасьць){{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў ў рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: ўсё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}} і зьмяншаць уплывы [[Русь|Русі]] ў гісторыі Літвы, а таксама прапагандаваць сярод беларускамоўных сялянаў, нібы іхныя продкі былі летувісамі паводле паходжаньня<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. 107—108.</ref>, адзначаў ужо ў 1869 годзе [[Ігнат Казлоўскі]]. Гэты ж аўтар паказваў, што летувізацыя ў той час адбылася праз парафіяльныя школы, дзе расейскія ўлады дазволілі выкладаньне па-летувіску, і касьцёл (найперш на тэрыторыі [[Жамойцкая дыяцэзія|Жамойцкай дыяцэзіі]], дзе перавага аддавалася ксяндзам з этнічнай Жамойці{{Заўвага|Сярод іншага, у 1907 годзе ў друку паведамлялася, што ксяндзоў, якія былі жмудзякамі-«літваманамі», таксама дасылалі ў [[Сьвянцяны]], [[Вярэнаў]] ды іншыя парафіі Віленскай дыяцэзіі — супраць пажаданьняў мясцовага насельніцтва<ref>Słowo. Nr. 1, 1907. [https://polona.pl/item/slowo-r-26-nr-1-1-stycznia-1907,MTU3NzE1MDc/1/#info:search:zmudziaki S. 2].</ref>}})<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. 104—106.</ref>. Ён жа зьвяртаў увагу на сьведчаньне [[Уладзіслаў Сыракомля|Людвіка Кандратовіча (Уладзіслава Сыракомлі)]]<ref>Syrokomla W. Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna. T. 2, (Do Oszmiany — do Kiernowa — do Kowna). — Wilno, 1860. S. 96.</ref>, што пры мяшаным шлюбе (жонка — летувіска, муж — беларус{{Заўвага|Прытым адваротнага варыянту мяшаных шлюбаў (жонка — беларуска, муж — летувіс) летувісы ўнікалі}}) дзеці выхоўваліся па-летувіску{{Заўвага|Тым часам у выпадку заселенай [[Латышы|латышамі]] [[Курляндыя|Курляндыі]] (т.б. па-за арэалам расьсяленьня летувісаў) этнограф і мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] засьведчыў, што «''большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі''»<ref>Карский Е. Ф. Белорусы. Т. 1. — Минск, 2006. [https://books.google.by/books?id=ohcsAQAAMAAJ&q=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F&dq=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfmJmpp9X5AhUa7qQKHRoNCsAQ6AF6BAgBEAI С. 559].</ref>, пазьней падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія»<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj1/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B_%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_i_%D1%83%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D1%9E_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D1%87%D1%8B.html Балты цэнтральнай і ўсходняй Беларусі ў сярэднявеччы] // Спадчына. № 1, 1999. С. 61—72.</ref>. Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «''ва ўсходнегерманскіх мовах быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная «лінія Сафарэвіча» (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітавана з балтамі''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 31.</ref>}} альбо ўся радзіна магла палянізавацца, бо польская мова выконвала ролю пасярэдніка<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. С. 107.</ref> (іншы аўтар пры апісаньні летувісаў, якіх ён называў [[Жмогусы|жмогусамі]], адзначаў іхную прагу вывучыць сваіх сыноў на ксяндзоў, а таксама надзвычайную прывязанасьць да ўласнай мовы пры браку веданьня іншых моваў<ref>Kurjer Warszawski. Nr. 250, 1872. [https://polona.pl/item/kurjer-warszawski-r-52-nr-250-9-listopada-1872,MTEzMDA2NjE2/2/#info:search:zmogus S. 3].</ref>). Як сьведчыў Ігнат Казлоўскі, за яго часам жыхароў гістарычных [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковеншчыны]] і [[Вількамірскі павет|Вількаміршчыны]], якія ўжывалі ў гутарцы дзьве мовы — беларускую і летувіскую, альбо іх сумесь, у якой дамінавала беларуская мова — палякі называлі «новымі літоўцамі», уласна жамойты называлі гэтых летувісаў «[[Гуды|гудамі]]» і не лічылі іх часткай летувіскага народу, а беларусы і каталіцкія сьвятары гэтых «новых літоўцаў» называлі [[Ліцьвякі|«ліцьвякамі»]]<ref name="Kazlouski-1869-105">Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди // Вестн. Зап. России. Т. 4, кн. 12, 1869. [https://books.google.by/books?id=1pIZAAAAYAAJ&pg=RA8-PA243-IA46&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP4-CUktD5AhWSIMUKHeTcCTQQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 105].</ref> (сугучна зь «[[Літвакі|літвакамі]]» — [[Жыды ў Беларусі|літоўскімі жыдамі]]<ref>Іофе Э. Літвакі // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 381.</ref>). {{Падвойная выява|справа|Grammatyka języka żmudzkiego. Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko (1832).jpg|107|Naujes moksłas skajtima raszta żemajtyszka diel mażun wajkun (1848).jpg|107|Выдадзеныя ў Вільні жамойцкія (летувіскія) «Граматыка жамойцкай мовы» (1832 г.) і лемантар «Новая навука чытаньня пісьма жамойцкага для малых дзетак» (1848 г.)}} Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] адзначае, што яшчэ ў пачатку XIX ст. тэрмін «літоўскі» ў розных мовах (як і «беларускі», «рускі» ды многія іншыя) меў «дыфузнае», няўстойлівае ў тэрміналягічным пляне значэньне і ня быў замацаваны за назвай мовы сучасных летувісаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>. Аднак па публікацыі Богуша (1808 год) адзначалася паступовая папулярызацыя меркаваньня пра тоеснасьць жамойцкага зь «літоўскім», што на раньнім этапе выявілася азначэньнем некаторых жамойцкіх кніг як выдадзеных на «летувіскай мове» або «летувіска-жамойцкай мове»{{Заўвага|1) «''Naujas Istatimas Jezaus Christaus Wieszpaties musu / lietuwiszku leżuwiu iszgulditas par Jozapa Arnulpa kunigaykszti Giedrayti wiskupa Żiemayciu, żenklinika s. Stanislowo''» (Вільня, 1816 г.), 2) «''Karawakas, arba Krzizius anioliszkas. Runku s. Tamosziaus isz Akwina iszpažintoia, zokana kaznadzieju, latiniszkay iszraszitas, ira baznicioy kunigu Daminikonu mieste Anagnios … Tas pats krizius czieši missyu szwętu, lietuviszkay iszgulditas''» (Вільня, 1817 г.), 3) «''Kielas kruwinas karalaus sopulu Jezusa Chrystusa brangu krauiu iszkłotas o eynantiems ant scieśliwos wiecznastes zmoniems kieleywems troksztantiems zinoty taiemnicios niewinnos mukos Wieszpaties Pona musu paroditas / ir su pazwaliimu wiresniu isz łankiszko ant lietuwiszko lieźuwie iszgulditas''» (Вільня, 1821 г.), 4) «''Jonas isz Swisłoczes krominikas wędrawois / lietuwiszku lieźuwiu iszgulditas kasztu yr storony par Jozapa Rupeyka kanaunika Płocka, klebona Szaduwos, źenklinika s. Onos''» (Вільня, 1823 г.), 5) «''Surinkimas dasekimu par mokintus źmonias, senowias amźiose tikray daritu apey bytes / o par kunigo Kluko kanauniko Kruszwickojo metuose 1780 Warszuwoje lenkiszkay yszdrukawotas, yr diel lenku yszdotas; o dabar pirmo siki ant leźuwio letuwiszkay-zemaytiszko, par kunigo Cypriono Juzapo Niezabitawski kanauninko Minskojo, prabaszcziu Welonos pargulditas yr metuose 1823 ing drukarnia diel yszspaudimo, ant kningu raszto, podatas''» (Вільня, 1823 г.)}}. Агучаны Богушам заклік зрабіць летувіскую мову мовай высокай культуры ўрэшце знайшоў падтрымку ў студэнта [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], народжанага на Жамойці селяніна [[Сыманас Даўкантас|Сыманаса Даўкантаса]], які ў 1822 годзе выдаў кнігу «Дзеяньні старажытных летувісаў і жамойтаў» («''Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių''»), а па публікацыі ў 1830 годзе ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а ад 1420 году, што вярнула зь нябыту назву [[Аўкштота]] і дазволіла вынайсьці «[[Аўкштайты|аўкштайтаў]]» (г.зв. «вышэйшых літоўцаў», абвешчаных «ўласна літоўцамі» — гістарычнымі ліцьвінамі) і такім спосабам атаясаміць зь ліцьвінамі жамойтаў (як «ніжэйшых літоўцаў»)<ref name="Panucevic-2014-169-279">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 169, 279.</ref>{{Заўвага|Ужо ў 1855 годзе «Справочный энциклопедический словарь» зазначаў з удакладненьнем «''паводле найноўшых дасьледаваньняў''», што «''Жамойць ёсьць адным з двух плямёнаў, на якія падзяляецца Літва, і рэзка адрозьніваецца ад Літвы ўласнай''», з аналягічным удакладненьнем («''паводле найноўшых зьвестак''») паведамлялася колькасьць жамойтаў у Ковенскай губэрні, адзначаючы магчымасьць павялічэньня агульнай колькасьці жамойтаў за кошт летувісаў ({{мова-ru|«литвинов»|скарочана}}) [[Аўгустоўская губэрня|Аўгустоўскай губэрні]], якія «''ўжываюць жамойцкую мову''»<ref>Справочный энциклопедический словарь. Т. 4. — СПб., 1855. [https://books.google.by/books?id=jStCAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=Spravo%C4%8Dnyj+%C4%97nciklopedi%C4%8Deskij+Slovar%27:+Izd.+K.+Kraja&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiu0N7P37D8AhUhg_0HHbmDCMQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C&f=false С. 310—311].</ref>}}, новая праца Даўкантаса (1845 год) атрымала назву «Звычаі старажытных летувісаў — горнікаў і жамойтаў» («''Budą senowęs lёtuwiū, kalnienū ir žȧmajtiū''», сучаснае летувіскае «''Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių''»), дзе наватворам «kalnienū» пазначаліся пазьнейшыя «аўкштайты»<ref>Martišiūtė-Linartienė A. [https://nullroute.lt/mirrors/texts/Liet_k_chrestomatija_11_klasei.pdf Elektroninė literatūros chrestomatija 11 klasei]. — Vilnius, 2011. P. 608.</ref>. [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што першы летувіскі бібліяграфічны слоўнік (1841 год) атрымаў назву «Бібліяграфічныя і літаратурныя ведамасьці аб вучоных жмудзінах»{{Заўвага|{{мова-pl|«Wiadomości biograficzne i literackie o uczonych Żmudzinach»|скарочана}}}}, што ёсьць адным зь сьведчаньняў тагачаснай няпэўнасьці саміх летувісаў ва ўласнай саманазьве<ref>Котлярчук А. С. Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 89.</ref>{{Заўвага|Як зазначае [[Андрэй Катлярчук]], «''парадокс гісторыі крыецца ў тым, што на этапе „нацыянальнага будаваньня“ новаэўрапейскіх народаў заўсёды існуе некалькі варыянтаў выбару этноніму і часта эліта ў якасьці вызначальнага абірае і замацоўвае менш абгрунтаваны з навуковага пункту гледжаньня''»}}. Тым часам патомны віленскі выдавец [[Адам Завадзкі]], у друкарні якога выходзілі кнігі на розных мовах, у тым ліку летувіскай, выдаў у 1858 годзе каталёг летувіскіх кніг, надрукаваных за 25 гадоў, пад назвай «Жамойцкія кнігі, выдадзеныя коштам і друкам Юзэфа Завадзкага»{{Заўвага|{{мова-lt|«Knigas žemajtiszkas iszduotas kasztu ir spaustuwi Jozapa Zawadskia»|скарочана}}}}. Польскі і беларускі пісьменьнік [[Адам Плуг]] (1823—1903) у 1875 годзе наступным спосабам ахарактарызаваў выдаваньне Адамам Завадзкім кніг па-летувіску: «''…таксама адзначу яшчэ пра адзін бок дзейнасьці Адама Завадзкага, пра які, апроч Вільні і Жамойці, мала хто ведае. Маю на ўвазе розныя выданьні на жамойцкай мове''»{{Заўвага|{{мова-pl|«…też będzie wspomnieć jeszcze o jednej stronie działalności Adama Zawadzkiego, o której poza Wilnem i Zmujdzią mało komu wiadomo. Mamy na myśli różne publikacje w języku żmujdzkim»<ref>Kłosy: czasopismo illustrowane, tygodniowe. Nr. 499, 1875. [https://polona.pl/item/klosy-czasopismo-illustrowane-tygodniowe-1875-t-20-nr-499-21-stycznia-dod,Nzk0MjIwOA/8/#info:search:%22publikacje%20w%20j%C4%99zyku%20%C5%BCmujdzkim%22 S. 42].</ref>|скарочана}}}}<ref>Romanowski A. Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. — Kraków: Universitas, 2003. [https://www.google.com/search?tbm=bks&q=kt%C3%B3rej+poza+Wilnem+i+Zmujdzi%C4%85+ma%C5%82o+komu+wiadomo+.+Mamy+na+my%C5%9Bli+r%C3%B3%C5%BCne+publikacje+w+ S. 33].</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889) у сваёй кнізе «Мае падарожжы», апісваючы інтэрнацыянальны склад [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|паўстанцкіх аддзелаў]], практычна ў кожным выпадку называў нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера: ён дакладна выдзяляў «каронных» (г. зн. палякаў), жмудзінаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў)<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Беларускі пісьменьнік і перакладнік [[Вінцэсь Каратынскі]] (1831—1891) у сваім нарысе пра [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] (1873 год) зазначаў, што той «''пераехаў на сталае месца жыхарства ў мястэчка [[Біржы]], у маяратны маёнтак свайго сваяка Міхала Тышкевіча, графа на Жмудзі''», дзе «''пачаў вучыцца па-жмудзінску зьбіраць народныя паданьні, песьні і прымаўкі''»<ref>Вінцэнт Каратынскі. Творы. — {{Менск (Мінск)}}, 1981. С. 138.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]] (1846—1916), які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту, які адзначаецца сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» — то бок гаворыць па-беларуску з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), тым часам летувіскую мову (напрыклад, «''Padłas!''», «''Panas Kmitas''») ужывае пэрсанаж з характэрным імём «Жмудзін»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Беларускі этнограф і фальклярыст [[Павал Шэйн]] (1826—1900) пісаў: «''у гэты час селянін [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]], ня толькі беларус, але і жмудзін не пачне ні араць, ні вазіць гной, ні сеяць''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В это время крестьянин Гродненской губернии, не только белорус, но и жмудин не начнет ни пахать, ни возить навоз, ни сеять»|скарочана}}}}<ref>Шейн П. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северозападного края. Т. 3. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=3J6-olFE1gwC&pg=PA243&dq=%D0%BD%D0%BE+%D0%B8+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BD%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRi_2Up-L5AhUL7rsIHZUcC3wQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 243].</ref>. А фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]] (1853—1923) засьведчыў пра [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскі павет]] Гарадзенскай губэрні: «''называе люд [беларускі]: сябе — [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]], жмудзінаў — гіргатунамі''»<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа («Географический атлас Российской империи», 1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе этнічная тэрыторыя беларусаў мае подпісы [[Ліцьвіны|«літоўцы»]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) і «беларусы»]] У 1827 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} у сваёй кнізе «Аб паходжаньні, мове і літаратуры літоўскіх народаў» спрабаваў аспрэчыць апублікаваны ў 1822 годзе артыкул латыскага сьвятара-дасьледніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Ватсан|Карла Ватсана|de|Karl Friedrich Watson}}, які да «латыскіх народаў» ({{мова-de|«Lettischer Volksstamm»|скарочана}}) прылічваў латышоў, летувісаў і ўсіх беларусаў («крывічоў»)<ref name="Kiopen-1827-9-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. [https://books.google.by/books?id=6FdcAAAAcAAJ&pg=PA5&dq=%D0%B2%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8A+%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%A3+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+Zmogus&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjC9Kzphuz1AhUkQ_EDHYkhApoQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20&f=false 9]—11.</ref>. Таксама ён палемізаваў датычна назвы адпаведнай моўнай групы, сьцьвярджаючы «літоўскія мовы» і «літоўскія народы» замест прынятых у той час «латыскія мовы» і «латыскія народы»<ref>Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 32—36.</ref>, ужываючы, разам з тым, наступныя азначэньні: «''ўласна гэтак званая літоўская гаворка''», «''уласна гэтак званая літоўская мова''», «''уласна гэтак званыя літоўцы (жамойць?)''», «''уласна гэтак званая літоўская [гаворка] (або жамойцка-літоўская)''» ({{мова-ru|«собственно так называемое литовское наречие», «собственно так называемый литовский язык», «собственно так называемые литовцы (жмудь?)», «собственно так называемое литовское [наречие] (или жмудско-литовское)»|скарочана}}<ref>Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 29, 31, 33, 49, 77.</ref>){{Заўвага|Увогуле, тагачаснае даволі заблытанае разуменьне тэрміну «Літва» (з адасабленьнем «уласна Літвы» як ад Літоўскай Русі, так і ад Жамойці) засьведчыў у 1837 годзе расейскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}}: «''пад словам Літва разумеюцца два розныя плямёны, а менавіта: 1) Літва азначае Вялікае Княства Літоўскае ў найбольшым яго пашырэньні. А як уласная Літва, якая гаворыць сваёй мовай, складала найменшую частку насельніцтва; то пад Літвой разумелі Расіянаў, або Русінаў Вялікага Княства Літоўскага; 2) Літва — народ адрознага ад Славянаў племені, які гаворыць мовай нявысьветленага паходжаньня і вядомы ў [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] пад імём Жамойці. У польскіх пісьменьнікаў Літва часта ўжываецца замест Літоўскай Русі і замест Жамойці або Самагіціі''»<ref>Снегирев И. М. Руские простонародные праздники и суеверные обряды: Выпуск I. — Москва, 1837. [https://books.google.by/books?id=qQJnAAAAcAAJ&pg=PA244&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5+%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8+1837&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjnteDJ0pf0AhWWi_0HHXfhBkEQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 94].</ref>}}. Аднак у 1829 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1830 годзе) расейскі пісьменьнік і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Палявы||ru|Полевой, Николай Алексеевич}} зазначаў: «''няма сумневу прылічваць сюды [да латыскіх народаў] крывічоў (цяперашніх ліцьвіна-русаў і беларусаў)''»<ref>Полевой Н. История русского народа. — Москва, 1829. [https://books.google.by/books?id=NANYAAAAcAAJ&pg=PA47&dq=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE-%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjwq6Hr1Jb6AhUlgP0HHTaGCJcQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q&f=false С. 47].</ref>. У 1831 годзе прафэсар гісторыі [[Парыская акадэмія|Парыскай акадэміі]] Андрыен Жары Мансі (у 1832 годзе выйшаў з друку расейскі пераклад гэтай працы) вылучаў у «літоўскай мове» чатыры падмовы: «літоўскую» (уласна) каля [[Вільня|Вільні]] ды іншых; «крывіцкую» каля [[Віцебск]]у, [[Смаленск]]у ды іншых; «жамойцкую»; «пруска-літоўскую» каля [[Тыльзыт]]у ды іншых<ref>Жарри Манси А. История древних и новых литератур, наук и изящных искусств. — Москва, 1832. [https://books.google.by/books?id=4apTIugpoVcC&dq=%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%8F+%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%85%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8A+1832&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. Падобныя зьвесткі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Х’ю Мюрэй||en|Hugh Murray (geographer)}} зьмясьціў у сваёй «An Encyclopaedia of Geography», выдадзенай у 1834 годзе (перавыдавалася ў 1839 годзе, а таксама ў 1861 годзе пад назвай «The Encyclopedia of All Nations»<ref>Murray H. The Encyclopedia of All Nations. Vol. 1. — New York, 1861. [https://books.google.by/books?id=yJERZqUGwpMC&pg=PA307&dq=murray+Kriwitsh&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqj5vBivb1AhVthP0HHQavDBgQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=murray%20Kriwitsh&f=false P. 307].</ref>), вылучаючы ў «літоўскай мове» дыялекты «сапраўдны літоўскі», «жамойцкі», «крывіцкі» і «пруска-літоўскі»<ref>Murray H. An Encyclopaedia of Geography. — London, 1834. [https://books.google.by/books?id=-vlCAAAAcAAJ&pg=PA306&dq=murray+Kriwitsh&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqj5vBivb1AhVthP0HHQavDBgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=murray%20Kriwitsh&f=false P. 306].</ref>. А ў 1837 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1839, 1845, 1849 і 1855 гадох) расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Устралаў||ru|Устрялов, Николай Герасимович}} ужываў да мовы летувісаў назву «латыская гаворка» ({{мова-ru|«…в воеводствах Виленском и Трокском удержалось Латышское наречие»|скарочана}})<ref>Устрялов Н. Русская история. Ч. 2. — СПб., 1837. [https://books.google.by/books?id=0JpOAQAAMAAJ&pg=PA106&dq=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisx7idvcf6AhXSO-wKHR8JDlgQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C&f=false С. 106].</ref>. У 1842 годзе афіцыйны часопіс Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі зазначаў, што «''паводле меркаваньня Ватсана, які прылічвае крывічоў (ліцьвіна-русаў і беларусаў) да народаў літоўскіх, колькасьць літоўцаў можа дасягаць 11 мільёнаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«По мнению Ватсона, причисляющего Кривичей (Литвино-Руссов и Белоруссов) к народам Литовским, число Литовцев может простираться до 11 мил.»|скарочана}}}}<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Том 36 (1842). [https://books.google.by/books?id=8rV6ttFy6-4C&pg=RA5-PA173&dq=%22%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B8+%D0%91%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BA%D1%8A+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNlLeb3Jb6AhVqi_0HHReLA_MQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B9%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%91%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 173].</ref>. Разам з тым, як паказвае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]], у першай палове XIX ст. сярод расейскіх адукаваных колаў захоўвалася разуменьне таго, што Літва — гэта спрадвечна [[Славянскія мовы|славянскі]] край. «''Литва ли, Русь ли, что гудок, что гусли, всё нам равно, было бы вино''», — засьведчыў [[Аляксандар Пушкін]] у трагедыі «Барыс Гадуноў». У вершы «Клеветникам России» ён жа называў [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнае антырасейскае паўстаньне 1830—1831 гадоў]] «''волнением Литвы''», «''спором славян между собою''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. Зь іншага боку, менавіта на «''самагіцкую мову''» загадваў у 1832 годзе перакласьці малітву за [[Раманавы|дом Раманавых]] маскоўскі гаспадар [[Мікалай I]]<ref>Сталюнас Д. Польша или Русь?: Литва в составе Российской империи. — М., 2022. [https://books.google.by/books?id=ZbyHEAAAQBAJ&pg=PP225&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%C2%AB%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%C2%BB+%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%83+%D0%B7%D0%B0+%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B9+%D0%94%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwir4_HXuqn8AhU2g_0HHeYYAcgQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%C2%AB%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%C2%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%83%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B9%20%D0%94%D0%BE%D0%BC&f=false С. 226].</ref>{{Заўвага|Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>}}. А ў 1833 годзе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі выдала распараджэньне аб выкладаньні «''жмудзкай граматы''» ў «''самагіцкіх прыходзкіх вучэльнях''» [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў<ref>Сборник распоряжений по Министерству народного просвещения. Т. 1. — СПб., 1866. [https://books.google.by/books?id=WNdHAQAAMAAJ&pg=PP7&dq=%22%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A+%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%B9+%D0%BF%D0%BE+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0gNnuvLr8AhWJi_0HHczoDYcQ6AF6BAgMEAI#v=onepage&q=%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%A3&f=false С. 877].</ref><ref>Алфавитный указатель к Сборнику распоряжений по Министерству народного просвещения. — СПб., 1867. [https://books.google.by/books?id=ZfclAAAAYAAJ&pg=PA77&dq=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiz85S8u7r8AhVJtaQKHXj1CMUQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20(%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9)%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 78].</ref>. У 1846 годзе нямецкі гісторык прафэсар [[Тарту|Дэрпцкага]] ўнівэрсытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрыдрых Крузэ||ru|Крузе, Фридрих Карл Герман}}, хоць ужо і пісаў, што «''літоўцы жывуць часткова ў заходніх губэрнях Расеі, дзе яны ўлучаюць жамойтаў, а часткова ў Прусіі''», і апісваў летувіскую мову як «літоўскую» (адзначаючы, аднак, што «''літоўцы называюць сваю краіну Litwa, Lätawa''»), але прытым зазначаў<ref>Kruse F. Ur-Geschichte des Esthnischen Volksstammes und der Kaiserlich-Russischen Ostseeprovinzen Liv-, Esth- und Curland überhaupt, bis zur Einführung der christlichen Religion. — Moskau, 1846. [https://books.google.by/books?id=SK1KAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=eingentlichen%20lithauer%20wilna&f=false S. 128].</ref>: «''сапраўдныя літоўцы жывуць у былых Віленскім і Троцкім, Наваградзкім, Берасьцейскім Літоўскім, Менскім, Полацкім, Віцебскім, Амсьціслаўскім і Смаленскім ваяводзтвах''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die eigentlichen Lithauer wohnen im ehemaligen Palatinate Wilna und Troki, Nowogrodek, Brzest Litowsk, Minsk, Polozk, Witepsk, Mscislaw und Smolensk»|скарочана}}}}. У 1851 годзе Пётар Кёпэн азначаў жыхароў усходняй часткі [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрніі]] як «''гэтак званых літоўцаў''» ({{мова-de|sogenannte Litauer|скарочана}})<ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Bulletin de la Classe historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. Nr. 186, 187, 1851. [https://books.google.by/books?id=_OQAAAAAYAAJ&pg=RA2-PA279&dq=%22sogenannte+Litauer%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjqtuTi3IX6AhUUxgIHHYCzALcQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22sogenannte%20Litauer%22&f=false S. 279—280].</ref><ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=%22sogenannten+Litauern%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhjcrMyIX6AhVJ_aQKHaAzDDEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22sogenannten%20Litauern%22&f=false S. 4].</ref>, прытым выдзяленьне насельніцтва ўсходняй часткі гістарычнай Жамойці ў «літоўцаў» Кёпэн абгрунтоўваў сьведчаньнем «''шматгадовага жыхара Літвы, чыноўніка статыстычнага камітэту пры віленскім генэрал-губэрнатары''» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павал Кукальнік|Паўла Кукальніка|ru|Кукольник, Павел Васильевич}} — народжанага ў [[Замасьць|Замасьці]] расейскага гісторыка і пісьменьніка, які ў 1824 годзе атрымаў ад міністра асьветы Расейскай імпэрыі прызначэньне на пасаду прафэсара ўсеагульнай гісторыі і статыстыкі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]]. Аднак, падаўшы адпаведнае тлумачэньне Кукальніка («''[уласна жамойць] адрозьніваецца ад уласна літоўцаў гаворкай, норавамі, звычаямі і вераваньнямі, як маларосы ад вялікарасіянаў''»{{Заўвага|Тым часам у 1865 годзе Кукальнік пісаў у адным з сваіх твораў: «''…і замест раўнапраўнага племені славянскага застанецца чэрнь з каўтуном, як жмудзіны ў Літве''» ({{мова-ru|«…и, вместо равноправного племени славянского, останется чернь с колтуном, как — жмудзины в Литве»|скарочана}})<ref>Военный сборник издаваемый по высочайшему повелению. Т. 61. — СПб, 1865. [https://books.google.by/books?id=dnhUAAAAYAAJ&pg=RA1-PA145&dq=zmudziny&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjTyqu11-L5AhUSqaQKHd8BCKAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=zmudziny&f=false С. 145].</ref>}}), Кёпэн зазначыў, што атрыманыя на яго запыт прыклады «жамойцкай» і «літоўскай» моваў, як здаецца, не пацьвярджаюць наяўнасьці моўных адрозьненьняў: Кукальнік даслаў прыклад «''літоўскага дыялекта''» з выданьня, мова якога азначалася цэнзарам як «''жамойцкая''» (''po Zmudzku'')<ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. S. 5—[https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=%22sogenannten+Litauern%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhjcrMyIX6AhVJ_aQKHaAzDDEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=zmudzku&f=false 6].</ref>. Апроч таго, Кёпэн прывёў атрыманыя ад [[Расейская акадэмія навук|Расейскай акадэміі навук]] два сьпісы жыхароў Ковенскай губэрніі за 1847 год, у першым зь якіх «жамойты» і «літоўцы» выдзяляліся ў асобныя графы табліцаў, а ў другім — складзеным расейскім губэрнскім кіраўніцтвам — аб’ядноўваліся з наступным азначэньнем: «''Ведамасьць паселішчам N павету, населеным сапраўднымі літоўцамі, або гэтак званай жамойцю''» ({{мова-ru|«Ведомость селениям N уезда, обитаемым настоящими литовцами, или так называемой жмудью»|скарочана}})<ref>Köppen P. Der litauische Volksstamm. Ausbreitung und Stärke desselben in der Mitte des XIX. Jahrbunderts // Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. S. 7.</ref>. Ужо ў 1854 годзе штучнае пашырэньне назвы «літва» на частку жамойцкага насельніцтва, пазьней вядомую як «аўкштайты» («уласныя літоўцы») крытыкавалася<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref> на старонках прыватнага расейскага часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які на той час рэдагаваўся выхадцам зь [[Віленскі павет (ВКЛ)|віленскай]] шляхты, навучэнцам [[Менскі езуіцкі калегіюм|Менскага езуіцкага калегіюму]] і [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]] (1800—1858) супольна з выхадцам з [[Кіеўскае ваяводзтва|кіеўскай]] шляхты, энцыкляпэдыстам і знаўцам эўрапейскіх і ўсходніх моваў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Альбэрт Старчэўскі|Альбэртам Старчэўскім|ru|Старчевский, Альберт Викентьевич}}: {{Пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін «літва». Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа [[чудзь|чудзкім]] народзе, паміж літвой і жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць літвой, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, жамойць. Абедзьве яны — тая ж жамойць. Слова літва зусім не ''літоўскае''{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія грэкі, італьянцы і паўднёвыя швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай чудзьдзю, не называюць сябе літвой; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — жамогусы, жамогі альбо жамодзі, сямогі альбо сямодзі, адкуль ўтварыліся словы жамойць і самагіція. Латышы таксама называюць сябе земме, семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як сома альбо суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», фіны, альбо фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай чудзі, альбо жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой чудзь гэтая належала. {{Канец цытаты}} {{Падвойная выява|справа|Русская азбука с переводом слов и фраз на жмудский язык (1861).jpg|117|Жемойтско-литовский букварь. Изданный по распоряжению господина главного начальника Cеверо-западного края (1864).jpg|97|«Расейскі лемантар зь перакладам словаў і фразаў на жамойцкую мову» (1861 г.) і «Жамойцка-літоўскі буквар», выдадзены ў 1864 годзе на загад [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёва-вешальніка]]}} Зь іншага боку, у час здушэньня [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] (1863—1864) расейскі начальнік «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]» [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёў-вешальнік]] ужыў захады да падтрымкі і прапаганды жамойцкай (летувіскай) мовы: 1 лютага 1864 году ў сваім цыркуляры ён дазволіў «''незалежна ад расейскай мовы навучаньне мове жамойцкай як мясцовай гаворцы, а таксама і катэхізму на гэтай мове''»{{Заўвага|{{мова-ru|«независимо от русского языка обучение языку жмудскому как местному наречию, а также и катехизису на этом языке»|скарочана}}}}, а 5 лютага 1865 году выдаў загад «''прапанаваць біскупу Валанчэўскаму, пад асабістым яго назіраньнем неадкладна распарадзіцца складаньнем зборніка або перакладу на жамойцкую мову пропаведзяў Бялабрэскага і Філіпецкага''»{{Заўвага|{{мова-ru|«предложить епископу Волончевскому, под личным его наблюдением немедленно распорядиться составлением сборника или перевода на жмудский язык проповедей Бялобрежского и Филипецкого»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005">Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254.</ref>. Напярэдадні паўстаньня ў 1862 годзе ў прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна летувіская Ковенская губэрня) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці{{Заўвага|Сярод іншага, захавалася сьведчаньне заахвочваньня з боку расейскіх ураднікаў да зьмены славянскіх формаў прозьвішчаў летувісаў («[[Жмогусы|жмогусаў]]») на летувіскія<ref>Русский вестник. Т. 43, 1879. [https://books.google.by/books?id=m_aF0kJ8GCoC&pg=PA38&dq=%22%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiOioXphpaBAxU_xwIHHYstA9UQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%22%D0%B6%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%22&f=false С. 38].</ref>}} зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы (ліцьвіны) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|русіфікаваць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў [[Расея|Расеі]]<ref>Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. [https://books.google.by/books?id=1oMrAAAAYAAJ&pg=PA22&dq=%22%D0%BD%D0%B5+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%B0+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%22+1901&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjs9eOpyJb6AhXJif0HHSMmCnIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%B0%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%22%201901&f=false С. 22].</ref>: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім русіфікаваць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. }} Раней, у 1861 годзе Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў афіцыйна паведамляў генэрал-губэрнатару {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімеру Назімаву|ru|Назимов, Владимир Иванович}}, што большасьць сельскага насельніцтва Ковенскай губэрні размаўляюць па-жамойцку, а большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў — па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам літоўская і летувіская мовы ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) у гэтым дакумэнце не ўпаміналіся<ref>Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. [https://books.google.by/books?id=1oMrAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjvgd354Zz6AhW7SPEDHbhrBXkQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 4—5].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{Канец цытаты}} {{Падвойная выява|справа|Программа преподавания жмудского языка в Поневежской учительской семинарии (1893).jpg|107|Программа жмудско-литовского языка (1893).jpg|107|Праграмы выкладаньня летувіскай мовы ў [[Панявеж|Панявескай]] настаўніцкай сэмінарыі: {{мова-ru|«Программа преподавания жмудского языка»|скарочана}} (налева), {{мова-ru|«Программа жмудско-литовского языка»|скарочана}} (направа)}} Як прызнае сучасны летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дарыюс Сталюнас||lt|Darius Staliūnas}}, яшчэ ў 1860-я гады «''…больш звыклымі для расейскай бюракратыі заставаліся іншыя [замест „літоўцаў“] паняцьці — „самагіцкае племя“, „жамойць“ або „жмудзіны“, „жамойцкі народ“, а мова — „жамоцкая“ або „самагіцкая“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Хотя собственно термин „литовцы“ употреблялся довольно часто, более привычными для российской бюрократии оставались другие понятия — „самогитское племя“, „жмудь“ или „жмудины“, „жмудский народ“, а язык — „жмудский“ или „самогитский“»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005"/>. {{Падвойная выява|справа|Žiamaytiszki (1879).jpg|107|Lietuwiszki (1879).jpg|107|Слоўнікі месяцаў з кніг, выдадзеных у 1879 годзе: апошняе ўласнае азначэньне жамойцкай мовы (налева) і новае яе азначэньне ўжо як летувіскай (направа)}} Па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады пачалі актыўна падтрымліваць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (усе дзеячы якога паходзілі з Жамойці, прытым у яе цяперашніх афіцыйных летувіскіх межах<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 124.</ref>) у супрацьвагу моцным пазыцыям польскага руху за адраджэньне Рэчы Паспалітай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Імпэрскі ўрад пачаў заахвочваць жамойцкія (летувіскія) асьвету і друк<ref name="Katlarcuk-2003"/>, жамойцкую (летувіскую) мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Гэтую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Акруговы інспэктар Мікалай Новікаў, які займаўся ўладкаваньнем школаў у Ковенскай губэрні, 25 жніўня 1864 году пісаў папячыцелю Віленскай навучальнай акругі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Карнілаў|Івану Карнілаву|ru|Корнилов, Иван Петрович}}: «''Гэтая сумесь гаворкі дае надзею на магчымасьць стварыць на развалінах розных гаворак расейскую і жамойцкую мовы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Эта смесь говора дает надежду на возможность создать на развалинах разных говоров русский и жмудский языки»|скарочана}}}}, а 11 верасьня таго ж году — «''Дазволю сабе ня першы раз паўтарыць, што сапраўдны стан літоўскай мовы ў Ковенскай губэрні дапускае магчымасьць і ўзнавіць яе з развалінаў, і на гэтых развалінах стварыць хоць-якую іншую мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Позволю себе не в первый раз повторить, что настоящее состояние литовского языка в Ковенской губернии допускает возможность и воссоздать его из развалин, и на этих развалинах создать какой угодно другой язык»|скарочана}}}}. 7 лютага 1869 году віленскі архіяпіскап {{Артыкул у іншым разьдзеле|Макары (Булгакаў)||ru|Макарий (Булгаков)}} пісаў да обэр-пракурора [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]) «''Адны мы, расейцы, мусім клапаціцца не пра тое, каб русіфікаваць літоўцаў, а пра тое, каб захаваць і распрацоўваць іх мову, даць ім граматыку і слоўнік іх мовы і праз тое спрыяць падтрыманьню іх нацыянальнасьці…''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Одни мы, русские, должны заботиться не о том, чтобы обрусить литовцев, а о том, чтобы сохранить и разрабатывать их язык, дать им грамматику и словарь их языка и чрез то содействовать поддержанию их национальности…»|скарочана}}}}<ref name="Stalunas-2005"/>. У 1881 годзе на старонках афіцыйнага часопіса Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі зазначалася: «''Зрэшты, варта заўважыць, што назвы „жмудзіны“ і „ліцьвіны“ (літоўцы) у лінгвістычна-этнаграфічным сэнсе далёка не супадаюць зь іх гістарычным значэньнем і зь іх папулярным ужываньнем у цяперашні час. Шмат хто называе „жмудзінамі“ ўсіх сапраўдных літоўцаў, у супрацьлегласьць „ліцьвінаў“, гэта значыць людзям не літоўскага{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскага“}}, але славянскага этнаграфічнага паходжаньня, якія жывуць у Літве, альбо ў супрацьлегласьць „ліцьвінаў“ як наогул жыхарам гістарычнай Літвы без адрозьненьня іх паходжаньня. Пры такім поглядзе замест назвы „літоўская мова“ ўжываюць „жамойцкая мова“''»<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Том 218 (1881). [https://books.google.by/books?id=-BkFAAAAYAAJ&pg=RA3-PA299&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj0r-DJicLzAhWdQvEDHUzGBMI4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 299].</ref>{{Заўвага|Захаваліся іншыя сьведчаньні традыцыйнага ўспрыманьня шырокімі масамі насельніцтва колішняй Рэчы Паспалітай усяго беларускага як «літоўскага», а ўсяго летувіскага — як «жамойцкага»: народжаны ў Полацку {{Артыкул у іншым разьдзеле|Каятан Касовіч||be|Каэтан Андрэевіч Касовіч}} у часе свайго навучаньня ў Пецярбургу заявіў у маскоўскай газэце «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Молва (газэта, 1831—1836)|Молва|ru|Молва (газета, 1831—1836)}}» (1835 год), што «''беларуская гаворка зусім не літоўская, як многія памылкова сьцьвярджаюць''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 69.</ref> (а таксама заяўляў, што пісьмовая беларуская мова XVI стагодзьдзя напраўду ёсьць «''польскай мовай з расейскімі формамі''», а беларускую мову яго часу «''толькі польскае вымаўленьне і польскія абароты перашкаджаюць зрабіць той жа мовай, якой гавораць маскоўскія сяляне''»<ref>Букчин С. В. Народ, издревле нам родной. Русские писатели и Белоруссия. — Минск, 2003. С. 167.</ref>); у 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год зазначалася, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}})<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>; францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох) зазначаў, што «''…нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, „ліцьвінамі“ звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе даюць назву „жамойтаў“ альбо „жмудзінаў“''» ({{мова-ru|«…даже теперь еще в Польше, как и в России, „литвинами“ обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название „жмудов“ или „жмудинов“»|скарочана}})<ref>Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. [https://books.google.by/books?id=RCs5AQAAMAAJ&pg=PA124&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiH4dHc9OT8AhXEyKQKHb_HAZAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 124].</ref>; {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}} ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох сьведчыла, што «''у Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>; заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}} зазначаў у сваёй кнізе (1894 год), што «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''» ({{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}})<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>}}. У 1885 годзе ў расейскай прэсе асьвятлялася наведваньне летувіскіх вучэльняў Ковенскай губэрні генэрал-губэрнатарам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каханаў|Іванам Каханавам|ru|Каханов, Иван Семёнович}}, калі той заахвочваў мясцовае насельніцта да летувіскай (жамойцкай) мовы, у тым ліку загадаў хлопчыку чытаць малітву «Ойча наш» па-летувіску: «''ты ліцьвін, дык навошта молісься па-польску, а не на сваёй мове?''» ({{мова-ru|«ты литвин, так зачем же молишься по-польски, а не на своем языке?»|скарочана}})<ref>Каблиц И. И. Интеллигенция и народ в общественной жизни России. — СПб., 1886. [https://books.google.by/books?id=VqkKAAAAIAAJ&pg=PP3&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8A+%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%8F+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9vc7jjo70AhXARPEDHdjOC58Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224].</ref>. Урэшце, у 1888 годзе начальнік [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віленскага цэнтральнага архіву старажытных актаў]] [[латыш]] з паходжаньня [[Іван Спрогіс]], які разам зь сям’ёй дзеля паляпшэньня сацыяльнага становішча зьмяніў [[Лютэранства|лютэранскую веру]] на [[Расейская праваслаўная царква|маскоўскую]] Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (сярод іншага, гэты дзяяч спрабаваў сьцьвярджаць «расейскі» характар Вялікага Княства Літоўскага, азначаў беларускую газэту [[Наша Ніва]] як «''вядомае сэпаратысцкае выданьне, якое выдаецца за польскія грошы з мэтай убіць клін паміж беларусамі і [[расейцы|вялікарусамі]] паводле прыкладу ўкраінцаў''», беларускую мову лічыў «сапсаванай вэрсіяй» [[Расейская мова|расейскай]] і, увогуле, актыўна займаўся антыбеларускай прапагандай на карысьць «вялікай расейскай нацыі»<ref>Ціхаміраў А. Іван (Яніс) Спрогіс і беларускасць // Латыши и белорусы вместе сквозь века: сб. науч. ст. Вып. 5, 2016. С. 9—18.</ref>), зрабіў наступную заяву ў выдадзеным пры падтрымцы расейскіх ўладаў «Геаграфічным слоўніку даўняй Жамойцкай зямлі XVI стагодзьдзя»: «''У гэтым пункце лічу неабходным зрабіць заўвагу, што ўжываныя ў цяперашні час некаторымі пісьменьнікамі і навукоўцамі выразы пра мову літоўцаў „літоўская мова“, „жамойцкая мова“ як штосьці адзін ад аднаго аддаленае і ці ледзь не супрацьлеглае, ня маюць для сябе апраўданьня ў апісаных мною юрыдычных актах XVI стагодзьдзя. Існавала Жамойцкая зямля (таксама — Жамойцкае княства, Жамойць), але не існавала жамойцкай або жмудзкай мовы. Для ўсіх літоўцаў, як бы не называлася займаная імі мясцовасьць (у тым ліку на першым пляне Жамойцкая зямля), была адна мова — літоўская''»<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. С. VII.</ref>{{Заўвага|Адно зь сьведчаньняў (1876 год), як прапаганда летувізацыі пакрысе зьмяняла традыцыйныя ўяўленьні пра Жамойць і жамойтаў: «''Насельніцтва [Ковенскай] губэрні… нельга назваць шчыльным… рэдка дзе трапляецца такая колькасьць аднасельцаў, як тут… і няма такога пустыннага месца, на якім бы ня трапілася на вочы гэтак званая „кутніцкая хата“… Жыве ў гэтых хатках — голь перакатная, бяднота нясходная… пралетарыят мясцовага, найніжэйшай клясы насельніцтва — з жмудзінаў. Бруд, у якім жывуць гэтыя няшчасныя сем’і, цяжкасьці, якія яны пераносяць — цяжка ўявіць… Гэтая горкая галеча часта нараджае крадзёж і асабліва тут пашыраны крадзёж коней. Большую частку насельніцтва губэрні, галоўным парадкам, у вёсках — складае кляса земляробаў-жмудзінаў <…>. Скажу яшчэ некалькі словаў пра ўскраіну, якую прывыклі называць Жмудзю… [адзін знаёмы чалавек], які шмат займаўся мінулым сваёй радзімы… даў мне зразумець, што „Жмудзі“ ніколі не існавала і не існуе. Што вядомую частку Ковенскай губэрні, паветы: Расенскі, Шавельскі, Цельшаўскі, Ковенскі і частку Вількамірскага і Панявескага — абсалютна памылкова называюць Жмудзю, а яе насельнікаў жмудзінамі, што гэта толькі перакручаная мянушка; ён горача бараніў сваё права называцца „Літоўцам“, права сваёй радзімы — быць часткай старажытнай Літвы… ён даводзіў горача, лягічна і трывала, што рашуча завабіў мяне, так сказаць у свой лягер і я гатовы верыць, што Жамойць — гэта старажытная Літва; што жамойцкая мова — літоўская… Падобна таму, як Расея падзяляецца на Вялікую і Малую, казаў мой знаёмы, — Літва ракой Нявежай падзялялася на ўзвышаную і нізінную; першая называецца па-літоўску „Аўкшта Летува“, другая „Жэма Летува“. Пазьней замест „Жэма“ сталі пісаць „Жамойць“ потым „Жмуйдзь“ і ўрэшце „Жмудзь“, якая ў існасьці ёсьць нічым іншым, як былой „Жэма Летува“''»<ref>Журнал охоты. № 5, 1876. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000300957?page=31&rotate=0&theme=white С. 27—28].</ref>}}. Разам з тым, перапіс 1897 году засьведчыў дамінаваньне менавіта жамойцкай (а не летувіскай) самаідэнтыфікацыі сярод найменш уразьлівай да расейскай прапаганды (за іншыя малаадукаваныя [[Стан (сацыяльная група)|станы]]) [[Балтыйскія мовы|балтамоўнай]] «патомнай шляхты»{{Заўвага|У гэты стан трапілі толькі прызнаныя ўладамі Расейскай імпэрыі {{мова-ru|«потомственные дворяне»|скарочана}} — звычайна найбольш заможная частка шляхты колішняга ВКЛ}} колішняга Вялікага Княства Літоўскага: калі жамойцкую мову як [[Родная мова|родную]] вызначыла 28&nbsp;895 чалавек (9,38% ад усёй «патомнай шляхты» колішняга ВКЛ), то летувіскую («літоўскую») — толькі 10&nbsp;302 чалавекі (3,34%){{Заўвага|Тым часам сярод сялянаў, наадварот, расейскі перапіс сьцьвярджаў дамінаваньне летувіскай самаідэнтыфікацыі: 1&nbsp;121&nbsp;735 чалавек (13,99% ад усяго насельніцтва колішняга ВКЛ) з роднай летувіскай мовай супраць 385&nbsp;269 чалавек (4,81%) з роднай жамойцкай мовай}}<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1Jb-GJzQh0f34gr3srHC35HUNWCyHvk7nNYn24Ki6U_w/edit?fbclid=IwAR2CZ4MnUVUJfnNOTzXW-MTb4IhCI2nC6Jru2-nftVh4q9pTAcwvPtHLf14&pli=1#gid=937724962 Табліца з вынікамі перапісу 1897 году для колішняга Вялікага Княства Літоўскага]</ref><ref>Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года / Изд. Центр. Стат. комитетом М-ва вн. дел; Под ред. Н. А. Тройницкого. — [СПб.], 1897—1905.</ref>. Як прызнае летувіскі этноляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пятрас Кальнюс||lt|Petras Kalnius}}, у афіцыйных дакумэнтах Расейскай імпэрыі азначэньне жамойцкай мовы ў якасьці «літоўскай» ({{мова-ru|«литовский язык»|скарочана}}) — як і само паняцьце «літоўскі народ» ({{мова-ru|«литовский народ»|скарочана}}) датычна летувісаў Віленскай і Ковенскай губэрняў — пачало дамінаваць толькі ў 1890—1900-я гады<ref>Kalnius P. Žemaičių etniškumo sampratos XIX a. šaltiniuose. 2. Nuo žemaičių kultūrinio sąjūdžio iki XIX a. pab // Liaudies kultūra. 2 (131), 2010. P. 22.</ref>. === Атаясамліваньне ўсяго літоўскага вынятна з жамойцкім === {{Асноўны артыкул|Аўкштайты|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], тэрмін [[Ліцьвіны|«ліцьвіны» («літоўцы»)]] у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі па 1860-х гадох, чаму папераджала адпаведная інструкцыя, надрукаваная ў 1863 годзе ў часопісе «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Юго-Западной и Западной России||ru|Вестник Юго-Западной и Западной России}}»{{Заўвага|{{мова-ru|«К ней [Беларуси] обыкновенно относят только Могилевскую и Витебскую губернии, а всему остальному дают название Литвы, <…> в Минской же губернии, Виленской и Гродненской — простой народ — белорусы. Поэтому и слово Литва должно даваться не всему Западному краю, а только той его местности, где действительно сплошная масса литовского населения»|скарочана}}}}<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>. У 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі Расейскай імпэрыі [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]]<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>, пакінуў наступнае афіцыйнае патрабаваньне да вызначэньня праваслаўных ліцьвінаў<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>: «''Усе славянскія жыхары праваслаўнай веры мусяць лічыцца рускімі [расейцамі]''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Все славянские обитатели православного исповедания должны считаться русскими»|скарочана}}}}<ref>Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 6.</ref>. Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Апошняе слова пра польскае пытаньне ў Расеі», якая апісвала захады дзеля [[Русіфікацыя|абмаскаленьня]] колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры «народнасьці»: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа «народнасьць» у кнізе не называлася паводле імя, адзначалася толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў{{Заўвага|Тым часам у запісцы пачатку XIX ст. (з архіву канцылярыі вайсковага міністэрства Расейскай імпэрыі) адзначалася, што «''[[Віленская губэрня|Віленская]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенская]] губэрні паводле аднапляменства жыхароў, паводле адзінства мовы і веры больш за іншыя ўхіляюцца ад збліжэньня з Расеяй, у губэрнях Беларускіх, асабліва ў [[Віцебская губэрня|Віцебскай]], норавы пачынаюць зьмяняцца, чаму і можна спадзявацца, што тыя і зусім [[Русіфікацыя Беларусі|абмаскаляцца]]''»<ref>Філатава А. [http://www.belhistory.eu/category/2000-t-7-ssh-1/ Нацыянальнае пытанне і палітыка царскага ўраду ў Беларусі (канец XVIII — першая палова ХIХ ст.)] // Беларускі Гістарычны Агляд. Т. 7, Сш. 1, 2000.</ref>}} і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя «народнасьць» ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю гістарычную варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54</ref>. Яшчэ ў 1863 годзе Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў на сродкі Віленскай навучальнай акругі вялікім накладам надрукаваў [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref name="Chaustovic-2001-11">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» [[Летувісы|летувісаў]]<ref name="Tokc-2006">[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>, трэці твор «Великая помылка наших белорусов» заканчваецца заклікам, што «''Русскими, а не Поляками мы повинны называтца''»<ref name="Chaustovic-2001-10">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 10.</ref>, у чацьвертым творы прапагандуецца навучаньне дзяцей у расейскіх школах<ref name="Chaustovic-2001-11"/>. Выдадзены ў 1870 годзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]], на рэдагаваньне якога з боку Расейскай акадэміі навук супраць волі аўтара зьвяртаў увагу гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на падставе апублікаваных у 1928 годзе асабістых сшыткаў [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]]<ref>[[Веда (часопіс)|Веда]]. № 2, 1952. С. 53—54.</ref>, падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец», сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], дадаткова — для [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] — паўтарыў афіцыйную вымогу пры зьбіраньні статыстычных зьвестак азначаць «ліцьвінамі» летувісаў, а не беларусаў{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике «по происхождению», должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла атаясамліваньню гістарычнай Літвы з навачаснай Летувой, зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Замацаваньне ў другой палове XIX ст. у афіцыйнай расейскай навуцы, ідэалёгіі і прэсе тэрміна «літоўцы» («ліцьвіны») вынятна за жамойцкім насельніцтвам прывяло да таго, што шляхта колішняга Вялікага Княства Літоўскага дзеля вонкавых дачыненьняў з расейскімі ўладамі пачала часьцей карыстацца тэрмінам «палякі», які ад пачатку быў палітонімам і зьвязваўся з ідэяй адраджэньня «Польшчы» — былой [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйнай]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>[[Аляксандар Смалянчук|Смалянчук А.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. — СПб., 2004. С. 115—124.</ref>, хоць у прыватных зносінах паміж сабой і з уласна [[палякі|этнічнымі палякамі]] («караняжамі») выкарыстоўвала паралельна і тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы»), а балтамоўнае насельніцтва працягвала традыцыйна называць «жамойтамі»{{Заўвага|Напрыклад, гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўстах Іваноўскі||pl|Eustachy Iwanowski}} ў 1861 годзе пісаў, што [[ліцьвіны]] ўжываюць наступныя назвы да жамойтаў: ''[[Жмогусы|Zmogosy]], Zmujdziaki, Żmudź, Żmudzin''<ref>Iwanowski E. (Eu…… Heleniusz) Wspomnienia narodowe. — Paryż, 1861. [https://books.google.by/books?id=KNYRAAAAYAAJ&pg=PA491&dq=Zmogosy,+Zmujdziaki,+%C5%BBmud%C5%BA,+%C5%BBmudzin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv8obs1Y70AhW_Q_EDHUkUAAcQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Zmogosy%2C%20Zmujdziaki%2C%20%C5%BBmud%C5%BA%2C%20%C5%BBmudzin&f=false S. 491].</ref>. Таксама францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі ўсё яшчэ традыцыйна называлі [[беларусы|беларусаў]], тады як летувісаў — жамойтамі<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. P. 256.</ref>: «''…нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, „ліцьвінамі“ звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе даюць назву „жамойтаў“ альбо „жмудзінаў“''» («''…даже теперь еще в Польше, как и в России, „литвинами“ обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название „жмудов“ или „жмудинов“''»)<ref>Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. [https://books.google.by/books?id=bVQNAQAAMAAJ&pg=PA124&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 124].</ref>}}. Непрыняцьце новага значэньня тэрміна «літоўцы» прывяло да ўзьнікненьня ў канцы XIX — пачатку XX ст. і пэўнага пашырэньня сярод літоўскай шляхты (асабліва ў этнакантактавай зоне — у Віленскай губэрні, памежнай з асноўным масівам балтамоўнага насельніцтва — Ковенскай губэрняй) тэрміна «младалітоўцы» дзеля пазначэньня балтамоўнага насельніцтва, а дзеля ўласнага самавызначэньня — тэрмінаў «старалітоўцы» («стараліцьвіны»), «гістарычныя літоўцы» («гістарычныя ліцьвіны»), «міцкевічоўцы» (у знак салідарнасьці з тым значэньнем паняцьця «ліцьвіны», якое выкарыстоўваў [[Адам Міцкевіч]] у сваім творы «[[Пан Тадэвуш]]»){{Заўвага|У 1906 годзе ў газэце «[[Kurier Litewski]]» ([[:Файл:Starolitwin - Kuryer Litewski 1906 nr 146 s 1.jpg|№ 146, С. 1]]) зьявіўся артыкул «Мы і літоўцы» ({{мова-pl|My i litwini|скарочана}}), падпісаны крыптонімам «Старалітовец» ({{мова-pl|Starolitwin|скарочана}}), у якім аўтар спрабаваў папулярызаваць тэрмін «старалітоўцы» і прапаноўваў стварыць «Cтаралітоўскую партыю», якая б выяўляла інтарэсы карэннай літоўскай шляхты; тым часам летувіскую інтэлігенцыю (паводле аўтара — у большасьці псэўдаінтэлегінцыю), якая з падачы і пры падтрымцы расейскіх уладаў спрабавала манапалізаваць права на назву «літоўцы» ({{мова-pl|«Szowinizm ten jest owocem szkoły rosyjskiej, której wychowańcami są młodolitwini, mówiący nieraz lepiej po rosyjsku, niż po litewsku»|скарочана}}) прапаноўваў называць «младалітоўцамі» ({{мова-pl|młodolitwini|скарочана}}). Сярод іншага, тэрміналёгію «стараліцоўцаў» і «младалітоўцаў» у 1934 годзе выкарыстоўваў былы прэм’ер-міністар [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Раман Скірмунт]] у сваім артыкуле-нэкралёгу «Панны з Муру» пра [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыю Скірмунт]] і Юзэфу Куржанеўскую, дзе адзначаў, што захапленьне Канстанцыяй Скірмунт «літваманіяй» не ўлічвала тое, што младалітоўцы звузілі паняцьце [[Літва старажытная|Літвы]] да свайго этнаграфічнага Ковенскага арэалу<ref>Skirmuntt R. [[:Файл:Slowo - 1934, nr 127 Roman Skirmunt - Panie z muru - p 3.jpg|Panie z Muru (III)]] // Słowo. Nr. 127, 1934. S. 3.</ref>}}<ref name="Buchowski-2006-26">Buchowski K. [http://pbc.biaman.pl/Content/2045/litwomani_i_polonizatorzy.pdf Litwomani i polonizatorzy : mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku]. — Białystok, 2006. S. 26.</ref><ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 15.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «[[Літва]] і [[Белая Русь|Беларусь]]» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] У 1906 годзе віленскі доктар Людвік Чаркоўскі (1855—1928) засьведчыў, што «[[Старалітва|старалітоўцамі]]» (у адрозьненьні ад [[Летувісы|летувісаў]]-«младалітоўцаў») зноў пачалі называць «[[Тутэйшыя (выраз)|тутэйшых]]» [[Літва|Літвы і Беларусі]] — г. зн. беларускамоўных сялянаў, тым часам некаторыя «літваманы» (якіх яшчэ ў 1859—1860 гадох называлі больш дакладна — «жмудзінафіламі»{{Заўвага|{{мова-pl|«Są u nas pojedyncze, małoznaczące zachcenia raczej, aniżeli usiłowania, aby wyrobić jakąś narodowość żmudzką, oddzielną od polskiej. Sądzę jednak, że z téj strony żadna obawa nie grozi; więcej niżeli tych dziecinnych pretensyi żmujdzinofilów obawiaćby się można wpływu pisarzy, co pisząc po polsku, i dla polskiej publiczności na miano russofilów zarobili sobie»|скарочана}} з подпісам «''Z Litwy''»}}<ref>Roczniki polskie z lat 1857—1861. Т. 4: Rok 1860—1861. — Paryz, 1865. [https://books.google.by/books?id=v7cDAAAAYAAJ&pg=PA273&dq=%C5%BCmujdzinofil%C3%B3w&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgg73Z8OL5AhWqxgIHHXZeD6QQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q&f=false S. 273].</ref><ref>Czas. Nr. 222, 1859. [https://polona.pl/item/czas-r-12-no-222-28-wrzesnia-1859,Nzk3NTYxMTA/1/#info:search:%C5%BCmudzinofil%C3%B3w S. 1].</ref>) зноў пачалі прапаганду, што тыя беларускамоўныя — гэта «''летувісы бяз мовы''»<ref>Czarkowski L. Ostrzeżenie: w kwestji litewskiej słów kilka. — Wilno, 1906. [https://polona.pl/item/ostrzezenie-w-kwestji-litewskiej-slow-kilka,Njc4NTg3NDE/29/#info:metadata S. 20].</ref>. У студзені 1918 году [[Бэнэдыкт Дыбоўскі]] азначыў тагачасных «літваманаў» жамойцкімі [[Шавінізм|шавіністамі]], адцеміўшы, што «''Вільню і яе ваколіцы сёньня засяляюць палякі-ліцьвіны і беларусы-ліцьвіны''»<ref>Dybowski B. Żmudzini piszący o sobie dla społeczności niemieckiej // Tygodnik Narodowy. Nr. 2, 1918. S. 6.</ref>. У 1915—1917 гадох [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускія арганізацыі]] выступалі за ўтварэньне [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]], прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Аднак па абвяшчэньні незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]], які паходзіў зь [[Вюртэмбэрскі дом|Вюртэмбэрскага дому]] — найбліжэйшых сваякоў [[Раманавы]]х) ідэя беларуска-летувіскай [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыі]] не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. == Першая Летувіская рэспубліка == === Спроба захопу Вільні === [[Файл:Żmudź (1920).jpg|значак|Жамойць у этнаграфічных межах летувісаў, фрагмэнт мапы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1920 г.]] Як зазначае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], канчаткова назву «Літва» ў форме «Летува» афіцыйна замацавалі за Жамойцю толькі 16 лютага 1918 году актам аб незалежнасьці [[Летувіская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Летувы]], паставіўшы такім спосабам знак роўнасьці паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Летувой<ref name="Kraucevic-1993"/>. Разам з тым, Летувіская дзяржава ня здолела ўлучыць у свой склад сталіцу гістарычнай Літвы [[Вільня|Вільню]] і сталічны [[Віленскі край]] — хоць дзеля гэтага склала з [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеяй]] [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]] (узамен на прызнаньне за сабой Вільні летувіскі бок абавязваўся, сярод іншага, спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]) — праз супраціў мясцовых жыхароў, якія ўтварылі [[Сярэдняя Літва|Сярэднюю Літву]] (1920—1922): напярэдадні паўстаньня народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] генэрал [[Люцыян Жалігоўскі]] выдаў [[Польская мова|па-польску]] адозву да насельніцтва Вільні і Віленшчыны з заклікам «''выгнаць жамойтаў''»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 35.</ref>{{Заўвага|Люцыян Жалігоўскі і яго паплечнікі лічылі сябе ліцьвінамі і славянамі, а летувісаў адмаўляліся прызнаваць за «літоўцаў» і называлі тое насельніцтва вынятна «жамойтамі» ({{мова-pl|Żmudzini|скарочана}}). У 1943 годзе Люцыян Жалігоўскі пісаў у сваіх успамінах пра выгнаньне зь Вільні адміністрацыі Летувы (1918—1920) і непрыняцьце новага сэнсу «літоўцаў», якія раней лічыліся літоўскай шляхтай «жамойтамі»: «''Напярэдадні маршу на Вільню, у [[Вярэнаў|Вярэнаве]], былі мы ня толькі палякамі — былі і літоўцамі. <…> Мы ўсе апэравалі даўнімі катэгорыямі. Пад словам „літовец“ мы разумелі паняцьце гістарычнай Літвы, Літву вялікіх мэтаў, вялікіх людзей, вялікай ідэі. Мы шанавалі нашыя традыцыі, нават попел Зьніча пад [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Катэдрай]]. Нічога зь мінуўшчыны не пакінула сьледу, новаяўлены „літовец“ выявіўся ворагам… і чакаў прыезду на сталец літоўскі — Гогенцолерна, пад імем — о іронія — [[Міндаўгас II|Міндоўга ІІ]]. <…> Толькі мясцовыя людзі адкідалі ўсё, што звалася „літоўскім“. Ніхто не хацеў чуць пра навуку жамойцкай мовы, ніхто не прызнаваў „літоўскага“ ўрадніка, і ўсякая жанчына не хацела ісьці ў касьцёл, дзе служыў „літоўскі“ ксёндз. Чаму мы, адвечныя насельнікі Літвы, мусілі пазьбягаць той дарагой для нас назвы, а іншыя людзі, што ня маюць зь Літвой нічога супольнага, — называць сябе літоўцамі?»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 37, 41—42.</ref>.}}. Як падкрэсьліваў Люцыян Жалігоўскі ў сваіх успамінах, «''узьнікла парадаксальная сытуацыя <…> калі Варшава была абароненая і вайна выйграная, то мы, грамадзяне нашай радзімы — Літвы, нават не маглі вярнуцца да дому, у якім асел народ жмудзінскі, пратэжэ немцаў''»<ref>Żeligowski L. Zapomniane prawdy. — Londyn, 1943. S. 33—34.</ref>. Гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Валяр’ян Мэйштовіч||pl|Walerian Meysztowicz}}, сын старшыні Часовай урадавай камісіі Сярэдняй Літвы [[Аляксандар Мэйштовіч|Аляксандра Мэйштовіча]], зазначаў у сваіх успамінах: «''Летувіскі нацыянальны рух зьвярнуўся да спадчыны Вялікага Княства Літоўскага. <…> Нават ня мелі для іх назвы. „Ліцьвіны — казаў пан Міхал Юхневіч — гэта [[Ягайла]], [[Ян Караль Хадкевіч|Хадкевіч]], [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]], [[Юзэф Пілсудзкі|Пілсудзкі]] і я, а вы ёсьць летувісамі“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ruch narodowy litewski zgłosił się do dziedzictwa po Wielkim Księstwie Litewskim. <...> Nawet nie mieliśmy dla nich nazwy. „Litwini — mówił pan Michał Juchniewicz — to Jagiełło, Chodkiewicz, Mickiewicz, Piłsudski i ja, a wy to Lietuvisy“»|скарочана}}}}<ref>Meysztowicz W. Gawędy o czasach i ludziach. — Londyn — Łomianki, 2008. S. 26—27.</ref>. === Летувізацыя Ковеншчыны ды іншых мясцовасьцяў === {{Асноўны артыкул|Ляўда}} [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва [[Этнаграфія|этнаграфічная]]»). [[Рыга]], 1920 г.]] У 1923 годзе ў [[Ковенскі павет|Ковенскім павеце]] летувісы складалі 56,7%, а ў самой Коўне — толькі 29,9%, палякаў у гэтым месьце было 31,5%, а жыдоў — 31,8%<ref>Starzyński S. Litwa: zarys stosunków gospodarczych. — Warszawa, 1928. S. 12—13.</ref>. Значную частку буйных зямельных уласьнікаў складала шляхта-«старалітоўцы», якія валодалі 26% зямлі ў новай дзяржаве і палітычна арыентаваліся на міжваенную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 168.</ref>. 15 лютага 1922 году ўлады Летувы прынялі закон аб зямельнай рэформе: нацыяналізавалася зямля ў супраціўнікаў незалежнасьці Летувы і шляхецкія маёнткі, нададзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі з абшару скарбовых зямель, таксама вызначаўся максымум неад’емнай зямлі ў 80 га (з 1929 году — 150 га), што ліквідоўвала (шляхам прымусовай [[Парцэляцыя (эканоміка)|парцэляцыі]]) [[Лятыфундыя|лятыфундыі]], характэрныя раней для жамойцкіх земляў<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 168—169.</ref>. Па [[Вайсковы пераварот у Летуве (1926)|вайсковым перавароце ў Летуве]] (сьнежань 1926 году) у краіне ўсталяваўся [[Аўтарытарызм|аўтарытарны рэжым]] на чале з прэзыдэнтам [[Антанас Сьмятона|Антанасам Сьмятонам]], які працягваў летувізацыю насельніцтва краіны, абмяжоўваў магчымасьці культурнага разьвіцьця на іншых мовах і ставіў перашкоды да заняцьця дзяржаўных пасадаў тым, хто не лічыў сябе летувісамі паводле нацыянальнасьці<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс, 2013. С. 192—193.</ref>. === Спроба рэтраспэктыўна атаясаміць гістарычных ліцьвінаў зь летувісамі === [[Файл:Летувіскія "рэканструкцыі" арыгінальных "летувіскіх" імёнаў готаў з дынастыі Балтаў (1929).jpg|значак|Прапаганда з боку [[Расейская імпэрыя|расейска]]-летувіскіх і [[Прусія|пруска]]-нямецкіх аўтараў [[Гіпотэза|гіпотэзы]] пра «''перакручваньне старажытных летувіскіх імёнаў''» ([[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]]) з боку [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] пісараў разам з адвольнымі тлумачэньнямі [[Гоцкая мова|гоцкіх]] імёнаў і [[Двухасноўнае імя|асноваў]] зь летувіскай мовы прычынілася да выданьня ў 1929 годзе кнігі на ангельскай і летувіскай мовах з псэўданавукова «''адноўленымі''» арыгінальнымі («''летувіскімі''») формамі імёнаў [[Готы|готаў]] з дынастыі [[Балты (дынастыя)|Балтаў]] (т.б. «''не перакручанымі''» лацінскімі, [[Грэцкая мова|грэцкімі]] і нямецкімі аўтарамі<ref>Rackus A. Guthones (the Goths). — Chicago, 1929. P. 36, 38, 42—215.</ref>)]] У сакавіку 1923 году ў час выставы беларускага друку ў Коўне начальнік Дэпартамэнту рэлігіі Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Казімерас Прапаляніс||lt|Kazimieras Prapuolenis}} падараваў [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] (які знайшоў палітычны прытулак у Летувіскай рэспубліцы па [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыі расейскімі войскамі]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]) уніяцкі служэбнік, друкаваны ў [[Супрасьля|Супрасьлі]] ў 1726 годзе. У скуры аправы (пазьнейшай за саму кнігу і нібыта датаванай 1790 годам паводле налепленага на яе подпісу) Ластоўскі знайшоў укладзены туды тэкст каляднай песьні на беларускай мове. Асаблівасьцю гэтай песьні, невядомай зь іншых крыніцаў, ёсьць называньне «ліцьвінамі» асобаў зь летувіскімі імёнамі: «''Енас з Юргасам з пушчаў літвіны нясьлі Хрыстові з салам [[Бацьвіньне|бацьвіны]]''»{{Заўвага|[[Лацінка]]вы арыгінал паводле Ластоўскага: «''Jenas z Jurgasom z puszczow Litwiny nieśli Chrystowi z sałom botwiny''»<ref>Ластоўскі В. Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі. — Коўна, 1926. С. 632.</ref>}} (тым часам паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref>, апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref>, [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>). Таго ж году Ластоўскі пад псэўданімам «Юры Верэшчака» надрукаваў знойдзеную песьню з гісторыяй яе зьяўленьня ў часопісе «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]»<ref>Верэшчака Ю. Старабеларская калядка // Крывіч. № 4, 1923. С. 34—35.</ref>, а пазьней зьмясьціў яе ў сваёй «[[Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі|Гісторыі беларускай (крыўскай) кнігі]]» (Коўна, 1926 год). Урэшце, у 1926 годзе ў савецкай амбасадзе ў Коўне Ластоўскі прэзэнтаваў канцэпцыю, паводле якой летувісы — гэта нашчадкі гістарычных жамойтаў<ref>«Давялося шмат і шмат працаваць…». З успамінаў беларускага акадэміка Стасіса Матулайціса (1866—1956) / Падрыхтоўка да друку В. Селяніса (Вільня) // Homo Historicus 2019. Гадавiк антрапалагiчнай гiсторыi / пад. рэд. [[Аляксандар Смалянчук|А. Смаленчука]]. — Вiльня: Палітычная сфера, 2019. С. 140—141.</ref>, па чым перабраўся ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкую Беларусь]]. Знойдзеная Ластоўскім песьня трапіла ў некалькі агульных зборнікаў{{Заўвага|Напрыклад, ''Анталогія беларускай паэзіі. Т. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 127—129''.}}, аднак, яе крытычны разгляд не рабіўся (хоць аўтэнтычнасьць некаторых іншых песьняў, апублікаваных Ластоўскім, неаднаразова ставілася пад сумнеў<ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] [https://web.archive.org/web/20160305070331/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_167773.pdf «Слава Воршы ўжо не горша…»] // [[Беларуская думка]]. № 3, 2009. С. 92—99.</ref>). Тым часам адпаведны фрагмэнт песьні, дзе ліцьвінамі называюць асобаў зь летувіскімі імёнамі, актыўна цытуецца (з азначэньнем самой песьні як «традыцыйнай» і «народнай»): летувіскім гісторыкам, супрацоўнікам [[Інстытут гісторыі Летувы|Інстытуту гісторыі Летувы]] [[Томас Баранаўскас|Томасам Баранаўскасам]] на галоўнай старонцы яго сайту з тэндэнцыйнай крытыкай «[[Ліцьвінства|ліцьвінізму]]»<ref name="Baranauskas">[https://www.litviny.net/ «Ёнас з Юргасам, з пушчы літвіны»] ([https://web.archive.org/web/20221126101643/https://litviny.net/ Архіўная копія])</ref>, беларускім гісторыкам кулінарыі [[Алесь Белы|Алесем Белым]]<ref name="Biely-2021">[https://www.patreon.com/posts/batsvinne-simval-59661281?l=it Бацвінне — гастранамічны сімвал Літвы XVII—XVIII ст.], [[Patreon]], 8 сьнежня 2021 г.</ref><ref>Кухмістр Верашчака. [https://books.google.by/books?id=RQp2DwAAQBAJ&pg=PT41&lpg=PT41&dq=%22%D0%81%D0%BD%D0%B0%D1%81+%D0%B7+%D0%AE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC%22&source=bl&ots=_m-G1MRqF7&sig=ACfU3U2h1T0sznVq3sy-1Yx99c5cuBTv2A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjCxvX11tL5AhVaNewKHbSxBZc4ChDoAXoECAQQAw#v=onepage&q&f=false Літвінская кухня]. — Litres, 2022.</ref>, які ня маючы профільнай адукацыі атрымаў доктарскую ступень (PhD) з гісторыі у [[Клайпеда|Клайпедзкім]] унівэрсытэце і крытыкуецца за сваё агрэсіўнае стаўленьне да [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]], аўтарам [[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысцкага]] рупару [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] «[[СБ. Беларусь сегодня]]» і шэрагу расейскіх шавіністычных сайтаў [[Усевалад Шымаў|Усеваладам Шымавым]]<ref>[https://shimoff.livejournal.com/221913.html Литвинам на заметку], [[LiveJournal]] Усевалада Шымава, 5 верасьня 2013 г.</ref>, а таксама на розных [[Расейскі фашызм|расейскіх шавіністычных]] пляцоўках<ref>[https://ohaben.blogspot.com/2022/09/daylida.html?fbclid=IwAR21ju9CvYu7oA5pApgxnu1ua5emF2szy10kMZIzDlYt9FnlNg3abNgtG_A Тэндэнцыйная спроба расейскай шавіністычнай крытыкі беларускага погляду на гісторыю ВКЛ]{{ref-ru}}, 19 верасьня 2022 г.</ref><ref>[https://vk.com/wall-46503890_144549 К вопросу о том, кто такие «литвины». Белорусская народная колядка начала XVIII века, фрагмент], «Мы патриоты Белой Руси!», 2 сьнежня 2018 г.</ref>. У спробах абгрунтаваць традыцыйны характар гэтай каляднай песьні Томас Баранаўскас і Алесь Белы пашыраюць непраўдзівую інфармацыю, нібы яе «''арыгінал быў надрукаваны ў выд.: Служебник. Супрасль, 1726. (В. Ластоўскі. Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі. Коўна. 1926. С. 631—632)''»<ref name="Baranauskas"/><ref name="Biely-2021"/>, хоць у выданьні «Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі», на якое даецца спасылка, Вацлаў Ластоўскі сьведчыць пра пазьнейшае ўклейваньне калядкі ў аправу кнігу<ref>Ластоўскі В. Гісторыя Беларускай (Крыўскай) кнігі. — Коўна, 1926. С. 631.</ref>. На красавік 2024 году Алесь Белы выправіў сваё ранейшае сьцьверджаньне пра публікацыю песьні, адзначыўшы, што яна «''цалкам можа быць фальсыфікатам''»<ref name="Biely-2021"/>. === Зварот да жамойцкай ідэнтычнасьці === [[Файл:Polska i Litwa za Władysława Jagiełły (1927).jpg|значак|«Польшча і Літва за [[Ягайла]]м». Мапа з гістарычнага атлясу 1927 г.]] Гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] зьвяртае ўвагу на тое, што ў 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход Віленшчыны зь Вільняй да [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускага абшару]], у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на [[Жамойць]] — разам зь зьменай [[Герб Летувы|дзяржаўнага гербу]] (варыянту [[Пагоня|Пагоні]]) на жамойцкага «Мядзьведзя»<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не летувіскае (славянскае<ref name="Arlou-2012-373"/>) паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца ў стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. === Супраца з СССР дзеля захопу Вільні === [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] З пачаткам [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], як толькі ў выніку супольнай агрэсіі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] супраць [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] савецкія войскі захапілі Вільню, летувіскія дыпляматы ў Маскве зьвярнуліся да савецкіх уладаў з просьбай перадаць места Летуве. 10 кастрычніка 1939 году ўлады Летувы і СССР склалі летувіска-савецкую дамову, згодна зь якой места Вільня зь Віленскай вобласьцю, занятыя савецкімі войскамі, перадаваліся Летуве. Наркам замежных справаў СССР [[Вячаслаў Молатаў]] даў наступнае тлумачэньне: «''Мы ведаем, што большасьць насельніцтва гэтага рэгіёну не летувісы. Але гістарычная мінуўшчына і памкненьні летувіскага народу цесна зьвязаныя зь местам Вільняй, і ўрад СССР палічыў за неабходнае пайсьці насустрач гэтым маральным фактарам''»<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 378—379.</ref>. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню, польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў стала «''прымусіць усіх думаць, як летувісы''» і «''вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт''»<ref name="Dziejaslou-2004-13">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220920170423/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna1302ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Заканчэньне] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]]<ref name="Arlou-2012-380">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 380.</ref>, а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993-70"/>, палякам і жыдам, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, летувіскія ўлады адмовілі ў грамадзянстве<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. Далучэньне Вільні да Летувы прывяло да хуткага росту тут летувіскага насельніцтва, якое раней складала толькі 1,5%. 3 этнічна летувіскага абшару ў места ехалі ўраднікі, вайскоўцы, паліцыя, перасялялі сюды работнікаў і сялянаў. Іншамоўных жыхароў, якіх па-ранейшаму была значная большасьць, летувіскія ўлады абвясьцілі колішнімі летувісамі, якіх трэба вярнуць да сваіх «сапраўдных каранёў». Афіцыйная прапаганда сьцьвярджала, што беларускае насельніцтва мусіць дадаць да прозьвішчаў канчаткі «ас», «іс», «ус»{{Заўвага|Напрыклад, гісторыка [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]] запісвалі як ''Туронкас'', ''Туронекас'', ''Туронка'', а яго школьны таварыш-летувіс Чайкоўскі атрымаў прозвішча ''Pempe'' ({{мова-lt|чайка|скарочана}})<ref name="ажэмойчваньне">{{Кніга|аўтар = |імя = Юры|прозьвішча = Туронак|частка = |загаловак = За кардонам Бацькаўшчыны: успаміны|арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Генадзь Сагановіч|Г. Сагановіч]]|выданьне = |месца = [[Менск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2010|том = |старонкі = 40|старонак = 276|сэрыя = [[Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»|Бібліятэка ч-су Беларускі гістарычны агляд]]|isbn = 978-985-6887|наклад = }}</ref>}} і вярнуцца да сваёй сапраўднай нацыянальнасьці. Беларусы [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу, сярод іх значна павялічылася беспрацоўе. Гэтая палітыка ў існасьці не зьмянілася і па абвяшчэньні ў ліпені 1940 году [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]]<ref name="Arlou-2012-382">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. === Супраца з Трэцім Райхам === [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1943).jpg|значак|[[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]. Зь нямецкага навуковага выданьня «Беларусь: краіна і яе народ» ([[Вена]], 1943 г.)]] З пачаткам [[нямецка-савецкая вайна|нямецкай-савецкай вайны]] ўлады [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] далучылі большую частку Віленшчыны разам зь Вільняй да генэральнай акругі «Летува». У захопленай [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстамі]] Эўропе Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[Галакост|генацыд жыдоў]]. З дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў нацысты да канца 1941 году зьнішчылі ў Вільні каля 22 тысячаў жыдоўскага насельніцтва. Урэшце, з 70 тысячаў віленскіх жыдоў жывымі засталіся толькі каля 7 тысячаў<ref name="Arlou-2012-384">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. Улады Трэцяга Райху дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на беларускае і польскае насельніцтва. Пад прыкрыцьцём нямецкай улады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад славянамоўнага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувіскімі і польскімі вайсковымі фармаваньнямі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзелы летувіскіх паліцыянтаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты ўчынялі карныя акцыі датычна цывільнага беларускага<ref name="Arlou-2012-383">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 383.</ref> і польскага насельніцтва<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. == СССР == === Савецкая дэнацыяналізацыя і летувізацыя Віленшчыны === [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы (Вільня — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Па сканчэньні Другой сусьветнай вайны, нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, [[Ёсіф Сталін|Сталін]] надумаў пакінуць места за [[Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі [[Віленская беларуская гімназія|беларускую гімназію]] і настаўніцкую сэмінарыю, а [[Беларускі музэй у Вільні|Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча]] ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць беларускай інтэлектуальнай эліты<ref name="Zajkouski-1993-70"/>. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю. У 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі этнічныя беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="Dziejaslou-2004-13"/>. Датычна беларускага насельніцтва, якое засталося на Віленшчыне, летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Зь іншага боку, летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што беларусы — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» ды іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Апроч таго, празь летувіскія перайменаваньні не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993-70"/>. Увогуле, становішча летувісаў у СССР было ўнікальным: калі [[Эстонцы|эстонскі]] [[Талін]] або [[Латышы|латыскую]] [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, то Вільню павольна засяляла жамойцкая вёска<ref name="Katlarcuk-2003"/>, у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Калі ў 1939 годзе летувісаў у Вільні было менш за 2%, то паводле афіцыйных зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, а перапіс 1970 году сьцьвярджаў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Тым часам пры правядзеньні перапісаў савецкія ўлады вымагалі залічваць насельніцтва з самаазначэньнем «ліцьвіны» да летувісаў (а не беларусаў), прытым ня толькі ў Летувіскай ССР, але і ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/alfavit/nacionaln_1959.html?fbclid=IwAR1FXC3SIkKE1vh12uAWUE_7fucFnI5wIXIoTOhUQ0uN0tfJe0JKvdH0te8 Словарь национальностей всесоюзной переписи населения 1959 года]. — Москва: Государственное статистическое издательство, 1959.</ref>. === Перакручваньне традыцыйных гістарычных назваў і імёнаў у іншых мовах паводле іх формаў зь летувіскай мовы === Адным з захадаў савецкай летувізацыі стала замена традыцыйных гістарычных назваў мясцовасьцяў і імёнаў людзей на летувіскія формы ў іншых мовах, што актыўна падтрымлівалася ўладамі СССР. Дазволеная да ўжытку ў межах СССР [[беларуская мова]] — [[Русіфікацыя|русіфікаваная]] [[Беларускі афіцыйны правапіс|наркамаўка]] — таксама зазнала замену старажытных назваў на новыя, узятыя зь летувіскай мовы<ref name="Arlou-2012-387"/>. Прыклады такіх перакручваньняў прыводзяцца ў табліцы: {| class="wikitable sortable" |{{Сьцяг БНР}} Традыцыйная гістарычная назва |{{Сьцяг БССР}} Летувізаваная назва |{{Сьцяг Летувы}} Летувіская назва |- |[[Вільня]] |Вільнюс |Vilnius |- |[[Трокі]] |Тракай |Trakai |- |[[Меднікі]] |Мядзінінкай |Medininkai |- |[[Салечнікі]] |Шальчынінкай |Šalčininkai |- |[[Сьвянцяны]] |Швянчоніс |Švenčionys |- |[[Міндоўг]] |Міндаўгас |Mindaugas |- |[[Войшалк]] |Войшвілкас |Vaišvilkas |- |[[Гедзімін]] |Гедзімінас<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 53.</ref> |Gediminas |} === Падтрымка летувіскага шавіністычнага погляду на гісторыю Вялікага Княства Літоўскага === У адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. У адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію, заснаваную на гістарычных мітах<ref name="Katlarcuk-2003"/>: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася вынятна летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся. Да прыкладу, у кнігу «Lietuvos piles» ({{мова-be|Летувіскія замкі|скарочана}}) улучылі [[Наваградзкі замак|Наваградзкі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Полацкія замкі|Полацкі]] і дзясяткі іншых беларускіх замкаў. Таксама рабіліся спробы залічыць у лік выдатных дзеячоў летувіскай культуры [[Францішак Скарына|Францішка Скарыну]]<ref name="Arlou-2012-388"/>, тым часам [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386"/>. Зь іншага боку, БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўнай [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]] вёўся ад 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2003"/>. Такім парадкам, Летува заняла вынятнае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref name="Snyder-2003-93-95"/>. == Летувіская рэспубліка == === У дзяржаўнай палітыцы === У Прэамбуле Канстытуцыі Летувы падкрэсьліваецца, што менавіта [[летувісы|летувіскі народ]] ''«шмат вякоў таму стварыў Летувіскую дзяржаву»'' і што ''«яго (народу) праўны фундамэнт грунтуецца на (сярэднявечных) Літоўскіх Статутах»'', а ў артыкуле 17 сьцьвярджаецца, што ''«сталіцай Летувіскай дзяржавы ёсьць места [[Вільня]] — шматвекавая гістарычная сталіца Летувы»''<ref>[http://www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Constitution.htm Ангельскі пераклад Канстытуцыі Летувіскай Рэспублікі, даступны на афіцыйным сайце Сойму ЛР]</ref>. Усе гэтыя палажэньні грунтуюцца на ''«гістарычных правах»'', а ў цэнтры ўсёй канцэпцыі знаходзіцца паняцьце народ ({{мова-lt|tauta|скарочана}}). Такім парадкам, на падставе ''«гістарычных правоў летувіскага народу»'' сучасная Летувіская дзяржава прэзэнтуе сябе ў якасьці адзінай праваспадкаемцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а сучасных летувісаў народам, цалкам тоесным [[ліцьвіны|ліцьвінам]] Вялікага Княства Літоўскага<ref>Kaścian K. Die Litauische Verfassung und die Auslegung des Begriffs «Volk» in historischer Perspektive // Osteuropa-Recht. Nr. 5, 2008, S. 290—297 (291—292).</ref>. Больш таго, аналіз гэтых палажэньняў Канстытуцыі дазваляе сказаць, што афіцыйнымі ўладамі Летувы Вялікае Княства Літоўскае разглядаецца як летувіская [[нацыянальная дзяржава]]<ref name="Kascian-2009"/>. Зьвяртаючыся, аднак, да значэньня слова народ (tauta) у летувіскай мове і вылучыўшы такім спосабам тры ключавыя словы дзеля аналізу адпаведнасьці паміж літоўскай нацыяй Вялікага Княства Літоўскага і летувіскай нацыяй Летувіскай Рэспублікі — тэрыторыя, мова і культура — можна прыйсьці да высновы, што тлумачэньне гістарычнай ролі летувіскага народу, якое прапануе Канстытуцыя Летувіскай Рэспублікі, ёсьць больш чым спрэчным, а летувіская нацыя не эквівалентная літоўскай нацыі ў аніводным з гэтых трох кампанэнтаў. З гэтай прычыны нельга казаць пра дзяржавастваральную ролю і дамінантнае становішча балтыйскай летувіскай меншасьці ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Kascian-2009"/>. Дзяяч [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага руху]], адзін з укладальнікаў сучаснага ўнармаваньня [[Беларускі клясычны правапіс|Беларускага клясычнага правапісу]] [[Зьміцер Санько]] зьвяртае ўвагу на значнае паляпшэньне дачыненьняў паміж Летувой і афіцыйнымі ўладамі Беларусі ў 1995 годзе. На яго думку, да гэтага прычынілася падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref name="Sanko-2020">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв'ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. У траўні 2024 году на выбарах прэзыдэнта Летувы 74,43% галасоў атрымаў дзейны прэзыдэнт [[Гітанас Наўседа]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32964986.html У Літве ў другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог дзейны прэзыдэнт Гітанас Наўседа], [[Радыё Свабода]], 24 траўня 2024 г.</ref>, які раней сыстэматычна выносіў «за дужкі» беларусаў, беларускае і Беларусь, прыраўноўваў іх да рэжыму Лукашэнкі, што правакавала дыскусіі і канфлікты наконт «ліцьвінізму»<ref>[https://novychas.online/palityka/vilnja-vkl-i-belarusy-adkul-bjarecca-litvinizm Вільня, ВКЛ і беларусы. Адкуль бярэцца «літвінізм» і чаму ён пужае літоўцаў?], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 4 верасьня 2023 г.</ref> (тым часам яшчэ ў 2023 годзе выкрылася, што на папярэдніх выбарах Наўседа схаваў той факт, што быў сябрам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюзу|Камуністычнай партыі Савецкага Саюзу]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/32351017.html Прэзыдэнт Літвы Наўседа хаваў, што ў 1980-х быў чальцом КПСС], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2023 г.</ref>). === У летувіскай гістарыяграфіі === [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш расейскімі філёлягамі [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць летувізацыю (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] На падставе шматлікіх публікацыяў летувіскіх гісторыкаў у замежных акадэмічных крыніцах яшчэ за савецкім часам у сусьветнай гістарыяграфіі замацавалася «летувісацэнтрычная» канцэпцыя разгляду гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Апроч таго, паступоваму ўспрыманьню сусьветнай навуковай супольнасьцю нічым не падмацаваных гіпотэзаў летувіскіх аўтараў як «бясспрэчных фактаў» паспрыяў брак крытычнага гледзішча (беларускую гістарыяграфію [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Наступствы|савецкія ўлады цалкам вынішчылі яшчэ ў 1930-я гады]], а яе аднаўленьне адбылося толькі да пачатку 1990-х гадоў)<ref name="Kraucevic-2006"/> — тым часам летувіскія гісторыкі ня грэбавалі наўмысным перакручваньнем гістарычных фактаў і падтасоўкамі<ref name="Kascian-2009"/><ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]], [[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20230619165217/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Пачатак] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004.</ref>. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы беларусы ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]], калі [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, а на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>), пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, па чым адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. Тым часам на старонках летувіскіх школьных падручнікаў працягваюць прапагандавацца сьцьверджаньні, што Вялікае Княства Літоўскае было летувіскай дзяржавай, кіроўная дынастыя [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] — летувісамі, што ядро земляў ВКЛ знаходзілася на летувіскіх землях, а сталіца ВКЛ Вільня стаіць у цэнтры тых земляў. Паводле аўтараў летувіскіх падручнікаў, «заваяваныя славянскія землі» былі толькі анэксамі (дадаткам), якімі кіравалі прадстаўнікі летувіскай княскай дынастыі. Сваім парадкам [[беларусы]] разглядаюцца ў гэтых выданьнях як бясспрэчная [[нацыянальная меншасьць]], чые здабыткі (у хоць-якой галіне чалавечай дзейнасьці) мала паўплывалі на разьвіцьцё летувіскай нацыі і дзяржавы. Беларускія населеныя пункты згадваюцца аўтарамі звычайна ў выпадку асьвятленьня падзеяў той або іншай вайны<ref name="Antonau-2001"/>. На думку шэрагу беларускіх гісторыкаў, у сучаснай Летуве заснаваная на мітах і стэрэатыпах гістарычная навука ёсьць часткай дзяржаўнай ідэалёгіі, таму пры падтрымцы Летувіскай дзяржавы тамтэйшыя гісторыкі маюць шырокія магчымасьці ў прасоўваньні сваіх канцэпцыяў навонкі<ref name="Kascian-2009"/><ref name="Kraucevic-2006"/>. Як зазначае летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]], на 2023 год «''летувісы лічаць, што ў беларусаў не было дзяржаўнасьці''». Паводле актуальных летувіскіх школьных падручнікаў, «''беларусы — шэрая маса, якую летувісы заваявалі ў сярэднія вякі''». Апроч таго, Камунтавічус адзначае, што да сёньняшняга часу няма ніводнай кнігі беларускага гісторыка, якая б была перакладзеная на летувіскую мову. Паводле Камунтавічуса, «''у адрознасьць ад летувісаў, чыя ідэнтычнасьць будуецца ў апазыцыі да іншых (для іх амаль усе суседнія народы — ворагі), беларусы імкнуцца з усімі жыць у згодзе''»<ref>Антось Жупран, [https://nashaniva.com/323307 «Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове], [[Наша Ніва]], 6 жніўня 2023 г.</ref>. Таксама ён падкрэсьлівае: «''гэта прыніжэньне беларусаў — скарачаць іх гісторыю і сьцьвярджаць, што вось яны толькі нядаўна зьявіліся, а мы тут жылі спрадвеку''» і што такое скарачэньне гісторыі Беларусі ёсьць [[Русіфікацыя Беларусі|актуальным для расейцаў]], каб сьцьвярджаць, што да таго, як зьявіліся Беларусь і беларусы, усе былі адзінымі — русінамі, рускімі, былі часткай Расеі<ref>[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32392665.html Літоўскі гісторык Русьціс Камунтавічус: Нельга напісаць сумесную гісторыю, якая задаволіць і літоўцаў, і беларусаў], [[Радыё Свабода]], 3 траўня 2023 г.</ref>. === Змаганьне зь беларускім поглядам на гісторыю Вялікага Княства Літоўскага === {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} У 2020 годзе часопіс [[Міністэрства абароны Летувы|Міністэрства абароны]] [[Летува|Летувы]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Karys||en|Karys}} прысьвяціў два артыкулы «ліцьвінізму», якія разьмясьцілі ў самым пачатку першага і другога нумароў (аўтар — {{мова-lt|Darius Sutkus|скарочана}}, невядомы, аднак, як прафэсійны гісторык). У першым артыкуле ў разьдзеле «''Вытокі ліцьвінізму: шанаваньне цара''» аўтар называе заснавальнікам «ліцьвінізму» які «''супрацаваў з расейскімі ўладамі''» і быў «''адным зь першых псэўдагісторыкаў, хто сьцьвярджаў, што ВКЛ было славянскай дзяржавай''»<ref>Sutkus D. Litvinizmas: istorija, prielaidos, perspektyvos // Karys. Nr. 1, 2020. P. 4.</ref>, прафэсара-паліглёта [[Восіп Сянкоўскі|Восіпа Сянкоўскага]] (1800—1858), які ў 1835 годзе пісаў пра этнічную інтэграцыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ліцьвінаў і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], што тлумачыў агульным германскім паходжаньнем кіроўных дынастыяў Літвы і Русі<ref>Собрание сочинений Сенковского (Барона Брамбеуса). Т. 6. — СПб., 1859. С. 47—48/</ref>. Тым часам, падобныя думкі (пра германскае паходжаньне літоўскае шляхты і яе славянізацыю ў ВКЛ яшчэ да Крэўскай уніі) выказвалі такія гісторыкі, як {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юзэф Ярашэвіч||be|Юзаф Ярашэвіч}} (1793—1860), [[Іван Барычэўскі]] (1810—1887), [[Мацьвей Любаўскі]] (1860—1936), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Леантовіч||ru|Леонтович, Фёдор Иванович}} (1793—1860), [[Юзэф Эдвард Пузына]] (1878—1949) ды іншыя<ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 4.</ref>. Яшчэ адным заснавальнікам «ліцьвінізму» летувіскі аўтар называе [[Ігнат Кулакоўскі|Ігната Кулакоўскага]] (раней, у 2017 годзе аналягічнае азначэньне Восіпу Сянкоўскаму і Ігнату Кулакоўскаму даў у сваёй публікацыі гісторык-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандыст]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] [[Ігар Марзалюк]]<ref>Марзалюк І. Ля вытокаў нацыянальнай тоеснасці. Гістарычны наратыў і яго ўплыў на нацыянальную свядомасць у Беларусі канца XVIII—XIX стст. // 1917 год у гістарычных лёсах Беларусі : зб. матэрыялаў Міжнар. навук. канф., Мінск, 30 лістап. — 1 снеж. 2017 г. / рэдкал. : А. Д. Кароль (старш.) [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Выд. цэнтр БДУ, 2017. С. 26—28.</ref>). Па аглядзе «гісторыі ліцьвінізму», летувіскі аўтар засьцерагае чытачоў ад «радыкальных ліцьвіністаў», якіх ён зьвязвае з уладамі Расеі і характарызуе сьцьверджаньнем [[Фіна-вугорскія народы|фінска-вугорскага]] паходжаньня летувісаў, [[готы|гоцкага]] ўплыву на землі Вялікага Княства Літоўскага і штучнага канструяваньня сучаснай летувіскай мовы. Таксама аўтар сьцьвярджае, што балянс поглядаў на Вялікае Княства Літоўскае ў Беларусі падтрымліваецца ўладай [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], адзначаючы немагчымасьць зрабіць дакладны прагноз разьвіцьця падзеяў у выпадку зьмены ўлады ў краіне<ref>Sutkus D. Litvinizmas: istorija, prielaidos, perspektyvos // Karys. Nr. 1, 2020. P. 7—9.</ref>. 8 жніўня 2021 году{{Заўвага|Глядзіце гісторыю зьменаў старонкі [[:en:Pahonia]]}} адміністрацыя [[Ангельская Вікіпэдыя|Ангельскай Вікіпэдыі]] пад ціскам [[Летувісы|летувіскіх]] [[Шавінізм|шавіністаў]], якія зьвінавачвалі сваіх беларускіх апанэнтаў у «ліцьвінізьме» з спасылкамі на памянёныя артыкулы ў часопісе Міністэрства абароны Летувы, выдаліла артыкул пра герб [[Пагоня|Пагоню]] (створаны ў жніўні 2004 году), зь якога зрабілі перанакіраваньне на [[герб Летувы]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Хобі для эрудытаў: абараняць «Пагоню» ў галоўнай сусветнай энцыклапедыі|мова=be|год=13 жніўня 2021|аўтар=[[Алесь Чайчыц|Чайчыц А.]]|выданьне=[[Будзьма беларусамі!]]|спасылка=https://budzma.by/news/khobi-dlya-erudyta-.html}}</ref>. 2 кастрычніка 2023 году ў [[Летувіскі Сойм|Летувіскім Сойме]] адбыўся круглы стол «Літвінізм: паходжаньне, уплыў і выклікі для беларуска-летувіскіх стасункаў», у афіцыйным анонсе якога зьмясьцілі меркаваньне старшыні Камітэту будучыні і сябра Камітэту нацыянальнай бясьпекі і абароны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Раймундас Лапата|Раймундаса Лапаты|pl|Raimundas Lopata}}, што «''літвінізм у асноўным выяўляецца ў прэтэнзіях некаторай часткі беларускай апазыцыі на гісторыю Вільні і Літвы''», а таксама наступную заяву Лапаты: «''Летувіскія гісторыкі мусяць стаць салдатамі „нябачнага фронту“. Гэта трэба рабіць ня толькі на мясцовым, але і на міжнародным узроўні, з дапамогай гісторыкаў зь іншых краінаў, асабліва Польшчы, правядзеньнем міжнародных канфэрэнцыяў, выданьнем публікацыяў і г. д. Інакш кажучы, цалкам ізаляваць літвінісцкі ідэалягічны наратыў Беларусі з дапамогай гістарычнай навукі''»{{Заўвага|{{мова-lt|«Seimo Ateities komiteto pirmininko, Nacionalinio saugumo ir gynybos komiteto nario Raimundo Lopatos teigimu, litvinizmas iš esmės reiškiasi tam tikrų baltarusių opozicijos sluoksnių pretenzijomis į Vilnių ir Lietuvos istoriją. „Lietuvos istorikai turėtų tapti „nematomo fronto“ kariais. Tai turėtų būti daroma ne tik vietiniu, bet ir tarptautiniu mastu, pasitelkiant kitų šalių istorikus, ypač Lenkijos, rengiant tarptautines konferencijas, skelbiant publikacijas ir t.t. Kitaip tariant, visiškai izoliuojant litvinizmo ideologinį Baltarusijos pasakojimą istorijos mokslo pagalba“, — sakė R. Lopata.»|скарочана}}}}<ref>[https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=35403&p_k=1&p_t=286231&fbclid=IwAR1eXOjN2sA2GLz58ZE3-fQPrw8joKS6v3ZAsWepqv_ay-bPWq_VYqpYCFc Seime vyks diskusija „Litvinizmas: kilmė, įtaka ir iššūkiai baltarusių ir lietuvių santykiams“], Lietuvos Respublikos Seimas</ref>. На 2023 год адзначалася шырокае бытаваньне ў Летуве тэорыі летувізму (у супрацьвагу «ліцьвінізму»), якая выконвае функцыю нацыянальнага наратыву<ref>[https://nashaniva.com/330478 Трэба раз і назаўсёды спыніць разважанні пра «вяртанне Вільні» — Рудкоўскі], [[Наша Ніва]], 18 лістапада 2023 г.</ref>. === Атаясамліваньне Беларусі з Расеяй === У 2010 годзе [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]] зьвярнулася ў Дзяржаўную камісію зь летувіскай мовы з просьбай перагледзіць афіцыйную назву Беларусі ({{мова-lt|Baltarusija|скарочана}}, ''balta'' — белы колер, ''Rusija'' — [[Расея]]). Сярод прапанаваных да разгляду варыянтаў было традыцыйнае летувіскае найменьне — ''Baltoji Rusia'' ({{мова-be|Белая Русь|скарочана}})<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37411 Літва адмовілася Беларусь называць Belarus], [[Наша Ніва]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. Аднак сябры Дзяржаўнай камісіі з спасылкай на меркаваньне летувіскіх гісторыкаў адзінагалосна пастанавілі пакінуць прыняты ў часы кіраваньня [[Сталін]]а савецкі варыянт назвы Беларусі<ref>[https://web.archive.org/web/20100419122535/http://news.tut.by/167244.html В Литве Беларусь останется Baltarusija], [[TUT.BY]], 16 красавіка 2010 г.</ref>{{Заўвага|Сярод іншага, адна з асноўных сучасных летувіскіх аўтарак, якая ў рэчышчы палітыкі летувізацыі прапагандуе [[Летувіская мова|летувіскае]] паходжаньні [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў ліцьвінаў]], доктарка філялягічных навук (2004 год) і загадніца катэдры балтыстыкі Філялягічнага факультэту [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] (з 2015 году) Дайва Сінкевічуце ({{мова-lt|Daiva Sinkevičiūtė|скарочана}}) у сваёй ангельскамоўнай публікацыі 2020 году пасьлядоўна ўжывае датычна Беларусі ({{мова-en|Belarus|скарочана}}) састарэлы расейскі [[Каляніялізм|каляніяльны]] тэрмін {{мова-en|Byelorussia|скарочана}}, сугучны з {{мова-en|Russia|скарочана}} — [[Расея]], у тым ліку ў канструкцыі «''цяперашняя Беларусь''» — {{мова-en|«(present-day) Byelorussia»|скарочана}}<ref>Sinkevičiūtė D. Newly discovered Lithuanian compound names with first stem of Christian origin as witnesses of the intersection of pagan and Christian cultures // Onoma. Nr. 55, 2020. P. 150, 152—153, 161, 163.</ref>; такі ж самы расейскі каляніяльны тэрмін {{мова-en|Byelorussian|скарочана}}, сугучны з {{мова-en|Russian|скарочана}} — [[расейская мова]], гэтая аўтарка ўжывае датычна беларускай мовы<ref>Sinkevičiūtė D. Newly discovered Lithuanian compound names with first stem of Christian origin as witnesses of the intersection of pagan and Christian cultures // Onoma. Nr. 55, 2020. P. 158, 160—162.</ref>, у іншай сваёй публікацыі 2017 году гэтая ж аўтарка называе [[Старабеларуская мова|старабеларускую (рускую)]] мову «старой расейскай мовай» — {{мова-en|Old Russian|скарочана}}<ref>Sinkevičiūtė D. Dėl lietuvių dvikamienių asmenvardžių kamieno gerd- autentiškumo // Baltistica. T. 52, Nr. 1 (2017). P. 137, 145.</ref>}}. У красавіку 2021 году часовая палітычная падкамісія пры Дзяржаўнай камісіі па летувіскай мове зноў адмовілася зьмяняць афіцыйную [[Русіфікацыя Беларусі|расейскую]] [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву Беларусі — на гэты раз на просьбу [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]], тым часам у сьнежні 2020 году гэтая ж камісія зьмяніла афіцыйную летувіскую назву [[Грузія|Грузіі]] на просьбу грузінскіх дыпляматаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31188034.html Літоўскія мовазнаўцы вырашылі не мяняць назву Беларусі], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2021 г.</ref>. == Акадэмічныя фальсыфікацыі на карысьць летувізацыі == * Нямецка-расейскі філёляг [[Макс Фасмэр]], сябра некалькіх навуковых акадэміяў [[Нямеччына|Нямеччыны]], замежны сябра-карэспандэнт [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] і аўтар найбольшага этымалягічнага слоўніка расейскай мовы (па-расейску выйшаў з друку у 1964—1973 гадох у перакладзе і з дапаўненьнямі [[Алег Трубачоў|Алега Трубачова]]), дзеля абгрунтаваньня [[Этымалёгія|этымалёгіі]] назвы [[Літва]] зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]] прыводзіў сфальсыфікаваную [[Старажытнаруская мова|старажытнарускую]] форму ''Литъва'' з спасылкай на [[Аповесьць мінулых часоў]]<ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/35560/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0 Литва] // Фасмер М. Р. Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1964—1973.</ref>. Аднак гісторык [[Валянцін Янін]] і лінгвіст [[Андрэй Залізьняк]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду ў адпаведнай крыніцы — як і ў іншых старажытных рускіх крыніцах — бытуе вынятна форма ''Литва'', што фактычна зьняпраўджвае гіпотэзу пра запазычаньне [[Славянскія мовы|славянамі]] назвы Літва зь летувіскага ''Lietuvа''<ref>Янин В. Л., Зализняк А. А. Новгородские грамоты на бересте. — М., 1993. С. 245.</ref>. * Расейскі гісторык [[Уладзімер Пашута]], сябра-карэспандэнт АН СССР, у сваёй манаграфіі «Образование Литовского государства» (Масква, 1959 год) сфальсыфікаваў зьмест ліста вялікага князя [[Гедзімін]]а да манахаў-[[Францішкане|францішканаў]] Саксоніі. Калі напраўду літоўскі гаспадар ставіў умову і пажаданьне, каб прызначаныя для касьцёлаў у Вільні і Наваградку місіянэры абавязкова ведалі польскую, зэмгальскую і рускую мовы<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?id=4zoPAAAAYAAJ&pg=PA143&dq=%22Polonicum+,+Semigallicum+ac+Ruthenicum%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUiLHvp-j8AhW1xQIHHYMbCk8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22Polonicum%20%2C%20Semigallicum%20ac%20Ruthenicum%22&f=false S. 143].</ref><ref name="Urban-2001-102">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 102.</ref>, то Пашута — які сьцьвярджаў летувіскі характар ВКЛ — заявіў, што Гедзімін у гэтым сваім лісьце нібы казаў пра валоданьне «''летувіскай, польскай і зэмгальскай мовамі''»<ref>Пашуто В. Т. Образование Литовского государства. — М., 1959. С. 412.</ref>. * Летувіскі гісторык [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]] у сваім творы «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» («Уздым Літвы: паганская імпэрыя ў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе, 1295—1345») сьцьвярджае, нібы вялікі князь [[Гедзімін]] перадаў [[Жамойць]] сваім сынам [[Яўнут|Яўнуту]] і [[Кейстут|Кейстуту]]<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. P. 280—281.</ref>. Тым часам гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што Жамойць, увогуле, не ўпамінаецца ў тастамэнце Гедзіміна, бо яна яшчэ не належала да ВКЛ<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 241.</ref>. Апроч таго, Роўэл сьцьвярджае, нібы «''паводле дакумэнтаў Тэўтонскага ордэну, [[Міндоўг]] збудаваў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|катэдру]] ў [[Вільня|Вільні]]''»<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. P. 71.</ref>, але не падае спасылак на адпаведныя дакумэнты<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 240.</ref>. Увогуле, вынесеная ў назву твору канцэпцыя «Паганскай імпэрыі Летувы» напраўду ёсьць [[Фэйк|фэйкам]] у навуковай абгортцы<ref>Канстанцін Семяновіч, [https://budzma.org/news/paganskaya-imperyya.html «Паганская імперыя» Вялікае Княства Літоўскае. Рэальнасць ці міф?], [[Будзьма беларусамі!]], 29 сьнежня 2023 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Русіфікацыя Беларусі]] * [[Летувізм]] * [[Ліцьвінства]] * [[Ліцьвякі]] * [[Старалітва]] * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Антынарманізм]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001. * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]], [[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20230619165217/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * [[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003. * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://pawet.net/ns/2020/12/%E2%84%96_12_(1475).html Замак на пяску або У лабірынце суфіксаў і канчаткаў] // [[Наша слова]]. № 12 (1475), 18 сакавіка 2020. С. 3. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс: Eugrimas, 2013. — 318 с. {{ISBN|978-609-437-207-0}}. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. == Вонкавыя спасылкі == * [[Аляксандар Краўцэвіч]], [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г. * [[Кірыл Касьцян]], [https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/10360 Прозвішчы прадстаўнікоў нацыянальных меншасцяў у Летуве]{{Недаступная спасылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[ARCHE Пачатак]], 4 студзеня 2013 г. * Кірыл Касьцян, [https://web.archive.org/web/20220819110629/https://news.arche.by/by/page/reviews/navuka-ahliady/11635 Гісторыя ВКЛ вачыма БелТА альбо колькі словаў пра адсутнасьць нацыянальнай самапавагі], [[ARCHE Пачатак]], 8 траўня 2013 г. * [[Севярын Квяткоўскі]], [https://racyja.com/by/palityka/camu-letuva-a-ne-litva-i-camu-u-aficyjnaj-vilni-naspjavae-vjalikaja-njavykrutka/ Чаму Летува, а не Літва, і чаму ў афіцыйнай Вільні наспявае вялікая нявыкрутка], [[Беларускае Радыё Рацыя]], 22 сакавіка 2024 г. * [[Русьціс Камунтавічус|Rūstis Kamuntavičius]], [https://www.gudija.lt/single-post/lietuvizmas?fbclid=IwAR3RmVWh49y2ZLiGvvQKVERsl1xnMoLPhjgLH-YnKZWwRykS7COG9C_sMnc Lietuvizmas — kas tai yra ir kodėl mums jo reikia bijoti]{{ref-lt}} ({{мова-be|Летувізм — што гэта такое і чаму яго трэба баяцца|скарочана}}), GUDIJA.LT, 25 кастрычніка 2023 г. * Севярын Квяткоўскі, [https://nmn.media/articles/7647?fbclid=IwY2xjawFD1ylleHRuA2FlbQIxMQABHbs38tCh_7g7oNqyhJ8ttRPxZG_AVY60VaRXx-BAd-O1HyF5vM0ABi9P7A_aem_cTaqSHNJHg43mQ3uTaUl_A Шоў «Лiцвiнiзм». Цяпер і ў Летуве], «Наше Мнение», 28 сакавіка 2024 г. {{Культурная асыміляцыя}} {{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Культурная асыміляцыя]] [[Катэгорыя:Летувіская мова]] [[Катэгорыя:Летувіская культура]] [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы]] [[Катэгорыя:Летувіская палітыка]] [[Катэгорыя:Сацыяльная гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Сацыяльная гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Дыскрымінацыя ў Эўропе]] [[Катэгорыя:Летувіска-польскія стасункі]] [[Катэгорыя:Сфэры культурнага ўплыву]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Летуве]] [[Катэгорыя:Унутраная палітыка СССР]] 1a0bi4btsnpewb6uar1y4shaeev7rlj 0 261058 2688055 2673198 2026-09-02T07:30:12Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Emiliano_Martínez?oldid=1372179303 2688055 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Дамія́н Эмілія́на Марты́нэс Рамэ́ра''' ({{мова-es|Damián Emiliano Martínez Romero}}; {{Н}} 2 верасьня 1992 году) — аргентынскі футбаліст, брамнік ангельскага клюбу «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]» і нацыянальнай [[зборная Аргентыны па футболе|зборнай Аргентыны]]. Вядомы як адмысловец у адбіцьці пэнальці, ён часта ўважаецца за аднаго з найлепшых брамнікаў у сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/articles/cz9r9kyzzkqo|загаловак=Martinez recognised as world's best goalkeeper|выдавецтва=BBC Sport|дата публікацыі=31.10.2023|дата доступу=08.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240708183833/https://www.bbc.com/sport/articles/cz9r9kyzzkqo|дата копіі=08.07.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/40179269/manuel-neuer-best-goalkeepers-men-soccer|загаловак=2024 FC 100: Neuer among best goalkeepers in men's soccer|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.06.2024|дата доступу=08.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20250726063435/https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/40179269/manuel-neuer-best-goalkeepers-men-soccer|дата копіі=26.07.2025}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Pyzdrowski, Matt|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/7188616/2026/04/14/raya-courtois-alisson-goalkeepers-ranked/|загаловак=David Raya, Thibaut Courtois, Alisson: The top 15 goalkeepers in the game ranked|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=14.04.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260520191913/https://www.nytimes.com/athletic/7188616/2026/04/14/raya-courtois-alisson-goalkeepers-ranked/|дата копіі=20.05.2026}}</ref>. == Кар’ера == === Клюбная === Гулец ёсьць выхаванцам сыстэмы клюбу «[[Індэпэнд’ентэ Авэльянэда|Індэпэнд’ентэ]]», але ўжо ў маладосьці далучыўся да структуры лёнданскага «[[Арсэнал Лёндан|Арсэналу]]». Па прыбыцьці ў Ангельшчыну, брамнік доўгі час праводзіў у арэндах у іншых, пераважна ангельскіх, клюбах. Гэтак футбаліст выправіўся ў «[[Оксфард Юнайтэд]]», калі асноўныя іхныя брамнікі [[Раян Кларк]] і Ўэйн Браўн атрымалі пашкоджаньні. Мартынэс дэбютаваў у розыгрышу [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]] 5 траўня 2012 году ў матчы супраць «[[Порт Вэйл Сток-он-Трэнт|Порт Вэйлу]]»<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/17952456 «Oxford United sign Arsenal keeper Damian Martinez on loan»]. BBC Sport.</ref>, але няўдала, бо гульня скончылася на карысьць супернікаў. Вяртаючыся ў «Арсэнал» футбаліст часам трапляў у заяўку на матчы ў выпадку траўмаў асноўных ці запасных брамнікаў. Але нават мог і выйсьці ў асноўным складзе, як у матчы Кубка футбольгай лігі супраць «[[Ковэнтры Сіці]]» 26 верасьня 2012 году. У кастрычніку 2013 году брамнік на кароткі тэрмін далучыўся да «[[Шэфілд Юнайтэд|Шэфілду Юнайтэд]]». У кастрычніку 2014 году Мартынэс дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]] у матчы «Арсэнала» супраць «[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехту]]»<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/29362790 «RSC Anderlecht 1–2 Arsenal»]. BBC Sport.</ref>. 22 лістапада выйшаў на пляцоўку, замяніўшы траўмаванага [[Войцех Шчэнсны|Войцеха Шчэнснага]], у матчы супраць «[[Манчэстэр Юнайтэд]]»<ref>[http://www.goal.com/en-gb/news/2896/premier-league/2014/11/22/6395391/wilshere-szczesny-forced-out-of-manchester-united-clash-as «Wilshere & Szczesny forced out of Manchester United clash as injury strikes Arsenal»]. Goal.</ref>. З траўмай яшчэ і [[Давід Асьпіна|Давіда Асьпіны]] аргентынец зноў атрымаў шанец і выйшаў у матчы Лігі чэмпіёнаў супраць дортмундзкай «[[Барусія Дортмунд|Барусіі]]», дзе вылучыўся і быў намінавы ў сымбалічную зборную тыдня<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2188080.html «UEFA.com’s team of the week — UEFA Champions League»]. UEFA.</ref>. У сакавіку 2015 году далучыўся да «[[Ротэргэм Юнайтэд|Ротэргэму Юнайтэд]]», а потым сышоў у арэнду ва «[[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз]]». 2 жніўня 2017 году Мартынэс на сэзон выправіўся ў гішпанскі «Хэтафэ», а ў студзені 2019 году прыйшоў на дапамогу «Рэдынгу». З траўмай [[Бэрнд Лена|Бэрнда Лена]] футбаліст зноў атрымаў шанец згуляць у браме «Арсэналу». Гэтым разам ён дапамог здабыць [[Кубак Ангельшчыны па футболе 2019—2020 гадоў|Кубак Ангельшчыны 2020 году]], а крыху пазьней выйшаў на поле ў матчы [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубка Ангельшчыны]]. [[Файл:St. Louis City vs Aston Villa (Jul 2025) 14 (Emiliano Martínez).jpg|значак|зьлева|Мартынэс у складзе «Астан Вілы» ў ліпені 2025 году.]] 16 верасьня 2020 году Мартынэс пасьля працяглага часу сышоў з «Арсэналу», далучыўшыся да «[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Вілы]]». «Віланы» выклалі за брамніка 20 млн фунтаў стэрлінгаў<ref>Dutton, Tom (16.09.2020). [https://www.standard.co.uk/sport/football/arsenal-20m-emiliano-martinez-transfer-goalkeeper-aston-villa-a4548496.html «Arsenal confirm £20m Emiliano Martinez transfer as goalkeeper joins Aston Villa»]. Evening Standard.</ref>, а дамова з клюбам была разьлічаная на чатыры гады. Дэбют у складзе бірмінггэмцаў адбыўся ўжо на наступным тыдні пасьля гэтага ў матчы супраць «Шэфілду Юнайтэд» (1:0). У першы ж сэзон аргентынец дасягнуў клюбнага рэкорда, усталяванага [[Брэд Фрыдэль|Брэдам Фрыдэлам]], паводле колькасьці «сухіх» матчаў у браме (15). Дзякуючы гэтаму быў абраны заўзятарамі гульцом сэзону. У студзені 2022 году працягнуў дамову з клюбам да 2027 году. 27 ліпеня 2022 году, перад пачаткам новым сэзонам, Мартынэс быў прызначаны адным з двух віцэ‑капітанаў клюбу<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.avfc.co.uk/news/2022/july/27/mcginn-named-aston-villa-captain/|загаловак=John McGinn named Aston Villa Captain|выдавецтва=Aston Villa F.C.|дата публікацыі=27.07.2022|дата доступу=27.07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220727160522/https://www.avfc.co.uk/news/2022/july/27/mcginn-named-aston-villa-captain/|дата копіі=27.07.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.avfc.co.uk/news/2022/july/29/Gerrard--We-need-to-push-as-hard-as-we-can/|загаловак=Steven Gerrard: We need to push as hard as we can|выдавецтва=Aston Villa F.C.|дата публікацыі=29.07.2022|дата доступу=29.07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220729121346/https://www.avfc.co.uk/news/2022/july/29/Gerrard--We-need-to-push-as-hard-as-we-can/|дата копіі=29.07.2022}}</ref>. 1 красавіка 2023 году Мартынэс згуляў свой соты матч у Прэм’ер‑лізе за «Астан Вілу» ў выязным матчы супраць «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]». Напярэдадні [[Прэм’ер-Ліга 2024—2025 гадоў|сэзону 2024—2025 гадоў]] Мартынэс надумаў зьмяніць нумар на кашулі з традыцыйнага №1 на №23, бо пад гэтым нумарам ён гуляў за зборную Аргентыну падчас ейных пасьпяховых кампаніяў<ref>{{спасылка|аўтар=Brophy, Joe|спасылка=https://talksport.com/football/2010562/emiliano-martinez-shirt-number-change-aston-villa/|загаловак=Why Martinez no longer wears No1 for Aston Villa after 'superstitious' change|выдавецтва=talkSPORT|дата публікацыі=16.08.2024|дата доступу=21.08.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240821140815/https://talksport.com/football/2010562/emiliano-martinez-shirt-number-change-aston-villa/|дата копіі=21.08.2024}}</ref>. 21 жніўня 2024 году брамнік падпісаў новы доўгатэрміновы кантракт зь бірмінггэмцамі, разьлічаны да 2029 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.avfc.co.uk/news/2024/august/21/emi-martinez-signs-aston-villa-contract/|загаловак=Emi Martínez signs new long-term contract|выдавецтва=Aston Villa Football Club|дата публікацыі=21.08.2024|дата доступу=21.08.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240821135312/https://www.avfc.co.uk/news/2024/august/21/emi-martinez-signs-aston-villa-contract/|дата копіі=21.08.2024}}</ref>. Мартынэс атрымаў узнагароду «Выратаваньня месяцу» Прэм’ер‑лігі за сьнежань 2024 году, калі выратаваў каманду ад голу ў матчы супраць «[[Нотынггэм Форэст]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.premierleague.com/news/4220285|загаловак=Martinez wins Premier League Save of the Month award|выдавецтва=Premier League|дата публікацыі=10.01.2025|дата доступу=27.01.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250125190132/https://www.premierleague.com/news/4220285|дата копіі=25.01.2025}}</ref>. У лістападзе 2025 году галоўны трэнэр каманды [[Унаі Эмэры|Ўнаі Эмэры]] пацьвердзіў, што пазбавіў Мартынэса статусу віцэ‑капітана, перадаўшы гэтую ролю [[Эзры Конса|Эзры Консу]]<ref>{{спасылка|аўтар=Townley, John|спасылка=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/unai-emery-confirms-big-emi-32828225|загаловак=Unai Emery confirms big Emi Martinez decision after important Villa conversation|выдавецтва=Birmingham Live|дата публікацыі=06.11.2025|дата доступу=07.11.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251107004841/https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/unai-emery-confirms-big-emi-32828225|дата копіі=07.11.2025}}</ref>. 11 траўня 2026 году адзначыўся галявой перадачай у матчы, які завяршыўся ўнічыю 2:2 супраць зборнай «[[Бэрнлі (футбольны клюб)|Бэрнлі]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://onefootball.com/en/news/video-dibu-martinez-error-and-assist-in-aston-villa-draw-42845305|загаловак=Video: Dibu Martínez error and assist in Aston Villa draw|выдавецтва=OneFootball|дата доступу=21.09.2025}}</ref>. 20 траўня 2026 году аргентынец выйшаў у стартавым складзе ў фінале Лігі Эўропы УЭФА 2026 году, у якім «Астан Віла» разграміла нямецкі «[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]» зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c893dkqjv00t|загаловак=Freiburg 0–3 Aston Villa: Villans cruise past German side to win first European trophy since 1982|выдавецтва=BBC Sport|дата доступу=21.05.2026|копія=https://web.archive.org/web/20260609134713/https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c893dkqjv00t|дата копіі=09.06.2026}}</ref>. 30 жніўня 2026 году Мартынэс падпісаў кантракт з «Чэлсі», разьлічаны на тры гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.chelseafc.com/en/news/article/emiliano-martinez-signs-for-chelsea|загаловак=Emiliano Martínez signs for Chelsea!|выдавецтва=Chelsea F.C.|дата публікацыі=30.08.2026|дата доступу=30.08.2026}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.skysports.com/football/news/11095/13578946/emi-martinez-transfer-news-chelsea-complete-signing-of-argentina-international-goalkeeper-from-aston-villa|загаловак=Emi Martinez transfer news: Chelsea complete signing of Argentina international goalkeeper from Aston Villa|выдавецтва=Sky Sports|дата доступу=30.08.2026}}</ref>. Тым самым днём ён дэбютаваў у матчы, які завяршыўся перамогай клюбу 4:3 над «[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв Альбіёну]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.chelseafc.com/en/news/article/match-report-chelsea-4-3-brighton|загаловак=Match report: Chelsea 4-3 Brighton|выдавецтва=Chelsea F.C.|дата публікацыі=30.08.2026}}</ref>. === Міжнародная === Мартынэс выклікаўся ў нацыянальную [[зборная Аргентыны па футболе|зборную Аргентыны]] яшчэ ў 2011 годзе, каб замяніць Оскара Ўстары. Наступны выклік быў ажно толькі ў 2019 годзе, але гулец усё яшчэ не дэбютаваў у складзе дружыны. Першы матч у аргентынскай зборнай правёў 3 чэрвеня 2021 году ў адборачным матчы да [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] супраць [[зборная Чылі па футболе|зборнай Чылі]]<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/57355282 «Messi scores as Argentina held by Chile»]. BBC Sport.</ref>. Разам з дружынай узяў удзел у розыгрышу [[Кубак Амэрыкі па футболе 2021 году|Кубка Амэрыкі 2021 году]], дзе дапамог камандзе здабыць перамогу ў турніры. Быў узнагароджаны тытулам «Залатая пальчатка», як найлепшы брамнік спаборніцтва<ref>[https://www.goal.com/en/news/lionel-messi-and-neymar-best-players-all-awards-at-the-2021-copa-/1h3ou80it43zd1b57w5wrplbev «'Lionel Messi and Neymar best players' — All awards at the 2021 Copa America»]. Goal.</ref>. == Дасягненьні == '''«Арсэнал»''': * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2020 * Уладальнік [[Супэркубак Ангельшчыны па футболе|Супэркубка Ангельшчыны]]: 2014, 2015, 2020 '''«Астан Віла»''': * Пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]]: [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў|2026]] '''«Аргентына»''': * [[Чэмпіянат сьвету па футболе|Чэмпіён сьвету]]: [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|2022]] * Уладальнік [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубка Амэрыкі]]: 2021, 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Склад ФК Чэлсі}} {{Навігацыйная група |назоў = Мартынэс у складзе [[Зборная Аргентыны па футболе|зборнай Аргентыны]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Аргентына}}; |Аргентына на КА-2021 |Аргентына на ЧС-2022 |Аргентына на КА-2024 |Аргентына на ЧС-2026 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мартынэс, Эміліяна}} [[Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты]] 65ifckbi9wt54inuwd1h86u0khjdtm3 0 261199 2688053 2686594 2026-09-02T07:13:47Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688053 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Сафія́н Амра́бат''' ({{мова-ar|سفيان أمرابط}}; {{Н}} 21 жніўня 1996 году) — мараканскі футбаліст, паўабаронца нідэрляндзкага клюбу «[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]» і нацыянальнай [[зборная Марока па футболе|зборнай Марока]]. Мае роднага брата [[Нардын Амрабат]], які таксама ёсьць прафэсійным футбалістам і мае на сваім рахунку матчы ў складзе нацыянальнай дружыны. Нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], дзе і дэбютаваў у складзе «[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхту]]». Потым замацаваўся ў «[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноордзе]]», а потым пераехаў у бэльгійскі «[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]». == Дасягненьні == '''«Фэеноорд»''': * Уладальнік [[Кубак Нідэрляндаў па футболе|Кубка Нідэрляндаў]]: 2018 * Уладальнік [[Супэркубак Нідэрляндаў па футболе|Супэркубка Нідэрляндаў]]: 2017, 2018 '''«Бруге»''': * [[Чэмпіянат Бэльгіі па футболе|Чэмпіён Бэльгіі]]: 2020 '''«Манчэстэр Юнайтэд»''': * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Амрабат у складзе [[Зборная Марока па футболе|зборнай Марока]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак афрыканскіх нацыяў|Кубках афрыканскіх нацыяў]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Марока}}; |Марока на ЧС-2018 |Марока на КАН-2021 |Марока на ЧС-2022 |Марока на КАН-2023 |Марока на КАН-2025 |Марока на ЧС-2026 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Амрабат, Сафіян}} [[Катэгорыя:Мараканскія футбалісты]] 8i5ppjceh68yc5krgiahz9pwfyq5ozl 0 263266 2688014 2624727 2026-09-01T19:57:02Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688014 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Фа́біё Мірэ́цьці''' ({{мова-it|Fabio Miretti}}; {{Н}} 3 жніўня 2003 году) — італьянскі футбаліст, паўабаронца турэцкага клюбу «[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]» (у арэндзе з клюбу «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]») і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]]. Яшчэ зь дзяцінства захапляўся «Ювэнтусам», а ягоным ідалам быў чэскі паўабаронца [[Павал Нэдвед]]. == Кар’ера == === Клюбная === Пачаў займацца футболам у шэрагу маленькіх клюбаў, але ў 2011 годзе далучыўся да акадэміі «Ювэнтуса». Асабліва ўдалым для гульца стаў сэзон 2019—2020 гадоў у юнацкай камандзе турынцаў, калі гулец у 17 гульняў здабыў 16 галоў. Сэзон, нажаль, быў перарваны [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пандэміяй каранавіруснай інфэкцыі]]<ref>Munno, Mauro (13.02.2021). [https://web.archive.org/web/20210213144104/https://www.juventusnews24.com/chi-e-fabio-miretti-centrocampista-juventus-primavera-under-23-esordio/ «Chi è Fabio Miretti: centrocampista diventato grande dopo 10 anni di Juve»]. Juventus News</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220425233840/https://www.tuttomercatoweb.com/la-giovane-italia/fabio-miretti-un-nuovo-principe-per-la-juventus-1579156 «Fabio Miretti, un nuovo principe per la Juventus»]. TUTTOmercatoWEB</ref><ref>Franculli, Lorenzo (1.05.2022). [https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/01-05-2022/juve-miretti-venezia-440294972147.shtml «Chi è Fabio Miretti. „Pronto per stare tra i grandi“, dice di lui Allegri»]. La Gazzetta dello Sport</ref>. У кастрычніку 2020 году Мірэцьці быў улучаны [[The Guardian]] у сьпіс 60 самых таленавітых гульцоў сьвету, нарадзіўшыхся ў 2003 годзе<ref>Christenson, Marcus; Powell, Jim; Blight, Garry (8.10.2020). [https://web.archive.org/web/20220426215616/http://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2020/oct/08/next-generation-2020-60-of-the-best-young-talents-in-world-football «Next Generation 2020: 60 of the best young talents in world football»]. The Guardian.</ref>. 10 верасьня Мірэцьці ўпершыню быў запрошаны да дарослай дружыны «Ювэнтусу» трэнэрам [[Масіміляна Алегры]], але ў гульнях удзел не прымаў. 20 студзеня 2022 году футбаліст працягнуў кантракт з клюбам да 2026 году<ref>Costa, Paolo (24.01.2022). [https://web.archive.org/web/20220427204034/https://www.lastampa.it/cuneo/2022/01/24/news/dal_debutto_in_champions_al_rinnovo_fabio_miretti_e_la_juventus_il_legame_si_allunga_almeno_fino_al_2026-2839973/ «Dal debutto in Champions al rinnovo: Fabio Miretti e la Juventus, il legame si allunga almeno fino al 2026»]. La Stampa.</ref>. Дэбютаваў у [[Сэрыя А|Сэрыі А]] 20 сакавіка, замяніўшы [[Хуан Куадрада|Хуана Куадрада]] ў кампэнсаваны час у хатнім пераможным матчы супраць «[[Салернітана Салерна|Салернітаны]]» (2:0)<ref>Costa, Paolo (20.03.2022). [https://web.archive.org/web/20220325044947/https://www.lastampa.it/cuneo/2022/03/20/news/esordio_in_serie_a_con_la_juve_per_il_saluzzese_fabio_miretti-2877866/ «Esordio in serie A con la Juve per il saluzzese Fabio Miretti»]. La Stampa.</ref>. Да гэтага заўзятары клюбы крытыкавалі Алегра за намер адаптаваць скрайняга абаронцу [[Данілу Луіс да Сылва|Данілу]] да гульні ў паўабаронцы ў той час як маецца Мірэцьці<ref>[https://www.ilbianconero.com/a/juve-miretti-e-soule-in-panchina-anche-con-la-salernitana-i-tifo-40725 «Juve: Miretti e Soulé in panchina anche con la Salernitana, i tifosi protestano. 'Inspiegabile', 'Allegri incompatibile col progetto giovani'»]. il BiancoNero</ref>. Пасьля яшчэ аднага зьяўляньня на пляцоўцы пасьля замены ў матчы супраць «[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]]», 1 траўня, італьянец нарэшце дэбютаваў у пачатковым складзе ў матчы супраць «[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыі]]». На пачатку [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе 2022—2023 гадоў|сэзону 2022—2023 гадоў]] гулец ужо адаптаваўся і стаў сталым гульцом першай дружыны клюбу. 6 верасьня 2022 году ў матчы супраць «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]» упершыню згуляў у [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Першым голам у прафэсійным футболе адзначыўся 5 лістапада 2023 году ў матчы Сэрыі А супраць «[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтыны]]»<ref>[https://www.juventusnews24.com/notizie-serie-a-live-5-novembre-2023-ultima-ora-risultati-tempo-reale/ «Notizie Serie A LIVE: Fiorentina battuta di corto muso, la Juve vince con Miretti»]. Juventus News 24</ref>. 25 жніўня 2024 году Мірэцьці на правах арэнды далучыўся да «[[Джэноа Генуя|Джэноа]]» бяз права выкупу<ref>[https://www.juventus.com/en/news/articles/miretti-joins-genoa-on-loan «Miretti joins Genoa on loan»]. Juventus FC.</ref>. 28 жніўня 2026 году футбаліт на правах арэнды прыяднаўся да турэцкага клюбу «[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]» з опцыяй выкупу ў памеры 13 млн эўра<ref>{{спасылка|спасылка=https://bjk.com.tr/tr/haber/94992|загаловак=Beşiktaşımıza Hoş Geldin Fabio Miretti|выдавецтва=Beşiktaş J.K.|дата публікацыі=28.08.2026}}</ref>. === Міжнародная === 20 лістапада 2022 году дэбютаваў у нацыянальнай [[Мужчынская зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] ў матчы супраць [[Мужчынская зборная Аўстрыі па футболе|зборнай Аўстрыі]], зьявіўшыся на зьмену [[Нікалё Барэльлі]]<ref>[https://www.juventusnews24.com/miretti-debutta-esordio-nazionale-austria-italia-juve/ «Miretti debutta in Nazionale: primi minuti in Austria Italia»]. Juventus News 24</ref>. == Дасягненьні == '''«Ювэнтус»''': * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мірэцьці, Фабіё}} [[Катэгорыя:Італьянскія футбалісты]] e56dyz29njjrn9x47h49pxcxr6x1poo 0 264342 2688031 2686288 2026-09-01T21:09:41Z ~2026-47620-99 99855 /* Носьбіты */ 2688031 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Ґетаўт |лацінка = Gietaŭt / Hietaŭt |арыгінал = Getold |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Геда|Geto]] + [[Вальда (імя)|Wald]] |варыянт = Геталт, Геталд, Гетальд, Гецольд, Гецоўд, Гітаўт, Кіталт, Кетаўт |вытворныя = |зьвязаныя = [[Гадаальд|Гідульт]] }} '''Гетаўт''' (''Геталт'', ''Геталд'', ''Гетальд'', ''Гецольд'', ''Гецоўд'', ''Гітаўт'', ''Кіталт'', ''Кетаўт'', ''Гатаўт'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Кеталд або Гетальд, пазьней Катальда або Катаўда (Ketold, Getoldus<ref>Mitteilungen des Instituts für Österreichische Geschichtsforschung. Bd. 105, H. 3—4, 1997. [https://books.google.by/books?id=_jG8gSB3ozAC&q=Getoldus&dq=Getoldus&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiv9q-moZv_AhX5g_0HHfjoDX44FBDoAXoECAMQAg S. 314, 327].</ref><ref>Germania topochrono-stemmato-graphica sacra et profana. — Görlin, 1655. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=urs-AAAAcAAJ&q=Getoldus#v=snippet&q=Getoldus&f=false P. 179].</ref><ref>Thesaurus anecdotorum novissimus seu veterum monumentorum, praecipuè ecclesiasticorum, ex Germanicis potissimùm bibliothecis adornata collectio recentissima. T. 1. — Augsburg, 1721. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=VlXEgvE0sdoC&q=Getoldus#v=snippet&q=Getoldus&f=false P. 161].</ref>, Cataldo<ref name="Arcamone-1986-27">Arcamone M. G. Cognomi da antroponimi di origine germanica in Campania // Annali dell’Istituto Universitario Orientale di Napoli. Sezione Germanica. 28—29, 1985—1986. P. 27.</ref>, Cataudo<ref name="Arcamone-1986-27"/><ref>Jean Tosti, [https://jeantosti.com/noms/c3.html Noms commençant par C], Dictionnaire des noms de famille de France et d’ailleurs</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Ketold#v=snippet&q=Ketold&f=false S. 985].</ref><ref name="Arcamone-1986-27"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Геда|-гед- (-гад-, -гід-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Гедзень]], [[Гедвін]], [[Гедмонт]]; германскія імёны Gedenus, Gedovin, Gadamundus) паходзіць ад старагерманскага gidd- 'пыхлівы, ганарысты', [[Ісьляндзкая мова|ісьляндзкага]] geð 'нораў, тэмпэрамэнт'<ref name="Dajlida-2019-17">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref> або [[Гоцкая мова|гоцкага]] gadiliggs 'сваяк, родзіч'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 97.</ref>, а аснова [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] (імёны ліцьвінаў [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref name="Dajlida-2019-17"/>. Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскую]] этымалёгію імёнаў [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]], імя Гетаўт складаецца з асноваў -гед- (-гад-, -гід-) і [[Тэўда (імя)|-тэўд- (-дэўт-, -тыд-)]] (імёны ліцьвінаў [[Таўтвід]], [[Таўцівіл (імя)|Таўтывіл]], [[Таўцігерд|Таўтгерд]]; германскія імёны Teutwidis, Theudowills, Teutgerdis), якая паходзіць ад гоцкага þiuda<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 209.</ref>, германскага þeudo<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref> 'род, народ'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>. Такім парадкам, імя Гетаўт азначае «ганарысты род»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 22.</ref>. Адзначалася старажытнае германскае імя Theotgit ([[Тэўда (імя)|Theot]]-[[Геда|git]])<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Theotgit#v=snippet&q=Theotgit&f=false S. 1429].</ref>. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Gacołt (Gaczołt, Kiecołt<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii. — Kraków, 2002. S. 302.</ref>, Gicołt, Giczołt)<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 61, 279.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Getawt''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 52, 55.</ref>, ''cum Gethowoth''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 54.</ref>, ''Getowd''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 57.</ref>, ''Gethawoth''<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 70.</ref> ([[Гарадзельская унія|2 кастрычніка 1413 году]]); ''Gettoth'' (16 і 21 чэрвеня 1409 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?id=X2PksK8Sn3MC&pg=PA186&dq=Gettoth+kemmer+vom+Birsten&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZkqKPxp_9AhVGwAIHHYnbADEQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Gettoth%20kemmer%20vom%20Birsten&f=false S. 185—186].</ref>; ''Кгетолту чоловекъ [[Эйбут|Еибутъ]]'' (1440—1492 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 50.</ref>; ''Georgio Gottoltowycz'' (13 ліпеня 1443 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 202.</ref>; ''Dorgys Gethowthowycz'' (2 лістапада 1449 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 221.</ref>; ''Juszkone Gethowtowicz'' (23 красавіка 1452 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 236.</ref>; ''именья отчины пани Моньковое Кгетовътовича'' (18 чэрвеня 1482 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 112.</ref>; ''Окушъку Калениковичу… Брату его Кгетовъту'' (12 кастрычніка 1488 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 76.</ref>; ''domino Pyethkone Gyethowthowycz'' (15 траўня 1489 году)<ref>Rowell S. C. Acta primae visitationis diocesis vilnensis anno domini 1522 peractae. Vilniaus Kapitulos Archyvo Liber IIb atkūrimas. — Vilnius, 2015. P. 196.</ref>; ''Кгетовть Калениковичъ'' (24 траўня 1497 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|6к}} P. 162.</ref>; ''undecem homines videlicet [[Нарэйка|Narko]] Kitoltowicz'' (17 лістапада 1502 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-3к}} S. 629.</ref>; ''Кгетовту Калениковичу'' (5 ліпеня 1513 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 221.</ref>; ''до наместника стоклишского Кгетовта'' (5 лютага 1514 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 276.</ref>; ''Кгетовтъ Каленикович'' (26 кастрычніка 1514 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 257.</ref>; ''Кгетовт Колениковичъ'' (13 студзеня 1517 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 325.</ref>; ''земли пустыхъ у Ясвоинском волости в Лякове… Кгетовтовщину'' (30 траўня 1517 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 337.</ref>; ''Мацъко Кгетовътовичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 86.</ref>, ''Кгетовътъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 154.</ref>, ''Римъко Кгитовтовичъ''<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 169.</ref> (1528 год); ''земля Петрова, Петрашова Кгетовтовича'' (12 жніўня, 14 верасьня і 30 кастрычніка 1529 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|25к}} P. 163—164.</ref>; ''панъ Томко Кгетовтовичъ'' (5 сакавіка 1533 году)<ref>{{Літаратура/Беларускі архіў|2к}} С. 114.</ref>; ''панъ Томъко Кгетол[ъ]товичъ'' (7 сакавіка, 27 сакавіка, 30 красавіка, 8 траўня, 11 траўня, 28 траўня, 11 чэрвеня, 13 чэрвеня, 22 чэрвеня, 25 чэрвеня, 10 жніўня, 15 жніўня, 19 жніўня, 30 жніўня, 31 жніўня, 15 кастрычніка 1533 году, 31 жніўня 1534 году, 17 ліпеня 1535 году)<ref>{{Літаратура/Беларускі архіў|2к}} С. 114, 116, 128, 132—133, 151, 161, 163—168, 173, 176, 183, 186, 188, 191, 199, 202, 212, 214, 251, 264.</ref>; ''Томъко Кгетолтъ'' (29 траўня 1539 году)<ref>{{Літаратура/Беларускі архіў|2к}} С. 244.</ref>; ''Миколай Кетовтович'' (''Кгетовтович'') (12 траўня 1533 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|8к}} P. 86.</ref>; ''Кгетол(ъ)това [городъня]'' (1545 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|561к}} С. 141—142.</ref>; ''панъ Александро Кгетолтъ'' (3 жніўня 1546 году)<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-западной Руси. Т. 1. — Вильна, 1867. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=22RcAAAAcAAJ&q=%D0%9A%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%82%D1%8A#v=snippet&q=%D0%9A%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%82%D1%8A&f=false С. 97—100, 102].</ref>; ''а Олександро Кгетолтъ'' (7 верасьня 1549 году)<ref>Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 6, 1549—1577. — Lwów, 1910. S. 96.</ref>; ''земенин Полоцкий Александро Кгетолтъ'', ''брат того Александров, Матфей Кгетолтъ'', ''Матфей Томкович Кгетолтъ'' (Полацкая рэвізія 1552 году)<ref>Полоцкая ревизия 1552 года. — Москва, 1905. [https://books.google.by/books?id=zybrAAAAMAAJ&pg=PA201&dq=%D0%9A%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiIh4uh4Z_9AhXhMuwKHcgXCdM4ChDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%D0%9A%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%82%D1%8A&f=false С. 71, 131].</ref>; ''земян господарских земли Жомоитъское волости [[Вялёна|веленское]] Оршули Станиславовны Кгедтовтовича Балтромеевои Миколаевича Довкъша'' (8 лістапада 1591 году)<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 84.</ref>; ''року 1578… у [[Баркулабаў|Баркулабове]] переставилася пани Марья Кгитовтовна, городничая полоцкая'' ([[Баркулабаўскі летапіс]])<ref>Помнікі старажытнай беларускай пісьменнасці. — {{Менск (Мінск)}}, 1975. С. 116.</ref>; ''Giecołd'' (1621 год)<ref>{{Літаратура/Рэестры попісу паспалітага рушэньня шляхты ВКЛ з 1621 году (2015)|к}} S. 127.</ref>; ''Mikołaj Gietołt'' (1629 год)<ref>Hedemann O. Historja powiatu brasławskiego. — Wilno, 1930. S. 430.</ref>; ''Getoldus tertius filius Laurentij'' (1641 год)<ref>Orbis Polonus. — Cracoviae, 1641. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=eKBMAAAAcAAJ&q=Getoldus#v=snippet&q=Getoldus&f=false P. 94].</ref>; ''Gietołd'' (сярэдзіна XVII ст., 1897 год)<ref>Ks. Wojciecha Wijuka Kojałowicza Herbarz rycerstwa W.X. Litewskiego tak zwany Compendium. — Kraków, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RMUNldfQ2-MC&q=Gieto%C5%82d#v=snippet&q=Gieto%C5%82d&f=false S. 138].</ref>; ''Maciey Gatowtt… Maciey Gatowt'' ([[Кейданская унія|20 кастрычніка 1655 году]])<ref>Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 2. — Warszawa, 2009. S. 302, 305.</ref>; ''Gietołd. Gietołdowie… Aleksander i Tomasz Gietołdowicze'' (1658, 1905 год)<ref>Ks. Wojciecha Wiiuka Kojałowicza herbarz szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego zwany Nomenclator. — Kraków, 1905. S. 188.</ref>; ''Jan Tyszkiewicz Gietołd z Rohotenki''<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo nowogródzkie 1690 r. — Warszawa, 2002. [https://www.google.by/books/edition/Metryka_litewska/V_8iAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22Tyszkiewicz+Gieto%C5%82d%22&dq=%22Tyszkiewicz+Gieto%C5%82d%22&printsec=frontcover S. 151].</ref>, ''Maciej Giecołd… Mikołaj Giecołd Steckiewicz… Mateusz Giecołd Steckiewicz''<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo nowogródzkie 1690 r. — Warszawa, 2002. S. 164.</ref>, ''z imienia wieczystego Uhłow Ławrow Gieciołdowczyzny''<ref>Krakowski S. Wykaz podatku podymnego powiatu wołkowyskiego z r. 1690 // Wiadomości Studium Historii Prawa Litewskiego. T. 1, 1938. S. 218.</ref>, ''Jan Giecołd''<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo nowogródzkie 1690 r. — Warszawa, 2002. S. 165.</ref>, ''Ród Giecowdów i Niewiarów: p. Tomasz Giecowd''<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo trockie 1690 r. — Warszawa, 2000. S. 146.</ref> (1690 год); ''Antoni Gietowtt'' (1763 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Gietowtt&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Szyłele], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Marianna Gietowt'' (1782 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Gietowt&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Dryświaty], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Parafia [[Кармялаў|kormiałowska]]… Giecołdowicze''<ref>Vyskupo Ignoto Jokūbo Masalskio Kauno dekanato vizitacija 1782 m. — Vilnius, 2001. P. 638.</ref>, ''droga do Gietowdowicz w. jm. pana Kozokowskiego na Dewołgowicze''<ref>Vyskupo Ignoto Jokūbo Masalskio Kauno dekanato vizitacija 1782 m. — Vilnius, 2001. P. 646.</ref> (1784 год); ''Olexandro Gietolt'' (13 сакавіка 1793 году)<ref>Памятники, изданные Временной комиссией для разбора древних актов. Т. 4. — Киев, 1859. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=2CgEAAAAYAAJ&q=Gietolt#v=snippet&q=Gietolt&f=false С. 44].</ref>; ''Ignacy Gietowtd'' (1805 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Gietowtd&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Widze], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Agata Gitowt'' (1805 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Gitowt&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Plusy], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * [[Гетаўт]] ({{†}} па 1413) — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]], меў сыноў [[Юры Гетаўтавіч|Юрыя]] і Дорга * Гетаўт — літоўскі баярын, які атрымаў наданьне ад [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Казімер Ягайлавіч|Казімера]] * Гетаўт — намесьнік [[Стаклішкі|стаклішкаўскі]], які ўпамінаецца ў 1514 годзе * [[Гетаўт Каленікавіч]] (да 1474 — па 1528) — полацкі баярын, сын кіеўскага баярына [[Каленік Каленікавіч|Каленіка Каленікавіча]], унук [[Каленік Мішкавіч|Каленіка Мішкавіча]]; меў сыноў Томку, Аляксандра і Мацьвея, дачок Марыю і Данімітру * Мацка Гетаўтавіч — [[Сумілішкі|суміліскі]] баярын, які ўпамінаецца ў [[Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага|попісе войска Вялікага Княства Літоўскага]] 1528 году * [[Рымейка|Рымка]] Гітаўтавіч — [[Бяржаны|бяржанскі]] баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году * Мікалай Гетаўтавіч — прыстаў [[Радунь|Радунскай]] воласьці, які ўпамінаецца ў 1533 годзе * Гетаўт — баярын [[Менскі павет|Менскага павету]], які ўпамінаецца ў 1538 годзе * [[Туміла|Таміла]] Гетаўтаўна — літоўская баярыня, якая ўпамінаецца ў 1545 годзе<ref>Описание документов архива западно-русских униатских митрополитов. Т. 1. — СПб., 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ujNGAAAAYAAJ&q=%D0%9A%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9A%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&f=false С. 21].</ref> * [[Марын Гетальдзіч]] (1568—1626) — харвацкі матэматык, астраном і фізык * Гецольд — [[ваўкавыск]]і баярын, які ўпамінаецца ў 1621 годзе * Станіслаў Гецольд (1902—?) — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Наваградак|Наваградку]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref name="Memaryjal">[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index4.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], База данных «Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.»</ref> * Баляслаў Гітафт (Готафт; 1909—?) — удзельнік [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] з ваколіцаў [[Лагойск]]у<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_ran51540391/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D79a8bd4178ac632346669033893f1e9eb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D2%26grouppersons%3D1%26last_name%3D%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%84%D1%82& Гитофт (Готофт) Болеслав Антонович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Казімер Гетаўт (1911—?) — [[Ліцьвіны|ліцьвін]] з ваколіцаў [[Відзы|Відзаў]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1983045075/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D79a8bd4178ac632346669033893f1e9eb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1%26last_name%3D%D0%93%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82& Гетовт Казимир Семенович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Зянон Гецольд (1928—?) — беларус з ваколіцаў [[Гавязна|Гавязны]], які пацярпеў ад уладаў СССР<ref name="Memaryjal"/> Гетаўты і Гецольды — [[Літва|літоўскія]] шляхецкія роды<ref>[http://www.nobility.by/families/g/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Ґ], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]</ref>. Гецолты (Giecołt) гербу [[Станкевіч (герб)|Станкевіч]] — літоўскі шляхецкі род з [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]]<ref>Polska encyklopedja szlachecka. T. 12. — Warszawa, 1939. S. 387.</ref>. У актах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўпаміналіся маёнткі Гетаўцішкі ў [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]] і Гецолдавічы ў [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскім павеце]]<ref>Indeks alfabetyczny miejscowości dawnego wielkiego Księstwa Litewskiego: A—K (Abakanowicze — Kujany). Wilno, 1929. S. 193.</ref>. На [[Упіцкі павет|гістарычнай Упіччыне]] існуе вёска [[Гетаўты]]. == Глядзіце таксама == * [[Геда]] * [[Вальда (імя)|Вальда]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} {{Імёны з асновай гед}} {{Імёны з асновай валд}} {{Імёны з асновай тэўд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] ggmu26vhc3envzmem7sejxchmb37yf1 0 265620 2688009 2678111 2026-09-01T19:50:33Z ~2026-47620-99 99855 /* Паходжаньне */ 2688009 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Эйнар |лацінка = Ejnar |арыгінал = Einar |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Эйна|Eino]] + [[Гір|Hari]] <br> [[Эйка|Eich]] + [[Нор (імя)|Nero]] |варыянт = Айнар, Эйнэр, Энар |вытворныя = [[Анар]] |зьвязаныя = }} '''Эйнар''' (''Эйнэр'', ''Энар''), '''Айнар''' — мужчынскае імя. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Агенар, Эйнэр, Эйнар або Айнар, пазьней Энар (Agenar, Einher, Einar, Ainar<ref>Björkman E. Nordische Personennamen in England in alt- und frühmittel-englischer Zeit: Ein Beitrag zur englischen Namenkunde. — Halle, 1910. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QiJAAAAAYAAJ&q=Ainar#v=snippet&q=Ainar&f=false S. 34].</ref>, Enar<ref name="SMP-1976-76">Sveriges medeltida personnamn. Hft. 5. — Uppsala, 1976. S. 676.</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Agenar%2C+Einar#v=snippet&q=Agenar%2C%20Einar&f=false S. 39].</ref><ref name="SMP-1976-76"/><ref name="Dajlida-2019-16">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 26.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Эйка|-эйх- (-эй-)]] / [[Эйна|эйн- (айн-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Эйгерд]], [[Эйман]], [[Эймант|Эймунт]]; германскія імёны Eygerd, Eimann, Eymunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] agi 'лязо, булат, меч'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>, а аснова [[Гір|-гер- (-ер-)]] (імёны ліцьвінаў [[Герман (імя)|Герман]], [[Гунтэр]], [[Кіндэр]]; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 143.</ref>, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 124.</ref>, германскага heru 'меч'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскую]] этымалёгію імёнаў [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]], імя Эйнар складаецца з асноваў -эйх- (-эй-) і [[Нор (імя)|-нар- (-нор-)]] (імёны ліцьвінаў [[Нарэла]], [[Нарвід]], [[Нарымонт (імя)|Нарымунт]]; германскія імёны Narelo, Norvid, Normunt), якая паходзіць ад гоцкага nasjan 'захоўваць, ратаваць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. Такім парадкам, імя Эйнар азначае «захаванае лязо»<ref name="Dajlida-2019-16"/>. У Польшчы ў 1770 годзе адзначалася прозьвішча Ejnerowicz<ref>Antroponimia Polski od XVI do końca XVIII wieku. T. 1: A—G. — Kraków, 2007. S. 426.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала прозьвішча Eigner<ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=EIGNER&ofb=marggrabowa&modus=&lang=de EIGNER (Familiendatenbank Marggrabowa)], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref><ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=EIGNER&ofb=stockheim&modus=&lang=de EIGNER (Ortsfamilienbuch Stockheim)], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>, у тым ліку ў ваколіцах [[Клайпеда|Мэмэлю]]<ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=EIGNER&ofb=memelland&modus=&lang=de EIGNER (Ortsfamilienbuch Memelland)], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Eynur, [[Эйвільд|Eywild]], Eynuren bruder'' (26 траўня 1390 году)<ref>{{Літаратура/Кодэкс эпісталярны Вітаўта (1882)|к}} [https://books.google.by/books?hl=ru&id=X2PksK8Sn3MC&q=Eynur#v=snippet&q=Eynur&f=false P. 23].</ref>; ''Геинур'' (1413—1424 гады)<ref>Jablonskis K. Nauji Vytauto laikotarpio aktai // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 386.</ref>; ''Еинару чоловекъ у [[Крожы|Крожах]]'' (1440—1492 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 50.</ref>; ''Саку Еинаровичу два чоловеки'' (9 лістапада 1449 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 66.</ref>; ''domino Bogdano Oynarowicz'' (8 сакавіка 1485 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 400.</ref>; ''бояре [[Неманойці|немоноитские]]… Наць Аинарович'' (26 верасьня 1495 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|5к}} P. 84.</ref>; ''земли пустовских в [[Доўгі|Довкговскомъ]] повете, на имя Аинаровскую'' (17 лістапада 1507 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|8к}} P. 230.</ref>; ''людеи… Митко Вяткович Аинаривичи'' (2 студзеня 1512 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 89.</ref>; ''имене отчинное держали у [[Гайна (вёска)|Аинском]] повете на имя Аинаровичи'' (3 сакавіка 1514 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 225.</ref>; ''Петраш Еинаровичъ'' (1528 год)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 86.</ref>; ''Петръ и з братею Оинаровичи'' (1 ліпеня 1542 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 23.</ref>; ''Миколай Гришковичъ з Ейнаровичъ… Юрьи Ейнаровичъ з села з Ейнаровичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%95%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%95%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 664—665].</ref>, ''Петръ Юръевичъ з Ойнаровичъ''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%40%D0%9E%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%40%D0%9E%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 670].</ref>, ''з именья Айнаровского''<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. С. 1225.</ref> (1567 год); ''ludźmi Eynarowiczami'' (25 студзеня 1602 году)<ref>Archiwum Domu Sapiehów. — Lwów, 1892. S. 307.</ref>; ''Pan Jan Eynarowicz… s panią Wojciechową Eynarowiczową''<ref>{{Літаратура/Рэестры попісу паспалітага рушэньня шляхты ВКЛ з 1621 году (2015)|к}} S. 44.</ref>, ''Pan Jeronim Eynarowicz''<ref>{{Літаратура/Рэестры попісу паспалітага рушэньня шляхты ВКЛ з 1621 году (2015)|к}} S. 45.</ref> (1621 год); ''Piotr Jan Enorowicz'' (1663 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Enorowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Kroże], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Hieronim Eynerowicz''<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo brzeskie litewskie 1667—1690 r. — Warszawa, 2000. S. 106.</ref>, ''Jan Eynarowicz''<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Województwo trockie 1690 r. — Warszawa, 2000. S. 37.</ref> (1690 год); ''Eynarowicze… Eynary… Oynarowicze'' (1744 год)<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.</ref>; ''Anna Eynerowicz'' (1819 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Eynerowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Wawiórka], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * Эйнар — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]] з [[Крожы|Крожаў]], які ў 1390 годзе разам з братам Эйвільдам засьведчыў умову з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]]<ref>{{Літаратура/Літоўская знаць (2014)|к}} С. 316.</ref> * Эйнар — літоўскі баярын, які атрымаў наданьне ад вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера]] * [[Сак]] Эйнаравіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1449 годзе * Пятраш Эйнаравіч — [[Лейпуны|лейпунскі]] баярын, які ўпамінаецца ў [[Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага|попісе войска Вялікага Княства Літоўскага]] 1528 году * Пётар Айнаравіч — жыхар [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]], які ўпамінаецца ў 1537—1538 гадох<ref>Mackavičius A. Žemaitijos valsčių surašymas 1537—1538 m. — Vilnius, 2003. P. 38, 142, 338.</ref> * Адам Эйнаровіч — віленскі ўраднік, які ўпамінаецца ў 1663—1667 гадох<ref>Frejlich K. Pod przysądem horodnictwa wileńskiego. O jurydyce i jej mieszkańcach w XVII wieku. — Toruń, 2022. S. 148.</ref> * Станіслаў Эйнаровіч Сурын — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], абозны [[амсьціслаў]]скі ў 1702 годзе<ref>Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy. T. 9. Województwo mścisławskie XVI—XVIII wiek. — Warszawa, 2019. S. 100.</ref> * Антоні, Пётар і Самуэль Эйнаровічы — шляхцічы [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]], якія ўпамінаюцца ў 1787 годзе<ref>Яўген Анішчанка, [https://web.archive.org/web/20230810225136/http://www.arhisan.com/istochniki/opisaniya/721-shlyakhta-minskogo-voevodstva-na-sejmike-1787-g Шляхта Минского воеводства на сеймике 1787 г.], Архіў гісторыка Анішчанкі, 23 сьнежня 2016 г.</ref> * Самуэль Эйнаровіч — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, пісар земскі [[берасьце]]йскі ў 1792—1794 гадох<ref>Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy. T. 8. Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV—XVIII wiek. — Warszawa, 2020. S. 349.</ref> * [[Эйнар Ёнсан]] (1874—1954) — ісьляндзкі скульптар * [[Эйнар Карасан]] (нар. 1955) — ісьляндзкі пісьменьнік * [[Уле Эйнар Б’ёрндален]] (нар. 1974) — нарвэскі біятляніст і лыжнік, найбольш тытуляваны біятляніст у гісторыі [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] Эйнаровічы (Ejnarowicz) — прыгонныя зь вёскі [[Варашылкі|Варашылкаў]], якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 64.</ref>. Эйнаровічы гербу [[Бялыня]] — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род зь [[Вільня|Вільні]]<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2016. S. 468.</ref>. Эйнаровічы (Ejnarowicz) гербу [[Дзялоша]] — літоўскі шляхецкі род з [[Троцкі павет|Троцкага павету]]<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 265.</ref>. Эйнэр (Ejner) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. На 1906 год існаваў [[фальварак]] Енараўка (Енароўка) у Невельскім павеце Віцебскай губэрні<ref>Список населенных мест Витебской губернии. Витебск, 1906. С. 284.</ref>. На [[Менскі павет|гістарычнай Меншчыне]] існуе вёска [[Айнаравічы]], на [[Троцкі павет|гістарычнай Троччыне]] — [[Эйнаравічы]]. == Глядзіце таксама == * [[Эйна]] * [[Гір|Геры]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} {{Імёны з асновай эй}} {{Імёны з асновай гер}} {{Імёны з асновай нар}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] fuz9v300i59e0i79mrqskag73wwcthp 0 274088 2688012 2685304 2026-09-01T19:51:31Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688012 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Рафаэ́л Леа́н''' ({{мова-pt|Rafael Leão}}; {{Н}} 10 чэрвеня 1999 году) — партугальскі футбаліст, левы ўінгер турэцкага клюбу «[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]» і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]]. Лічыцца адным з найлепшых флянгавых гульцоў у сьвеце праз сваё гульнявое майстэрства, дрыблінг і хуткасьць<ref>Guest, Dylan (24.05.2022). [https://lastwordonsports.com/football/2022/05/24/rafael-leao-serie-a-best-player/ «Rafael Leao Awarded Serie A Best Player»]. Last Word on Football.</ref><ref>[https://www.espn.com/soccer/story/_/id/37634247/why-every-top-club-wants-portugal-milans-rafael-leao «Why every club wants to sign Portugal and Milan forward Rafael Leao»]. ESPN.</ref>. Мае ангольскае паходжаньне. == Кар’ера == === Клюбная === Яшчэ ў веку 9 гадоў далучыўся да акадэміі лісабонскага «[[Спортынг Лісабон|Спортынгу]]». Дзякуючы трэнэру [[Жоржы Жэзуш]]у быў падцягнуты напачатку 2018 году да складу асноўнае каманды. Дэбют Леана ў [[Прымэйра-Ліга|Прымэйра-лізе]] прыпаў на 11 лютага 2018 году, калі гулец замяніў [[Браян Руіс|Браяна Руіса]] на апошнюю 21 хвіліну пераможнага матчу супраць «[[Фэйрэнсі (футбольны клюб)|Фэйрэнсі]]» (2:0)<ref>Marques Simões, Rui (11.02.2018). [https://www.dn.pt/desporto/sporting/interior/sporting-feirense-regressa-william-e-montero-junta-se-a-doumbia-9112471.html «Leões vencem Feirense com dois golos tardios»]. Diário de Notícias</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20201102110906/https://www.abola.pt/Nacional/Noticias/Ver/715699 «Rafael Leão tremia por todo o lado»]. A Bola.</ref>. 2 сакавіка заняў месца траўмаванага [[Сэйду Думбія]] ў канцы першага тайму матчу супраць «[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]». Футбаліст адзанчыўся голам, зраўнаваўшы лік, але каманды зьведала паразу ў той дзень зь лікам 2:1<ref>[https://desporto.sapo.pt/futebol/primeira-liga/artigos/sporting-nao-venceu-o-classico-mas-rafael-leao-fez-historia «Sporting não venceu o clássico, mas Rafael Leão fez história»]. SAPO.</ref>. 8 жніўня 2018 году Леан далучыўся да францускага клюбу «[[Ліль (футбольны клюб)|Ліля]]» як вольны агент, склаўшы пяцігадовую ўгоду<ref>[https://www.losc.fr/actualites-foot-lille/rafael-le%C3%A3o-au-losc «Rafael Leão au LOSC»]. Lille OSC.</ref>. Пазьней «Спортынг» спрачаўся зь «Лілем», патрабуючы грашовую кампэнсацыю за футбаліста. Партугалец дэбютаваў за новы клюб 30 верасьня 2018 году, замяніўшы [[Ляік Рэмі|Ляіка Рэмі]] на 78-й хвіліне матчу супраць марсэльскага «[[Алімпік Марсэль|Алімпіку]]», які скончыўся перамогай лільцаў зь лікам 3:0<ref>[https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2018-2019/live-lille-osc-olympique-de-marseille_mtc1029531/live.shtml «Lille against Marseille»]. EuroSport.</ref>. Сам гулец выдатна правёў сэзон, а клюб фінішаваў на другім месцы. 1 жніўня 2019 году Леан склаў пяцігадовую ўгоду з італьянскім «[[Мілян (футбольны клюб)|Мілянам]]», які выдаткаваў на набыцьцё партугальца 35 мільёнаў эўра у дадатак да 20% ад сумы наступнага продажу гульца<ref>[https://www.lavoixdunord.fr/620139/article/2019-08-01/mercato-rafael-leao-quitte-officiellement-le-losc-pour-le-milan-ac «Mercato: Rafael Leão quitte officiellement le LOSC pour le Milan AC»]. La Voix du Nord</ref><ref>[https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Transferts-rafael-leao-quitte-lille-et-s-engage-avec-l-ac-milan/1045389 «Transferts: Rafael Leao quitte Lille et s'engage avec l’AC Milan»]. L’Équipe.</ref>. Ужо 25 жніўня нападнік дэбютаваў у [[Сэрыя А|Сэрыі А]], замяніўшы [[Саму Кастыльеха|Саму Кастыльеху]] на 75-й хвіліне матчу супраць «[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]]»<ref>[https://www.acmilan.com/en/news/serie-a/2019-08-25/ac-milan-come-up-short-against-udinese «AC Milan come up short against Udinese»]. A.C. Milan.</ref>. 29 верасьня гулец улучыў свой першы гол за клуб, адзначыўшыся адзіным голам каманды ў матчы супраць «[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтыны]]» (1:3)<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/49873763 AC Milan 1–3 Fiorentina]. BBC Sport.</ref>. Зь цягам часу футбаліст стаўся ключавым у гульнявых дзеяньнях каманды. У лютым 2022 году Леан згуляў свой 100 матч у кашулі «Міляну», зьявіўшыся на полі ў матчы супраць «[[Сампдорыя Генуя|Сампдорыі]]». Дзякуючы голу партугальца, мілянцы здабылі перамогу ў матчы і ачолілі турнірную табліцу. У траўні таго ж году адзачыўся хет-трыкам у матчы супраць «[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]]» (3:0), што прынесла камандзе доўгачаканы тытул чэмпіёнаў краіны<ref>[https://www.theguardian.com/football/2022/may/22/giroud-double-in-win-at-sassuolo-helps-fire-milan-to-first-serie-a-title-in-11-years «Giroud double in win at Sassuolo helps fire Milan to first Serie A title in 11 years»]. The Guardian.</ref>. Паводле вынікаў [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе 2021—2022 гадоў|сэзону 2021—2022 гадоў]] быў абраны найлепшым гульцом чэмпіянату<ref>[https://web.archive.org/web/20220531114730/https://www.legaseriea.it/en/press/news/info/mvp-serie-a-2021-2022-rafael-leao-best-overall «MVP Serie A 2021/2022 — Rafael Leao Best Overall»]. Serie A.</ref>. Пазьней падоўжыў працоўныя пагадненьні з клюбам да 2028 году<ref>[https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2023-06-02/official-statement-rafael-leao «Rafael Leão renews his contract with AC Milan»]. AC Milan.</ref>. 29 жніўня 2026 году турэцкі клюб «[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]» абвесьціў аб пачатку афіцыйных перамоваў зь Леанам і ягоным клюбам адносна пераходу<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.galatasaray.org/haber/gs-sportif-a-s/rafael-leao-ile-transfer-gorusmeleri-basladi/60835|загаловак=Rafael Leão ile transfer görüşmeleri başladı|выдавецтва=Galatasaray S.K.|дата публікацыі=29.08.2026|дата доступу=29.08.2026}}</ref>. Тым самым днём футбаліст прыбыў у Стамбул<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.galatasaray.org/haber/futbol/rafael-leao-istanbul-da/60838|загаловак=Rafael Leão İstanbul’da!|выдавецтва=Galatasaray S.K.|дата публікацыі=29.08.2026|дата доступу=29.08.2026}}</ref>. 30 жніўня ён падпісаў чатырохгадовы кантракт з камандай, што каштавала турэцкаму клюб 38 млн эўра<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.galatasaray.org/haber/gs-sportif-a-s/rafael-leao-galatasarayda/60848|загаловак=Rafael Leão Galatasaray'da|выдавецтва=Galatasaray S.K.|дата публікацыі=30.08.2026|дата доступу=30.08.2026}}</ref>. === Міжнародная === 5 кастрычніка 2021 году Леан быў выкліканы да нацыянальнай [[Зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]] ў якасьці замены траўмаванага [[Рафа Сылва|Рафа Сылвы]]<ref>[https://tvi24.iol.pt/selecao-nacional/05-10-2021/selecao-fonte-trincao-e-rafael-leao-convocados «Seleção: Fonte, Trincão e Rafael Leão convocados»]. TVI 24.</ref>. Праз чатыры дні гулец дэбютаваў у складзе зборнай, замяніўшы ў перапынку матча супраць [[Зборная Катару па футболе|зборнай Катару]] [[Крыштыяну Раналду]]<ref>[https://portugoal.net/selecao/2287-portugal-3-0-qatar-matheus-nunes-rafael-leao-make-their-selecao-debuts «Portugal 3–0 Qatar – Diogo Costa, Matheus Nunes & Rafael Leão make their Seleção debuts»]. PortuGOAL.</ref>. Быў улучаны ў заяўку зборнай на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянат сьвету 2022 году]], дзе ўпершыню адзначыўся голам у матчы групавога этапу супраць [[Зборная Ганы па футболе|зборнай Ганы]]<ref>Garcia, Adriana (24.11.2022). [https://www.espn.co.uk/football/portugal-por/story/4805137/cristiano-ronaldo-becomes-first-man-to-score-in-5-world-cups «Portugal’s Cristiano Ronaldo becomes first male player to score in 5 World Cups»]. ESPN.</ref>. == Дасягненьні == '''«Мілян»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2022 * Уладальнік [[Супэркубак Італіі па футболе|Супэркубка Італіі]]: 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Леан у складзе [[Зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Партугалія}}; |Партугалія на ЧС-2022 |Партугалія на ЧЭ-2024 |Партугалія на ЧС-2026 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Леан, Рафаэл}} [[Катэгорыя:Партугальскія футбалісты]] suyhhybzkhqq80et3qfe8636ulvrecr 0 274532 2687987 2586496 2026-09-01T16:43:31Z ~2026-47565-35 99845 /* Носьбіты */ 2687987 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Вітар |лацінка = Vitar |арыгінал = Withari |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Віт|Witt]] + [[Гір|Hari]] |варыянт = Вітэр |вытворныя = [[Відэр]] |зьвязаныя = Hariwit }} '''Вітар''' (''Вітэр'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Вітар або Вітэр (Withari, Witar, Witer) і Гарывіт (Hariwit<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 356.</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Withari%2C+Witar%2C+Witer#v=snippet&q=Withari%2C%20Witar%2C%20Witer&f=false S. 1569].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Віт|-віт-]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Віцень (імя)|Віцень]], [[Вітаўт (імя)|Віталт]], [[Вітарт]]; германскія імёны Wittenus, Witolt, Witard) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] wit 'веда, розум, закон', [[Старасаксонская мова|старасаксонскага]] witan 'ведаць' або ад асновы [[Від (імя)|-від-]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 291.</ref>, а аснова [[Гір|-гер- (-ер-)]] (імёны ліцьвінаў [[Герман (імя)|Герман]], [[Гунтэр]], [[Кіндэр]]; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 143.</ref>, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 124.</ref>, германскага heru 'меч'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя Вітар: ''Withar'' (1340 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=Withar#v=snippet&q=Withar&f=false S. 120].</ref>. У Польшчы адзначаецца прозьвішча Вітар (Witor)<ref>Smoczyński W. Les Noms de famille polonais d’origine lituanienne // Proceedings of the Thirteenth International Congress of Onomastic Sciences, Cracow, August 21—25, 1978 / edited by Kazimierz Rymut. Vol. 2. — Kraków, 1982. P. 440.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''у [[Анікшты|Оникъштах]] чотыри чоловеки… Витор'' (1440—1492 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 21.</ref>; ''homines… Siemion Witrowicz'' (15 кастрычніка 1475 году)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 344.</ref>; ''Szymon Maciej Witer… Andrzej Hilarion Witer'' (1834 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=9307&search_lastname=&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&rpp1=2150&searchtable=&rpp2=50 Helianów (gr.-kat.)], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * Ёсіф Віторскі (1857—?) — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Бярэзань|Бярэзані]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%92%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%86%D0%BE%D1%81%D1%96%D1%84_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1857) Віторскі Іосіф Антонавіч (1857)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref> * Франц Віторскі (1922—?) — беларус з ваколіцаў [[Барысаў|Барысава]]<ref>[https://partizany.by/partisans/111524/ Виторский Франц Фомич], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> Вітаровічы (Witorowicz) — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Троцкі павет|Троцкага павету]]<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 447.</ref>. У гістарычных пісьмовых крыніцах [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускага арэалу]] адзначалася імя Вітар<ref>Гурская Ю. Древние фамилии в онимических системах славянских и балтийских языков // Respectus Philologicus. Т. 21 (26), 2012. P. 145.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Віт]] * [[Гір|Геры]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай віт}} {{Імёны з асновай гер}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] h5bh3tj7ux32q6jjlid169he1150lsy 0 275029 2687959 2563213 2026-09-01T15:24:41Z ~2026-47565-35 99845 2687959 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Стывэн Крыстафэр Роўэл''' ({{мова-en|Stephen Christopher Rowell|скарочана}}; {{Нарадзіўся|09|05|1964}}) — [[Летува|летувіскі]] гісторык ангельскага паходжаньня<ref name="Siemianovic-2023">Канстанцін Семяновіч, [https://budzma.org/news/paganskaya-imperyya.html «Паганская імперыя» Вялікае Княства Літоўскае. Рэальнасць ці міф?], [[Budzma.org]], 29 сьнежня 2023 г.</ref>. Адзначаецца, што вынесеная ў назву ягонай найбольш вядомай кнігі «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» канцэпцыя «[[Паганства|Паганскай]] імпэрыі [[Летува|Летувы]]» напраўду ёсьць [[Фэйк|фэйкам]] у навуковай абгортцы<ref>Канстанцін Семяновіч, [https://budzma.org/news/paganskaya-imperyya.html «Паганская імперыя» Вялікае Княства Літоўскае. Рэальнасць ці міф?], [[Будзьма беларусамі!]], 29 сьнежня 2023 г.</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Кембрыдзкі ўнівэрсытэт]]. Атрымаў ступень доктара (Ph. D.) за працу «The role of Christianity in the last pagan state in Europe: Lithuania, 1315—1342». У 1993 годзе на запросіны летувісаў пачаў працаваць у Цэнтры гісторыі Заходняй Летувы і Прусіі пры [[Клайпедзкі ўнівэрсытэт|Клайпедзкім унівэрсытэце]] (у 1998—1999 гадох быў яго дырэктарам). З 1999 году загаднік катэдры гісторыі Вялікага Княства Літоўскага [[Інстытут гісторыі Летувы|Інстытуту гісторыі Летувы]], пазьней — старэйшы навуковы супрацоўнік аддзелу гісторыі ВКЛ Інстытуту гісторыі Летувы. == Летувізацыя і расейскі этнацыд беларусаў == {{Асноўны артыкул|Летувізацыя|Русіфікацыя Беларусі}} Выдаў у 1994 годзе твор «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» («Уздым Літвы: паганская імпэрыя ў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе, 1295—1345»), беларускі пераклад якой ў 2015 годзе выдала рэдакцыя часопісу «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]». Нягледзячы на заяву ў назьве «паганскай імпэрыі», у самой кнізе не падаў нейкіх сьведчаньняў і фактаў пра [[Летувісы|летувіскія]] паганскасьць і імпэрскасьць, замест гэтага падаў адно прыклады маргінальнасьці паганства ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і выцясьненьня яго хрысьціянствам<ref name="Siemianovic-2023"/>. У арыгінальным [[Ангельская мова|ангельскамоўным]] тэксьце гэтага твору выкарыстоўвае вынятна сучасныя [[Летувізацыя|летувізаваныя]] формы [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў]] [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]] (не падаючы арыгінальных напісаньняў нават у дужках), у тым ліку «''Švarnas''» датычна [[Шварн]]а, сына [[Галіцка-Валынскае княства|галіцка-валынскага князя]] [[Даніла Раманавіч|Данілы Раманавіча]]<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. [https://books.google.by/books?id=i4hpVJ51y4oC&pg=PA13&dq=%C5%A0varnas&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwivscWDtOeBAxWKgP0HHZHoALEQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%C5%A0varnas&f=false P. 13].</ref>. Ва ўступе твору прапагандуе ўласьцівы ідэалёгіі [[Расейскі фашызм|расейскага нацызму]] (г. зв. {{мова-ru|«русский мир»|скарочана}}) наратыў пра «''вялікарусаў''» і «''братніх ім русінаў Украіны і Беларусіі''»{{Заўвага|{{мова-en|…area of common political, religious and literary culture before the rise of the Great Russians (that is the Muscovites) over their brother Rus’ians of Ukraine and Belorussia|скарочана}}}}<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. P. XIII.</ref>, у тэксьце твору пасьлядоўна называе беларускія землі «Заходняй Русьсю», а ўкраінскія — «Паўднёва-Заходняй Русьсю»<ref>Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge, 1994. P. 7, 20, 32—33, 35—36, 42, 48—49, 59, 76, 78, 80, 82, 84, 115—116, 149, 157, 264, 292.</ref>. Гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць фактычных памылак і недакладнасьцяў у тэксьце твору, у тым ліку<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 239—241.</ref>: * [[Зэмгалы]] ня жылі ў суседзтве з [[Прусія]]й; * [[Ліда]] не была значным местам у ХІІІ стагодзьдзі, яе разьвіцьцё пачалося зь вёскі па пабудове замка ў XIV стагодзьдзі; * [[Горадня]] не знаходзілася за 5 км ад Прусіі; * [[Наваградак]] не пачаў хутка расьці па 1316 годзе — наадварот, па пагроме 1275 году пэрыяд росквіту места скончыўся; * У [[Полацак|Полацку]] ў XIV cт. не збудавалі велізарнай колькасьці цэркаў і манастыроў — наадварот, мураванае будаваньне ў месьце спынілася ў ХІІІ стагодзьдзі і не вялося ў XIV стагодзьдзі; * [[Гедзімін]] не займаў [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскую зямлю]] каля 1323 году, там да 1340 году валадарыў уласны князь Юры-Баляслаў; * Каляністы ў Ордэнскай дзяржаве, насуперак меркаваньню Роўэла, імкнуліся сяліцца як мага далей ад небясьпечнай літоўскай мяжы, уздоўж якой заставаліся незаселеныя пусткі з прычыны ваеннай небясьпекі; * Хан [[Залатая Арда|Залатой Арды]] даваў ярлык на кіраваньне Вялікім княствам Уладзімерскім не абавязкова старэйшаму з [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]; * Гедзімін не аддаваў сваім сынам [[Яўнут]]у і [[Кейстут]]у [[Жамойць]], гэтая зямля ўвогуле не ўпамінаецца ў ягоным тастамэнце, бо яшчэ не належала да ВКЛ. Аўтарскай фальсыфікацыяй выглядае сьцьверджаньне Роўэла, што «''паводле дакумэнтаў Тэўтонскага ордэну, [[Міндоўг]] збудаваў катэдру ў Вільні; апошнім часам былі адкапаныя, як мяркуюць, падмуркі гэтай бажніцы''», бо аўтар не падае спасылкі на памянёныя дакумэнты, а выяўленыя археолягамі фрагмэнты падмуркаў ня могуць быць дакладна датаванымі<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 240.</ref>. Апроч таго, Аляксандар Краўцэвіч адзначае шэраг супярэчлівых сьцьверджаньняў Роўэла, у тым ліку<ref name="Kraucevic-2020-241">Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 241.</ref>: * Заявіўшы пра пабудову першага каталіцкага храма ў Вільні Міндоўгам, далей аўтар піша пра «''магчымае заснаваньне Гедзімінам першага храма ў Вільні''»; * Сьцьверджаньне пра імкненьне вялікіх князёў парадніцца з арыстакратамі важных памежных зонаў супярэчыць выснове, што вялікія князі як маглі перашкаджалі арыстакратам праз шлюбы ўлучацца ў кіроўную дынастыю; * Літоўскіх князёўнаў, якія выйшлі замуж за хрысьціянаў, аўтар у адным месцы называе «''пагрозьлівай пятай калёнай у Польшчы і на Русі''», а ў іншым — сьцьвярджае, што Гедзімінаўны за мяжой «''горача прымалі новую рэлігію і пазьней былі слынныя сваёй пабожнасьцю і апекаваньнем царквы''»; * Аўтар сьцьвярджае слабасьць пазыцыяў абедзьвюх галінаў Тэўтонскага ордэну — лівонскай і прускай — у 1322 годзе, а далей апавядае пра атакі крыжакоў на ВКЛ і што Гедзімін у тым жа годзе спадзяецца «''прапановамі міру нэўтралізаваць магутнасьць крыжакоў, якую ён ня змог адолець ніякімі іншымі высілкамі''»; * «''Імкнучыся захаваць адзінства ў Вялікім Княстве, ён [Гедзімін] падзяліў дзяржаву паміж сямю сваімі сынамі''». Некаторыя аўтарскія высновы не пацьвярджаюцца довадамі або аргумэнтамі, напрыклад пра Вільню як месца спачыну князёў прынамсі з XIII ст.; пра пабудову паганцамі местаў пры шляхох, каб бараніць купцоў (ніводнага прыкладу такой пабудовы не падаецца)<ref name="Kraucevic-2020-241"/>. Прапагандуючы [[Русіфікацыя Беларусі|расейска-савецкі шавіністычны наратыў пра летувіскую заваёву земляў сучаснай Беларусі]], Роўэл не падае ніводнага прыкладу захопу ці хоць бы нападу летувісаў на хоць якое беларускае места і замест гэтага канстатуе: «''абставіны летувіскіх уварваньняў застаюцца няяснымі''»<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 242.</ref>. Праз усю працу прасочваецца аўтарскі «дасьледчы метад», які палягае на тым, каб усе важныя, але цьмяныя, дрэнна асьветленыя крыніцамі падзеі і здарэньні запісваць на карысьць летувісаў<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 243.</ref>. Як паўсумоўвае Аляксандар Краўцэвіч: «''Увогуле, ацэньваць кнігу Роўэла як навуковую працу даволі складана. Па яе прачытаньні ствараецца ўражаньне, што пры наяўнасьці навуковага апарату (спасылак, паказальніка, бібліяграфіі ды інш.) яна ня ёсьць цалкам навуковай. Больш выглядае на твор патрыятычнай летувіскай публіцыстыкі, калі не прапаганды, апублікаваны пад шыльдай аднаго з старэйшых унівэрсытэтаў Эўропы. Праца Роўэла аб’ектыўна антыбеларуская, таму выклікае зьдзіўленьне ўдзел у гэтай справе рэдакцыі часопісу „АRCHE-Пачатак''“»<ref>Краўцэвіч А. Папяровы імперыялізм, або ці была Літва ў XIV ст. «паганскай імперыяй»? Рэцэнзія: С. К. Роўэл, Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 г.; пераклаў з англ. А. Мікус. Мінск: Медысонт, 2015. — {{nowrap|424 с.}} // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. № 6, 2020. С. 246.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Роўэл, Стывэн Крыстафэр}} [[Катэгорыя:Летувіскія гісторыкі]] svdkcdr5jq4kk9sqw7gkwmknhnfp9f7 0 276570 2687986 2460270 2026-09-01T16:38:16Z ~2026-47565-35 99845 /* Назва */ 2687986 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Летува |Назва = Віцены |Лацінка = Vicieny |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Віценаў |Назва летувіскай мовай = Vytėnai |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Мясцовая назва = |Павет = [[Уцянскі павет|Уцянскі]] |Раён = [[Ігналінскі раён|Ігналінскі]] |Староства = |Мэр = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 8 |Год падліку колькасьці = 2009 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 55 |Шырата хвілінаў = 16 |Шырата сэкундаў = 59 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 33 |Даўгата сэкундаў = 37 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Віцены'''<ref>{{Літаратура/ВГАБ|2к}} С. 81.</ref> ({{мова-lt|Vytėnai|скарочана}}) — [[вёска]] ў [[Летува|Летуве]], каля ракі [[Бірвета|Бірветы]]. Уваходзяць у склад Цьверацкага староства [[Ігналінскі раён|Ігналінскага раёну]] [[Уцянскі павет|Ўцянскага павету]]. Насельніцтва на 2009 год — 8 чалавек. Знаходзяцца за 6 км ад [[Цьверач]]ы. == Назва == {{Асноўны артыкул|Віцень (імя)}} Віцен або Віцін, пазьней Вітэн (Wittenus, Witin, Witten<ref>Ferguson R. The Teutonic Name-system Applied to the Family Names of France, England, & Germany. — London, 1864. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=fGUUAAAAYAAJ&q=Witten#v=snippet&q=Witten&f=false P. 493].</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Wittenus#v=snippet&q=Wittenus&f=false S. 1565].</ref><ref name="Dajlida-2019-21">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 21.</ref>. Іменная аснова [[Віт|-віт-]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вітаўт (імя)|Віталт]], [[Вітарт]], [[Бутавіт]]; германскія імёны Witolt, Witard, Botwith) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] wit 'веда, розум, закон'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, [[Старасаксонская мова|старасаксонскага]] witan 'ведаць' або ад асновы [[Від (імя)|-від-]]<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 291.</ref>. Такім парадкам, імя Віцень азначае «мудры»<ref name="Dajlida-2019-21"/>. Адпаведнасьць імя Віцінь германскаму імю Witin (Widin) сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 3, 1964. P. 168.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ўцянскага павету]] kth25uvg8hgfm9v0curbzqz5uchns8c 0 276939 2688011 2463554 2026-09-01T19:51:09Z ~2026-47620-99 99855 /* Назва */ 2688011 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Летува |Назва = Эйнаравічы |Лацінка = Ejnaravičy |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Эйнаравічаў |Назва летувіскай мовай = Einorai |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Мясцовая назва = |Павет = [[Аліцкі павет|Аліцкі]] |Раён = [[Аліцкі раён|Аліцкі]] |Староства = |Мэр = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 19 |Шырата сэкундаў = 12 |Даўгата градусаў = 24 |Даўгата хвілінаў = 6 |Даўгата сэкундаў = 43.2 |Назва мапы = |Варыянт мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Эйнаравічы''' ({{мова-lt|Einorai|скарочана}}) — [[вёска]] ў [[Летува|Летуве]], каля ракі [[Нёман]]у. Уваходзяць у склад Алаўскага староства [[Аліцкі раён|Аліцкага раёну]] [[Аліцкі павет|Аліцкага павету]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Эйнар}} Агенар, Эйнэр, Эйнар або Айнар, пазьней Энар (Agenar, Einher, Einar, Ainar<ref>Björkman E. Nordische Personennamen in England in alt- und frühmittel-englischer Zeit: Ein Beitrag zur englischen Namenkunde. — Halle, 1910. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=QiJAAAAAYAAJ&q=Ainar#v=snippet&q=Ainar&f=false S. 34].</ref>, Enar<ref name="SMP-1976-76">Sveriges medeltida personnamn. Hft. 5. — Uppsala, 1976. S. 676.</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Agenar%2C+Einar#v=snippet&q=Agenar%2C%20Einar&f=false S. 39].</ref><ref name="SMP-1976-76"/><ref name="Dajlida-2019-16">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 26.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Эйка|-эйх- (-эй-)]] / [[Эйна|эйн- (айн-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Эйгерд]], [[Эйман]], [[Эймант|Эймунт]]; германскія імёны Eygerd, Eimann, Eymunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] agi 'лязо, булат, меч'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.</ref>, а аснова [[Гір|-гер- (-ер-)]] (імёны ліцьвінаў [[Герман (імя)|Герман]], [[Гунтэр]], [[Кіндэр]]; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 143.</ref>, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 124.</ref>, германскага heru 'меч'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. == Насельніцтва == * 1866 год — 34 чалавекі ў шляхецкім фальварку Эйнаравічах, зь іх 24 каталікі, 4 праваслаўныя і 6 юдэяў<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/318 S. 318].</ref> * 1905 год — 152 чалавекі ў вёсцы Эйнаравічах, 9 чалавек у маёнтку Эйнаравічах, 3 чалавекі ў фальварку 1-х Эйнаравічах і 10 чалавек у фальварку 2-х Эйнаравічах<ref>Виленская губерния: полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселении. — Вильна, 1905. С. 310.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аліцкага павету]] 52e4zv61zdzfis2im1uvs2iy62x9l11 0 276948 2687998 2593103 2026-09-01T19:27:21Z ~2026-47620-99 99855 /* Назва */ 2687998 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Летува |Назва = Гаштоўцішкі |Лацінка = Gaštoŭciški |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Гаштоўцішкаў |Назва летувіскай мовай = Gaštautiškės |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Мясцовая назва = |Павет = [[Віленскі павет|Віленскі]] |Раён = |Староства = |Мэр = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 40 |Шырата сэкундаў = 30 |Даўгата градусаў = 24 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 8.4 |Назва мапы = |Варыянт мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Гаштоўцішкі''' ({{мова-lt|Gaštautiškės|скарочана}}) — [[вёска]] ў [[Летува|Летуве]], каля возера [[Гаштоўцішкі (возера)|Гаштоўцішкаў]] у міжрэччы [[Веркна|Веркны]] і [[Стрэва|Стрэвы]]. Уваходзяць у склад Бейжанскага староства [[Электрэнскае самакіраваньне|Электрэнскага самакіраваньня]] [[Віленскі павет|Віленскага павету]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гаштольд (імя)}} Гасьцівалд або Касталд, пазьней Гастальд, Гастаўд або Гастаўт (Gastivald, Castald, Gastaldius<ref name="Schmittlein-1948-103">Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>, Gastald<ref name="Hirsch-1975-254">Hirsch E. Die Personennamen germanischer Herkunft im provenzalischen Flurnamengut Piemonts // Studia Neophilologica. Vol. 47 (2), 1975. P. 254.</ref>, Gastold<ref name="SEMSNO-2002-24">Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii. — Kraków, 2002. S. 24.</ref><ref>Khull F. Vornamen-verzeichnis in der neuen Rechtschreibung (mit angabe der Namenstage). — Berlin, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=EIowAQAAMAAJ&q=Gastold#v=snippet&q=Gastold&f=false S. 5].</ref>, Gastaud<ref name="Dauzat-1945-77">Dauzat A. Les noms de famille de France: traité d'anthroponymie française. — Paris, 1945. [https://www.google.by/books/edition/Les_noms_de_famille_de_France/uIUfAAAAYAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22GAST+-+WALD-+%22+Gastaud&dq=%22GAST+-+WALD-+%22+Gastaud&printsec=frontcover P. 77].</ref><ref>Jean Tosti, [https://jeantosti.com/noms/g2.html Noms commençant par G], Dictionnaire des noms de famille de France et d’ailleurs</ref>, Gastaut<ref>[https://www.filae.com/nom-de-famille/GASTAUT.html Patronyme GASTAUT], Filae.com: Genealogy</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gastivald%2C+Castald#v=snippet&q=Gastivald%2C%20Castald&f=false S. 605].</ref><ref name="Dauzat-1945-77"/><ref name="Hirsch-1975-254"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Гаст|-гаст- (-каст-, -гест-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Гасьціла]], [[Гестар]], [[Каштарт]]; германскія імёны Gastila, Gaster, Kastert) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і германскага gasts 'госьць, вандроўнік', а аснова [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] (імёны ліцьвінаў [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Гастаўт (Гайстаўт) германскаму імю Gastaldius (Castaldius, Castald) сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref name="Schmittlein-1948-103"/><ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1964. P. 82.</ref>. Германскае паходжаньне імя Гаштольд (Gasztołt, Gastoldus, Gastawdus, Gastowdus) таксама сьцьвярджае этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]]<ref name="SEMSNO-2002-24"/>. Яшчэ этнограф і мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] зьвяртаў увагу на тое, што ў [[Латышы|латыскай]] [[Курляндыя|Курляндыі]], «''большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі''»<ref>Карский Е. Ф. Белорусы. Т. 1. — Минск, 2006. [https://books.google.by/books?id=ohcsAQAAMAAJ&q=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F&dq=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfmJmpp9X5AhUa7qQKHRoNCsAQ6AF6BAgBEAI С. 559].</ref>, пазьней у рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна [[балты]]йскія» і нават «тыпова [[Летувісы|летувіскія]]»<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj1/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B_%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_i_%D1%83%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D1%9E_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D1%87%D1%8B.html Балты цэнтральнай і ўсходняй Беларусі ў сярэднявеччы] // Спадчына. № 1, 1999. С. 61—72.</ref>. Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «''ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная „лінія Сафарэвіча“ (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 31.</ref>. == Насельніцтва == * 1866 год — 36 чалавек<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/754 S. 754].</ref> * 1905 год — 20 чалавек<ref>Виленская губерния: полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселении. — Вильна, 1905. С. 313.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)]] frnek8dqvkv8fepmvofeuvu9asekt2r 0 277247 2688027 2465096 2026-09-01T20:37:28Z ~2026-47620-99 99855 /* Назва */ 2688027 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Польшча |Назва = Кантароўка |Лацінка = Kantaroŭka |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Кантароўкі |Назва на мове краіны = Kantorówka |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Ваяводзтва = [[Падляскае ваяводзтва|Падляскае]] |Павет = [[Сакольскі павет|Сакольскі]] |Гміна = [[Гміна Саколка|Саколка]] |Прэзыдэнт места = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |Аўтамабільны нумарны знак = |TERYT = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 51 |Даўгата градусаў = 23 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 08 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Кантароўка''' ({{мова-pl|Kantorówka|скарочана}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], каля ракі [[Саколда|Саколды]]. Уваходзіць у склад [[Гміна Саколка|гміны Саколка]] [[Сакольскі павет|Сакольскага павету]] [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводзтва]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гунтэр}} Гунтэр, Гунтар, Гундар, Гонтар, Кундэр або Контар, пазьней Контэр або Кунтэр (Gunter, Guntar, Gundar, Gontar, Cunhere, Contari<ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Contari#v=snippet&q=Contari&f=false S. 263].</ref>, Konter, Kunter<ref>Eule R. Germanische und fremde Personennamen als heutige deutsche Familiennamen // Festschrift zu dem fünfzigjährigen jubiläum des Friedrichs-realgymnasiums in Berlin. — Berlin, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=TTFOAAAAYAAJ&q=Kunter#v=snippet&q=Kunter&f=false S. 34].</ref>) і Гарыгунда (Harigundis) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gunter%2C+Guntar%2C+Gontar%2C+Konter#v=snippet&q=Gunter%2C%20Guntar%2C%20Gontar%2C%20Konter&f=false S. 702, 771].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Гунт|-гунд- (-гунт-, -кунт-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вігунт]], [[Вірконт]], [[Гаўгонт]]; германскія імёны Wigunt, Werecundus, Gavigunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] gunþs 'бойка, бітва', а аснова [[Гір|-гер- (-ер-)]] (імёны ліцьвінаў [[Герман (імя)|Герман]], [[Бэрнар|Бернар]], [[Кіндэр]]; германскія імёны Herman, Bernar, Kinder) — ад гоцкага harjis<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 143.</ref>, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 124.</ref>, германскага heru 'меч'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Gunter і Kunter (Kuntor)<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 84, 152.</ref>. == Гісторыя == У XIX — пачатаку XX ст. Кантароўка ўваходзіла ў склад Сакольскага павету Гарадзенскай губэрні<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/822 S. 822].</ref><ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-2к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.2/55 S. 55].</ref>. == Насельніцтва == * 1905 год — 100 чалавек у вёсцы Канатароўцы (Контараўцы) і 14 чалавек ва [[Урочышча|ўрочышчы]] Канатроўцы (Контараўцы)<ref>Указатель населенным местностям Гродненской губернии, с относящимися к ним необходимыми сведениями. — Гродна, 1905. С. 25.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Сакольскі павет}} [[Катэгорыя:Сакольскі павет]] [[Катэгорыя:Гміна Саколка]] sjo4ss4c64b11r3rcetubbq36d8zz9e 0 277714 2688026 2468692 2026-09-01T20:36:52Z ~2026-47620-99 99855 /* Назва */ 2688026 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Кунтараўка |Лацінка = Kuntaraŭka |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Кунтараўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] |Сельсавет = [[Радускі сельсавет|Радускі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 35 |Шырата сэкундаў = 09 |Даўгата градусаў = 31 |Даўгата хвілінаў = 02 |Даўгата сэкундаў = 06 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ку́нтараўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — вёска ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Сож|Сажа]]. Уваходзіць у склад [[Радускі сельсавет|Радускага сельсавету]] [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гунтэр}} Гунтэр, Гунтар, Гундар, Гонтар, Кундэр або Контар, пазьней Контэр або Кунтэр (Gunter, Guntar, Gundar, Gontar, Cunhere, Contari<ref>Bruckner W. Die Sprache der Langobarden. — Strassburg, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pOwSOFBgFfQC&q=Contari#v=snippet&q=Contari&f=false S. 263].</ref>, Konter, Kunter<ref>Eule R. Germanische und fremde Personennamen als heutige deutsche Familiennamen // Festschrift zu dem fünfzigjährigen jubiläum des Friedrichs-realgymnasiums in Berlin. — Berlin, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=TTFOAAAAYAAJ&q=Kunter#v=snippet&q=Kunter&f=false S. 34].</ref>) і Гарыгунда (Harigundis) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gunter%2C+Guntar%2C+Gontar%2C+Konter#v=snippet&q=Gunter%2C%20Guntar%2C%20Gontar%2C%20Konter&f=false S. 702, 771].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Гунт|-гунд- (-гунт-, -кунт-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Вігунт]], [[Вірконт]], [[Гаўгонт]]; германскія імёны Wigunt, Werecundus, Gavigunt) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] gunþs 'бойка, бітва', а аснова [[Гір|-гер- (-ер-)]] (імёны ліцьвінаў [[Герман (імя)|Герман]], [[Бэрнар|Бернар]], [[Кіндэр]]; германскія імёны Herman, Bernar, Kinder) — ад гоцкага harjis<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 143.</ref>, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 124.</ref>, германскага heru 'меч'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Gunter і Kunter (Kuntor)<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 84, 152.</ref>. == Насельніцтва == * 1910 год — 930 чалавек<ref>Список населенных мест Могилевской губернии. — Могилев, 1910. С. 35.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Радускі сельсавет}} {{Веткаўскі раён}} [[Катэгорыя:Радускі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёну]] 74s2zy8arnlo859qk9tsmxryyxb1zz1 0 278349 2687999 2593102 2026-09-01T19:27:41Z ~2026-47620-99 99855 /* Назва */ 2687999 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Расея |Назва = Гайштаўдэн |Лацінка = Gajštaŭden |Статус = пасёлак |Назва ў родным склоне = Гайштаўдэну |Назва расейскай мовай = Игнатово |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Былыя назвы = |Мясцовая назва = |Суб’ект фэдэрацыі = [[Калінінградзкая вобласьць]] |Від раёну = |Раён = |Від паселішча = |Паселішча = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |АКАТУ = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 56 |Шырата сэкундаў = 05 |Даўгата градусаў = 22 |Даўгата хвілінаў = 14 |Даўгата сэкундаў = 05 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Гайштаўдэн''' ({{мова-de|Gaistauden|скарочана}}<ref>Палмайтис Л. Предложение по научной русификации исконных наименований перешедшей в состав России северной части бывшей Восточной Пруссии. — Европейский институт рассеянных этнических меньшинств, 2003. С. 28.</ref>; афіцыйная расейская назва з 1946 году — ''Ігнатава'', {{мова-ru|Игнатово|скарочана}}) — [[пасёлак]] у [[Расея|Расейскай Фэдэрацыі]], у міжрэччы [[Шэшупа|Шэшупы]] і [[Інструч]]ы. Уваходзіць у склад [[Нёманскі раён|Нёманскага раёну]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гаштольд (імя)}} Гасьцівалд або Касталд, пазьней Гастальд, Гастаўд або Гастаўт (Gastivald, Castald, Gastaldius<ref name="Schmittlein-1948-103">Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.</ref>, Gastald<ref name="Hirsch-1975-254">Hirsch E. Die Personennamen germanischer Herkunft im provenzalischen Flurnamengut Piemonts // Studia Neophilologica. Vol. 47 (2), 1975. P. 254.</ref>, Gastold<ref name="SEMSNO-2002-24">Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii. — Kraków, 2002. S. 24.</ref><ref>Khull F. Vornamen-verzeichnis in der neuen Rechtschreibung (mit angabe der Namenstage). — Berlin, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=EIowAQAAMAAJ&q=Gastold#v=snippet&q=Gastold&f=false S. 5].</ref>, Gastaud<ref name="Dauzat-1945-77">Dauzat A. Les noms de famille de France: traité d'anthroponymie française. — Paris, 1945. [https://www.google.by/books/edition/Les_noms_de_famille_de_France/uIUfAAAAYAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22GAST+-+WALD-+%22+Gastaud&dq=%22GAST+-+WALD-+%22+Gastaud&printsec=frontcover P. 77].</ref><ref>Jean Tosti, [https://jeantosti.com/noms/g2.html Noms commençant par G], Dictionnaire des noms de famille de France et d’ailleurs</ref>, Gastaut<ref>[https://www.filae.com/nom-de-famille/GASTAUT.html Patronyme GASTAUT], Filae.com: Genealogy</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gastivald%2C+Castald#v=snippet&q=Gastivald%2C%20Castald&f=false S. 605].</ref><ref name="Dauzat-1945-77"/><ref name="Hirsch-1975-254"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Гаст|-гаст- (-каст-, -гест-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Гасьціла]], [[Гестар]], [[Каштарт]]; германскія імёны Gastila, Gaster, Kastert) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і германскага gasts 'госьць, вандроўнік', а аснова [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] (імёны ліцьвінаў [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць імя Гастаўт (Гайстаўт) германскаму імю Gastaldius (Castaldius, Castald) сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref name="Schmittlein-1948-103"/><ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1964. P. 82.</ref>. Германскае паходжаньне імя Гаштольд (Gasztołt, Gastoldus, Gastawdus, Gastowdus) таксама сьцьвярджае этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]]<ref name="SEMSNO-2002-24"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Калінінградзкай вобласьці]] 0spdr0xzyups095yqz5x0j0komajscz 0 279248 2688023 2622630 2026-09-01T20:22:23Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688023 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Даніель Бяліца''' ({{мова-pl|Daniel Bielica}}; {{Н}} 30 красавіка 1999 году) — польскі футбаліст, брамнік ангельскага клюбу «[[Портсмут (футбольны клюб)|Портсмут]]». == Кар’ера == Далучыўся да акадэміі забжаўскага «[[Гурнік Забжэ|Гурніка]]» ў 2015 годзе<ref>[https://1liga.org/aktualnosci/daniel-bielica-strzelec-wyborowy-w-swiecie-wirtualnym-broniacy-strzaly-w-swiecie-rzeczywistym-8606 «Daniel Bielica — strzelec wyborowy w świecie wirtualnym, broniący strzały w świecie rzeczywistym»]{{Недаступная спасылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Fortuna 1 Liga.</ref>. У сакавіку 2018 году быў пераведзены да складу галоўнай каманды клюбу. Дэбютаваў 2 верасьня таго ж году ў матчы [[Кубак Польшчы па футболе|Кубка Польшчы]]. 15 сьнежня дэбютаваў у [[Польская футбольная экстракляса|Экстраклясе]] ў матчы супраць «[[Арка Гдыня|Аркі]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20220208093627/https://sportdziennik.com/gornik-zabrze-bielica-latwo-nie-odda-swojego-miejsca/ «Górnik Zabrze. Bielica łatwo nie odda swojego miejsca»]. Sport.</ref>. Але, пасьля гэтага ня меў гульнявой практыцы. Наступны сэзон правёў у арэндзе ў першалігавай «[[Сандэцья Новы Сонч|Сандэцьі]]», дзе быў асноўным брамнікам, а потым абараняў колеры познаньскай «[[Варта Познань|Варты]]» з Экстраклясы, аднак на полі практычна не зьяўляўся. Па вяртаньні з арэндаў пачаў выкарыстоўвацца ў «Гурніка», канчаткова замацаваўшыся ў браме ў [[Польская футбольная экстракляса 2022—2023 гадоў|сэзоне 2022—2023 гадоў]]. У чэрвені 2024 году Бяліца далучыўся да нідэрляндзкага клюбу [[НАК Брэда|НАК]], падпісаўшы двухгадовы кантракт з мажлівасьцю падаўжэньня на трэці год<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nac.nl/nieuws/nac-strikt-poolse-sluitpost-daniel-bielica|загаловак=NAC STRIKT POOLSE SLUITPOST DANIEL BIELICA|выдавецтва=www.nac.nl|дата публікацыі=18.06.2024}}</ref>. 24 ліпеня 2026 году стаў футбалістам ангельскага «[[Портсмут (футбольны клюб)|Портсмуту]]» з [[Чэмпіянат футбольнай лігі Ангельшчыны|Чэмпіёншыпу]], падпісаўшы трохгадовы кантракт<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9801y5z8xko|загаловак=Portsmouth sign striker Milovanovic for £3m & Bielica|выдавецтва=bbc.com|дата публікацыі=24.07.2026|дата доступу=25.07.2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бяліца, Даніель}} [[Катэгорыя:Польскія футбалісты]] 42hkmiahrtaaiaim0f4ffmy35mc5q0y 0 279982 2687990 2685259 2026-09-01T16:52:51Z ~2026-47565-35 99845 2687990 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Сома |лацінка = Soma |арыгінал = Somo |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |варыянт = Сума, Шума |вытворныя = |зьвязаныя = [[Саміла]], [[Соман]], [[Сомалт]], [[Сумонт]] }} '''Сома''', '''Сума''' (''Шума'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Сома або Сума (Somo<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 448.</ref>, Sumo) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Sumo#v=snippet&q=Sumo&f=false S. 1353].</ref>. Іменная аснова сом- (сум-) паходзіць ад [[Стараскандынаўская мова|стараісьляндзкага]] some 'гонар'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 201.</ref>{{Заўвага|Польска-летувіская аўтарка Юстына Вальковяк прызнае за найбольш адэкватнае тлумачэньне іменных асноваў сам- і сан- зь [[Летувіская мова|летувіскай мовы]] ''su'' 'з (кімсьці, чымсьці)'<ref>Walkowiak J. B. Litewskie nazwiska Polaków: słownik etymologiczno-frekwencyjny. — Poznań, 2019. S. 23.</ref> (не адзначаючы, аднак, часу першай фіксацыі адпаведнага слова з такім значэньнем у летувіскіх слоўніках)}}. Сярод [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] бытавалі імёны [[Саміла|Саміла (Суміла)]], [[Соман|Соман (Суман)]], [[Сомалт]], [[Сумонт]]. Адзначаліся германскія імёны Sumila, Sumuni, Somald, Sommund. У [[Прусія|Прусіі]] бытавалі імёны: ''Sambarte''{{Заўвага|Адзначалася германскае імя Sombart<ref name="Gottschald-1954-563">Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 1954. [https://books.google.by/books?id=WbJ6DwAAQBAJ&pg=PA563&dq=%22sombart%22+namenkunde+sunja&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjswM2swaqKAxUwg_0HHYVtGZUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22sombart%22%20namenkunde%20sunja&f=false S. 563].</ref>}}, ''Sambor'' (1338 год), ''Sambit / Sambot / Sambud''{{Заўвага|Адзначалася старажытнае германскае імя [[Сонбут|Sonobodis]]<ref name="Morlet-1985-557">Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule. T. III: Les noms de personnes contenus dans les noms de lieux. — Paris, 1985. P. 557.</ref>}} (1409 год)<ref>Trautmann R. Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1925. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RdZD6OjYXgoC&q=%40Sambor#v=snippet&q=%40Sambor&f=false S. 85—86].</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''подданый господарьский Балинскаго сорока Игнатъ Сомовичъ'' (10 жніўня 1540 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 17. Акты Гродненского земского суда. — Вильна, 1890. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=aF4jAQAAMAAJ&q=%D0%A1%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A1%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 135].</ref>; ''Sthepan a Denis Somowiczy'' (1558 год)<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Somowiczy#v=snippet&q=Somowiczy&f=false С. 351].</ref>; ''пану Ахрему Сомовичу'' (20 чэрвеня 1657 году)<ref>Полоцк. — Минск, 2012. С. 672.</ref>{{Заўвага|Таксама: * Шумейка: Аляксандар Шумейка — праваслаўны жыхар [[Ворша|Воршы]] на 1907 год<ref>Прибавление к № 58 Могилевских Губ. Ведомостей от 25 июля 1907 года. С. 36.</ref>, [[Мікалай Шумейка]] (1942—2016) — беларускі навуковец у галіне тэарэтычнай фізыкі і пэдагог; * Сомін, Шумін: ''люди… Сомина Енътидоновича'' (22 жніўня 1522 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|12к}} P. 139.</ref>, ''Szuminiowna'' (1789 год)<ref>[https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/Daugieliszki_chrzciny_1774_90.pdf Spis rodziców dzieci urodzonych w Daugieliszkach w latach 1774—1790]</ref>; * Сумот: ''Antonina Sumotowicz'' (1821 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=8487&search_lastname=&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&rpp1=1250&searchtable=&rpp2=50 Barbaryszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; * Самбар, Сомбэр, Сумбар, Шумбар, Шамбер (адзначалася германскае імя Sombart<ref name="Gottschald-1954-563"/>): ''Agata Sambarowicz'' (1797 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Sambarowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Wsielub], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Ewa Szambier'' (1805 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Szambier&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Świr], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, ''Jakub Somber'' (1823 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Somber&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Podbrzezie], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>, Адрушка Самбаравіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1592 годзе<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 4. ― Вильна, 1905. С. 233.</ref>, Вікенці Сумбар і Фэлікс Шумбар — жыхар [[Вільня|Вільні]] на 1906 год<ref>Список лиц, пользующихся правом участия в выборах в Государственную Думу по 2-му избирательному участку г. Вильны. — Вильна, 1906. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=5GsNAAAAIAAJ&q=%D0%A1%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8A#v=onepage&q=%D0%A1%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 70].</ref><ref>Список лиц, пользующихся правом участия в выборах в Государственную Думу по 4-му избирательному участку г. Вильны. — Вильна, 1906. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hmsNAAAAIAAJ&q=%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8A#v=onepage&q=%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8A&f=false С. 130].</ref>, на тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]] фіксавалася прозьвішча Сумбар (''Sumbar'', ''Sumbor'')<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. T. 2. — Vilnius, 1989. P. 856.</ref>; * Самбарт (адзначалася германскае імя Sombart<ref name="Gottschald-1954-563"/>): ''Krystyna Sambort'' (1800 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Sambort&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Plusy], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; * Самбут (адзначалася старажытнае германскае імя [[Сонбут|Sonobodis]]<ref name="Morlet-1985-557"/>): ''пустовщине… а Сомбутову'' (15 сакавіка 1516 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 184.</ref>; * Шумар (адзначалася старажытнае германскае імя Sumar<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Sumar#v=snippet&q=Sumar&f=false S. 1368].</ref>): на 1901 год існавалі два сяла з назвай Шумарава (Шумарова) у Мглінскім павеце Чарнігаўскай губэрні<ref>Список населенных мест Черниговской губернии, имеющих не менее 10 жителей, по данным за 1901 год. — Чернигов, 1902. С. 11.</ref> }}. == Носьбіты == * Ахрэм Самовіч (Сумовіч) — [[Полацак|полацкі]] мешчанін, які ўпамінаецца ў 1657 і 1668 гадох<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 25. — Витебск, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DXFmAAAAcAAJ&q=%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83#v=snippet&q=%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83&f=false С. 369].</ref> * Іван Сума (1896—?) — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Слонім]]у<ref>[https://partizany.by/partisans/242053/ Сума Иван Васильевич], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Барыс Шумовіч (1905—?) — беларус з ваколіцаў [[Гарадок|Гарадку]], забіты ў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]]<ref>[hthttps://prokuratura.gov.by/ru/activity/rassledovanie-ugolovnogo-dela-o-genotside/iz-materialov-ugolovnogo-dela/akty-chrezvychaynoy-gosudarstvennoy-komissii/ НАРБ 1569-1-47-44], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Леанід Шумевіч (1915—?) — беларус з ваколіцаў [[Старобін]]а, вывезены ў Нямеччыну ў Другую сусьветную вайну<ref>[https://prokuratura.gov.by/ru/activity/rassledovanie-ugolovnogo-dela-o-genotside/iz-materialov-ugolovnogo-dela/akty-chrezvychaynoy-gosudarstvennoy-komissii/ НАРБ 1569-1-18-77], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Яўгеньня Самовіч (Сомавіч; 1923—?) — беларуска зь [[Менск]]у<ref>[https://partizany.by/partisans/74838/ Сомович Евгения Ивановна], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> Сумовіч (Sumowicz) і Шумовіч (Szumowicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны-асновы}} {{Імёны з асновай сом}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] cbdwinp2m9j038umcqddd3fp4z29chv 0 280878 2688022 2669734 2026-09-01T20:17:01Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688022 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Віктар Цыганкоў''' ({{мова-uk|Віктор Циганков}}; {{Н}} 15 лістапада 1997 году) — украінскі футбаліст, атакуючы паўабаронца нідэрляндзкага клюбу «[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]» і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Ўкраіны па футболе|зборнай Украіны]]. Нарадзіўся ў [[Ізраіль|Ізраілі]], але яшчэ маладым хлопцам пераехаў ва Ўкраіну. == Кар’ера == === Клюбная === Цыганкоў ёсьць выхаванцам сыстэмы акадэміяў віньніцкай «[[Ніва Віньніца|Нівы]]» і кіеўскага «[[Дынама Кіеў|Дынама]]». Ягоным першым трэнэрам быў Мікалай Загаруйка. Ва ўкраінскай [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Ўкраіны па футболе|Прэм’ер-лізе]] дэбютаваў у складзе «Дынама» 14 жніўня 2016 году ў матчы супраць «[[Сталь Каменскае|Сталі]]». У [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Ўкраіны па футболе 2018—2019 гадоў|сэзоне 2018—2019 гадоў]] Цыганкоў тройчы прызнаваўся гульцом месяца ва ўкраінскім першынстве, то бок у сакавіку 2018 году<ref>[https://web.archive.org/web/20180415163722/http://www.upl.ua/news/view/1844 «Віктор Циганков — найкращий гравець місяця Чемпіонату УПЛ!.]. УПЛ.</ref>, сьнежні 2018 году<ref>[https://web.archive.org/web/20181219182138/https://upl.ua/ua/news/view/2696 «Віктор Циганков — найкращий гравець Чемпіонату УПЛ у грудні!»]. УПЛ.</ref> і красавіку 2019 году<ref>[https://web.archive.org/web/20190511221252/https://upl.ua/ua/news/view/3029 «Віктор Циганков — найкращий гравець квітня в Чемпіонаті УПЛ!»]. УПЛ.</ref>. 17 студзеня 2023 году Цыганкоў прыяднаўся да гішпанскага клюбу «[[Жырона (футбольны клюб)|Жырона]]», склаўшы дамову з гішпанскім клюбам да чэрвеня 2027 году. Яе паведамлялася, угода каштавала жыронцам 5 мільёнаў эўра з умовай што 50% наступнага трансфэру адыйдзе на карысьць кіеўскага «Дынама»<ref>[https://www.gironafc.cat/noticia/viktor-tsygankov-nou-jugador-del-girona «Viktor Tsygankov, nou jugador del Girona»]. Girona FC.</ref><ref>[https://as.com/futbol/oficial-viktor-tsygankov-firma-hasta-2027-n/ «Oficial: Viktor Tsygankov firma hasta 2027»]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Diario AS</ref>. 27 жніўня 2026 году Цыганкоў перайшоў у нідэрляндзкі клюб «[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]», падпісаўшы трохгадовы кантракт да 30 чэрвеня 2029 году і ўзьяднаўшыся з сваім былым трэнэрам з «Жыроны» Мічэлем<ref>{{спасылка|спасылка=https://english.ajax.nl/articles/ajax-and-girona-fc-reach-agreement-on-viktor-tsygankov|загаловак=Ajax and Girona FC reach agreement on Viktor Tsygankov|выдавецтва=english.ajax.nl|дата доступу=27.08.2026}}</ref>. Узяў сабе нумар 11 на кашулю<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.vi.nl/nieuws/michel-heeft-gewenste-versterking-ajax-presenteert-tsygankov|загаловак=Míchel heeft gewenste versterking: Ajax presenteert Tsygankov|выдавецтва=Voetbal International|дата публікацыі=27.08.2026|дата доступу=27.08.2026}}</ref>. === Міжнародная === Упершыню быў выкліканы да складу нацыянальнай [[Зборная Ўкраіны па футболе|зборнай Украіны]] ў кастрычніку 2016 году да адборачных матчаў супраць [[Зборная Турэччыны па футболе|зборных Турэччыны]] і [[Зборная Косава па футболе|Косава]]. Аднак на полі гулец не зьяўляўся. Запачаткаваў выступы толькі 12 лістапада таго ж году, зьявіўшыся на 83-й хвіліне матчу супраць [[Зборная Фінляндыі па футболе|зборнай Фінляндыі]]. == Дасягненьні == '''«Дынама»''': * [[Чэмпіянат Украіны па футболе|Чэмпіён Украіны]]: 2021 * Уладальнік [[Кубак Украіны па футболе|Кубка Ўкраіны]]: 2020, 2021 * Уладальнік [[Супэркубак Украіны па футболе|Супэркубка Ўкраіны]]: 2018, 2019, 2020 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Цыганкоў у складзе [[Зборная Ўкраіны па футболе|зборнай Украіны]] на [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|чэмпіянатах Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Украіна}}; |Украіна на ЧЭ-2020 |Украіна на ЧЭ-2024 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Цыганкоў, Віктар}} [[Катэгорыя:Украінскія футбалісты]] iwbkm9htudaixfc6b6xwd9422mdmdkc 0 285670 2688071 2673323 2026-09-02T08:17:19Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688071 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''О́лівэр Джо́рдж А́ртур Ўо́ткінз''' ({{мова-en|Oliver George Arthur Watkins}}; {{Н}} 30 сьнежня 1995 году) — ангельскі футбаліст, нападнік саудаўскага клюбу «[[Аль-Гіляль Рыяд|Аль-Гіляль]]» і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Ангельшчыны па футболе|зборнай Ангельшчыны]]. == Кар’ера == === Клюбная === Ўоткінз ёсьць выхаванцам акадэміі «[[Эксэтэр Сіці]]». У складзе каманды і дэбютаваў у [[Другая футбольная ліга чэмпіянату Ангельшчыны|Другой лізе]] ў матчы [[Чэмпіянат Ангельшчыны па футболе 2013—2014 гадоў|сэзону 2013—2014 гадоў]] супраць «[[Гартэлпул Юнайтэд]]у». 8 сьнежня 2014 году нападнік на час арэнды далучыўся да нялігавага клюбу «[[Ўэстан-сьюпэр-Мэр (футбольны клюб)|Ўэстан-сьюпэр-Мэр]]», дзе цягам апошняй часткі сэзону здолеў улучыць 10 галоў за 24 матчы. Па вяртаньні з арэнды Ўоткінзу было цяжка змагацца за месца ў складзе, у выніку чаго свой першы матч сэзону згуляў у канцы кастрычніка, а ў пачатковым складзе першы раз зьявіўся 6 сьнежня на дэванскім дэрбі супраць клюбу «[[Плімут Аргайл]]». Да сакавіка 2016 году гулец, нарэшце, здабыў месца ў першай адзінаццатцы. Наступны сэзон футбаліст быў адным з ключавых. 18 ліпеня 2017 году Ўоткінз далучыўся да клуба з [[Чэмпіянат футбольнай лігі Ангельшчыны|Чэмпіёншыпу]] «[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэнтфарду]]» паводле працоўнай угоды на чатыры гады<ref>[https://web.archive.org/web/20200927143927/https://www.brentfordfc.com/news/2017/july/watkins-signs/ «Brentford sign Ollie Watkins»]. Brentford F.C.</ref>. Паводле чутак за гэтае падпісаньне брэнтфардцы выклалі блізу 1,8 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў<ref>[http://www.skysports.com/football/news/11748/10952820/brentford-agree-1-8m-deal-to-sign-exeter-striker-ollie-watkins «Brentford agree £1.8m deal to sign Exeter striker Ollie Watkins»]. Sky Sports.</ref>. Свой першы гол у новай камандзе нападнік забіў 8 жніўня падчас іх матчу першага раўнду [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка лігі]] супраць «[[Ўімбэлдан (футбольны клюб)|Ўімбэлдану]]». Праз два гады Ўоткінз склаў новы кантракт з клюбам, які меўся доўжыцца чатыры гады<ref>[https://www.brentfordfc.com/news/2019/august/ollie-watkins-contract-extension/ «Ollie Watkins signs long-term contract extension»]. Brentford F.C.</ref>. 9 верасьня 2020 году Ўоткінз далучыўся да клюбу [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-лігі]] «[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Вілы]]», склаўшы пяцігадовы кантракт<ref>[https://www.avfc.co.uk/news/2020/september/Villa-announce-Watkins-signing-/ «Villa announce Watkins signing»]. Aston Villa F.C.</ref>. Бірмінггэмцы выдаткавалі 28 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў<ref>[https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/transfer-news/aston-villa-spurs-transfers-watkins-18903077 «Confirmed: Aston Villa see off Tottenham challenge as £28m star completes transfer»]. Birmingham Mail.</ref>. «Эксэтэр Сіці» зарабіў на гэтым трансфэры 4 мільёны фунтаў стэрлінгаў ды яшчэ 750 тысячаў фунтаў<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c1we033ggggo «Ollie Watkins: England goalscorer’s friends react to Euro 2024 win»]. BBC Sport.</ref>. 15 верасьня згуляў у кашулі новага клюбу ў матчы Кубка лігі, а праз шэсьць дзён запачаткаваў выступы ў найвышэйшай лізе Ангельшчыны ў матчы супраць «[[Шэфілд Юнайтэд]]у». 4 кастрычніка гулец тройчы ўлучыў мячы ў браму «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпулу]]» ў хатнім пераможным матчы, які скончыўся зь лікам 7:2. 25 лютага 2023 году Ўоткінз забіў гол у сваім пятым запар матчы Прэм’ер-лігі, стаўшы першым гульцом «Астан Вілы», які здолеў дасягнуць такога паказьніка<ref>[https://www.avfc.co.uk/news/2023/february/26/ollie-watkins-on-everton-victory/ «Watkins on history-making five goals in five»]. Aston Villa F.C.</ref>. [[Прэм’ер-Ліга 2023—2024 гадоў|Сэзон 2023—2024 гадоў]] ангелец скончыў з 19 галамі ў Прэм’ер-лізе на сваім рахунку. 30 жніўня 2026 году Ўоткінз далучыўся да саудаўскага клюбу «[[Аль-Гіляль Рыяд|Аль-Гіляль]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.avfc.co.uk/news/2026/august/30/news-ollie-watkins-departs/|загаловак=Ollie Watkins departs|выдавецтва=Aston Villa FC|дата публікацыі=30.08.2026|дата доступу=30.08.2026}}</ref>, што, паводле паведамленьняў, каштавала арабскаму клюбу блізу 51 млн фунтаў стэрлінгаў<ref>{{спасылка|аўтар=Bennett, George|спасылка=https://www.expressandstar.com/sport/football/aston-villa/ollie-watkins-departure-from-aston-villa-confirmed-8950350|загаловак=Ollie Watkins' departure from Aston Villa confirmed|выдавецтва=Express and Star|дата публікацыі=30.08.2026|дата доступу=30.08.2026}}</ref>. Праз два дні футбаліст загнаў свой першы гол у дэбютным матчы, чым дапамог здабыць перамогу зь лікам 3:0 над «[[Аль-Аглі Джыда|Аль-Аглі]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.spl.com.sa/en/news/ollie-watkins-dream-debut-helps-fire-al-hilal-to-huge-win|загаловак=Recent signing from Aston Villa, only days after arriving, marks RSL bow with goal in new side's 3-0 victory against title rivals Al Ahli|выдавецтва=Saudi Pro League|дата публікацыі=01.09.2026}}</ref>. === Міжнародная === 18 сакавіка 2021 году Ўоткінз быў уключаны ў склад [[Мужчынская зборная Ангельшчыны па футболе|зборнай Ангельшчыны]] [[Гарэт Саўтгейт|Гарэтам Саўтгейтам]] на адборачныя матчы да [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] супраць [[Мужчынская зборная Сан-Марына па футболе|зборных Сан-Марына]], [[Мужчынская зборная Альбаніі па футболе|Альбаніі]] і [[Мужчынская зборная Польшчы па футболе|Польшчы]]<ref>[https://www.skysports.com/football/news/12016/12249463/england-squad-ollie-watkins-earns-first-england-call-up-jesse-lingard-luke-shaw-john-stones-all-recalled «England squad: Ollie Watkins earns first England call-up; Jesse Lingard, Luke Shaw, John Stones all recalled»]. Sky Sports.</ref>. 25 сакавіка нападнік дэбютаваў у зборнай, выйшаўшы на замену ў другім тайме ў матчы супраць зборнай Сан-Марына на [[Ўэмблі]]. == Дасягненьні == '''«Астан Віла»''': * Пераможца [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы]]: [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў|2026]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Ўоткінз у складзе [[Зборная Ангельшчыны па футболе|зборнай Ангельшчыны]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Ангельшчына}}; |Ангельшчына на ЧЭ-2024 |Ангельшчына на ЧС-2026 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ўоткінз, Олі}} [[Катэгорыя:Ангельскія футбалісты]] lro1pgqgd99fzjqjl3dkzyups303lp8 0 286097 2688052 2631539 2026-09-02T07:12:10Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688052 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Сэба́стыян Мусёлік''' ({{мова-pl|Sebastian Musiolik}}; {{Н}} 19 траўня 1996 году) — польскі футбаліст, нападнік клюбу «[[Сталь Мелец|Сталь]]» зь [[Мелец|Мельцу]]. == Кар’ера == У 2011 годзе далучыўся да юнацкай каманды [[РОВ Рыбнік|РОВ]] з [[Рыбнік]]у. У асноўнай камандзе дэбютаваў 15 чэрвеня 2013 году ў матчы [[Другая ліга чэмпіянату Польшчы па футболе|Другой лігі]] супраць «[[Бытовія Бытаў|Бытовіі]]» (1:2). Поруч з камандай атрымаў павышэньне ў [[Першая ліга чэмпіянату Польшчы па футболе|Першую лігу]], але там таксама за клюб амаль не гуляў. Толькі па вяртаньні клюбу да Другой лігі гулец займеў месца ў асноўным складзе. Свой першы гол у кашулі рыбніцкага клюбу забіў 12 жніўня 2014 году ў матчы [[Кубак Польшчы па футболе|Кубка Польшчы]] супраць «[[Сярка Тарнобжаг|Сяркі]]» (2:1). У 2015 годзе пакінуў клюб, склаўшы трохгадовы кантракт зь «[[Пяст Глівіцы|Пястам]]»<ref>[http://www.90minut.pl/news/252/news2525529-Sebastian-Musiolik-zawodnikiem-Piasta.html «Sebastian Musiolik zawodnikiem Piasta»]. 90minut.pl.</ref>. Дэбютаваў за клюб 20 ліпеня 2015 году ў матчы [[Польская футбольная экстракляса|Экстраклясы]] супраць «[[Брук-Бэт Тэрмаліка Няцеча|Тэрмалікі]]» (1:0), аднак, у першай камандзе амаль не зьяўляўся на полі. У выніку футбаліст двойчы зьяжджаў у арэнду ў свой былы клюб РОВ. У [[Чэмпіянат Польшчы па футболе 2017—2018 гадоў|сэзоне 2017—2018 гадоў]] гуляў за каманду з Рыбніка ўжо як паўнавартасны гулец клюбу. 1 ліпеня 2018 году падпісаў гадавы кантракт з «[[Ракаў Чанстахова|Ракавам]]»<ref>[http://www.90minut.pl/news/287/news2876737-Sebastian-Musiolik-pilkarzem-Rakowa.html «Sebastian Musiolik piłkarzem Rakowa»]. 90minut.pl.</ref>. Запачаткаваў выступы ў кашулі клюбу 21 ліпеня 2018 году ў матчы Першай лігі супраць «[[Пушча Непаламіцы|Пушчы]]» (3:0), у якім забіў гол. У дэбютным сэзоне за клюб ягоная каманда дакрочыла да паўфіналу Кубка Польшчы, дзе была спыненая гданскай «[[Лехія Гданьск|Лехіяй]]» (0:1). Акрамя таго, «Ракаў» здабыў перамогу ў Першай лізе, атрымаўшы права на ўдзел у розыгрышы Экстраклясы<ref>[https://www.ligapolska.pl/384859-fortuna-1-liga-rakow-mistrzem-gieksa-ze-spadkiem.html «Fortuna 1 Liga: Raków mistrzem, GieKSa ze spadkiem»]. Liga Polska.</ref>. Сваім першым голам у найвышэйшым дывізіёне адзначыўся 10 лістапада 2019 году ў матчы супраць любінскага «[[Заглембе Любін|Заглембя]]» (2:2). [[Польская футбольная экстракляса 2023—2024 гадоў|Сэзон 2023—2024 гадоў]] правёў у складзе забжаўскага «Гурніка»<ref>[https://sport.tvp.pl/71051860/pko-ekstraklasa-sebastian-musiolik-w-gorniku-zabrze «PKO Ekstraklasa. Sebastian Musiolik w Górniku Zabrze»]. TVP Sport.</ref>, а ўлетку 2024 году прыяднаўся да «[[Сьлёнск Уроцлаў|Сьлёнску]]». == Дасягненьні == '''«Ракаў»''': * [[Чэмпіянат Польшчы па футболе|Чэмпіён Польшчы]]: 2023 * Уладальнік [[Кубак Польшчы па футболе|Кубка Польшчы]]: 2021, 2022 * Уладальнік [[Супэркубак Польшчы па футболе|Супэркубка Польшчы]]: 2021, 2022 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мусёлік, Сэбастыян}} [[Катэгорыя:Польскія футбалісты]] fko6a6ky76nui10wv2np2qfxbbvo0ut 0 286164 2688065 2682051 2026-09-02T08:11:08Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688065 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ба́рташ Мрозэк''' ({{мова-pl|Bartosz Mrozek}}; {{Н}} 23 лютага 2000 году) — польскі футбаліст, брамнік італьянскага клюбу «[[Удынэзэ Удынэ|Ўдынэзэ]]». == Кар’ера == Выхаванец клюбу «Палёніі» з [[Лазіска Гурнэ]], акрамя таго гуляў у юнацкім камандах «[[Розвуй Катавіцы|Розвую]]» і [[ГКС Тыхы]]. У 2014 годзе далучыўся да акадэміі познанскага «[[Лех Познань|Леху]]», дзе гуляў у камандзе да 19 гадоў і рэзэрвовай камандзе<ref>[https://sport.tvp.pl/46652882/bartosz-mrozek «Bartosz Mrożek — bramkarz Stal Mielec, Polska»]. TVP Sport.</ref>. Ягоны талент заўважылі скаўты «[[Манчэстэр Юнайтэд]]», якія запрасілі юнака да сябе ў пачатку 2017 году. Пазьней маладзёну быў прапанаваны кантракт з боку «[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]», але галкіпэр пастанавіў застацца ў Польшчы<ref>[https://www.lechpoznan.pl/lech-poznan-pierwsza-druzyna,11,bartosz-mrozek,55,zawodnik.html «Lech Poznań pierwsza drużyna — Bartosz Mrozek»]. Lech.</ref>. З 2021 году гулец пераважна гуляў за другую каманду клюбу, але двойчы абараняў браму «Леха» ў кубкавых матчах<ref>[https://www.lechpoznan.pl/aktualnosci,2,mrozek-przedluzyl-kontrakt-i-zostal-wypozyczony,39769.html «Mrozek przedłużył kontrakt i został wypożyczony»]. Lech.</ref>. Пасьля на правах арэнды далучыўся да мелецкай «[[Сталь Мелец|Сталі]]», дзе ў [[Польская футбольная экстракляса 2022—2023 гадоў|сэзоне 2022—2023 гадоў]] быў асноўным брамнікам клюбу [[Польская футбольная экстракляса|Экстраклясы]]. [[Польская футбольная экстракляса 2023—2024 гадоў|Сэзон 2023—2024 гадоў]] футбаліст пачаў у «Леху», выйшаўшы ў пятым туры зь першых хвілінаў сустрэчы на замену [[Філіп Бэднарак|Філіпу Бэднарку]], але неўзабаве стаў гульцом першай адзінаццатцы. У лістападзе 2023 году было абвешчана аб падаўжэньні кантракту з познанскім клюбам да 30 чэрвеня 2026 году<ref>[https://transfery.info/aktualnosci/oficjalnie-lech-poznan-sie-zagapil-kontrakt-waznego-zawodnika-przedluzony/198951 «Oficjalnie: Lech Poznań się zagapił. Kontrakt ważnego zawodnika przedłużony»]. Transfery.info.</ref>. 28 жніўня 2026 году брамнік перайшоў у італьянскі клюб «[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]]», што каштавала італьянцам 1,5 млн эўра<ref>{{спасылка|спасылка=https://sportowefakty.wp.pl/pilka-nozna/1270639/oficjalnie-bartosz-mrozek-odchodzi-z-lecha-poznan-zagra-w-serie-a|загаловак=Oficjalnie: Bartosz Mrozek odchodzi z Lecha Poznań. Zagra w Serie A|выдавецтва=sportowefakty.wp.pl|дата публікацыі=28.08.2026|дата доступу=28.08.2026}}</ref>. == Дасягненьні == '''«Лех»''': * [[Чэмпіянат Польшчы па футболе|Чэмпіён Польшчы]]: 2025, 2026 * Уладальнік [[Супэркубак Польшчы па футболе|Супэркубка Польшчы]]: 2026 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мрозэк, Барташ}} [[Катэгорыя:Польскія футбалісты]] 6hw3qpfkyk4ccnhh83hoz80eu6yc8nj 2688066 2688065 2026-09-02T08:11:24Z Dymitr 10914 /* Вонкавыя спасылкі */ стыль 2688066 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ба́рташ Мрозэк''' ({{мова-pl|Bartosz Mrozek}}; {{Н}} 23 лютага 2000 году) — польскі футбаліст, брамнік італьянскага клюбу «[[Удынэзэ Удынэ|Ўдынэзэ]]». == Кар’ера == Выхаванец клюбу «Палёніі» з [[Лазіска Гурнэ]], акрамя таго гуляў у юнацкім камандах «[[Розвуй Катавіцы|Розвую]]» і [[ГКС Тыхы]]. У 2014 годзе далучыўся да акадэміі познанскага «[[Лех Познань|Леху]]», дзе гуляў у камандзе да 19 гадоў і рэзэрвовай камандзе<ref>[https://sport.tvp.pl/46652882/bartosz-mrozek «Bartosz Mrożek — bramkarz Stal Mielec, Polska»]. TVP Sport.</ref>. Ягоны талент заўважылі скаўты «[[Манчэстэр Юнайтэд]]», якія запрасілі юнака да сябе ў пачатку 2017 году. Пазьней маладзёну быў прапанаваны кантракт з боку «[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]», але галкіпэр пастанавіў застацца ў Польшчы<ref>[https://www.lechpoznan.pl/lech-poznan-pierwsza-druzyna,11,bartosz-mrozek,55,zawodnik.html «Lech Poznań pierwsza drużyna — Bartosz Mrozek»]. Lech.</ref>. З 2021 году гулец пераважна гуляў за другую каманду клюбу, але двойчы абараняў браму «Леха» ў кубкавых матчах<ref>[https://www.lechpoznan.pl/aktualnosci,2,mrozek-przedluzyl-kontrakt-i-zostal-wypozyczony,39769.html «Mrozek przedłużył kontrakt i został wypożyczony»]. Lech.</ref>. Пасьля на правах арэнды далучыўся да мелецкай «[[Сталь Мелец|Сталі]]», дзе ў [[Польская футбольная экстракляса 2022—2023 гадоў|сэзоне 2022—2023 гадоў]] быў асноўным брамнікам клюбу [[Польская футбольная экстракляса|Экстраклясы]]. [[Польская футбольная экстракляса 2023—2024 гадоў|Сэзон 2023—2024 гадоў]] футбаліст пачаў у «Леху», выйшаўшы ў пятым туры зь першых хвілінаў сустрэчы на замену [[Філіп Бэднарак|Філіпу Бэднарку]], але неўзабаве стаў гульцом першай адзінаццатцы. У лістападзе 2023 году было абвешчана аб падаўжэньні кантракту з познанскім клюбам да 30 чэрвеня 2026 году<ref>[https://transfery.info/aktualnosci/oficjalnie-lech-poznan-sie-zagapil-kontrakt-waznego-zawodnika-przedluzony/198951 «Oficjalnie: Lech Poznań się zagapił. Kontrakt ważnego zawodnika przedłużony»]. Transfery.info.</ref>. 28 жніўня 2026 году брамнік перайшоў у італьянскі клюб «[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]]», што каштавала італьянцам 1,5 млн эўра<ref>{{спасылка|спасылка=https://sportowefakty.wp.pl/pilka-nozna/1270639/oficjalnie-bartosz-mrozek-odchodzi-z-lecha-poznan-zagra-w-serie-a|загаловак=Oficjalnie: Bartosz Mrozek odchodzi z Lecha Poznań. Zagra w Serie A|выдавецтва=sportowefakty.wp.pl|дата публікацыі=28.08.2026|дата доступу=28.08.2026}}</ref>. == Дасягненьні == '''«Лех»''': * [[Чэмпіянат Польшчы па футболе|Чэмпіён Польшчы]]: 2025, 2026 * Уладальнік [[Супэркубак Польшчы па футболе|Супэркубка Польшчы]]: 2026 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Worldfootball}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мрозэк, Барташ}} [[Катэгорыя:Польскія футбалісты]] eijl5vydyjea835ah5o2nfxyey8r41c 2688067 2688066 2026-09-02T08:11:40Z Dymitr 10914 /* Вонкавыя спасылкі */ стыль 2688067 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ба́рташ Мрозэк''' ({{мова-pl|Bartosz Mrozek}}; {{Н}} 23 лютага 2000 году) — польскі футбаліст, брамнік італьянскага клюбу «[[Удынэзэ Удынэ|Ўдынэзэ]]». == Кар’ера == Выхаванец клюбу «Палёніі» з [[Лазіска Гурнэ]], акрамя таго гуляў у юнацкім камандах «[[Розвуй Катавіцы|Розвую]]» і [[ГКС Тыхы]]. У 2014 годзе далучыўся да акадэміі познанскага «[[Лех Познань|Леху]]», дзе гуляў у камандзе да 19 гадоў і рэзэрвовай камандзе<ref>[https://sport.tvp.pl/46652882/bartosz-mrozek «Bartosz Mrożek — bramkarz Stal Mielec, Polska»]. TVP Sport.</ref>. Ягоны талент заўважылі скаўты «[[Манчэстэр Юнайтэд]]», якія запрасілі юнака да сябе ў пачатку 2017 году. Пазьней маладзёну быў прапанаваны кантракт з боку «[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]», але галкіпэр пастанавіў застацца ў Польшчы<ref>[https://www.lechpoznan.pl/lech-poznan-pierwsza-druzyna,11,bartosz-mrozek,55,zawodnik.html «Lech Poznań pierwsza drużyna — Bartosz Mrozek»]. Lech.</ref>. З 2021 году гулец пераважна гуляў за другую каманду клюбу, але двойчы абараняў браму «Леха» ў кубкавых матчах<ref>[https://www.lechpoznan.pl/aktualnosci,2,mrozek-przedluzyl-kontrakt-i-zostal-wypozyczony,39769.html «Mrozek przedłużył kontrakt i został wypożyczony»]. Lech.</ref>. Пасьля на правах арэнды далучыўся да мелецкай «[[Сталь Мелец|Сталі]]», дзе ў [[Польская футбольная экстракляса 2022—2023 гадоў|сэзоне 2022—2023 гадоў]] быў асноўным брамнікам клюбу [[Польская футбольная экстракляса|Экстраклясы]]. [[Польская футбольная экстракляса 2023—2024 гадоў|Сэзон 2023—2024 гадоў]] футбаліст пачаў у «Леху», выйшаўшы ў пятым туры зь першых хвілінаў сустрэчы на замену [[Філіп Бэднарак|Філіпу Бэднарку]], але неўзабаве стаў гульцом першай адзінаццатцы. У лістападзе 2023 году было абвешчана аб падаўжэньні кантракту з познанскім клюбам да 30 чэрвеня 2026 году<ref>[https://transfery.info/aktualnosci/oficjalnie-lech-poznan-sie-zagapil-kontrakt-waznego-zawodnika-przedluzony/198951 «Oficjalnie: Lech Poznań się zagapił. Kontrakt ważnego zawodnika przedłużony»]. Transfery.info.</ref>. 28 жніўня 2026 году брамнік перайшоў у італьянскі клюб «[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]]», што каштавала італьянцам 1,5 млн эўра<ref>{{спасылка|спасылка=https://sportowefakty.wp.pl/pilka-nozna/1270639/oficjalnie-bartosz-mrozek-odchodzi-z-lecha-poznan-zagra-w-serie-a|загаловак=Oficjalnie: Bartosz Mrozek odchodzi z Lecha Poznań. Zagra w Serie A|выдавецтва=sportowefakty.wp.pl|дата публікацыі=28.08.2026|дата доступу=28.08.2026}}</ref>. == Дасягненьні == '''«Лех»''': * [[Чэмпіянат Польшчы па футболе|Чэмпіён Польшчы]]: 2025, 2026 * Уладальнік [[Супэркубак Польшчы па футболе|Супэркубка Польшчы]]: 2026 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мрозэк, Барташ}} [[Катэгорыя:Польскія футбалісты]] 2liztxs3kz11ablsj8dtnqqifc2dn29 10 290907 2687932 2672889 2026-09-01T14:32:10Z Artsiom91 28241 абнаўленьне зьвестак 2687932 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{{1}}} <!-- Рознае --> | ПапярэдніСэзон = [[Чэмпіянат Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] <!-- 1 дывізіён --> | АЕКЛярнакаЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | АЕКЛярнакаСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | АЕКЛярнака = 2 месца | АлімпіякосЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | АлімпіякосСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | Алімпіякос = 11 месца | АмоніяНікаЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | АмоніяНікаСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | АмоніяНіка = 1 месца | АнартосісФЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | АнартосісФСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | АнартосісФ = 7 месца | АпалёнЛімаЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | АпалёнЛімаСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | АпалёнЛіма = 3 месца | АПОЭЛНікасЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | АПОЭЛНікасСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | АПОЭЛНікас = 5 месца | АрысЛімасоЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | АрысЛімасоСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | АрысЛімасо = 6 месца | АЭЛЛімасолЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | АЭЛЛімасолСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | АЭЛЛімасол = 8 месца | КарміётысаЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | КарміётысаСэзон = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | Карміётыса = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Другі дывізіён]], 2 месца (падвышэньне) | НэаСалямінЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | НэаСалямінСэзон = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | НэаСалямін = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Другі дывізіён]], 1 месца (падвышэньне) | ПафасЛіга = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]] | ПафасСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | Пафас = 4 месца <!-- 2 дывізіён --> | АяНапаЛіга = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Другі дывізіён]] | АяНапаСэзон = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | АяНапа = 6 месца | ДоксаКатакЛіга = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Другі дывізіён]] | ДоксаКатакСэзон = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | ДоксаКатак = 5 месца | ЭнасісПараЛіга = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Другі дывізіён]] | ЭнасісПараСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | ЭнасісПара = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]], 14 месца (паніжэньне) | ЭрмісАрадыЛіга = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Другі дывізіён]] | ЭрмісАрадыСэзон = [[Трэці дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | ЭрмісАрады = [[Трэці дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Трэці дывізіён]], 3 месца (падвышэньне) | ЭтнікосАхнЛіга = [[Другі дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Другі дывізіён]] | ЭтнікосАхнСэзон = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | ЭтнікосАхн = [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першы дывізіён]], 13 месца (паніжэньне) <!-- 3 дывізіён --> | АтэлясАтыеЛіга = [[Трэці дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Трэці дывізіён]] | АтэлясАтыеСэзон = [[Трэці дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе 2025—2026 гадоў|2025—2026]] | АтэлясАтые = 11 месца | default = 0}}<noinclude> {{Дакумэнтацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Футбольныя папярэднія сэзоны|Кіпр]] </noinclude> magi7pvl8ev5iyyqu1j1z7yqckufdji 0 291932 2688017 2672992 2026-09-01T20:04:24Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688017 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ама́р Марму́ш''' ({{мова-ar|عمر مرموش}}; {{Н}} 7 лютага 1999 году) — эгіпецкі футбаліст, нападнік ангельскага клюбу «[[Тотэнгэм Готспур]]» (у арэндзе з «[[Манчэстэр Сіці]]») і нацыянальнай [[Зборная Эгіпту па футболе|зборнай Эгіпту]]. == Кар’ера == === Клюбная === Мармуш дэбютаваў на прафэсійным узроўні ў складзе клюбу [[Вадзі Дэгля Каір|«Вадзі Дэгля»]] ў эгіпецкай [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Эгіпту па футболе|Прэм’ер-лізе]] 8 ліпеня 2016 году, выйшаўшы на замену ў матчы супраць [[Аль-Ітыгад Александрыя|«Аль-Ітыгад»]], які скончыўся перамогай Мармушавага клюбу зь лікам 3:2. Ужо хутка гулец быў заўважаны ў Эўропе, склаўшы кантракт зь нямецкім [[Вольфсбург (футбольны клюб)|«Вольфсбургам»]]. 26 траўня 2020 году запачаткаваў выступы ў [[Бундэсьліга|Бундэсьлізе]], згуляўшы ў матчы супраць [[Баер Левэркузэн|«Баеру»]]. Дзеля павышэньня гульнёвага часу на пачатку 2021 году эгіпцянін на правах арэнды далучыўся да [[Санкт-Паўлі Гамбург|«Санкт-Паўлі»]] з другога дывізіёну Нямеччыны<ref>[https://www.vfl-wolfsburg.de/en/news-detail/news-detail/detail/news/loaned-to-st-pauli/ «Loaned to St. Pauli»]. VfL Wolfsburg.</ref>. Да сканчэньня сэзону Мармуш згуляў 21 матч ды адзначыўся 7 галамі. [[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2021—2022 гадоў|Сэзон 2021—2022 гадоў]] правёў у складзе [[Штутгарт (футбольны клюб)|«Штутгарту»]], дзе таксама быў на правах арэнды. 15 траўня 2023 году было абвешчана, што Мармуш далучыцца да франкфурцкага [[Айнтрахт Франкфурт|«Айнтрахту»]] як вольны агент і апране кашулю з 7-м нумарам<ref>[https://en.eintracht.de/news/eintracht-verpflichtet-omar-marmoush-150481 «Omar Marmoush joins Eintracht»]. Eintracht Frankfurt.</ref>. 27 жніўня таго ж году забіў свой першы гол у Бундэсьлізе ў матчы супраць [[Майнц (футбольны клюб)|«Майнцу»]]. За дэбютны сэзон згуляў 37 матчаў і 16 галоў, чым прывабіў скаўтаў з шэрагу ангельскіх клюбаў. Аднак, гулец застаўся ў Нямеччыне. Бадзёра пачаў сэзон 2024—2025 гадоў, стаўшы паводле вынікаў першай паловы сэзону другім бамбардзірам Бундэсьлігі пасьля [[Гары Кейн]]а з «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыі]]». 23 студзеня 2025 году ангельскі «[[Манчэстэр Сіці]]» абвесьціў аб падпісаньні з Мармушам кантракту на чатыры з паловай гады за 59 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў<ref>[https://www.mancity.com/news/mens/manchester-city-sign-omar-marmoush-63873209 «City seal signing of Omar Marmoush»]. Manchester City F.C.</ref><ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/cx2kxyyd8e0o «Man City sign Frankfurt forward Marmoush for £59m»]. BBC Sport.</ref>. Эгіпцянін дэбютаваў за новы клюб 25 студзеня ў хатнім пераможным матчы супраць «[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]»<ref>[https://www.mancity.com/news/mens/manchester-city-v-chelsea-premier-league-match-report-january-2025-63873419 «Haaland and Foden fire City to key victory over Chelsea»]. Manchester City F.C.</ref>. 15 лютага 2025 году футбаліст загнаў тры мячы ў складзе манчэстэрцаў у хатняй перамозе ў Прэм’ер-лізе зь лікам 4:0 над «[[Ньюкасл Юнайтэд]]», аформіўшы свой першы хет-трык у кар’еры<ref>{{спасылка|аўтар=Stone, Simon|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/live/c2k57y0dnnyt|загаловак=Manchester City 4–0 Newcastle United: Omar Marmoush hits hat-trick in thumping win|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=15.02.2025|дата доступу=15.02.2025}}</ref>. У [[Прэм’ер-Ліга 2025—2026 гадоў|сэзоне 2025—2026 гадоў]] выступаў нестабільна, а ў пачатку наступнага сэзону на правах арэнды прыяднаўся да ангельскага клюбу «[[Тотэнгэм Готспур]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tottenhamhotspur.com/news/1087177/omar-marmoush-arrives-on-loan|загаловак=Ahlan wa sahlan (welcome), Omar! Marmoush arrives on loan|выдавецтва=Tottenham Hotspur}}</ref>. === Міжнародная === Праз тое, што бацькі футбаліста пэўны час жылі ў [[Канада|Канадзе]], Мармуш меў мажлівасьць выступаць за [[Зборная Канады па футболе|зборную Канады]]<ref>[https://www.fcstpauli.com/en/news/published/new-boy-omar-marmoush-on-his-start-at-fcsp/ «New boy Omar Marmoush on his start at FCSP»]. FC St. Pauli.</ref>, аднак абраў дзеля выступаў [[Зборная Эгіпту па футболе|зборную Эгіпту]]. 8 кастрычніка 2021 году дэбютаваў у нацыянальнай зборнай і забіў адзіны гол у пераможным матчы супраць [[Зборная Лібіі па футболе|зборнай Лібіі]] (1:0). == Дасягненьні == '''«Манчэстэр Сіці»''': * Уладальнік [[Кубак Ангельшчыны па футболе|Кубка Ангельшчыны]]: 2026 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Ангельшчыны|Кубка футбольнай лігі]]: 2026 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Склад ФК Тотэнгэм Готспур}} {{Навігацыйная група |назоў = Мармуш у складзе [[Зборная Эгіпту па футболе|зборнай Эгіпту]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Кубак афрыканскіх нацыяў|Кубках афрыканскіх нацыяў]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Эгіпет}}; |Эгіпет на КАН-2025 |Эгіпет на ЧС-2026 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мармуш, Амар}} [[Катэгорыя:Эгіпецкія футбалісты]] r6zp3ios106aq5634gyihbdoqcihmnq 0 292788 2687988 2598040 2026-09-01T16:44:47Z Vadim i z 3029 /* Творчасьць */ 2687988 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Шумейка (неадназначнасьць)}} {{Навуковец |Імя = Мікалай Шумейка |Лацінка = Mikalaj Šumiejka |Арыгінал імя = Мікалай Максімавіч Шумейка |Фота = Шумейко, Николай Максимович.jpg |Вядомы як = мэтад разьліку радыяцыйных эфэктаў у фізыцы часьцінак і высокіх энэргій, які атрымаў назву «мэтаду Бардзіна-Шумейкі» }} '''Мікалай Максімавіч Шумейка''' (22 верасьня 1942, [[Дуброўна]], [[Віцебская вобласьць]] — 15 чэрвеня 2016, [[Менск]]) — навуковец у галіне тэарэтычнай фізыкі, пэдагог. Доктар фізыка-матэматычных навук (1984), прафэсар (1987). З 1993 па 2015 гг. — дырэктар навукова-дасьледчай установы «Нацыянальны навукова-навучальны цэнтар фізыкі часьціц і высокіх энэргій» [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]<ref name="Весьнік">{{Артыкул| аўтар = Коллектив НИУ «Институт ядерных проблем» БГУ, коллеги, ученики и друзья. | загаловак = Николай Максимович Шумейко |арыгінал = Калектыў НДУ «Інстытут ядзерных праблем» БДУ, калегі, вучні і сябры. Нэкралёг: Мікалай Максімавіч Шумейка{{Ref-be}} | спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/172320/1/187-188.pdf | мова =ru | выданьне = Вестник БГУ. Серия 1, Физика. Математика. Информатика. | тып =часопіс | год = 1916| том = | нумар = 3| старонкі = 187—188 | issn = 1561-834X}}</ref>. == Біяграфія == У 1959 годзе паступіў на філялягічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. У 1960 годзе перавёўся на фізычны факультэт БДУ. У 1964 годзе накіраваны для працягу вучобы на фізычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны унівэрсытэт|МДУ]], які скончыў з чырвоным дыплёмам у 1966 годзе. Пасьля гэтага паступіў у мэтавую асьпірантуру на катэдру тэорыі атамнага ядра МДУ. Служыў у Савецкім войску. У 1970 годзе скончыў асьпірантуру й пачаў працаваць асыстэнтам на катэдры тэарэтычнай фізыкі [[БДУ]]. У 1971 годзе абараніў у Аб’яднаным Інстытуце Ядравых Дасьледаваньняў (АІЯД) дысэртацыю на атрыманьне вучонай ступені кандыдата фізыка-матэматычных навук па тэме «Дасьледаваньне некаторых працэсаў са слабай і электрамагнітнай узаемадзейнасьцю». З 1971 году па 1974 год працаваў старшым выкладчыкам, у 1976 годзе абраны дацэнтам катэдры тэарэтычнай фізыкі. На гэтай пасадзе ён адпрацаваў да 1985 году зь невялікім перапынкам з 1976 па 1978 гады, калі ён быў старшым навуковым супрацоўнікам катэдры<ref name="Весьнік"/>. У 1984 годзе Мікалай Шумейка абараніў доктарскую дысэртацыю на тэму «Радыёцыйныя эфэкты ў інклюзіўных лептан-адронных працэсах»<ref>{{Кніга|аўтар = Шумейко, Николай Максимович.|частка = |загаловак = Радиационные эффекты в инклюзивных лептон-адронных процессах: автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора физико-математических наук: специальность 01.04.02 Теоретическая и математическая физика |арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты ў інклюзіўных лептон-адронных працэсах: аўтарэфэрат дысэртацыі на атрыманьне вучонай ступені доктара фізыка-матэматычных навук: спэцыяльнасьць 01.04.02 Тэарэтычная й матэматычная фізыка{{Ref-be}} |спасылка = https://elib.nlb.by:8070/viewer?markID=BY-NLB-br687154&fileID=106911|адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Институт физики АН БССР |год = 1983|том = |старонкі = |старонак = 32|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. З 1984 па 1985 гады Мікалай Шумейка — прафэсар катэдры тэарэтычнай фізыкі. У 1986 годзе Міалай Шумейка пераходзіць на працу ў «[[Інстытут ядзерных праблемаў]]» [[БДУ]], дзе займае пасаду намесьніка дырэктара па навуковай працы. У 1993 годзе па яго ініцыятыве Пастановай Урада Рэспублікі Беларусь ствараецца «Нацыянальны навукова-навучальны цэнтар фізыкі часьцінак і высокіх энэргій» [[БДУ]]. З 1993 году працаў дырэктарам арганізаванага ім інстытуту. 1 кастрычніка 2015 году адбылося далучэньне да «Інстытуту ядзерных праблемаў» «Нацыянальнага навукова-навучальнага цэнтру фізыкі часьцінак і высокіх энэргій» БДУ. У час работы на катэдры тэарэтычнай фізыкі Мікалай Шумейка чытаў курсы лекцыяў па электрадынаміцы, па квантавай мэханіцы, спэцыяльныя курсы для студэнтаў, якія спэцыялізуюцца на катэдры тэарэтычнай фізыкі. Адмысловыя курсы ён чытаў і пасьля сыходу на працу ў НДІ аж да 1999 гады. Пад яго кіраўніцтвам абаронена 12 кандыдацкіх дысэртацыяў. Ён быў кансультантам пры падрыхтоўцы 2 доктарскіх дысэртацыяў. Прафэсар Мікалай Шумейка быў сябрам экспэртнай рады [[Найвышэйшая атэстацыйная камісія Беларусі]], агульнага сходу [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], рады па каардынацыі фундамэнтальных і прыкладных дасьледаваньняў, саветаў па абароне дысэртацыяў. Ён быў сябрам вучонай рады АІЯД, намесьнікам старшыні каардынацыйнай рады па супрацоўніцтве з АІЯД, старшынём сэкцыі міжведамаснай экспэртнай рады й навуковым кіраўніком падпраграмы Дзяржаўнай праграмы навуковых дасьледаваньняў «Канвэргенцыя», намесьнікам старшыні сэкцыі й сябрам навуковай рады «Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаваньняў» (БРФФД)<ref name="Шумейка">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://web.archive.org/web/20120713060949/http://www.hep.by/shumeiko| копія = | дата копіі = | загаловак = Кароткая навуковая біяграфія| фармат = | назва праекту = | выдавец =Нацыянальны навукова-навучальны цэнтар фізыкі часьцінак і высокіх энэргій ([[БДУ]])| дата доступу = | accessyear = | мова = ru| камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 верасьня 2004| url = https://pravo.by/pdf/2004-154/2004-154(019-073).pdf | копія = | дата копіі = | загаловак = Аб некаторых пытаннях дзейнасці Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў| фармат = | назва праекту = Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. 21 верасня 2004 г. № 1172 5/14879 | выдавец =[[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]] | дата доступу = | accessyear = | мова = be| камэнтар = С. 40—42 }}</ref>. == Творчасьць == Навуковыя працы па ядравай фізыцы, фізыцы [[Элемэнтарная часьцінка|элемэнтарных часьцінак]] і высокіх энэргій. Аўтар і суаўтар больш за 600 артыкулаў у навуковых выданьнях. Сумесна з {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Бардзін|Дзьмітрыем Юр’евічам Бардзіным|ru|Бардин, Дмитрий Юрьевич}} распрацаваны ўнівэрсальны каварыянтны мэтад разьліку радыяцыйных эфэктаў у калібраванай квантавай тэорыі поля, які атрымаў найменьне мэтаду «Бардзіна-Шумейкі» й шырока ўжываецца для ўліку радыяцыйных паправак у шэрагу працэсаў узаемадзейнасьці часьцінак. На падставе мэтаду «Бардзіна-Шумейкі», пры ўдзеле [[:be:Таццяна Вікенцьеўна Шышкіна|Тацяны Вікенцьеўна Кухто (Шышкінай)]] і Сяргея Іванавіча Цімошына распрацаваны мэтад уліку радыяцыйных эфэктаў у рэакцыях з палярызаванымі пачатковымі часьціцамі, з выкарыстаньнем якога вылічаны й прааналізаваны радыяцыйныя папраўкі ў працэсах лептан-нуклоннага і лептон-лептоннага ўзаемадзеяньняў. Сумесна з І. В. Акушэвічам, А. В. Сарокам, А. М. Ільічовым і інш. створаны альгарытмы й праграмы ўліку радыяцыйных эфэктаў, якія шырока прымяняюцца для аналізу экспэрымэнтальных даных у шэрагу міжнародных экспэрымэнтаў на паскаральніках вядучых лябараторый сьвету. Сумесна з калегамі з АІЯД і ЦЕРН ажыцьцёўлена распрацоўка і навуковае суправаджэньне вырабу ў прамысловасьці Беларусі шэрагу найважнейшых вузлоў калярымэтрычнай, мюоннай і магнітнай падсыстэм установак CMS і ATLAS на LHC ([[Вялікі гадронны калайдэр|Вялікім гадронным калайдэры]])<ref name="Шумейка"/>. Быў у ліку беларускіх дасьледчыкаў [[Базон Гігса|базона Гігса]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 сакавіка 2015| url = https://bsu.by/by/news/654643-d/| копія = | дата копіі = | загаловак = Прэзідыум НАН Беларусі высока ацаніў унёсак навукоўцаў БДУ ў даследаванні базона Хігса| фармат = | назва праекту = Навіны і падзеі | выдавец =[[БДУ]] | дата доступу = | accessyear = | мова = be| камэнтар = }}</ref>. == Узнагароды, прэміі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * Ляўрэат прэміі Абʼяднанага інстытуту ядравых дасьледаваньняў (АІЯД) (1973; Расея) * Узнагароджаны знакам «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь» (1997), * Грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (2001), * Указам Прэзыдэнта Расейскай Фэдэрацыі ўзнагароджаны «Ордэнам Дружбы» (2003; Расея) * Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (19 сьнежня 2007)<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =19 сьнежня 2007 | url = https://etalonline.by/document/?regnum=l207p0733&q_id=1603403 | копія = | дата копіі = | загаловак = Аб узнагароджаньні М. М. Шумейка Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь| фармат = | назва праекту = Пастанова Прэзыдыюма Савета Рэспублікі Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь 19 сьнежня 2007 г. № 733-ПСР3 | выдавец =[[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]] | дата доступу = | accessyear = | мова = ru| камэнтар = }}</ref> {{слупок-2}} * Заслужаны работнік БДУ (2010)<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 15 кастрычніка 2010| url = https://bsu.by/news/88363-d/| копія = | дата копіі = | загаловак = Першымі ўладальнікамі ганаровага званьня «Заслужаны работнік БДУ» сталі 58 выкладчыкаў і супрацоўнікаў ВНУ| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[БДУ]]. | дата доступу = | accessyear = | мова =ru | камэнтар = }}</ref> * Мэдаль Францыска Скарыны (26 кастрычніка 2011 году)<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 кастрычніка 2011| url = https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121/2011-121(008-019).pdf&oldDocPage=8| копія = | дата копіі = | загаловак = 1/13032 Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь| фармат = | назва праекту = Нацыянальны рэестар прававых актаў Рэспублікі Беларусь, 2011 г. № 121, 1/13032 | выдавец = Указ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 26 кастрычніка 2011 г. № 491 | дата доступу = | accessyear = | мова = be| камэнтар = медалём Францыска Скарыны С. 17, 18}}</ref> * Ляўрэат прэміі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] імя акадэміка [[Фёдар Фёдараў|Фёдара Іванавіча Фёдарава]] (2011) <ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://nasb.gov.by/rus/activities/prizes/fedorov/fedorov_2011.pdf | копія = | дата копіі = | загаловак = Пастановай Прэзыдыюма Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі ад 15 чэрвеня 2011 г. № 35 прысуджаны | фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | дата доступу = | accessyear = | мова = ru| камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 20 чэрвеня 2011| url = http://www.belisa.org.by/ru/print/?brief=add66f192fe5c819 | копія = | дата копіі = | загаловак =Прысуджаны прэміі імя акадэміка Ф.І. Фёдарава 2011 году | фармат = | назва праекту =Беларускі інстытут сыстэмнага аналізу й інфармацыйнага забесьпячэньня навуковай сфэры | выдавец = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | дата доступу = | accessyear = | мова =ru | камэнтар = }}</ref> * Ляўрэат Міжнароднай прэміі «Scopus Award Belarus» (2013)<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 красавіка 2013| url = https://bsu.by/by/news/473963-d/| копія = | дата копіі = | загаловак = Уручэнне прэстыжнай Міжнароднай прэміі «Scopus Award Belarus» 2013 адбылося ва ўрачыстай абстаноўцы ў Беларускім дзяржаўным універсітэце| фармат = | назва праекту = Навіны і падзеі| выдавец =[[БДУ]]. | дата доступу = | accessyear = | мова = be | камэнтар = }}</ref> {{слупок-канец}} == Бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = Bardin D.Yu., Shumeiko N. M. | загаловак = On an exact calculation of the lowest-order electromagnetic correction to the point particle elastic scattering| арыгінал = Аб дакладным разьліку электрамагнітнай папраўкі самага нізкага парадку да кропкавага пругкага расьсейваньня часьцінак{{Ref-be}}| спасылка = | мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Nuclear Physics B | тып = are peer-reviewed scientific journals = рэцэнзуемы навуковы часопіс | месца = [[Амстэрдам|Amsterdam]]| выдавецтва =Elsevier | год = 1977| выпуск = | том = 127| нумар = 2| старонкі = 242—258| isbn = | issn = 0550-3213}} * {{Артыкул| аўтар = Н. М. Шумейко. | загаловак = О приближенном вычислении электромагнитных поправок к глубоконеупругому LN-рассеянию.| арыгінал = Аб прыбліжаным вылічэньні электрамагнітных паправак да глыбокапругкага LN-расейваньня{{Ref-be}}| спасылка = | мова = ru| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Ядерная физика (Physics of Atomic Nuclei) | тып = навуковы часопіс| месца =[[Масква|Москва]]| выдавецтва = Наука | год = 1979| выпуск = | том = 29| нумар = 6 | старонкі = 1571—1580| isbn = | issn = 0044-0027}} * {{Артыкул| аўтар = V. A. Mosolov, N. M. Shumeiko | загаловак = Radiative effects in deep inelastic scattering of polarized leptons by polarized nucleons. | арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты пры глыбока няпругкім расьсейваньні палярызаваных лептонаў на палярызаваных нуклонах{{Ref-be}} | спасылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0550321381900201| мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Nuclear Physics B | тып = are peer-reviewed scientific journals = рэцэнзуемы навуковы часопіс | месца = [[Амстэрдам|Amsterdam]]| выдавецтва =Elsevier | год = 1981, 10 August | выпуск = | том = 186| нумар =3 | старонкі = 397—411| isbn = | issn = 0550-3213}} * {{Артыкул| аўтар = T. V. Kukhto, N. M. Shumeiko. | загаловак = Radiative effects in deep inelastic scattering of polarized leptons by polarized nucleons. | арыгінал =Радыяцыйныя эфэкты пры глыбока няпругкім расьсейваньні палярызаваных лептонаў на палярызаваных нуклонах{{Ref-be}} | спасылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0550321383906508| мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Nuclear Physics B | тып = are peer-reviewed scientific journals = рэцэнзуемы навуковы часопіс | месца = [[Амстэрдам|Amsterdam]]| выдавецтва =Elsevier | год = 1983, 20 june| выпуск = | том = 219| нумар = 2| старонкі = 412—436| isbn = | issn = 0550-3213}} * {{Кніга|аўтар = Шумейко, Николай Максимович.|частка = |загаловак = Радиационные эффекты в инклюзивных лептон-адронных процессах: дисертация доктора физико-математических наук|арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты ў інклюзіўных лептон-адронных працэсах: дысэртацыя доктара фізыка-матэматычных навук{{Ref-be}} |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[БДУ]] |год = 1983|том = |старонкі = |старонак = 310|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Жилко, В. В.; Петрович, Г. И.;Ушаков, Е. А.; Лавриненко, А. В.; Шумейко, Н. М.|частка = |загаловак = Применение декартовых тензоров в курсе электродинамики: методические указания и упражнения по курсу «Электродинамика»|арыгінал = Ужываньне дэкартавых тэнзараў у курсе электрадынамікі: мэтадычныя ўказаньні й практыкаваньні па курсе «Электрадынаміка»{{Ref-be}} |спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/6529|адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[БДУ]] |год = 1988 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Артыкул| аўтар = Шумейко Н. М., Сороко А. В. | загаловак = Радиационные эффекты в ГНР лептонах на нуклонах в полуинклюзивной постановке эксперимента.| арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты ў ГНР лептонах на нуклонах у паўінклюзіўнай пастаноўцы экспэрымэнту{{Ref-be}}| спасылка = | мова = ru| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Ядерная физика (Physics of Atomic Nuclei) | тып = навуковы часопіс| месца =[[Масква|Москва]]| выдавецтва = Наука | год = 1989| выпуск = | том = 48| нумар = 5 | старонкі = 1571—1580| isbn = | issn = 0044-0027}} * {{Артыкул| аўтар = N. M. Shumeiko. | загаловак = Radiative corrections and measureable observables in deep inelastic polarized lepton-nucleon scattering. | арыгінал = Радыяцыйныя папраўкі й вымерныя назіраемыя ў глыбока няпругкім палярызаваным лептон-нуклонным расьсейваньні{{Ref-be}} | спасылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0920563292904482| мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Nuclear Physics B (Proceedings Supplements) | тып = are peer-reviewed scientific journals = рэцэнзаваны навуковы часопіс | месца = [[Амстэрдам|Amsterdam]]| выдавецтва =Elsevier | год = 1992, December| выпуск = | том = 29| нумар = 1| старонкі = 236—246| isbn = | issn = 0920-5632}} * {{Артыкул| аўтар = Akushevich I. V., Shumeiko N. M. | загаловак = Radiative effects in deep inelastic scattering of polarized leptons by polarized light nuclei. | арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты пры глыбока няпругкім расьсейваньні палярызаваных лептонаў на палярызаваных лёгкіх ядрах{{Ref-be}} | спасылка = https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0954-3899/20/4/001| мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physic| тып = peer-reviewed journal| месца =[[Ёрк|York]]| выдавецтва = University of York | год = 1994| выпуск = | том = 20| нумар = 4| старонкі = 513—531| issn = 1361-6471| issn = 0954-3899}} * {{Артыкул| аўтар = M.A. Baturitsky, V.A. Chekhovsky, I.F. Emelyanchik, N.M. Shumeiko, I.A. Golutvin, N.I. Zamyatin, O.V. Dvornikov. | загаловак = Charge-sensitive preamplifier IC for silicon calorimetry at colliders| арыгінал = Зарадаадчувальны папярэдні ўзмацняльнік IC для крэмнавай калярымэтрыі на калайдэрах{{Ref-be}} | спасылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0168900295900136| мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Nuclear Physics B | тып = are peer-reviewed scientific journals = рэцэнзуемы навуковы часопіс | месца = [[Амстэрдам|Amsterdam]]| выдавецтва = Elsevier | год = 1995, 1 january| выпуск = | том = 352| нумар = 3| старонкі = 604—609| issn = 0550-3213}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар Akushevich I., Ilyichev A., Shumeiko N., Soroko A., Tolkachev A. | загаловак = POLRAD 2.0 FORTRAN code for the radiative corrections calculation to deep inelastic scattering of polarized particles.| арыгінал = POLRAD 2.0 FORTRAN код для разьліку радыяцыйных паправак да глыбокага няпругкага расьсейваньня палярызаваных часьціц{{Ref-be}}| спасылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0010465597000623 | мова = en | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Computer Physics Communications | тып = peer-reviewed scientific journal| месца =[[Бэлфаст|Belfast]]| выдавецтва = Elsevier | год = 1997, august| выпуск = | том = 104| нумар = 1—3| старонкі = 201—244| isbn = | issn = 0010-4655}} * {{Артыкул| аўтар = Акушевич И. В., Ильичев А. Н., Шумейко Н. М. | загаловак = О приближенном вычислении радиационных поправок первого и второго порядка к глубоконеупругому рассеянию на поляризованных ядрах. | арыгінал = Аб прыбліжаным вылічэньні радыяцыйных паправак першага і другога парадку да глыбокапругкага расьсейваньні на палярызаваных ядрах{{Ref-be}} | спасылка = | мова = ru| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Ядерная физика (Physics of Atomic Nuclei) | тып = навуковы часопіс| месца =[[Масква|Москва]]| выдавецтва = Наука | год = 1998| выпуск = | том = 61| нумар = 12 | старонкі = 2268—2278| isbn = | issn = 0044-0027}} * {{Артыкул| аўтар = Акушевич, И. В.; Ильичев, А. Н.; Шумейко, Н. М. | загаловак = Радиационные эффекты в глубоконеупругом рассеянии поляризованных лептонов на поляризованных нуклонах и легких ядрах. | арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты ў глыбокапругкім расьсейваньні палярызаваных лептонаў на палярызаваных нуклонах і лёгкіх ядрах{{Ref-be}}| спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/227653 | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Выбраныя навуковыя працы Беларускага дзяржаўнага універсітэта| тып = У 7 т. | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[БДУ]] | год = 2001| выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 280—299 | isbn = 985-445-531-9| issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Дворников, О. В.; Емельянчик, И. Ф.; Зязюля, Ф. Е.; Румянцев, В. С.; Солин, А. В.; Стефанович, Р. В.; Чеховский, В. А.; Шумейко, Н. М.| загаловак = Разработка и создание новых типов детекторов и электроники считывания для современных и будущих экспериментов в физике частиц и высоких энергий. | арыгінал = Распрацоўка і стварэньне новых тыпаў дэтэктараў і электронікі счытваньня для сучасных і будучых экспэрымэнтаў у фізыцы часьціц і высокіх энэргій{{Ref-be}} | спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/227657 | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Выбраныя навуковыя працы Беларускага дзяржаўнага універсітэта| тып = У 7 т. | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[БДУ]] | год = 2001| выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 302—321 | isbn = 985-445-531-9| issn = }} * {{Кніга|аўтар = Шишкина (Кухто), Татьяна Викентьевна. Шумейко, Николай Максимович. |частка = |загаловак = Физика элементарных частиц: Курс лекций. |арыгінал = Фізыка элемэнтарных часьцінак: Курс лекцыяў{{Ref-be}} |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[БДУ]] |год = 2002|том = |старонкі =— |старонак = 110|сэрыя = |isbn = 985-445-838-5|наклад = 100}} * {{Артыкул| аўтар = I. Akushevich, A. Ilyichev and N. Shumeiko | загаловак = Around Observables and Radiative Corrections.| арыгінал = Вакол назіраемых і радыяцыйных паправак{{Ref-be}} | спасылка = https://www.worldscientific.com/doi/pdf/10.1142/9789812702296_fmatter?srsltid=AfmBOoo3BDJ06T36626oxk2BtoNverNYZ22NBjn_sUM82SI91fBw2zlK | мова = en| адказны = | аўтар выданьня = Editors: L. M. Barkovsky, I. D. Feranchuk (Belarusian State University, Belarus), Yakov M Shnir (University of Oldenburg, Germany)| выданьне = Etudes on Theoretical Physics | тып =Collection of Works Dedicated to 65th Anniversary of the Department of Theoretical Physics of Belarusian State University | месца = [[Сынгапур|Singapore]]| выдавецтва = World Scientific Publishing Co. | год = 2004| выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 189—212| isbn = 981-256-08 1-5| issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Анищик, В. М.; Барышевский, В. Т.; Мулярчик, С. Т.; Толстик, А. Л.; Чернявский, А. Ф.; Шумейко, Н. М. | загаловак = Физические исследования в Белорусском государст­венном университете. |арыгінал = Фізычныя дасьледаваньні ў Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце{{Ref-be}} | спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/17008/1/3-15.pdf | мова =ru | выданьне = Вестник БГУ. Серия 1, Физика. Математика. Информатика. | тып =часопіс | год = 2006| том = | нумар = 3| старонкі = 3—15 | issn = 1561-834X}} * {{Артыкул| аўтар = Дыдышко, Е. В.; Суарес, Х. Г.; Шумейко, Н. М. | загаловак = Электрослабая радиационная поправка порядка O (α)для процесса Дрелла – Яна с нейтральным током. |арыгінал = Электраслабая радыяцыйная папраўка парадку O (α) для працэсу Дрэла — Яна з нэўтральным токам{{Ref-be}} | спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/134525 | мова = ru| выданьне = Вестник БГУ. Серия 1, Физика. Математика. Информатика | тып =часопіс | год = 2015| том = | нумар = 1| старонкі = 36—41 | issn = 1561-834X}} * {{Артыкул| аўтар = Ермольчик, В. Л.; Суарес, Х. Г.; Шумейко, Н. М.| загаловак = Электрослабые радиационные эффекты первого порядка В процессе рождения одиночных W-бозонов. |арыгінал = Электраслабыя радыяцыйныя эфэкты першага парадку ў працэсе нараджэньня адзіночных W-базонаў{{Ref-be}} | спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/158641| мова = | выданьне = Вестник БГУ. Серия 1, Физика. Математика. Информатика | тып =часопіс | год = 2015| том = | нумар = 3| старонкі = 3—9 | issn = 1561-834X}} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Шумейка, Мікалай Максімавіч. // {{Літаратура/БелЭн|17|485}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Прафесары і дактары навук Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, 1921―2001|арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнік [[Алег Яноўскі|А. А. Яноўскі]]; рэдакцыйны савет: [[Аляксандар Казулін|А. У. Казулін]] (старшыня) і інш. ; рэдкалегія: [[Аляксандар Казулін|А. У. Казулін]] (старшыня) і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[БДУ]] |год = 2001 |том = |старонкі = 319—320 |старонак = 38|сэрыя = |isbn = 985-445-542-4|наклад = 1000}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шумейка, Мікалай Максімавіч}} [[Катэгорыя:Беларускія фізыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія пэдагогі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] 686dnf9gh58s5b11xekfbs513hzho1z 2687989 2687988 2026-09-01T16:45:39Z Vadim i z 3029 2687989 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Шумейка (неадназначнасьць)}} {{Навуковец |Імя = Мікалай Шумейка |Лацінка = Mikalaj Šumiejka |Арыгінал імя = Мікалай Максімавіч Шумейка |Фота = Шумейко, Николай Максимович.jpg |Вядомы як = мэтад разьліку радыяцыйных эфэктаў у фізыцы часьцінак і высокіх энэргій, які атрымаў назву «мэтаду Бардзіна-Шумейкі» }} '''Мікалай Максімавіч Шумейка''' (22 верасьня 1942, [[Дуброўна]], [[Віцебская вобласьць]] — 15 чэрвеня 2016, [[Менск]]) — навуковец у галіне тэарэтычнай фізыкі, пэдагог. Доктар фізыка-матэматычных навук (1984), прафэсар (1987). З 1993 па 2015 гг. — дырэктар навукова-дасьледчай установы «Нацыянальны навукова-навучальны цэнтар фізыкі часьціц і высокіх энэргій» [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]<ref name="Весьнік">{{Артыкул| аўтар = Коллектив НИУ «Институт ядерных проблем» БГУ, коллеги, ученики и друзья. | загаловак = Николай Максимович Шумейко |арыгінал = Калектыў НДУ «Інстытут ядзерных праблем» БДУ, калегі, вучні і сябры. Нэкралёг: Мікалай Максімавіч Шумейка{{Ref-be}} | спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/172320/1/187-188.pdf | мова =ru | выданьне = Вестник БГУ. Серия 1, Физика. Математика. Информатика. | тып =часопіс | год = 1916| том = | нумар = 3| старонкі = 187—188 | issn = 1561-834X}}</ref>. == Біяграфія == У 1959 годзе паступіў на філялягічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. У 1960 годзе перавёўся на фізычны факультэт БДУ. У 1964 годзе накіраваны для працягу вучобы на фізычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны унівэрсытэт|МДУ]], які скончыў з чырвоным дыплёмам у 1966 годзе. Пасьля гэтага паступіў у мэтавую асьпірантуру на катэдру тэорыі атамнага ядра МДУ. Служыў у Савецкім войску. У 1970 годзе скончыў асьпірантуру й пачаў працаваць асыстэнтам на катэдры тэарэтычнай фізыкі [[БДУ]]. У 1971 годзе абараніў у Аб’яднаным Інстытуце Ядравых Дасьледаваньняў (АІЯД) дысэртацыю на атрыманьне вучонай ступені кандыдата фізыка-матэматычных навук па тэме «Дасьледаваньне некаторых працэсаў са слабай і электрамагнітнай узаемадзейнасьцю». З 1971 году па 1974 год працаваў старшым выкладчыкам, у 1976 годзе абраны дацэнтам катэдры тэарэтычнай фізыкі. На гэтай пасадзе ён адпрацаваў да 1985 году зь невялікім перапынкам з 1976 па 1978 гады, калі ён быў старшым навуковым супрацоўнікам катэдры<ref name="Весьнік"/>. У 1984 годзе Мікалай Шумейка абараніў доктарскую дысэртацыю на тэму «Радыёцыйныя эфэкты ў інклюзіўных лептан-адронных працэсах»<ref>{{Кніга|аўтар = Шумейко, Николай Максимович.|частка = |загаловак = Радиационные эффекты в инклюзивных лептон-адронных процессах: автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора физико-математических наук: специальность 01.04.02 Теоретическая и математическая физика |арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты ў інклюзіўных лептон-адронных працэсах: аўтарэфэрат дысэртацыі на атрыманьне вучонай ступені доктара фізыка-матэматычных навук: спэцыяльнасьць 01.04.02 Тэарэтычная й матэматычная фізыка{{Ref-be}} |спасылка = https://elib.nlb.by:8070/viewer?markID=BY-NLB-br687154&fileID=106911|адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Институт физики АН БССР |год = 1983|том = |старонкі = |старонак = 32|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. З 1984 па 1985 гады Мікалай Шумейка — прафэсар катэдры тэарэтычнай фізыкі. У 1986 годзе Міалай Шумейка пераходзіць на працу ў «[[Інстытут ядзерных праблемаў]]» [[БДУ]], дзе займае пасаду намесьніка дырэктара па навуковай працы. У 1993 годзе па яго ініцыятыве Пастановай Урада Рэспублікі Беларусь ствараецца «Нацыянальны навукова-навучальны цэнтар фізыкі часьцінак і высокіх энэргій» [[БДУ]]. З 1993 году працаў дырэктарам арганізаванага ім інстытуту. 1 кастрычніка 2015 году адбылося далучэньне да «Інстытуту ядзерных праблемаў» «Нацыянальнага навукова-навучальнага цэнтру фізыкі часьцінак і высокіх энэргій» БДУ. У час работы на катэдры тэарэтычнай фізыкі Мікалай Шумейка чытаў курсы лекцыяў па электрадынаміцы, па квантавай мэханіцы, спэцыяльныя курсы для студэнтаў, якія спэцыялізуюцца на катэдры тэарэтычнай фізыкі. Адмысловыя курсы ён чытаў і пасьля сыходу на працу ў НДІ аж да 1999 гады. Пад яго кіраўніцтвам абаронена 12 кандыдацкіх дысэртацыяў. Ён быў кансультантам пры падрыхтоўцы 2 доктарскіх дысэртацыяў. Прафэсар Мікалай Шумейка быў сябрам экспэртнай рады [[Найвышэйшая атэстацыйная камісія Беларусі]], агульнага сходу [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], рады па каардынацыі фундамэнтальных і прыкладных дасьледаваньняў, саветаў па абароне дысэртацыяў. Ён быў сябрам вучонай рады АІЯД, намесьнікам старшыні каардынацыйнай рады па супрацоўніцтве з АІЯД, старшынём сэкцыі міжведамаснай экспэртнай рады й навуковым кіраўніком падпраграмы Дзяржаўнай праграмы навуковых дасьледаваньняў «Канвэргенцыя», намесьнікам старшыні сэкцыі й сябрам навуковай рады «Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаваньняў» (БРФФД)<ref name="Шумейка">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://web.archive.org/web/20120713060949/http://www.hep.by/shumeiko| копія = | дата копіі = | загаловак = Кароткая навуковая біяграфія| фармат = | назва праекту = | выдавец =Нацыянальны навукова-навучальны цэнтар фізыкі часьцінак і высокіх энэргій ([[БДУ]])| дата доступу = | accessyear = | мова = ru| камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 верасьня 2004| url = https://pravo.by/pdf/2004-154/2004-154(019-073).pdf | копія = | дата копіі = | загаловак = Аб некаторых пытаннях дзейнасці Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў| фармат = | назва праекту = Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. 21 верасня 2004 г. № 1172 5/14879 | выдавец =[[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]] | дата доступу = | accessyear = | мова = be| камэнтар = С. 40—42 }}</ref>. == Творчасьць == Навуковыя працы па ядравай фізыцы, фізыцы [[Элемэнтарная часьцінка|элемэнтарных часьцінак]] і высокіх энэргій. Аўтар і суаўтар больш за 600 артыкулаў у навуковых выданьнях. Сумесна з {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Бардзін|Дзьмітрыем Юр’евічам Бардзіным|ru|Бардин, Дмитрий Юрьевич}} распрацаваны ўнівэрсальны каварыянтны мэтад разьліку радыяцыйных эфэктаў у калібраванай квантавай тэорыі поля, які атрымаў найменьне мэтаду «Бардзіна-Шумейкі» й шырока ўжываецца для ўліку радыяцыйных паправак у шэрагу працэсаў узаемадзейнасьці часьцінак. На падставе мэтаду «Бардзіна-Шумейкі», пры ўдзеле [[:be:Таццяна Вікенцьеўна Шышкіна|Тацяны Вікенцьеўны Кухто (Шышкінай)]] і Сяргея Іванавіча Цімошына распрацаваны мэтад уліку радыяцыйных эфэктаў у рэакцыях з палярызаванымі пачатковымі часьціцамі, з выкарыстаньнем якога вылічаны й прааналізаваны радыяцыйныя папраўкі ў працэсах лептан-нуклоннага і лептон-лептоннага ўзаемадзеяньняў. Сумесна з І. В. Акушэвічам, А. В. Сарокам, А. М. Ільічовым і інш. створаны альгарытмы й праграмы ўліку радыяцыйных эфэктаў, якія шырока прымяняюцца для аналізу экспэрымэнтальных даных у шэрагу міжнародных экспэрымэнтаў на паскаральніках вядучых лябараторый сьвету. Сумесна з калегамі з АІЯД і ЦЕРН ажыцьцёўлена распрацоўка і навуковае суправаджэньне вырабу ў прамысловасьці Беларусі шэрагу найважнейшых вузлоў калярымэтрычнай, мюоннай і магнітнай падсыстэм установак CMS і ATLAS на LHC ([[Вялікі гадронны калайдэр|Вялікім гадронным калайдэры]])<ref name="Шумейка"/>. Быў у ліку беларускіх дасьледчыкаў [[Базон Гігса|базона Гігса]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 сакавіка 2015| url = https://bsu.by/by/news/654643-d/| копія = | дата копіі = | загаловак = Прэзідыум НАН Беларусі высока ацаніў унёсак навукоўцаў БДУ ў даследаванні базона Хігса| фармат = | назва праекту = Навіны і падзеі | выдавец =[[БДУ]] | дата доступу = | accessyear = | мова = be| камэнтар = }}</ref>. == Узнагароды, прэміі == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * Ляўрэат прэміі Абʼяднанага інстытуту ядравых дасьледаваньняў (АІЯД) (1973; Расея) * Узнагароджаны знакам «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь» (1997), * Грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (2001), * Указам Прэзыдэнта Расейскай Фэдэрацыі ўзнагароджаны «Ордэнам Дружбы» (2003; Расея) * Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (19 сьнежня 2007)<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =19 сьнежня 2007 | url = https://etalonline.by/document/?regnum=l207p0733&q_id=1603403 | копія = | дата копіі = | загаловак = Аб узнагароджаньні М. М. Шумейка Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь| фармат = | назва праекту = Пастанова Прэзыдыюма Савета Рэспублікі Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь 19 сьнежня 2007 г. № 733-ПСР3 | выдавец =[[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]] | дата доступу = | accessyear = | мова = ru| камэнтар = }}</ref> {{слупок-2}} * Заслужаны работнік БДУ (2010)<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 15 кастрычніка 2010| url = https://bsu.by/news/88363-d/| копія = | дата копіі = | загаловак = Першымі ўладальнікамі ганаровага званьня «Заслужаны работнік БДУ» сталі 58 выкладчыкаў і супрацоўнікаў ВНУ| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[БДУ]]. | дата доступу = | accessyear = | мова =ru | камэнтар = }}</ref> * Мэдаль Францыска Скарыны (26 кастрычніка 2011 году)<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 кастрычніка 2011| url = https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121/2011-121(008-019).pdf&oldDocPage=8| копія = | дата копіі = | загаловак = 1/13032 Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь| фармат = | назва праекту = Нацыянальны рэестар прававых актаў Рэспублікі Беларусь, 2011 г. № 121, 1/13032 | выдавец = Указ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 26 кастрычніка 2011 г. № 491 | дата доступу = | accessyear = | мова = be| камэнтар = медалём Францыска Скарыны С. 17, 18}}</ref> * Ляўрэат прэміі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] імя акадэміка [[Фёдар Фёдараў|Фёдара Іванавіча Фёдарава]] (2011) <ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://nasb.gov.by/rus/activities/prizes/fedorov/fedorov_2011.pdf | копія = | дата копіі = | загаловак = Пастановай Прэзыдыюма Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі ад 15 чэрвеня 2011 г. № 35 прысуджаны | фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | дата доступу = | accessyear = | мова = ru| камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 20 чэрвеня 2011| url = http://www.belisa.org.by/ru/print/?brief=add66f192fe5c819 | копія = | дата копіі = | загаловак =Прысуджаны прэміі імя акадэміка Ф.І. Фёдарава 2011 году | фармат = | назва праекту =Беларускі інстытут сыстэмнага аналізу й інфармацыйнага забесьпячэньня навуковай сфэры | выдавец = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | дата доступу = | accessyear = | мова =ru | камэнтар = }}</ref> * Ляўрэат Міжнароднай прэміі «Scopus Award Belarus» (2013)<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 красавіка 2013| url = https://bsu.by/by/news/473963-d/| копія = | дата копіі = | загаловак = Уручэнне прэстыжнай Міжнароднай прэміі «Scopus Award Belarus» 2013 адбылося ва ўрачыстай абстаноўцы ў Беларускім дзяржаўным універсітэце| фармат = | назва праекту = Навіны і падзеі| выдавец =[[БДУ]]. | дата доступу = | accessyear = | мова = be | камэнтар = }}</ref> {{слупок-канец}} == Бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = Bardin D.Yu., Shumeiko N. M. | загаловак = On an exact calculation of the lowest-order electromagnetic correction to the point particle elastic scattering| арыгінал = Аб дакладным разьліку электрамагнітнай папраўкі самага нізкага парадку да кропкавага пругкага расьсейваньня часьцінак{{Ref-be}}| спасылка = | мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Nuclear Physics B | тып = are peer-reviewed scientific journals = рэцэнзуемы навуковы часопіс | месца = [[Амстэрдам|Amsterdam]]| выдавецтва =Elsevier | год = 1977| выпуск = | том = 127| нумар = 2| старонкі = 242—258| isbn = | issn = 0550-3213}} * {{Артыкул| аўтар = Н. М. Шумейко. | загаловак = О приближенном вычислении электромагнитных поправок к глубоконеупругому LN-рассеянию.| арыгінал = Аб прыбліжаным вылічэньні электрамагнітных паправак да глыбокапругкага LN-расейваньня{{Ref-be}}| спасылка = | мова = ru| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Ядерная физика (Physics of Atomic Nuclei) | тып = навуковы часопіс| месца =[[Масква|Москва]]| выдавецтва = Наука | год = 1979| выпуск = | том = 29| нумар = 6 | старонкі = 1571—1580| isbn = | issn = 0044-0027}} * {{Артыкул| аўтар = V. A. Mosolov, N. M. Shumeiko | загаловак = Radiative effects in deep inelastic scattering of polarized leptons by polarized nucleons. | арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты пры глыбока няпругкім расьсейваньні палярызаваных лептонаў на палярызаваных нуклонах{{Ref-be}} | спасылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0550321381900201| мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Nuclear Physics B | тып = are peer-reviewed scientific journals = рэцэнзуемы навуковы часопіс | месца = [[Амстэрдам|Amsterdam]]| выдавецтва =Elsevier | год = 1981, 10 August | выпуск = | том = 186| нумар =3 | старонкі = 397—411| isbn = | issn = 0550-3213}} * {{Артыкул| аўтар = T. V. Kukhto, N. M. Shumeiko. | загаловак = Radiative effects in deep inelastic scattering of polarized leptons by polarized nucleons. | арыгінал =Радыяцыйныя эфэкты пры глыбока няпругкім расьсейваньні палярызаваных лептонаў на палярызаваных нуклонах{{Ref-be}} | спасылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0550321383906508| мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Nuclear Physics B | тып = are peer-reviewed scientific journals = рэцэнзуемы навуковы часопіс | месца = [[Амстэрдам|Amsterdam]]| выдавецтва =Elsevier | год = 1983, 20 june| выпуск = | том = 219| нумар = 2| старонкі = 412—436| isbn = | issn = 0550-3213}} * {{Кніга|аўтар = Шумейко, Николай Максимович.|частка = |загаловак = Радиационные эффекты в инклюзивных лептон-адронных процессах: дисертация доктора физико-математических наук|арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты ў інклюзіўных лептон-адронных працэсах: дысэртацыя доктара фізыка-матэматычных навук{{Ref-be}} |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[БДУ]] |год = 1983|том = |старонкі = |старонак = 310|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Жилко, В. В.; Петрович, Г. И.;Ушаков, Е. А.; Лавриненко, А. В.; Шумейко, Н. М.|частка = |загаловак = Применение декартовых тензоров в курсе электродинамики: методические указания и упражнения по курсу «Электродинамика»|арыгінал = Ужываньне дэкартавых тэнзараў у курсе электрадынамікі: мэтадычныя ўказаньні й практыкаваньні па курсе «Электрадынаміка»{{Ref-be}} |спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/6529|адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[БДУ]] |год = 1988 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Артыкул| аўтар = Шумейко Н. М., Сороко А. В. | загаловак = Радиационные эффекты в ГНР лептонах на нуклонах в полуинклюзивной постановке эксперимента.| арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты ў ГНР лептонах на нуклонах у паўінклюзіўнай пастаноўцы экспэрымэнту{{Ref-be}}| спасылка = | мова = ru| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Ядерная физика (Physics of Atomic Nuclei) | тып = навуковы часопіс| месца =[[Масква|Москва]]| выдавецтва = Наука | год = 1989| выпуск = | том = 48| нумар = 5 | старонкі = 1571—1580| isbn = | issn = 0044-0027}} * {{Артыкул| аўтар = N. M. Shumeiko. | загаловак = Radiative corrections and measureable observables in deep inelastic polarized lepton-nucleon scattering. | арыгінал = Радыяцыйныя папраўкі й вымерныя назіраемыя ў глыбока няпругкім палярызаваным лептон-нуклонным расьсейваньні{{Ref-be}} | спасылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0920563292904482| мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Nuclear Physics B (Proceedings Supplements) | тып = are peer-reviewed scientific journals = рэцэнзаваны навуковы часопіс | месца = [[Амстэрдам|Amsterdam]]| выдавецтва =Elsevier | год = 1992, December| выпуск = | том = 29| нумар = 1| старонкі = 236—246| isbn = | issn = 0920-5632}} * {{Артыкул| аўтар = Akushevich I. V., Shumeiko N. M. | загаловак = Radiative effects in deep inelastic scattering of polarized leptons by polarized light nuclei. | арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты пры глыбока няпругкім расьсейваньні палярызаваных лептонаў на палярызаваных лёгкіх ядрах{{Ref-be}} | спасылка = https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0954-3899/20/4/001| мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physic| тып = peer-reviewed journal| месца =[[Ёрк|York]]| выдавецтва = University of York | год = 1994| выпуск = | том = 20| нумар = 4| старонкі = 513—531| issn = 1361-6471| issn = 0954-3899}} * {{Артыкул| аўтар = M.A. Baturitsky, V.A. Chekhovsky, I.F. Emelyanchik, N.M. Shumeiko, I.A. Golutvin, N.I. Zamyatin, O.V. Dvornikov. | загаловак = Charge-sensitive preamplifier IC for silicon calorimetry at colliders| арыгінал = Зарадаадчувальны папярэдні ўзмацняльнік IC для крэмнавай калярымэтрыі на калайдэрах{{Ref-be}} | спасылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0168900295900136| мова = en| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Nuclear Physics B | тып = are peer-reviewed scientific journals = рэцэнзуемы навуковы часопіс | месца = [[Амстэрдам|Amsterdam]]| выдавецтва = Elsevier | год = 1995, 1 january| выпуск = | том = 352| нумар = 3| старонкі = 604—609| issn = 0550-3213}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар Akushevich I., Ilyichev A., Shumeiko N., Soroko A., Tolkachev A. | загаловак = POLRAD 2.0 FORTRAN code for the radiative corrections calculation to deep inelastic scattering of polarized particles.| арыгінал = POLRAD 2.0 FORTRAN код для разьліку радыяцыйных паправак да глыбокага няпругкага расьсейваньня палярызаваных часьціц{{Ref-be}}| спасылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0010465597000623 | мова = en | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Computer Physics Communications | тып = peer-reviewed scientific journal| месца =[[Бэлфаст|Belfast]]| выдавецтва = Elsevier | год = 1997, august| выпуск = | том = 104| нумар = 1—3| старонкі = 201—244| isbn = | issn = 0010-4655}} * {{Артыкул| аўтар = Акушевич И. В., Ильичев А. Н., Шумейко Н. М. | загаловак = О приближенном вычислении радиационных поправок первого и второго порядка к глубоконеупругому рассеянию на поляризованных ядрах. | арыгінал = Аб прыбліжаным вылічэньні радыяцыйных паправак першага і другога парадку да глыбокапругкага расьсейваньні на палярызаваных ядрах{{Ref-be}} | спасылка = | мова = ru| адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Ядерная физика (Physics of Atomic Nuclei) | тып = навуковы часопіс| месца =[[Масква|Москва]]| выдавецтва = Наука | год = 1998| выпуск = | том = 61| нумар = 12 | старонкі = 2268—2278| isbn = | issn = 0044-0027}} * {{Артыкул| аўтар = Акушевич, И. В.; Ильичев, А. Н.; Шумейко, Н. М. | загаловак = Радиационные эффекты в глубоконеупругом рассеянии поляризованных лептонов на поляризованных нуклонах и легких ядрах. | арыгінал = Радыяцыйныя эфэкты ў глыбокапругкім расьсейваньні палярызаваных лептонаў на палярызаваных нуклонах і лёгкіх ядрах{{Ref-be}}| спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/227653 | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Выбраныя навуковыя працы Беларускага дзяржаўнага універсітэта| тып = У 7 т. | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[БДУ]] | год = 2001| выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 280—299 | isbn = 985-445-531-9| issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Дворников, О. В.; Емельянчик, И. Ф.; Зязюля, Ф. Е.; Румянцев, В. С.; Солин, А. В.; Стефанович, Р. В.; Чеховский, В. А.; Шумейко, Н. М.| загаловак = Разработка и создание новых типов детекторов и электроники считывания для современных и будущих экспериментов в физике частиц и высоких энергий. | арыгінал = Распрацоўка і стварэньне новых тыпаў дэтэктараў і электронікі счытваньня для сучасных і будучых экспэрымэнтаў у фізыцы часьціц і высокіх энэргій{{Ref-be}} | спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/227657 | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Выбраныя навуковыя працы Беларускага дзяржаўнага універсітэта| тып = У 7 т. | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[БДУ]] | год = 2001| выпуск = | том = 4 | нумар = | старонкі = 302—321 | isbn = 985-445-531-9| issn = }} * {{Кніга|аўтар = Шишкина (Кухто), Татьяна Викентьевна. Шумейко, Николай Максимович. |частка = |загаловак = Физика элементарных частиц: Курс лекций. |арыгінал = Фізыка элемэнтарных часьцінак: Курс лекцыяў{{Ref-be}} |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[БДУ]] |год = 2002|том = |старонкі =— |старонак = 110|сэрыя = |isbn = 985-445-838-5|наклад = 100}} * {{Артыкул| аўтар = I. Akushevich, A. Ilyichev and N. Shumeiko | загаловак = Around Observables and Radiative Corrections.| арыгінал = Вакол назіраемых і радыяцыйных паправак{{Ref-be}} | спасылка = https://www.worldscientific.com/doi/pdf/10.1142/9789812702296_fmatter?srsltid=AfmBOoo3BDJ06T36626oxk2BtoNverNYZ22NBjn_sUM82SI91fBw2zlK | мова = en| адказны = | аўтар выданьня = Editors: L. M. Barkovsky, I. D. Feranchuk (Belarusian State University, Belarus), Yakov M Shnir (University of Oldenburg, Germany)| выданьне = Etudes on Theoretical Physics | тып =Collection of Works Dedicated to 65th Anniversary of the Department of Theoretical Physics of Belarusian State University | месца = [[Сынгапур|Singapore]]| выдавецтва = World Scientific Publishing Co. | год = 2004| выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 189—212| isbn = 981-256-08 1-5| issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Анищик, В. М.; Барышевский, В. Т.; Мулярчик, С. Т.; Толстик, А. Л.; Чернявский, А. Ф.; Шумейко, Н. М. | загаловак = Физические исследования в Белорусском государст­венном университете. |арыгінал = Фізычныя дасьледаваньні ў Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце{{Ref-be}} | спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/17008/1/3-15.pdf | мова =ru | выданьне = Вестник БГУ. Серия 1, Физика. Математика. Информатика. | тып =часопіс | год = 2006| том = | нумар = 3| старонкі = 3—15 | issn = 1561-834X}} * {{Артыкул| аўтар = Дыдышко, Е. В.; Суарес, Х. Г.; Шумейко, Н. М. | загаловак = Электрослабая радиационная поправка порядка O (α)для процесса Дрелла – Яна с нейтральным током. |арыгінал = Электраслабая радыяцыйная папраўка парадку O (α) для працэсу Дрэла — Яна з нэўтральным токам{{Ref-be}} | спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/134525 | мова = ru| выданьне = Вестник БГУ. Серия 1, Физика. Математика. Информатика | тып =часопіс | год = 2015| том = | нумар = 1| старонкі = 36—41 | issn = 1561-834X}} * {{Артыкул| аўтар = Ермольчик, В. Л.; Суарес, Х. Г.; Шумейко, Н. М.| загаловак = Электрослабые радиационные эффекты первого порядка В процессе рождения одиночных W-бозонов. |арыгінал = Электраслабыя радыяцыйныя эфэкты першага парадку ў працэсе нараджэньня адзіночных W-базонаў{{Ref-be}} | спасылка = https://elib.bsu.by/handle/123456789/158641| мова = | выданьне = Вестник БГУ. Серия 1, Физика. Математика. Информатика | тып =часопіс | год = 2015| том = | нумар = 3| старонкі = 3—9 | issn = 1561-834X}} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Шумейка, Мікалай Максімавіч. // {{Літаратура/БелЭн|17|485}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Прафесары і дактары навук Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, 1921―2001|арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнік [[Алег Яноўскі|А. А. Яноўскі]]; рэдакцыйны савет: [[Аляксандар Казулін|А. У. Казулін]] (старшыня) і інш. ; рэдкалегія: [[Аляксандар Казулін|А. У. Казулін]] (старшыня) і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[БДУ]] |год = 2001 |том = |старонкі = 319—320 |старонак = 38|сэрыя = |isbn = 985-445-542-4|наклад = 1000}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шумейка, Мікалай Максімавіч}} [[Катэгорыя:Беларускія фізыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія пэдагогі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] 7hs9rl98yqgxsbtascl1opr7ho9imxd 0 293991 2688008 2681508 2026-09-01T19:47:20Z ~2026-47620-99 99855 /* Носьбіты */ 2688008 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Сьвідон |лацінка = Śvidon |арыгінал = Suidun |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Сьвінт|Suint]] + [[суфікс]] з {{nowrap|элемэнтам -н- (-n-)}} |варыянт = Сьвідун |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Сьвідон''', '''Сьвідун''', '''Сьвітун''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прзьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Сьвідун або Сьвітун (Suidun, Swithhun<ref>Professor Skeat. On the Survival of Anglo-Saxon Names as Modern Surnames // Transactions of the Philological Society, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ekeeC0Gr1BcC&q=Swithhun#v=snippet&q=Swithhun&f=false P. 80].</ref>, Switun<ref name="Fros-Sowa-2000">Fros H., Sowa F. Księga imion i świętych. T. 5. — Kraków, 2000.</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Suidun#v=snippet&q=Suidun&f=false S. 1144, 1382].</ref><ref name="Fros-Sowa-2000"/>. Іменная аснова [[Сьвінт|-сьвінд- (-сьвент-, -сьвіт-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Швендэр]], [[Сьвінтаўт|Сьвентальд]], [[Сьвентагал]]; германскія імёны Schwender, Switald, [[Гайльсьвінта (імя)|Galsuintha]]) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] swinþs 'моцны, магутны'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>. У Польшчы адзначаюцца прозьвішчы Świdonowicz і Świdunowicz<ref>[https://polskienazwiska.pl/lista/%C5%9AW Nazwiska według liter(y) ŚW], Nazwiska w Polsce: Baza nazwisk według rejestru PESEL</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Świdonowicz pisarz miasta [[Дзівін|Dywina]], delegowany. Stefan Świdonowicz delegowany miasta Dywina'' (1788—1792 гады)<ref>Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego. T. 2. — Wrocław, 1959. [https://www.google.by/books/edition/Materia%C5%82y_do_dziej%C3%B3w_Sejmu_Czteroletni/zZppAAAAMAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%C5%9Awidonowicz&dq=%C5%9Awidonowicz&printsec=frontcover S. 317, 395]</ref>; ''Wincenty Swidanowicz'' (1803 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=22br&rid=D&search_lastname=Swidanowicz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Grodno św. Franciszka Ksawerego (Fara)], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * Барыс Сьвідуновіч — праваслаўны з [[Кобрынскі павет (Гарадзенская губэрня)|Кобрынскага павету]], паранены ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]<ref>Именной список №365 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004351332?page=233 С. 5833].</ref> * Мікалай Сьвітун — праваслаўны з [[Пружанскі павет|Пружанскага павету]], зьніклы ў Першую сусьветную вайну<ref>Именной список №231 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004921887?page=174&rotate=0&theme=white С. 3694].</ref> * Хвядос Сьвідуновіч (1888—?) — [[беларусы|беларус]] з [[Дзівін|Дывіна]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%A1%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A5%D0%B2%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%AF%D0%BA%D0%B0%D1%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_(1888) Свідуновіч Хвядос Якаўлевіч (1888)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref> * Іван Сьвідуновіч (1923—?) — беларус з Дывіна, які пацярпеў ад уладаў СССР<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%A1%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1923) Свідуновіч Іван Іванавіч (1923)], Адкрыты спіс ахвяраў палітычных рэпрэсій у СССР</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны з суфіксам н}} {{Імёны з асновай сьвінд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] hssrux15o5n2wxld1zbpdboupdl05hx 0 294743 2687912 2687121 2026-09-01T13:55:59Z Artsiom91 28241 /* Раўнд плэй-оф */ якар 2687912 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 гадоў |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Спаборніцтва = [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА]] |Сэзон = 2026—2027 |Дата пачатку = ''Кваліфікацыя:''<br>9 ліпеня — 27 жніўня 2026<br>''Асноўная частка:''<br>15 кастрычніка 2026 |Дата заканчэньня = 2 чэрвеня 2027 |Колькасьць удзельнікаў = |Пераможца = |Фіналіст = |Гледачоў = |Згуляных матчаў = |Забітых галоў = |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |Наступны сэзон = [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў|2027—2028]] }} '''Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 гадоў''' — 6-ы сэзон трэцяга паводле статуснасьці эўрапейскага турніру [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]. Пераможац турніру аўтаматычна кваліфікуецца ў лігавую фазу [[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў]], калі толькі папярэдне не атрымае месца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|Лізе чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў]] або тую ж Лігу Эўропы праз вынікі ў нацыянальным чэмпіянаце. Як дзейны чэмпіён ангельскі клюб «Крыстал Пэлас» аўтаматычна кваліфікаваўся ў лігавую фазу Лігі Эўропы, таму ня здолее абараніць свой тытул, бо новая фарматная сыстэма не дазваляе клюбам пераходзіць зь Лігі Эўропы ў Лігу канфэрэнцыяў пачынаючы зь лігавай фазы. Фінальны матч будзе згуляны на стадыёне «[[Бэшыкташ (стадыён)|Бэшыкташ]]» у [[Стамбул]]е<ref>[https://www.nss-sports.com/en/lifestyle/45432/besiktas-park-2026-europa-league-final-stadium Why is the Europa League final stadium shaped like an amphitheatre?]. NSS Sports.</ref>, які папярэдне за год за таго прымаў у сваіх сьценах фінал [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў]]. == Расклад матчаў == Матчы заплянаваныя быць згулянымі чацьвяргамі, акрамя фіналу, які адбыўся ў сераду, але ў выключных выпадках фінал мог ладзіцца ў аўторак ці сераду праз канфлікты ў раскладзе. {| class="wikitable" |+Расклад матчаў на Лігу канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 !Фаза !Раўнд !Лёсаваньне !Першы матч !Другі матч |- | rowspan="3" |Кваліфікацыя |Першы кваліфікацыйны |16 чэрвеня 2026 |9 ліпеня 2026 |16 ліпеня 2026 |- |Другі кваліфікацыйны |17 чэрвеня 2026 |23 ліпеня 2026 |30 ліпеня 2026 |- |Трэці кваліфікацыйны |20 ліпеня 2026 |6 жніўня 2026 |13 жніўня 2026 |- |Плэй-оф |Кваліфікацыйны плэй-оф |3 жніўня 2026 |20 жніўня 2026 |27 жніўня 2026 |- | rowspan="6" |Фаза адзінай лігі |1 гульнявы дзень | rowspan="6" |28 жніўня 2026 | colspan="2" |15 кастрычніка 2026 |- |2 гульнявы дзень | colspan="2" |22 кастрычніка 2026 |- |3 гульнявы дзень | colspan="2" |5 лістапада 2026 |- |4 гульнявы дзень | colspan="2" |26 лістапада 2026 |- |5 гульнявы дзень | colspan="2" |10 сьнежня 2026 |- |6 гульнявы дзень | colspan="2" |17 сьнежня 2026 |- | rowspan="5" |Гульні на вылет |Папярэдні плэй-оф раўнд |15 студзеня 2027 |18 лютага 2027 |25 лютага 2027 |- |Раўнд шаснаццаці | rowspan="4" |26 лютага 2027 |11 сакавіка 2027 |18 сакавіка 2027 |- |Чвэрцьфіналы |8 красавіка 2027 |15 красавіка 2027 |- |Паўфіналы |29 красавіка 2027 |6 траўня 2027 |- |Фінал | colspan="2" |2 чэрвеня 2027 году |} == Кваліфікацыйныя раўнды == === Першы кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Вележ Мостар|Вележ]]|BIH|2–1|[[Мілсамі Архэй|Мілсамі]]|MDA|1–1|1–0 |[[Багэміян Дублін|Багэміян]]|IRL|2–0|[[Сэнт-Джозэфс Гібральтар|Сэнт-Джозэфс]]|GIB|2–0|0–0 |[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|4–2|[[Астана (футбольны клюб)|Астана]]|KAZ|0–1|4–1 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Конас-Кій Номадс]]|WAL|2–3|[[Балкані Сухарэка|Балкані]]|KOS|0–0|2–3 |[[Зіра Баку|Зіра]]|AZE|6–0|[[Тарпэда Кутаісі]]|GEO|3−0|3–0 |[[Дыфэрданж 03 (футбольны клюб)|Дыфэрданж 03]]|LUX|1–3|[[Ільвэс Тампэрэ|Ільвэс]]|FIN|0–0|1–3 |[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]|BLR|1–1 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 6:5)|[[Сылекс Кратава|Сылекс]]|MKD|0–1|1–0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Ліепая (футбольны клюб)|Ліепая]]|LVA|3–1|[[Дэчыч Тузі|Дэчыч]]|MNE|1–0|2–1 |[[Эльбасані (футбольны клюб)|Эльбасані]]|ALB|1–1 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 4:5)|[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]|BLR|1–1|0–0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Глентаран Бэлфаст|Глентаран]]|NIR|1–4|[[Рыская футбольная школа|РФШ]]|LVA|1–2|0–2 |[[Атлетык Эскальдэс-Энгардань|Атлетык Эскальдэс]]|AND|4–2|[[Морнар Бар|Морнар]]|MNE|2–1|2–1 |[[Мандорф-ле-Бэн (футбольны клюб)|Мандорф-ле-Бэн]]|LUX|2–3|[[Дынама Тбілісі]]|GEO|1–2|1–1 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Петравац (футбольны клюб)|Петравац]]|MNE|2–5|[[Жальгірыс Вільня]]|LTU|1–3|1–2 |[[Карнарван Таўн]]|WAL|0–10|[[Левадыя Талін|Левадыя]]|EST|0–5|0–5 |[[Марсашлок (футбольны клюб)|Марсашлок]]|MLT|0–4|[[Пюнік Ерэван|Пюнік]]|ARM|0–3|0–1 |[[Гэгельман Коўна|Гэгельман]]|LTU|1–4|[[Лінамээсконд Пайдэ]]|EST|1−1|0–3 |[[Алашкерт Ерэван|Алашкерт]]|ARM|3–3 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 6:5)|[[Елімай Семей|Елімай]]|KAZ|1–1|2–2 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Ст’ярнан Гардабайр|Ст’ярнан]]|ISL|5–3|[[Вікінгур Лейрвік|Вікінгур]]|FRO|3–1|2–2 |[[Дыла Горы|Дыла]]|GEO|3–2|[[Віртус Акуавіва|Віртус]]|SMR|3−1|0–1 |[[Сараева (футбольны клюб)|Сараева]]|BIH|2–3|[[Інтэр Турку]]|FIN|1–1|1–2 |[[Эўропа Гібральтар|Эўропа]]|GIB|0–6|[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]|MKD|0–5|0–1 |[[Нымэ Калью Талін|Нымэ Калью]]|EST|3–2|[[Лінфілд Бэлфаст|Лінфілд]]|NIR|1−0|2–2 |[[Пэн-і-Бонт Брыджэнд|Пэн-і-Бонт]]|WAL|0–4|[[Санта-Калёма (футбольны клюб)|Санта-Калёма]]|AND|0–1|0–3 |[[Рунавік (футбольны клюб)|Рунавік]]|FRO|3–2|[[Гамрун Спартанз]]|MLT|1–1|2–1 |[[УНА Штрасэн]]|LUX|3–0|[[Ля Фіярыта Монтэджардана|Ля Фіярыта]]|SMR|1–0|2–0 |[[Влазьнія Шкодэр|Влазьнія]]|ALB|2–6|[[Малішава (футбольны клюб)|Малішава]]|KOS|2–1|0–5 }} === Другі кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]|SMR|+:-|—||—|— |[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|+:-|—||—|— |[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|6–3|[[Пэтракуб Хынчэшць|Пэтракуб]]|MDA|3–0|3–3 |[[Атэрт Бісэн|Атэрт]]|LUX|3–7|[[Д’ёр (футбольны клюб)|Д’ёр]]|HUN|2−6|1–1 |[[МЛ Віцебск]]|BLR|5–1|[[Сут’еска Нікшыч|Сут’еска]]|MNE|3–0|2–1 |[[Флёра Талін]]|EST|1−1 (4−2 p)|[[Нью-Сэйнтс Освэстры|Нью-Сэйнтс]]|WAL|1–0|0−1 (aet) |[[Фларыяна (футбольны клюб)|Фларыяна]]|MLT|2−3|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|1−1|1−2 (aet) |[[Вардар Скоп’е|Вардар]]|MKD|4–8|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|2–3|2–5 (aet) |heading9=Асноўны шлях |[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|CRO|2–0|[[Дэры Сіці]]|IRL|1–0|1–0 |[[Істанбул Башакшэхір]]|TUR|1–3|[[Інтэр Турку]]|FIN|1–1|0–2 |[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|6–1|[[Дукаджыні Кліна|Дукаджыні]]|KOS|1–0|5–1 |[[ХІК Хэльсынкі]]|FIN|8–0|[[Колрэйн (футбольны клюб)|Колрэйн]]|NIR|5–0|3–0 |[[ФКСБ Бухарэст|ФКСБ]]|ROU|3–7|[[Аўда Кекава|Аўда]]|LVA|2–3|1–4 |[[Рыская футбольная школа|РФШ]]|LVA|5–2|[[Вэстры Ісаф’ярдарбайр|Вэстры]]|ISL|4–1|1–1 |[[Ракаў Чанстахова|Ракаў]]|POL|7–1|[[Валета (футбольны клюб)|Валета]]|MLT|3–1|4–0 |[[Ліепая (футбольны клюб)|Ліепая]]|LVA|1–5|[[Аўстрыя Вена]]|AUT|0−2|1–3 |[[Дэбрэцэн (футбольны клюб)|Дэбрэцэн]]|HUN|1–0|[[Пюнік Ерэван|Пюнік]]|ARM|1–0|0–0 |[[ГАІС Гётэборг|ГАІС]]|SWE|1–6|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|1–0|0–6 |[[Гётэборг (футбольны клюб)|Гётэборг]]|SWE|4–3|[[Левадыя Талін|Левадыя]]|EST|1−2|3–1 (aet) |[[Жыліна (футбольны клюб)|Жыліна]]|SVK|3–4|[[ГКС Катавіцы]]|POL|2–1|1–3 |[[Вараждзін-2012 (футбольны клюб)|Вараждзін]]|CRO|3–4|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|3–2|0–2 |[[Дыла Горы|Дыла]]|GEO|0–7|[[Апалён Лімасол]]|CYP|0–4|0–3 |[[Брава Любляна|Брава]]|SVN|3−4|[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]|MKD|2–1|1–3 |[[Унівэрсытаця Клуж]]|ROU|3–5|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|2–2|1–3 |[[Шэлбурн Дублін|Шэлбурн]]|IRL|6–4|[[Нымэ Калью Талін|Нымэ Калью]]|EST|5–2|1–2 |[[Валюр Рэйк’явік]]|ISL|3–2|[[Зрынскі Мостар]]|BIH|1–0|2–2 |[[Зымбру Кішынёў|Зымбру]]|MDA|2–3|[[Ноа Ерэван|Ноа]]|ARM|1–1|1–2 |[[Дынама Тбілісі]]|GEO|5–7|[[Жальгірыс Вільня]]|LTU|3–0|2–7 |[[Алюміні Кідрычава|Алюміні]]|SVN|1–4|[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|1–1|0–3 |[[ДАК 1904 Дунайска-Стрэда|ДАК 1904]]|SVK|4–0|[[Вележ Мостар|Вележ]]|BIH|1–0|3–0 |[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]|BLR|1–5|[[Сіён (футбольны клюб)|Сіён]]|SUI|1–1|0–4 |[[Ст’ярнан Гардабайр|Ст’ярнан]]|ISL|2–2 (4–5 p)|[[Ільвэс Тампэрэ|Ільвэс]]|FIN|1–0|1–2 (aet) |[[Матэрўэл (футбольны клюб)|Матэрўэл]]|SCO|5–0|[[ГБ Торсгаўн]]|FRO|2–0|3–0 |[[Панявеж (футбольны клюб)|Панявеж]]|LTU|2–2 (2–3 p)|[[Табол Кастанай|Табол]]|KAZ|1–1|1–1 (aet) |[[Малішава (футбольны клюб)|Малішава]]|KOS|3–4|[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]|SCO|2–0|1–4 |[[Нэфтчы Баку]]|AZE|3–4|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]|BLR|2–4|1–0 |[[Пакш (футбольны клюб)|Пакш]]|HUN|3–4|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|1–2|2–2 |[[Жалезьнічар Панчава]]|SRB|0–5|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|0−1|0–4 |[[Ваяводзіна Новы Сад|Ваяводзіна]]|SRB|2–8|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|1–4|1–4 |[[Палесьсе Жытомір|Палесьсе]]|UKR|4–5|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|3–3|1–2 |[[ЛНЗ Чаркасы]]|UKR|0–0 (2–4 p)|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|0–0|0–0 (aet) |[[Санта-Калёма (футбольны клюб)|Санта-Калёма]]|AND|3–9|[[Рапід Вена]]|AUT|1–3|2–6 |[[Гапаэль Тэль-Авіў]]|ISR|4–2|[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL|2–0|2–2 |[[Алашкерт Ерэван|Алашкерт]]|ARM|1–4|[[ЧФР Клуж]]|ROU|1–1|0–3 |[[Багэміян Дублін|Багэміян]]|IRL|4–4 (5–4 p)|[[Балкані Сухарэка|Балкані]]|KOS|2–1|2–3 (aet) |[[Лінамээсконд Пайдэ]]|EST|2–1|[[Зіра Баку|Зіра]]|AZE|1–0|1–1 |[[Вадуц (футбольны клюб)|Вадуц]]|LIE|6–0|[[Атлетык Эскальдэс-Энгардань|Атлетык Эскальдэс]]|AND|4–0|2–0 |[[Спартак Трнава]]|SVK|0–0 (3–5 p)|[[ЦСКА 1948 Сафія|ЦСКА 1948]]|BUL|0–0|0–0 (aet) |[[Рунавік (футбольны клюб)|Рунавік]]|FRO|3–3 (4–3 p)|[[Копэр (футбольны клюб)|Копэр]]|SVN|0–2|3–1 (aet) |[[АЕК Лярнака]]|CYP|3–3 (3–4 p)|[[Бэйтар Ерусалім|Бэйтар]]|ISR|0–1|3–2 (aet) |[[Партызан Бялград|Партызан]]|SRB|5–0|[[УНА Штрасэн]]|LUX|4–0|1–0 }} === Трэці кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]|SMR|1–9|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|1–4|0–5 |[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|2–2 (4–2 p)|[[МЛ Віцебск]]|BLR|1–0|1–2 (aet) |[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань]]|AND|6–0|[[Флёра Талін]]|EST|2–0|4–0 |[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|2–1|[[Д’ёр (футбольны клюб)|Д’ёр]]|HUN|1–0|1–1 |heading5=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Інтэр Турку]]|FIN|4–3|[[Вадуц (футбольны клюб)|Вадуц]]|LIE|2–1|2–2 |[[Жальгірыс Вільня]]|LTU|2–9|[[Хайдук Спліт]]|CRO|2–5|0–4 |[[Партызан Бялград|Партызан]]|SRB|5–1|[[Табол Кастанай|Табол]]|KAZ|3–0|2–1 |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|3–2|[[ЦСКА 1948 Сафія|ЦСКА 1948]]|BUL|1–1|2–1 (aet) |[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|5–3|[[Шэлбурн Дублін|Шэлбурн]]|IRL|3–1|2–2 |[[Аўда Кекава|Аўда]]|LVA|1–4|[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|1−0|0–4 |[[Ноа Ерэван|Ноа]]|ARM|3−4|[[Сіён (футбольны клюб)|Сіён]]|SUI|2−2|1−2 |[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|1–0|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]|BLR|1–0|0–0 |[[Валюр Рэйк’явік]]|ISL|0–7|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|0–2|0–5 |[[Шэрыф Тыраспаль|Шэрыф]]|MDA|2–8|[[Санкт-Гален (футбольны клюб)|Санкт-Гален]]|SUI|1–3|1–5 |[[Гапаэль Тэль-Авіў]]|ISR|3–2|[[ГКС Катавіцы]]|POL|2–0|1–2 |[[Бэйтар Ерусалім|Бэйтар]]|ISR|3–3 (2–4 p)|[[Аўстрыя Вена]]|AUT|1–2|2–1 (aet) |[[ЧФР Клуж]]|ROU|1–7|[[Трумсё (футбольны клюб)|Трумсё]]|NOR|0–5|1–2 |[[Дынама Кіеў]]|UKR|1–2|[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|1–0|0–2 |[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|4–3|[[Апалён Лімасол]]|CYP|0–1|4–2 (aet) |[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|4–2|[[Рунавік (футбольны клюб)|Рунавік]]|FRO|2–0|2–2 |[[Ракаў Чанстахова|Ракаў]]|POL|1–0|[[Гамарбю Стакгольм|Гамарбю]]|SWE|0–0|1–0 |[[ХІК Хэльсынкі]]|FIN|1–3|[[Матэрўэл (футбольны клюб)|Матэрўэл]]|SCO|1−1|0–2 |[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]|SCO|2–1|[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]|MKD|2–1|0–0 |[[Гётэборг (футбольны клюб)|Гётэборг]]|SWE|1–2|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|0–1|1–1 |[[Лінамээсконд Пайдэ]]|EST|1–6|[[Рапід Вена]]|AUT|1−4|0–2 |[[Багэміян Дублін|Багэміян]]|IRL|2–5|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|0–2|2–3 |[[Дэбрэцэн (футбольны клюб)|Дэбрэцэн]]|HUN|1–8|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|0–3|1–5 |[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|4–1|[[Рыская футбольная школа|РФШ]]|LVA|2−0|2–1 |[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|CRO|2–1|[[Ільвэс Тампэрэ|Ільвэс]]|FIN|1–0|1–1 |[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|9–3|[[ДАК 1904 Дунайска-Стрэда|ДАК 1904]]|SVK|6–0|3–3 }} === Раўнд плэй-оф === {{Якар|Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|2–6|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|1−3|1–3 |[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|1−2|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|1−1|0−1 |[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|2–2 (2–4 p)|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань]]|AND|2−2|0–0 (aet) |[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|1–2|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|0−0|1–2 |[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|3–2|[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0−2|3−0 (aet) |heading6=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Матэрўэл (футбольны клюб)|Матэрўэл]]|SCO|2–7|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|1−3|1–4 |[[Гурнік Забжэ]]|POL|3–7|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|2−3|1–4 |[[Інтэр Турку]]|FIN|1–4|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|0−0|1–4 |[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|4−4 (4−3 p)|[[Рапід Вена]]|AUT|2−2|2−2 (aet) |[[Трумсё (футбольны клюб)|Трумсё]]|NOR|0–4|[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]|ENG|0−0|0–4 |[[Хайдук Спліт]]|CRO|5–4|[[Ракаў Чанстахова|Ракаў]]|POL|2−2|3−2 (aet) |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|4–3|[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]|CZE|2–2|2–1 (aet) |[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|3–2|[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]|SCO|0−0|3–2 |[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|3–4|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|1−1|2–3 |[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|1–0|[[Гапаэль Тэль-Авіў]]|ISR|0−0|1–0 |[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|6–1|[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|CRO|2−0|4–1 |[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO|1–1 (3−4 p)|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|1−0|0–1 (aet) |[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|4–2|[[Санкт-Гален (футбольны клюб)|Санкт-Гален]]|SUI|1−0|3–2 |[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|3–5|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|1−1|2–4 (aet) |[[Сіён (футбольны клюб)|Сіён]]|SUI|5–9|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|2−4|3–5 |[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|2–0|[[Аўстрыя Вена]]|AUT|2−0|0–0 |[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|4–2|[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|0−1|4–1 (aet) |[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]|ESP|4–3|[[Партызан Бялград|Партызан]]|SRB|3−1|1–2 |[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|3−2|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|2−1|1−1 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.uefa.com/uefaeuropaconferenceleague/ Ліга канфэрэнцыяў УЭФА] на афіцыйным сайце УЭФА. {{Ліга канфэрэнцыяў УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга канфэрэнцыяў УЭФА|2026]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] li377gw6aeuzck421d2bb19qjxvz9sw 2688000 2687912 2026-09-01T19:28:54Z Dymitr 10914 дапаўненьне 2688000 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 гадоў |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Спаборніцтва = [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА]] |Сэзон = 2026—2027 |Дата пачатку = ''Кваліфікацыя:''<br>9 ліпеня — 27 жніўня 2026<br>''Асноўная частка:''<br>15 кастрычніка 2026 |Дата заканчэньня = 2 чэрвеня 2027 |Колькасьць удзельнікаў = |Пераможца = |Фіналіст = |Гледачоў = |Згуляных матчаў = |Забітых галоў = |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |Наступны сэзон = [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў|2027—2028]] }} '''Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 гадоў''' — 6-ы сэзон трэцяга паводле статуснасьці эўрапейскага турніру [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]. Пераможац турніру аўтаматычна кваліфікуецца ў лігавую фазу [[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў]], калі толькі папярэдне не атрымае месца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў|Лізе чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў]] або тую ж Лігу Эўропы праз вынікі ў нацыянальным чэмпіянаце. Як дзейны чэмпіён ангельскі клюб «Крыстал Пэлас» аўтаматычна кваліфікаваўся ў лігавую фазу Лігі Эўропы, таму ня здолее абараніць свой тытул, бо новая фарматная сыстэма не дазваляе клюбам пераходзіць зь Лігі Эўропы ў Лігу канфэрэнцыяў пачынаючы зь лігавай фазы. Фінальны матч будзе згуляны на стадыёне «[[Бэшыкташ (стадыён)|Бэшыкташ]]» у [[Стамбул]]е<ref>[https://www.nss-sports.com/en/lifestyle/45432/besiktas-park-2026-europa-league-final-stadium Why is the Europa League final stadium shaped like an amphitheatre?]. NSS Sports.</ref>, які папярэдне за год за таго прымаў у сваіх сьценах фінал [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў|Лігі Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў]]. == Расклад матчаў == Матчы заплянаваныя быць згулянымі чацьвяргамі, акрамя фіналу, які адбыўся ў сераду, але ў выключных выпадках фінал мог ладзіцца ў аўторак ці сераду праз канфлікты ў раскладзе. {| class="wikitable" |+Расклад матчаў на Лігу канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 !Фаза !Раўнд !Лёсаваньне !Першы матч !Другі матч |- | rowspan="3" |Кваліфікацыя |Першы кваліфікацыйны |16 чэрвеня 2026 |9 ліпеня 2026 |16 ліпеня 2026 |- |Другі кваліфікацыйны |17 чэрвеня 2026 |23 ліпеня 2026 |30 ліпеня 2026 |- |Трэці кваліфікацыйны |20 ліпеня 2026 |6 жніўня 2026 |13 жніўня 2026 |- |Плэй-оф |Кваліфікацыйны плэй-оф |3 жніўня 2026 |20 жніўня 2026 |27 жніўня 2026 |- | rowspan="6" |Фаза адзінай лігі |1 гульнявы дзень | rowspan="6" |28 жніўня 2026 | colspan="2" |15 кастрычніка 2026 |- |2 гульнявы дзень | colspan="2" |22 кастрычніка 2026 |- |3 гульнявы дзень | colspan="2" |5 лістапада 2026 |- |4 гульнявы дзень | colspan="2" |26 лістапада 2026 |- |5 гульнявы дзень | colspan="2" |10 сьнежня 2026 |- |6 гульнявы дзень | colspan="2" |17 сьнежня 2026 |- | rowspan="5" |Гульні на вылет |Папярэдні плэй-оф раўнд |15 студзеня 2027 |18 лютага 2027 |25 лютага 2027 |- |Раўнд шаснаццаці | rowspan="4" |26 лютага 2027 |11 сакавіка 2027 |18 сакавіка 2027 |- |Чвэрцьфіналы |8 красавіка 2027 |15 красавіка 2027 |- |Паўфіналы |29 красавіка 2027 |6 траўня 2027 |- |Фінал | colspan="2" |2 чэрвеня 2027 году |} == Кваліфікацыйныя раўнды == === Першы кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Вележ Мостар|Вележ]]|BIH|2–1|[[Мілсамі Архэй|Мілсамі]]|MDA|1–1|1–0 |[[Багэміян Дублін|Багэміян]]|IRL|2–0|[[Сэнт-Джозэфс Гібральтар|Сэнт-Джозэфс]]|GIB|2–0|0–0 |[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|4–2|[[Астана (футбольны клюб)|Астана]]|KAZ|0–1|4–1 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Конас-Кій Номадс]]|WAL|2–3|[[Балкані Сухарэка|Балкані]]|KOS|0–0|2–3 |[[Зіра Баку|Зіра]]|AZE|6–0|[[Тарпэда Кутаісі]]|GEO|3−0|3–0 |[[Дыфэрданж 03 (футбольны клюб)|Дыфэрданж 03]]|LUX|1–3|[[Ільвэс Тампэрэ|Ільвэс]]|FIN|0–0|1–3 |[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]|BLR|1–1 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 6:5)|[[Сылекс Кратава|Сылекс]]|MKD|0–1|1–0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Ліепая (футбольны клюб)|Ліепая]]|LVA|3–1|[[Дэчыч Тузі|Дэчыч]]|MNE|1–0|2–1 |[[Эльбасані (футбольны клюб)|Эльбасані]]|ALB|1–1 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 4:5)|[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]|BLR|1–1|0–0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Глентаран Бэлфаст|Глентаран]]|NIR|1–4|[[Рыская футбольная школа|РФШ]]|LVA|1–2|0–2 |[[Атлетык Эскальдэс-Энгардань|Атлетык Эскальдэс]]|AND|4–2|[[Морнар Бар|Морнар]]|MNE|2–1|2–1 |[[Мандорф-ле-Бэн (футбольны клюб)|Мандорф-ле-Бэн]]|LUX|2–3|[[Дынама Тбілісі]]|GEO|1–2|1–1 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Петравац (футбольны клюб)|Петравац]]|MNE|2–5|[[Жальгірыс Вільня]]|LTU|1–3|1–2 |[[Карнарван Таўн]]|WAL|0–10|[[Левадыя Талін|Левадыя]]|EST|0–5|0–5 |[[Марсашлок (футбольны клюб)|Марсашлок]]|MLT|0–4|[[Пюнік Ерэван|Пюнік]]|ARM|0–3|0–1 |[[Гэгельман Коўна|Гэгельман]]|LTU|1–4|[[Лінамээсконд Пайдэ]]|EST|1−1|0–3 |[[Алашкерт Ерэван|Алашкерт]]|ARM|3–3 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 6:5)|[[Елімай Семей|Елімай]]|KAZ|1–1|2–2 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Ст’ярнан Гардабайр|Ст’ярнан]]|ISL|5–3|[[Вікінгур Лейрвік|Вікінгур]]|FRO|3–1|2–2 |[[Дыла Горы|Дыла]]|GEO|3–2|[[Віртус Акуавіва|Віртус]]|SMR|3−1|0–1 |[[Сараева (футбольны клюб)|Сараева]]|BIH|2–3|[[Інтэр Турку]]|FIN|1–1|1–2 |[[Эўропа Гібральтар|Эўропа]]|GIB|0–6|[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]|MKD|0–5|0–1 |[[Нымэ Калью Талін|Нымэ Калью]]|EST|3–2|[[Лінфілд Бэлфаст|Лінфілд]]|NIR|1−0|2–2 |[[Пэн-і-Бонт Брыджэнд|Пэн-і-Бонт]]|WAL|0–4|[[Санта-Калёма (футбольны клюб)|Санта-Калёма]]|AND|0–1|0–3 |[[Рунавік (футбольны клюб)|Рунавік]]|FRO|3–2|[[Гамрун Спартанз]]|MLT|1–1|2–1 |[[УНА Штрасэн]]|LUX|3–0|[[Ля Фіярыта Монтэджардана|Ля Фіярыта]]|SMR|1–0|2–0 |[[Влазьнія Шкодэр|Влазьнія]]|ALB|2–6|[[Малішава (футбольны клюб)|Малішава]]|KOS|2–1|0–5 }} === Другі кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]|SMR|+:-|—||—|— |[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|+:-|—||—|— |[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|6–3|[[Пэтракуб Хынчэшць|Пэтракуб]]|MDA|3–0|3–3 |[[Атэрт Бісэн|Атэрт]]|LUX|3–7|[[Д’ёр (футбольны клюб)|Д’ёр]]|HUN|2−6|1–1 |[[МЛ Віцебск]]|BLR|5–1|[[Сут’еска Нікшыч|Сут’еска]]|MNE|3–0|2–1 |[[Флёра Талін]]|EST|1−1 (4−2 p)|[[Нью-Сэйнтс Освэстры|Нью-Сэйнтс]]|WAL|1–0|0−1 (aet) |[[Фларыяна (футбольны клюб)|Фларыяна]]|MLT|2−3|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|1−1|1−2 (aet) |[[Вардар Скоп’е|Вардар]]|MKD|4–8|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|2–3|2–5 (aet) |heading9=Асноўны шлях |[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|CRO|2–0|[[Дэры Сіці]]|IRL|1–0|1–0 |[[Істанбул Башакшэхір]]|TUR|1–3|[[Інтэр Турку]]|FIN|1–1|0–2 |[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|6–1|[[Дукаджыні Кліна|Дукаджыні]]|KOS|1–0|5–1 |[[ХІК Хэльсынкі]]|FIN|8–0|[[Колрэйн (футбольны клюб)|Колрэйн]]|NIR|5–0|3–0 |[[ФКСБ Бухарэст|ФКСБ]]|ROU|3–7|[[Аўда Кекава|Аўда]]|LVA|2–3|1–4 |[[Рыская футбольная школа|РФШ]]|LVA|5–2|[[Вэстры Ісаф’ярдарбайр|Вэстры]]|ISL|4–1|1–1 |[[Ракаў Чанстахова|Ракаў]]|POL|7–1|[[Валета (футбольны клюб)|Валета]]|MLT|3–1|4–0 |[[Ліепая (футбольны клюб)|Ліепая]]|LVA|1–5|[[Аўстрыя Вена]]|AUT|0−2|1–3 |[[Дэбрэцэн (футбольны клюб)|Дэбрэцэн]]|HUN|1–0|[[Пюнік Ерэван|Пюнік]]|ARM|1–0|0–0 |[[ГАІС Гётэборг|ГАІС]]|SWE|1–6|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|1–0|0–6 |[[Гётэборг (футбольны клюб)|Гётэборг]]|SWE|4–3|[[Левадыя Талін|Левадыя]]|EST|1−2|3–1 (aet) |[[Жыліна (футбольны клюб)|Жыліна]]|SVK|3–4|[[ГКС Катавіцы]]|POL|2–1|1–3 |[[Вараждзін-2012 (футбольны клюб)|Вараждзін]]|CRO|3–4|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|3–2|0–2 |[[Дыла Горы|Дыла]]|GEO|0–7|[[Апалён Лімасол]]|CYP|0–4|0–3 |[[Брава Любляна|Брава]]|SVN|3−4|[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]|MKD|2–1|1–3 |[[Унівэрсытаця Клуж]]|ROU|3–5|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|2–2|1–3 |[[Шэлбурн Дублін|Шэлбурн]]|IRL|6–4|[[Нымэ Калью Талін|Нымэ Калью]]|EST|5–2|1–2 |[[Валюр Рэйк’явік]]|ISL|3–2|[[Зрынскі Мостар]]|BIH|1–0|2–2 |[[Зымбру Кішынёў|Зымбру]]|MDA|2–3|[[Ноа Ерэван|Ноа]]|ARM|1–1|1–2 |[[Дынама Тбілісі]]|GEO|5–7|[[Жальгірыс Вільня]]|LTU|3–0|2–7 |[[Алюміні Кідрычава|Алюміні]]|SVN|1–4|[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|1–1|0–3 |[[ДАК 1904 Дунайска-Стрэда|ДАК 1904]]|SVK|4–0|[[Вележ Мостар|Вележ]]|BIH|1–0|3–0 |[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]|BLR|1–5|[[Сіён (футбольны клюб)|Сіён]]|SUI|1–1|0–4 |[[Ст’ярнан Гардабайр|Ст’ярнан]]|ISL|2–2 (4–5 p)|[[Ільвэс Тампэрэ|Ільвэс]]|FIN|1–0|1–2 (aet) |[[Матэрўэл (футбольны клюб)|Матэрўэл]]|SCO|5–0|[[ГБ Торсгаўн]]|FRO|2–0|3–0 |[[Панявеж (футбольны клюб)|Панявеж]]|LTU|2–2 (2–3 p)|[[Табол Кастанай|Табол]]|KAZ|1–1|1–1 (aet) |[[Малішава (футбольны клюб)|Малішава]]|KOS|3–4|[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]|SCO|2–0|1–4 |[[Нэфтчы Баку]]|AZE|3–4|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]|BLR|2–4|1–0 |[[Пакш (футбольны клюб)|Пакш]]|HUN|3–4|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|1–2|2–2 |[[Жалезьнічар Панчава]]|SRB|0–5|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|0−1|0–4 |[[Ваяводзіна Новы Сад|Ваяводзіна]]|SRB|2–8|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|1–4|1–4 |[[Палесьсе Жытомір|Палесьсе]]|UKR|4–5|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|3–3|1–2 |[[ЛНЗ Чаркасы]]|UKR|0–0 (2–4 p)|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|0–0|0–0 (aet) |[[Санта-Калёма (футбольны клюб)|Санта-Калёма]]|AND|3–9|[[Рапід Вена]]|AUT|1–3|2–6 |[[Гапаэль Тэль-Авіў]]|ISR|4–2|[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL|2–0|2–2 |[[Алашкерт Ерэван|Алашкерт]]|ARM|1–4|[[ЧФР Клуж]]|ROU|1–1|0–3 |[[Багэміян Дублін|Багэміян]]|IRL|4–4 (5–4 p)|[[Балкані Сухарэка|Балкані]]|KOS|2–1|2–3 (aet) |[[Лінамээсконд Пайдэ]]|EST|2–1|[[Зіра Баку|Зіра]]|AZE|1–0|1–1 |[[Вадуц (футбольны клюб)|Вадуц]]|LIE|6–0|[[Атлетык Эскальдэс-Энгардань|Атлетык Эскальдэс]]|AND|4–0|2–0 |[[Спартак Трнава]]|SVK|0–0 (3–5 p)|[[ЦСКА 1948 Сафія|ЦСКА 1948]]|BUL|0–0|0–0 (aet) |[[Рунавік (футбольны клюб)|Рунавік]]|FRO|3–3 (4–3 p)|[[Копэр (футбольны клюб)|Копэр]]|SVN|0–2|3–1 (aet) |[[АЕК Лярнака]]|CYP|3–3 (3–4 p)|[[Бэйтар Ерусалім|Бэйтар]]|ISR|0–1|3–2 (aet) |[[Партызан Бялград|Партызан]]|SRB|5–0|[[УНА Штрасэн]]|LUX|4–0|1–0 }} === Трэці кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]]|SMR|1–9|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|1–4|0–5 |[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|2–2 (4–2 p)|[[МЛ Віцебск]]|BLR|1–0|1–2 (aet) |[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|6–0|[[Флёра Талін]]|EST|2–0|4–0 |[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|2–1|[[Д’ёр (футбольны клюб)|Д’ёр]]|HUN|1–0|1–1 |heading5=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Інтэр Турку]]|FIN|4–3|[[Вадуц (футбольны клюб)|Вадуц]]|LIE|2–1|2–2 |[[Жальгірыс Вільня]]|LTU|2–9|[[Хайдук Спліт]]|CRO|2–5|0–4 |[[Партызан Бялград|Партызан]]|SRB|5–1|[[Табол Кастанай|Табол]]|KAZ|3–0|2–1 |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|3–2|[[ЦСКА 1948 Сафія|ЦСКА 1948]]|BUL|1–1|2–1 (aet) |[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|5–3|[[Шэлбурн Дублін|Шэлбурн]]|IRL|3–1|2–2 |[[Аўда Кекава|Аўда]]|LVA|1–4|[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|1−0|0–4 |[[Ноа Ерэван|Ноа]]|ARM|3−4|[[Сіён (футбольны клюб)|Сіён]]|SUI|2−2|1−2 |[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|1–0|[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]]|BLR|1–0|0–0 |[[Валюр Рэйк’явік]]|ISL|0–7|[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|0–2|0–5 |[[Шэрыф Тыраспаль|Шэрыф]]|MDA|2–8|[[Санкт-Гален (футбольны клюб)|Санкт-Гален]]|SUI|1–3|1–5 |[[Гапаэль Тэль-Авіў]]|ISR|3–2|[[ГКС Катавіцы]]|POL|2–0|1–2 |[[Бэйтар Ерусалім|Бэйтар]]|ISR|3–3 (2–4 p)|[[Аўстрыя Вена]]|AUT|1–2|2–1 (aet) |[[ЧФР Клуж]]|ROU|1–7|[[Трумсё (футбольны клюб)|Трумсё]]|NOR|0–5|1–2 |[[Дынама Кіеў]]|UKR|1–2|[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|1–0|0–2 |[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|4–3|[[Апалён Лімасол]]|CYP|0–1|4–2 (aet) |[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|4–2|[[Рунавік (футбольны клюб)|Рунавік]]|FRO|2–0|2–2 |[[Ракаў Чанстахова|Ракаў]]|POL|1–0|[[Гамарбю Стакгольм|Гамарбю]]|SWE|0–0|1–0 |[[ХІК Хэльсынкі]]|FIN|1–3|[[Матэрўэл (футбольны клюб)|Матэрўэл]]|SCO|1−1|0–2 |[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]|SCO|2–1|[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]|MKD|2–1|0–0 |[[Гётэборг (футбольны клюб)|Гётэборг]]|SWE|1–2|[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|0–1|1–1 |[[Лінамээсконд Пайдэ]]|EST|1–6|[[Рапід Вена]]|AUT|1−4|0–2 |[[Багэміян Дублін|Багэміян]]|IRL|2–5|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|0–2|2–3 |[[Дэбрэцэн (футбольны клюб)|Дэбрэцэн]]|HUN|1–8|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|0–3|1–5 |[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|4–1|[[Рыская футбольная школа|РФШ]]|LVA|2−0|2–1 |[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|CRO|2–1|[[Ільвэс Тампэрэ|Ільвэс]]|FIN|1–0|1–1 |[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|9–3|[[ДАК 1904 Дунайска-Стрэда|ДАК 1904]]|SVK|6–0|3–3 }} === Раўнд плэй-оф === {{Якар|Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|2–6|[[Борац Баня-Лука|Борац]]|BIH|1−3|1–3 |[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|1−2|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|1−1|0−1 |[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|2–2 (2–4 p)|[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]]|AND|2−2|0–0 (aet) |[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|1–2|[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]|LVA|0−0|1–2 |[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|3–2|[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|0−2|3−0 (aet) |heading6=Шлях прадстаўнікоў ліг |[[Матэрўэл (футбольны клюб)|Матэрўэл]]|SCO|2–7|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|1−3|1–4 |[[Гурнік Забжэ]]|POL|3–7|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|2−3|1–4 |[[Інтэр Турку]]|FIN|1–4|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|0−0|1–4 |[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|4−4 (4−3 p)|[[Рапід Вена]]|AUT|2−2|2−2 (aet) |[[Трумсё (футбольны клюб)|Трумсё]]|NOR|0–4|[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]|ENG|0−0|0–4 |[[Хайдук Спліт]]|CRO|5–4|[[Ракаў Чанстахова|Ракаў]]|POL|2−2|3−2 (aet) |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|4–3|[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]|CZE|2–2|2–1 (aet) |[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]|BEL|3–2|[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]|SCO|0−0|3–2 |[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|3–4|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|1−1|2–3 |[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|1–0|[[Гапаэль Тэль-Авіў]]|ISR|0−0|1–0 |[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|6–1|[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|CRO|2−0|4–1 |[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO|1–1 (3−4 p)|[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]|CZE|1−0|0–1 (aet) |[[Норшэлян Фарум|Норшэлян]]|DEN|4–2|[[Санкт-Гален (футбольны клюб)|Санкт-Гален]]|SUI|1−0|3–2 |[[Дынама Сіці Тырана|Дынама Сіці]]|ALB|3–5|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|1−1|2–4 (aet) |[[Сіён (футбольны клюб)|Сіён]]|SUI|5–9|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|2−4|3–5 |[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|2–0|[[Аўстрыя Вена]]|AUT|2−0|0–0 |[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|4–2|[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|0−1|4–1 (aet) |[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]|ESP|4–3|[[Партызан Бялград|Партызан]]|SRB|3−1|1–2 |[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|3−2|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|2−1|1−1 }} == Этап лігі == У лігавы этап Лігі канфэрэнцыяў трапілі 24 пераможцы раўнду плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў, а таксама 12 клюбаў, якія зазналі паразу у плэй-оф раўнду [[Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў|Лігі Эўропы]]. Лёсаванне этапу лігі сэзону 2026—2027 гадоў адбылося ў [[Манака]] 28 жніўня 2026 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/draws/2027/2002249/|загаловак=League phase draw|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=28.08.2026|дата доступу=28.08.2026}}</ref>. 36 клюбаў былі падзеленыя на шэсьць кошыкаў па шэсьць камандаў у кожным у залежнасьці клюбнага каэфіцыенту ў рэйтынгу УЭФА. «[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]», «[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]», «[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]», «[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр]]», «[[Каўна Жальгірыс]]», «[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]», «[[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]]» і «[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]» дэбютуюць на групавым этапе або лігавым этапе буйнога клюбнага спаборніцтва УЭФА. У дадатак «Інтэр» ёсьць першым клюбам Андоры, які згуляў у групавым або лігавым этапе буйнога спаборніцтва УЭФА. У лігавым этапе прадстаўленыя клюбы з 30 нацыянальных асацыяцыяў. === Табліца === {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=УЭФА<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/standings/ |title=League phase table |publisher=UEFA |access-date=28 жніўня 2026}}</ref> <!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=AGF, AJX, ATA, BOR, BRA, SKB, BHA, COP, CSO, EGN, GNT, GET, HAJ, HEA, IBE, ICE, JAB, KAI, KZG, KUPS, LRI, LUG, MID, MJA, MON, NOR, PAF, PAN, CZV, RIG, FRE, STR, THU, TRA, TWE, UCR |абнаўленьне=будучыня|дата_пачатку=15 кастрычніка 2026 |перамогі_AGF =0 |нічыі_AGF =0 |паразы_AGF =0 |мз_AGF =0 |мп_AGF =0 <!--AGF--> |перамогі_AJX =0 |нічыі_AJX =0 |паразы_AJX =0 |мз_AJX =0 |мп_AJX =0 <!--Ajax--> |перамогі_ATA =0 |нічыі_ATA =0 |паразы_ATA =0 |мз_ATA =0 |мп_ATA =0 <!--Atalanta--> |перамогі_BOR =0 |нічыі_BOR =0 |паразы_BOR =0 |мз_BOR =0 |мп_BOR =0 <!--Borac Banja Luka--> |перамогі_BRA =0 |нічыі_BRA =0 |паразы_BRA =0 |мз_BRA =0 |мп_BRA =0 <!--Braga--> |перамогі_SKB =0 |нічыі_SKB =0 |паразы_SKB =0 |мз_SKB =0 |мп_SKB =0 <!--Brann--> |перамогі_BHA =0 |нічыі_BHA =0 |паразы_BHA =0 |мз_BHA =0 |мп_BHA =0 <!--Brighton & Hove Albion--> |перамогі_COP =0 |нічыі_COP =0 |паразы_COP =0 |мз_COP =0 |мп_COP =0 <!--Copenhagen--> |перамогі_CSO =0 |нічыі_CSO =0 |паразы_CSO =0 |мз_CSO =0 |мп_CSO =0 <!--CSKA Sofia--> |перамогі_EGN =0 |нічыі_EGN =0 |паразы_EGN =0 |мз_EGN =0 |мп_EGN =0 <!--Egnatia--> |перамогі_GNT =0 |нічыі_GNT =0 |паразы_GNT =0 |мз_GNT =0 |мп_GNT =0 <!--Gent--> |перамогі_GET =0 |нічыі_GET =0 |паразы_GET =0 |мз_GET =0 |мп_GET =0 <!--Getafe--> |перамогі_HAJ =0 |нічыі_HAJ =0 |паразы_HAJ =0 |мз_HAJ =0 |мп_HAJ =0 <!--Hajduk Split--> |перамогі_HEA =0 |нічыі_HEA =0 |паразы_HEA =0 |мз_HEA =0 |мп_HEA =0 <!--Heart of Midlothian--> |перамогі_IBE =0 |нічыі_IBE =0 |паразы_IBE =0 |мз_IBE =0 |мп_IBE =0 <!--Iberia 1999--> |перамогі_ICE =0 |нічыі_ICE =0 |паразы_ICE =0 |мз_ICE =0 |мп_ICE =0 <!--Inter Club d'Escaldes--> |перамогі_JAB =0 |нічыі_JAB =0 |паразы_JAB =0 |мз_JAB =0 |мп_JAB =0 <!--Jablonec--> |перамогі_KAI =0 |нічыі_KAI =0 |паразы_KAI =0 |мз_KAI =0 |мп_KAI =0 <!--Kairat--> |перамогі_KZG =0 |нічыі_KZG =0 |паразы_KZG =0 |мз_KZG =0 |мп_KZG =0 <!--Kauno Žalgiris--> |перамогі_KUPS=0 |нічыі_KUPS=0 |паразы_KUPS=0 |мз_KUPS=0 |мп_KUPS=0 <!--KuPS--> |перамогі_LRI =0 |нічыі_LRI =0 |паразы_LRI =0 |мз_LRI =0 |мп_LRI =0 <!--Lincoln Red Imps--> |перамогі_LUG =0 |нічыі_LUG =0 |паразы_LUG =0 |мз_LUG =0 |мп_LUG =0 <!--Lugano--> |перамогі_MID =0 |нічыі_MID =0 |паразы_MID =0 |мз_MID =0 |мп_MID =0 <!--Midtjylland--> |перамогі_MJA =0 |нічыі_MJA =0 |паразы_MJA =0 |мз_MJA =0 |мп_MJA =0 <!--Mjällby AIF--> |перамогі_MON =0 |нічыі_MON =0 |паразы_MON =0 |мз_MON =0 |мп_MON =0 <!--Monaco--> |перамогі_NOR =0 |нічыі_NOR =0 |паразы_NOR =0 |мз_NOR =0 |мп_NOR =0 <!--Nordsjælland--> |перамогі_PAF =0 |нічыі_PAF =0 |паразы_PAF =0 |мз_PAF =0 |мп_PAF =0 <!--Pafos--> |перамогі_PAN =0 |нічыі_PAN =0 |паразы_PAN =0 |мз_PAN =0 |мп_PAN =0 <!--Panathinaikos--> |перамогі_CZV =0 |нічыі_CZV =0 |паразы_CZV =0 |мз_CZV =0 |мп_CZV =0 <!--Red Star Belgrade--> |перамогі_RIG =0 |нічыі_RIG =0 |паразы_RIG =0 |мз_RIG =0 |мп_RIG =0 <!--Riga--> |перамогі_FRE =0 |нічыі_FRE =0 |паразы_FRE =0 |мз_FRE =0 |мп_FRE =0 <!--SC Freiburg--> |перамогі_STR =0 |нічыі_STR =0 |паразы_STR =0 |мз_STR =0 |мп_STR =0 <!--Sint-Truiden--> |перамогі_THU =0 |нічыі_THU =0 |паразы_THU =0 |мз_THU =0 |мп_THU =0 <!--Thun--> |перамогі_TRA =0 |нічыі_TRA =0 |паразы_TRA =0 |мз_TRA =0 |мп_TRA =0 <!--Trabzonspor--> |перамогі_TWE =0 |нічыі_TWE =0 |паразы_TWE =0 |мз_TWE =0 |мп_TWE =0 <!--Twente--> |перамогі_UCR =0 |нічыі_UCR =0 |паразы_UCR =0 |мз_UCR =0 |мп_UCR =0 <!--Universitatea Craiova--> <!--Вызначэньне камандаў --> <!--Team definitions--> |назва_AGF ={{Сьцяг|Данія}} [[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]] |назва_AJX ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Аякс Амстэрдам|Аякс]] |назва_ATA ={{Сьцяг|Італія}} [[Аталянта Бэргама|Аталянта]] |назва_BOR ={{Сьцяг|Босьнія і Герцагавіна}} [[Борац Баня Лука|Борац]] |назва_BRA ={{Сьцяг|Партугалія}} [[Брага (футбольны клюб)|Брага]] |назва_SKB ={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Бран Бэрген|Бран]] |назва_BHA ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Брайтан энд Гоўв Альбіён]] |назва_COP ={{Сьцяг|Данія}} [[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]] |назва_CSO ={{Сьцяг|Баўгарыя}} [[ЦСКА Сафія|ЦСКА]] |назва_EGN ={{Сьцяг|Альбанія}} [[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]] |назва_GNT ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Гент (футбольны клюб)|Гент]] |назва_GET ={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]] |назва_HAJ ={{Сьцяг|Харватыя}} [[Хайдук Спліт|Хайдук]] |назва_HEA ={{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Гартс Эдынбург|Гартс]] |назва_IBE ={{Сьцяг|Грузія}} [[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя 1999]] |назва_ICE ={{Сьцяг|Андора}} [[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]] |назва_JAB ={{Сьцяг|Чэхія}} [[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]] |назва_KAI ={{Сьцяг|Казахстан}} [[Кайрат Алматы|Кайрат]] |назва_KZG ={{Сьцяг|Летува}} [[Каўна Жальгірыс]] |назва_KUPS={{Сьцяг|Фінляндыя}} [[КуПС Куопіё|КуПС]] |назва_LRI ={{Сьцяг|Гібральтар}} [[Лінкальн Рэд Імпс]] |назва_LUG ={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]] |назва_MID ={{Сьцяг|Данія}} [[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]] |назва_MJA ={{Сьцяг|Швэцыя}} [[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]] |назва_MON ={{Сьцяг|Францыя}} [[Манака (футбольны клюб)|Манака]] |назва_NOR ={{Сьцяг|Данія}} [[Норшэлян Фарум|Норшэлян]] |назва_PAF ={{Сьцяг|Кіпр}} [[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]] |назва_PAN ={{Сьцяг|Грэцыя}} [[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]] |назва_CZV ={{Сьцяг|Сэрбія}} [[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]] |назва_RIG ={{Сьцяг|Латвія}} [[Рыга (футбольны клюб)|Рыга]] |назва_FRE ={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]] |назва_STR ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]] |назва_THU ={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Тун (футбольны клюб)|Тун]] |назва_TRA ={{Сьцяг|Турэччына}} [[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]] |назва_TWE ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]] |назва_UCR ={{Сьцяг|Румынія}} [[Унівэрсытаця Краёва]] }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.uefa.com/uefaeuropaconferenceleague/ Ліга канфэрэнцыяў УЭФА] на афіцыйным сайце УЭФА. {{Ліга канфэрэнцыяў УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга канфэрэнцыяў УЭФА|2026]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] oogsgpzffq9ocxdr1dqa2f5q477zuaq 0 295173 2688003 2687503 2026-09-01T19:39:32Z Dymitr 10914 /* Табліца */ +расклад 2688003 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Спаборніцтва = [[Ліга Эўропы УЭФА]] |Сэзон = 2026—2027 |Дата пачатку = ''Кваліфікацыя:''<br>9 ліпеня — 27 жніўня 2026<br>''Асноўная частка:''<br>16 верасьня 2026 |Дата заканчэньня = 26 траўня 2027 |Колькасьць удзельнікаў = ''Асноўная частка:'' 25+11<br />''Усяго:'' 45+31 (з 40 асацыяцыяў) |Пераможца = |Фіналіст = |Гледачоў = |Згуляных матчаў = |Забітых галоў = |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |Наступны сэзон = [[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў|2027—2028]] }} '''Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў''' — 56-ы сэзон другога паводле статуснасьці эўрапейскага турніру [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і 18-ы зь іх пасьля перайменаваньня Кубка УЭФА ў [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігу Эўропы УЭФА]]. Фінал будзе згуляны 26 траўня 2027 году на стадыёне «[[Вальдштадыён]]» у [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]], [[Нямеччына]]<ref>[https://profis.eintracht.de/news/zuschlag-fuer-europa-league-endspiel-2027-158966 Zuschlag für Europa-League-Endspiel]. Eintracht Frankfurt.</ref>. Дзейны чэмпіён «[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]» ня здолее абараніць свой тытул, бо як пераможца Лігі Эўропы аўтаматычна кваліфікавалася ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігу чэмпіёнаў]], а новы фармат не дазваляе клюбам пераходзіць зь Лігі чэмпіёнаў у Лігу Эўропы пасьля лігавага этапу. == Расклад матчаў == Матчы заплянаваныя быць згулянымі чацьвяргамі, акрамя фіналу, які адбудзецца ў сераду, але ў выключных выпадках фінал можа ладзіцца ў аўторак ці сераду праз канфлікты ў раскладзе. Толькі ў першы гульнявы дзень лігавага этапу матчы расьцягнуцца на сераду і чацьвер. {| class="wikitable" |+Расклад матчаў на Лігу Эўропы УЭФА 2026—2027 !Фаза !Раўнд !Лёсаваньне !Першы матч !Другі матч |- | rowspan="3" |Кваліфікацыя |Першы кваліфікацыйны |16 чэрвеня 2026 |9 ліпеня 2026 |16 ліпеня 2026 |- |Другі кваліфікацыйны |17 чэрвеня 2026 |23 ліпеня 2026 |30 ліпеня 2026 |- |Трэці кваліфікацыйны |20 ліпеня 2026 |6 жніўня 2026 |13 жніўня 2026 |- |Плэй-оф |Кваліфікацыйны плэй-оф |3 жніўня 2026 |20 жніўня 2026 |27 жніўня 2026 |- | rowspan="8" |Фаза адзінай лігі |1 гульнявы дзень | rowspan="8" |28 жніўня 2026 | colspan="2" |16—17 верасьня 2026 |- |2 гульнявы дзень | colspan="2" |15 кастрычніка 2026 |- |3 гульнявы дзень | colspan="2" |22 кастрычніка 2026 |- |4 гульнявы дзень | colspan="2" |5 лістапада 2026 |- |5 гульнявы дзень | colspan="2" |26 лістапада 2026 |- |6 гульнявы дзень | colspan="2" |10 сьнежня 2026 |- |7 гульнявы дзень | colspan="2" |21 студзеня 2027 |- |8 гульнявы дзень | colspan="2" |28 студзеня 2027 |- | rowspan="5" |Гульні на вылет |Папярэдні плэй-оф раўнд |29 студзеня 2027 |18 лютага 2027 |25 лютага 2027 |- |Раўнд шаснаццаці | rowspan="4" |26 лютага 2027 |11 сакавіка 2027 |18 сакавіка 2027 |- |Чвэрцьфіналы |8 красавіка 2027 |15 красавіка 2027 |- |Паўфіналы |29 красавіка 2027 |6 траўня 2027 |- |Фінал | colspan="2" |26 траўня 2027 году |} == Кваліфікацыйныя раўнды == === Першы кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Дынама Кіеў]]|UKR|0–0 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 4:2)|[[Унівэрсытаця Клуж]]|ROU|0–0|0–0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|6–0|[[Вэстры Ісаф’ярдарбайр|Вэстры]]|ISL|3–0|3–0 |[[Хайдук Спліт]]|CRO|3–2|[[Жыліна (футбольны клюб)|Жыліна]]|SVK|2–0|1–2 |[[ЦСКА Сафія]]|BUL|5–3|[[Дэры Сіці]]|IRL|3–2|2–1 |[[Шэрыф Тыраспаль|Шэрыф]]|MDA|1–0|[[Алюміні Кідрычава|Алюміні]]|SVN|0–0|1–0 |[[Ваяводзіна Новы Сад|Ваяводзіна]]|SRB|1–5|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|1–2|0–3 }} === Другі кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Гамарбю Стакгольм|Гамарбю]]|SWE|2–4|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|1–1|1–3 |[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|0–0 (4–5 p)|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|0–0|0–0 (aet) |[[Трумсё (футбольны клюб)|Трумсё]]|NOR|1–4|[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]|CZE|0–1|1–3 |[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|3−4|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|1–2|2−2 |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|3–0|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|1–0|2–0 |[[Хайдук Спліт]]|CRO|2–4|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|2–0|0–4 (aet) |[[Шэрыф Тыраспаль|Шэрыф]]|MDA|0–6|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|0–5|0–1 |[[Санкт-Гален (футбольны клюб)|Санкт-Гален]]|SUI|2–6|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|2–1|0–5 |[[Дынама Кіеў]]|UKR|2–5|[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|2–3|0–2 }} === Трэці кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|1–2|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|0–0|1–2 (aet) |[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|1–2|[[Амонія Нікасія]]|CYP|1–1|0–1 |[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|2–3|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–1|1–2 |[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|4–6|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|3–1|1–5 |[[Лех Познань]]|POL|6–0|[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|1–0|5–0 |[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|5–3|[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|3–0|2–3 |heading7=Асноўны шлях |[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]|CZE|0–2|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|0–1|0–1 |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|3–2|[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO|2–1|1–1 |[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|2–4|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|0–1|2–3 |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|4–3|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|1–0|3–3 |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|7–2|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|6–1|1–1 |[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|3–4|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|0−3|3–1 |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|2–1|[[Гурнік Забжэ]]|POL|1–0|1–1 }} === Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]|TUR|0–5|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|0−1|0–4 |[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–2|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|1−1|0–1 |[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]|BEL|3−4|[[Амонія Нікасія]]|CYP|1−0|2−4 |[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|4–5|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|3−0|1–5 (aet) |[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|1–2|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|0−0|1–2 (aet) |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|6−1|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|4−0|2−1 |[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|0−4|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|0−1|0−3 |[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|0–6|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|0−3|0–3 |[[Лех Познань]]|POL|9–2|[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|7−0|2–2 |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|3−1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|3−0|0−1 |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|6–2|[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|3−1|3–1 |[[ОФІ Іракліён]]|GRE|5–0|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|3−0|2–0 }} == Этап лігі == {{Якар|Лігавы этап}} Лёсаваньне этапу лігі Лігі Эўропы адбылося 28 жніўня 2026 году ў [[Манака]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/draws/2027/2002229/|загаловак=League phase draw|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=28.08.2026|дата доступу=28.08.2026}}</ref>. 36 клюбаў былі падзеленыя на чатыры кошыкі зь дзевяцьцю камандамі ў кожнай, грунтуючыся на клюбных каэфіцыентах УЭФА. Лёсаваньне матчаў было цалкам згенэраванае кампутарам. Кожная каманда сустрэнецца з двума супернікамі з кожнай з чатырох кошыкаў, па адным дома і адным на выезьдзе. Клюбы ня могуць гуляць з супернікамі з сваёй уласнай асацыяцыі, а таксама супернікамі могуць быць ня больш за два клюбы з адной асацыяцыі. Акрамя таго, калі два клюбы ўжо гулялі паміж сабою ў папярэднія два сэзоны, матч ня мог быць паўтораны ў трэці раз з той жа камандай. «[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]», «[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]», «[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]», «[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]», «[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]», «[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]», [[НЭК Нэймэген|НЭК]], [[ОФІ Іракліён|ОФІ]] і «[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]» дэбютуюць у групавой частцы турніру ад часу, калі гэтая стадыя зьявілася. Тым ня менш, НЭК раней ужо браў удзел у групавым этапе Кубка УЭФА. «Тарыенсі» стане першай камандай, якая не спаборнічае ў найвышэйшай лізе нацыянальнага чэмпіянату, якая зьявіцца на буйным турніры УЭФА ад часу паўстаньня этапу лігі. «Арарат-Армэнія» ёсьць першым клюбам з [[Армэнія|Армэніі]], які згуляе ў групавым або лігавым этапе Лігі Эўропы. Агулам на гэтым этапе прадстаўленыя клюбы з 22 нацыянальных асацыяцыяў. === Табліца === {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=УЭФА<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/standings/ |title=League phase table |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |access-date=29 жніўня 2026}}</ref> <!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=LEV, BEN, JUV, MIL, OLY, AZ, TOR, RSO, OMO, FER, PLZ, USG, DIN, SAL, CLT, SLA, REN, AND, STU, LPO, CRY, BOU, SUN, CEJ, JAG, OMO, CEL, HOF, BES, STU, HBS, NEC, OFI, LIL, LSO, AAR |абнаўленьне=будучыня |дата_пачатку=16 верасьня 2026 |перамогі_AND =0 |нічыі_AND =0 |паразы_AND =0 |мз_AND =0 |мп_AND =0 <!--Anderlecht--> |перамогі_AAR =0 |нічыі_AAR =0 |паразы_AAR =0 |мз_AAR =0 |мп_AAR =0 <!--Ararat-Armenia--> |перамогі_AZ =0 |нічыі_AZ =0 |паразы_AZ =0 |мз_AZ =0 |мп_AZ =0 <!--AZ--> |перамогі_LEV =0 |нічыі_LEV =0 |паразы_LEV =0 |мз_LEV =0 |мп_LEV =0 <!--Bayer Leverkusen--> |перамогі_BEN =0 |нічыі_BEN =0 |паразы_BEN =0 |мз_BEN =0 |мп_BEN =0 <!--Benfica--> |перамогі_BES =0 |нічыі_BES =0 |паразы_BES =0 |мз_BES =0 |мп_BES =0 <!--Beşiktaş--> |перамогі_BOU =0 |нічыі_BOU =0 |паразы_BOU =0 |мз_BOU =0 |мп_BOU =0 <!--Bournemouth--> |перамогі_CEJ =0 |нічыі_CEJ =0 |паразы_CEJ =0 |мз_CEJ =0 |мп_CEJ =0 <!--Celje--> |перамогі_CEL =0 |нічыі_CEL =0 |паразы_CEL =0 |мз_CEL =0 |мп_CEL =0 <!--Celta Vigo--> |перамогі_CLT =0 |нічыі_CLT =0 |паразы_CLT =0 |мз_CLT =0 |мп_CLT =0 <!--Celtic--> |перамогі_CRY =0 |нічыі_CRY =0 |паразы_CRY =0 |мз_CRY =0 |мп_CRY =0 <!--Crystal Palace--> |перамогі_DIN =0 |нічыі_DIN =0 |паразы_DIN =0 |мз_DIN =0 |мп_DIN =0 <!--Dinamo Zagreb--> |перамогі_FER =0 |нічыі_FER =0 |паразы_FER =0 |мз_FER =0 |мп_FER =0 <!--Ferencváros--> |перамогі_HBS =0 |нічыі_HBS =0 |паразы_HBS =0 |мз_HBS =0 |мп_HBS =0 <!--Hapoel Be'er Sheva--> |перамогі_JAG =0 |нічыі_JAG =0 |паразы_JAG =0 |мз_JAG =0 |мп_JAG =0 <!--Jagiellonia Białystok--> |перамогі_JUV =0 |нічыі_JUV =0 |паразы_JUV =0 |мз_JUV =0 |мп_JUV =0 <!--Juventus--> |перамогі_LPO =0 |нічыі_LPO =0 |паразы_LPO =0 |мз_LPO =0 |мп_LPO =0 <!--Lech Poznań--> |перамогі_LSO =0 |нічыі_LSO =0 |паразы_LSO =0 |мз_LSO =0 |мп_LSO =0 <!--Levski Sofia--> |перамогі_LIL =0 |нічыі_LIL =0 |паразы_LIL =0 |мз_LIL =0 |мп_LIL =0 <!--Lillestrøm--> |перамогі_LYO =0 |нічыі_LYO =0 |паразы_LYO =0 |мз_LYO =0 |мп_LYO =0 <!--Lyon--> |перамогі_MAR =0 |нічыі_MAR =0 |паразы_MAR =0 |мз_MAR =0 |мп_MAR =0 <!--Marseille--> |перамогі_MIL =0 |нічыі_MIL =0 |паразы_MIL =0 |мз_MIL =0 |мп_MIL =0 <!--Milan--> |перамогі_NEC =0 |нічыі_NEC =0 |паразы_NEC =0 |мз_NEC =0 |мп_NEC =0 <!--NEC--> |перамогі_OFI =0 |нічыі_OFI =0 |паразы_OFI =0 |мз_OFI =0 |мп_OFI =0 <!--OFI--> |перамогі_OLY =0 |нічыі_OLY =0 |паразы_OLY =0 |мз_OLY =0 |мп_OLY =0 <!--Olympiacos--> |перамогі_OMO =0 |нічыі_OMO =0 |паразы_OMO =0 |мз_OMO =0 |мп_OMO =0 <!--Omonia--> |перамогі_RSO =0 |нічыі_RSO =0 |паразы_RSO =0 |мз_RSO =0 |мп_RSO =0 <!--Real Sociedad--> |перамогі_SAL =0 |нічыі_SAL =0 |паразы_SAL =0 |мз_SAL =0 |мп_SAL =0 <!--Red Bull Salzburg--> |перамогі_REN =0 |нічыі_REN =0 |паразы_REN =0 |мз_REN =0 |мп_REN =0 <!--Rennes--> |перамогі_SLA =0 |нічыі_SLA =0 |паразы_SLA =0 |мз_SLA =0 |мп_SLA =0 <!--Sparta Prague--> |перамогі_STU =0 |нічыі_STU =0 |паразы_STU =0 |мз_STU =0 |мп_STU =0 <!--Sturm Graz--> |перамогі_SUN =0 |нічыі_SUN =0 |паразы_SUN =0 |мз_SUN =0 |мп_SUN =0 <!--Sunderland--> |перамогі_TOR =0 |нічыі_TOR =0 |паразы_TOR =0 |мз_TOR =0 |мп_TOR =0 <!--Torreense--> |перамогі_HOF =0 |нічыі_HOF =0 |паразы_HOF =0 |мз_HOF =0 |мп_HOF =0 <!--TSG Hoffenheim--> |перамогі_USG =0 |нічыі_USG =0 |паразы_USG =0 |мз_USG =0 |мп_USG =0 <!--Union Saint-Gilloise--> |перамогі_PLZ =0 |нічыі_PLZ =0 |паразы_PLZ =0 |мз_PLZ =0 |мп_PLZ =0 <!--Viktoria Plzeň--> <!--Вызначэньне камандаў --> |назва_AND ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]] |назва_AZ ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[АЗ Алькмаар]] |назва_AAR ={{Сьцяг|Армэнія}} [[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]] |назва_LEV ={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Баер Левэркузэн|Баер]] |назва_BEN ={{Сьцяг|Партугалія}} [[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |назва_BES ={{Сьцяг|Турэччына}} [[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]] |назва_BOU ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]] |назва_CEJ ={{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]] |назва_CEL ={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_CLT ={{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Сэлтык Глазга|Сэлтык]] |назва_CRY ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]] |назва_DIN ={{Сьцяг|Харватыя}} [[Дынама Заграб]] |назва_FER ={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]] |назва_HBS ={{Сьцяг|Ізраіль}} [[Гапаэль Бээршэба]] |назва_JAG ={{Сьцяг|Польшча}} [[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]] |назва_JUV ={{Сьцяг|Італія}} [[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_LPO ={{Сьцяг|Польшча}} [[Лех Познань|Лех]] |назва_LSO ={{Сьцяг|Баўгарыя}} [[Леўскі Сафія|Леўскі]] |назва_LIL ={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]] |назва_LYO ={{Сьцяг|Францыя}} [[Алімпік Ліён]] |назва_MAR ={{Сьцяг|Францыя}} [[Алімпік Марсэль]] |назва_MIL ={{Сьцяг|Італія}} [[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |назва_NEC ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[НЭК Нэймэген]] |назва_OFI ={{Сьцяг|Грэцыя}} [[ОФІ Іракліён]] |назва_OLY ={{Сьцяг|Грэцыя}} [[Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос]] |назва_OMO ={{Сьцяг|Кіпр}} [[Амонія Нікасія|Амонія]] |назва_RSO ={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]] |назва_SAL ={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Рэд Бул Зальцбург]] |назва_REN ={{Сьцяг|Францыя}} [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |назва_SLA ={{Сьцяг|Чэхія}} [[Спарта Прага]] |назва_STU ={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Штурм Грац|Штурм]] |назва_SUN ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]] |назва_TOR ={{Сьцяг|Партугалія}} [[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]] |назва_HOF ={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]] |назва_USG ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Юніён Сэн-Жыль|Юніён]] |назва_PLZ ={{Сьцяг|Чэхія}} [[Вікторыя Пльзень]] }} === Вынікі === {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Першы тур |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|16 вер|[[Спарта Прага]]|CZE |[[Амонія Нікасія]]|CYP|16 вер|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|16 вер|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Баер Левэркузэн]]|GER|16 вер|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|16 вер|[[Дынама Заграб]]|CRO |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|16 вер|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL |[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|16 вер|[[Алімпік Ліён]]|FRA |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|16 вер|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA |[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|16 вер|[[АЗ Алькмаар]]|NED |[[ОФІ Іракліён]]|GRE|17 вер|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|17 вер|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|17 вер|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|17 вер|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN |[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|17 вер|[[Лех Познань]]|POL |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|17 вер|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|17 вер|[[НЭК Нэймэген]]|NED |[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|17 вер|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR |[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|17 вер|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Другі тур |[[Спарта Прага]]|CZE|15 кастр|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR |[[АЗ Алькмаар]]|NED|15 кастр|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|15 кастр|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA |[[Лех Познань]]|POL|15 кастр|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|15 кастр|[[Амонія Нікасія]]|CYP |[[Алімпік Ліён]]|FRA|15 кастр|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|15 кастр|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP |[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|15 кастр|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG |[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|15 кастр|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|15 кастр|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[Дынама Заграб]]|CRO|15 кастр|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|15 кастр|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM |[[НЭК Нэймэген]]|NED|15 кастр|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|15 кастр|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|15 кастр|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|15 кастр|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|15 кастр|[[ОФІ Іракліён]]|GRE |[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|15 кастр|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Трэці тур |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|22 кастр|[[АЗ Алькмаар]]|NED |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|22 кастр|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR |[[Дынама Заграб]]|CRO|22 кастр|[[НЭК Нэймэген]]|NED |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|22 кастр|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA |[[Лех Познань]]|POL|22 кастр|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG |[[ОФІ Іракліён]]|GRE|22 кастр|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|22 кастр|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|22 кастр|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|22 кастр|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|22 кастр|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|22 кастр|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|22 кастр|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|22 кастр|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL |[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|22 кастр|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP |[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|22 кастр|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|22 кастр|[[Спарта Прага]]|CZE |[[Амонія Нікасія]]|CYP|22 кастр|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|22 кастр|[[Алімпік Ліён]]|FRA }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Чацьверты тур |[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|5 ліст|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN |[[Спарта Прага]]|CZE|5 ліст|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG |[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|5 ліст|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER |[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|5 ліст|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[НЭК Нэймэген]]|NED|5 ліст|[[Амонія Нікасія]]|CYP |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|5 ліст|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL |[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|5 ліст|[[Алімпік Ліён]]|FRA |[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|5 ліст|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|5 ліст|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[АЗ Алькмаар]]|NED|5 ліст|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Баер Левэркузэн]]|GER|5 ліст|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|5 ліст|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|5 ліст|[[ОФІ Іракліён]]|GRE |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|5 ліст|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|5 ліст|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|5 ліст|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|5 ліст|[[Лех Познань]]|POL |[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|5 ліст|[[Дынама Заграб]]|CRO }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Пяты тур |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|26 ліст|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|26 ліст|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|26 ліст|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Дынама Заграб]]|CRO|26 ліст|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|26 ліст|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|26 ліст|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|26 ліст|[[Лех Познань]]|POL |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|26 ліст|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG |[[Спарта Прага]]|CZE|26 ліст|[[АЗ Алькмаар]]|NED |[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|26 ліст|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|26 ліст|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|26 ліст|[[Амонія Нікасія]]|CYP |[[НЭК Нэймэген]]|NED|26 ліст|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA |[[ОФІ Іракліён]]|GRE|26 ліст|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL |[[Алімпік Ліён]]|FRA|26 ліст|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR |[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|26 ліст|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|26 ліст|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL |[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|26 ліст|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Шосты тур |[[АЗ Алькмаар]]|NED|10 снеж|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|10 снеж|[[НЭК Нэймэген]]|NED |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|10 снеж|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|10 снеж|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|10 снеж|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Амонія Нікасія]]|CYP|10 снеж|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|10 снеж|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER |[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|10 снеж|[[Дынама Заграб]]|CRO |[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|10 снеж|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG |[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|10 снеж|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[Баер Левэркузэн]]|GER|10 снеж|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|10 снеж|[[Спарта Прага]]|CZE |[[Лех Познань]]|POL|10 снеж|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN |[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|10 снеж|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[Алімпік Ліён]]|FRA|10 снеж|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|10 снеж|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR |[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|10 снеж|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|10 снеж|[[ОФІ Іракліён]]|GRE }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Сёмы тур |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|21 студз|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|21 студз|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|21 студз|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|21 студз|[[Алімпік Ліён]]|FRA |[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|21 студз|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG |[[НЭК Нэймэген]]|NED|21 студз|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|21 студз|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER |[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|21 студз|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|21 студз|[[ОФІ Іракліён]]|GRE |[[АЗ Алькмаар]]|NED|21 студз|[[Дынама Заграб]]|CRO |[[Баер Левэркузэн]]|GER|21 студз|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|21 студз|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|21 студз|[[Спарта Прага]]|CZE |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|21 студз|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Лех Познань]]|POL|21 студз|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|21 студз|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA |[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|21 студз|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG |[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|21 студз|[[Амонія Нікасія]]|CYP }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Восьмы тур |[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|28 студз|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM |[[Спарта Прага]]|CZE|28 студз|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA |[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|28 студз|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|28 студз|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|28 студз|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL |[[Дынама Заграб]]|CRO|28 студз|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|28 студз|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP |[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|28 студз|[[НЭК Нэймэген]]|NED |[[ОФІ Іракліён]]|GRE|28 студз|[[Лех Познань]]|POL |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|28 студз|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL |[[Алімпік Ліён]]|FRA|28 студз|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Амонія Нікасія]]|CYP|28 студз|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|28 студз|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|28 студз|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR |[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|28 студз|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|28 студз|[[АЗ Алькмаар]]|NED |[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|28 студз|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL |[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|28 студз|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN }} {{Слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/ Ліга Эўропы УЭФА] на афіцыйным сайце УЭФА. {{Ліга Эўропы УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга Эўропы УЭФА|2026]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] 2dur33szbir55rt8tmgwsbft56a86z6 2688006 2688003 2026-09-01T19:41:23Z Dymitr 10914 /* Вынікі */ артаграфія 2688006 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Спаборніцтва = [[Ліга Эўропы УЭФА]] |Сэзон = 2026—2027 |Дата пачатку = ''Кваліфікацыя:''<br>9 ліпеня — 27 жніўня 2026<br>''Асноўная частка:''<br>16 верасьня 2026 |Дата заканчэньня = 26 траўня 2027 |Колькасьць удзельнікаў = ''Асноўная частка:'' 25+11<br />''Усяго:'' 45+31 (з 40 асацыяцыяў) |Пераможца = |Фіналіст = |Гледачоў = |Згуляных матчаў = |Забітых галоў = |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў|2025—2026]] |Наступны сэзон = [[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў|2027—2028]] }} '''Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў''' — 56-ы сэзон другога паводле статуснасьці эўрапейскага турніру [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і 18-ы зь іх пасьля перайменаваньня Кубка УЭФА ў [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігу Эўропы УЭФА]]. Фінал будзе згуляны 26 траўня 2027 году на стадыёне «[[Вальдштадыён]]» у [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]], [[Нямеччына]]<ref>[https://profis.eintracht.de/news/zuschlag-fuer-europa-league-endspiel-2027-158966 Zuschlag für Europa-League-Endspiel]. Eintracht Frankfurt.</ref>. Дзейны чэмпіён «[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]» ня здолее абараніць свой тытул, бо як пераможца Лігі Эўропы аўтаматычна кваліфікавалася ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігу чэмпіёнаў]], а новы фармат не дазваляе клюбам пераходзіць зь Лігі чэмпіёнаў у Лігу Эўропы пасьля лігавага этапу. == Расклад матчаў == Матчы заплянаваныя быць згулянымі чацьвяргамі, акрамя фіналу, які адбудзецца ў сераду, але ў выключных выпадках фінал можа ладзіцца ў аўторак ці сераду праз канфлікты ў раскладзе. Толькі ў першы гульнявы дзень лігавага этапу матчы расьцягнуцца на сераду і чацьвер. {| class="wikitable" |+Расклад матчаў на Лігу Эўропы УЭФА 2026—2027 !Фаза !Раўнд !Лёсаваньне !Першы матч !Другі матч |- | rowspan="3" |Кваліфікацыя |Першы кваліфікацыйны |16 чэрвеня 2026 |9 ліпеня 2026 |16 ліпеня 2026 |- |Другі кваліфікацыйны |17 чэрвеня 2026 |23 ліпеня 2026 |30 ліпеня 2026 |- |Трэці кваліфікацыйны |20 ліпеня 2026 |6 жніўня 2026 |13 жніўня 2026 |- |Плэй-оф |Кваліфікацыйны плэй-оф |3 жніўня 2026 |20 жніўня 2026 |27 жніўня 2026 |- | rowspan="8" |Фаза адзінай лігі |1 гульнявы дзень | rowspan="8" |28 жніўня 2026 | colspan="2" |16—17 верасьня 2026 |- |2 гульнявы дзень | colspan="2" |15 кастрычніка 2026 |- |3 гульнявы дзень | colspan="2" |22 кастрычніка 2026 |- |4 гульнявы дзень | colspan="2" |5 лістапада 2026 |- |5 гульнявы дзень | colspan="2" |26 лістапада 2026 |- |6 гульнявы дзень | colspan="2" |10 сьнежня 2026 |- |7 гульнявы дзень | colspan="2" |21 студзеня 2027 |- |8 гульнявы дзень | colspan="2" |28 студзеня 2027 |- | rowspan="5" |Гульні на вылет |Папярэдні плэй-оф раўнд |29 студзеня 2027 |18 лютага 2027 |25 лютага 2027 |- |Раўнд шаснаццаці | rowspan="4" |26 лютага 2027 |11 сакавіка 2027 |18 сакавіка 2027 |- |Чвэрцьфіналы |8 красавіка 2027 |15 красавіка 2027 |- |Паўфіналы |29 красавіка 2027 |6 траўня 2027 |- |Фінал | colspan="2" |26 траўня 2027 году |} == Кваліфікацыйныя раўнды == === Першы кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Дынама Кіеў]]|UKR|0–0 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 4:2)|[[Унівэрсытаця Клуж]]|ROU|0–0|0–0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|6–0|[[Вэстры Ісаф’ярдарбайр|Вэстры]]|ISL|3–0|3–0 |[[Хайдук Спліт]]|CRO|3–2|[[Жыліна (футбольны клюб)|Жыліна]]|SVK|2–0|1–2 |[[ЦСКА Сафія]]|BUL|5–3|[[Дэры Сіці]]|IRL|3–2|2–1 |[[Шэрыф Тыраспаль|Шэрыф]]|MDA|1–0|[[Алюміні Кідрычава|Алюміні]]|SVN|0–0|1–0 |[[Ваяводзіна Новы Сад|Ваяводзіна]]|SRB|1–5|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|1–2|0–3 }} === Другі кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Гамарбю Стакгольм|Гамарбю]]|SWE|2–4|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|1–1|1–3 |[[Карабах Агдам|Карабах]]|AZE|0–0 (4–5 p)|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|0–0|0–0 (aet) |[[Трумсё (футбольны клюб)|Трумсё]]|NOR|1–4|[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]|CZE|0–1|1–3 |[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]|NED|3−4|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|1–2|2−2 |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|3–0|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|1–0|2–0 |[[Хайдук Спліт]]|CRO|2–4|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|2–0|0–4 (aet) |[[Шэрыф Тыраспаль|Шэрыф]]|MDA|0–6|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|0–5|0–1 |[[Санкт-Гален (футбольны клюб)|Санкт-Гален]]|SUI|2–6|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|2–1|0–5 |[[Дынама Кіеў]]|UKR|2–5|[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|2–3|0–2 }} === Трэці кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |heading1=Шлях чэмпіёнаў |[[Ларн (футбольны клюб)|Ларн]]|NIR|1–2|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|0–0|1–2 (aet) |[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|1–2|[[Амонія Нікасія]]|CYP|1–1|0–1 |[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|2–3|[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–1|1–2 |[[Шэмрак Ровэрз Дублін|Шэмрак Ровэрз]]|IRL|4–6|[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|3–1|1–5 |[[Лех Познань]]|POL|6–0|[[КІ Кляксвуйк|КІ Кляксьвік]]|FRO|1–0|5–0 |[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|5–3|[[Вікінгур Рэйк’явік]]|ISL|3–0|2–3 |heading7=Асноўны шлях |[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]|CZE|0–2|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|0–1|0–1 |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|3–2|[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO|2–1|1–1 |[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|2–4|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|0–1|2–3 |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|4–3|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|1–0|3–3 |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|7–2|[[Гартс Эдынбург|Гартс]]|SCO|6–1|1–1 |[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|3–4|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|0−3|3–1 |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|2–1|[[Гурнік Забжэ]]|POL|1–0|1–1 }} === Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]|TUR|0–5|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|0−1|0–4 |[[Унівэрсытаця Краёва]]|ROU|1–2|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|1−1|0–1 |[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]|BEL|3−4|[[Амонія Нікасія]]|CYP|1−0|2−4 |[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|4–5|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|3−0|1–5 (aet) |[[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]]|ALB|1–2|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|0−0|1–2 (aet) |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|6−1|[[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]]|GEO|4−0|2−1 |[[М’ельбю Гэлевік|М’ельбю]]|SWE|0−4|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|0−1|0−3 |[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|0–6|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|0−3|0–3 |[[Лех Познань]]|POL|9–2|[[Тун (футбольны клюб)|Тун]]|SUI|7−0|2–2 |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|3−1|[[Каўна Жальгірыс]]|LTU|3−0|0−1 |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|6–2|[[Оргус (футбольны клюб)|Оргус]]|DEN|3−1|3–1 |[[ОФІ Іракліён]]|GRE|5–0|[[ЦСКА Сафія]]|BUL|3−0|2–0 }} == Этап лігі == {{Якар|Лігавы этап}} Лёсаваньне этапу лігі Лігі Эўропы адбылося 28 жніўня 2026 году ў [[Манака]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/draws/2027/2002229/|загаловак=League phase draw|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=28.08.2026|дата доступу=28.08.2026}}</ref>. 36 клюбаў былі падзеленыя на чатыры кошыкі зь дзевяцьцю камандамі ў кожнай, грунтуючыся на клюбных каэфіцыентах УЭФА. Лёсаваньне матчаў было цалкам згенэраванае кампутарам. Кожная каманда сустрэнецца з двума супернікамі з кожнай з чатырох кошыкаў, па адным дома і адным на выезьдзе. Клюбы ня могуць гуляць з супернікамі з сваёй уласнай асацыяцыі, а таксама супернікамі могуць быць ня больш за два клюбы з адной асацыяцыі. Акрамя таго, калі два клюбы ўжо гулялі паміж сабою ў папярэднія два сэзоны, матч ня мог быць паўтораны ў трэці раз з той жа камандай. «[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]», «[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]», «[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]», «[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]», «[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]», «[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]», [[НЭК Нэймэген|НЭК]], [[ОФІ Іракліён|ОФІ]] і «[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]» дэбютуюць у групавой частцы турніру ад часу, калі гэтая стадыя зьявілася. Тым ня менш, НЭК раней ужо браў удзел у групавым этапе Кубка УЭФА. «Тарыенсі» стане першай камандай, якая не спаборнічае ў найвышэйшай лізе нацыянальнага чэмпіянату, якая зьявіцца на буйным турніры УЭФА ад часу паўстаньня этапу лігі. «Арарат-Армэнія» ёсьць першым клюбам з [[Армэнія|Армэніі]], які згуляе ў групавым або лігавым этапе Лігі Эўропы. Агулам на гэтым этапе прадстаўленыя клюбы з 22 нацыянальных асацыяцыяў. === Табліца === {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=УЭФА<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/standings/ |title=League phase table |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |access-date=29 жніўня 2026}}</ref> <!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=LEV, BEN, JUV, MIL, OLY, AZ, TOR, RSO, OMO, FER, PLZ, USG, DIN, SAL, CLT, SLA, REN, AND, STU, LPO, CRY, BOU, SUN, CEJ, JAG, OMO, CEL, HOF, BES, STU, HBS, NEC, OFI, LIL, LSO, AAR |абнаўленьне=будучыня |дата_пачатку=16 верасьня 2026 |перамогі_AND =0 |нічыі_AND =0 |паразы_AND =0 |мз_AND =0 |мп_AND =0 <!--Anderlecht--> |перамогі_AAR =0 |нічыі_AAR =0 |паразы_AAR =0 |мз_AAR =0 |мп_AAR =0 <!--Ararat-Armenia--> |перамогі_AZ =0 |нічыі_AZ =0 |паразы_AZ =0 |мз_AZ =0 |мп_AZ =0 <!--AZ--> |перамогі_LEV =0 |нічыі_LEV =0 |паразы_LEV =0 |мз_LEV =0 |мп_LEV =0 <!--Bayer Leverkusen--> |перамогі_BEN =0 |нічыі_BEN =0 |паразы_BEN =0 |мз_BEN =0 |мп_BEN =0 <!--Benfica--> |перамогі_BES =0 |нічыі_BES =0 |паразы_BES =0 |мз_BES =0 |мп_BES =0 <!--Beşiktaş--> |перамогі_BOU =0 |нічыі_BOU =0 |паразы_BOU =0 |мз_BOU =0 |мп_BOU =0 <!--Bournemouth--> |перамогі_CEJ =0 |нічыі_CEJ =0 |паразы_CEJ =0 |мз_CEJ =0 |мп_CEJ =0 <!--Celje--> |перамогі_CEL =0 |нічыі_CEL =0 |паразы_CEL =0 |мз_CEL =0 |мп_CEL =0 <!--Celta Vigo--> |перамогі_CLT =0 |нічыі_CLT =0 |паразы_CLT =0 |мз_CLT =0 |мп_CLT =0 <!--Celtic--> |перамогі_CRY =0 |нічыі_CRY =0 |паразы_CRY =0 |мз_CRY =0 |мп_CRY =0 <!--Crystal Palace--> |перамогі_DIN =0 |нічыі_DIN =0 |паразы_DIN =0 |мз_DIN =0 |мп_DIN =0 <!--Dinamo Zagreb--> |перамогі_FER =0 |нічыі_FER =0 |паразы_FER =0 |мз_FER =0 |мп_FER =0 <!--Ferencváros--> |перамогі_HBS =0 |нічыі_HBS =0 |паразы_HBS =0 |мз_HBS =0 |мп_HBS =0 <!--Hapoel Be'er Sheva--> |перамогі_JAG =0 |нічыі_JAG =0 |паразы_JAG =0 |мз_JAG =0 |мп_JAG =0 <!--Jagiellonia Białystok--> |перамогі_JUV =0 |нічыі_JUV =0 |паразы_JUV =0 |мз_JUV =0 |мп_JUV =0 <!--Juventus--> |перамогі_LPO =0 |нічыі_LPO =0 |паразы_LPO =0 |мз_LPO =0 |мп_LPO =0 <!--Lech Poznań--> |перамогі_LSO =0 |нічыі_LSO =0 |паразы_LSO =0 |мз_LSO =0 |мп_LSO =0 <!--Levski Sofia--> |перамогі_LIL =0 |нічыі_LIL =0 |паразы_LIL =0 |мз_LIL =0 |мп_LIL =0 <!--Lillestrøm--> |перамогі_LYO =0 |нічыі_LYO =0 |паразы_LYO =0 |мз_LYO =0 |мп_LYO =0 <!--Lyon--> |перамогі_MAR =0 |нічыі_MAR =0 |паразы_MAR =0 |мз_MAR =0 |мп_MAR =0 <!--Marseille--> |перамогі_MIL =0 |нічыі_MIL =0 |паразы_MIL =0 |мз_MIL =0 |мп_MIL =0 <!--Milan--> |перамогі_NEC =0 |нічыі_NEC =0 |паразы_NEC =0 |мз_NEC =0 |мп_NEC =0 <!--NEC--> |перамогі_OFI =0 |нічыі_OFI =0 |паразы_OFI =0 |мз_OFI =0 |мп_OFI =0 <!--OFI--> |перамогі_OLY =0 |нічыі_OLY =0 |паразы_OLY =0 |мз_OLY =0 |мп_OLY =0 <!--Olympiacos--> |перамогі_OMO =0 |нічыі_OMO =0 |паразы_OMO =0 |мз_OMO =0 |мп_OMO =0 <!--Omonia--> |перамогі_RSO =0 |нічыі_RSO =0 |паразы_RSO =0 |мз_RSO =0 |мп_RSO =0 <!--Real Sociedad--> |перамогі_SAL =0 |нічыі_SAL =0 |паразы_SAL =0 |мз_SAL =0 |мп_SAL =0 <!--Red Bull Salzburg--> |перамогі_REN =0 |нічыі_REN =0 |паразы_REN =0 |мз_REN =0 |мп_REN =0 <!--Rennes--> |перамогі_SLA =0 |нічыі_SLA =0 |паразы_SLA =0 |мз_SLA =0 |мп_SLA =0 <!--Sparta Prague--> |перамогі_STU =0 |нічыі_STU =0 |паразы_STU =0 |мз_STU =0 |мп_STU =0 <!--Sturm Graz--> |перамогі_SUN =0 |нічыі_SUN =0 |паразы_SUN =0 |мз_SUN =0 |мп_SUN =0 <!--Sunderland--> |перамогі_TOR =0 |нічыі_TOR =0 |паразы_TOR =0 |мз_TOR =0 |мп_TOR =0 <!--Torreense--> |перамогі_HOF =0 |нічыі_HOF =0 |паразы_HOF =0 |мз_HOF =0 |мп_HOF =0 <!--TSG Hoffenheim--> |перамогі_USG =0 |нічыі_USG =0 |паразы_USG =0 |мз_USG =0 |мп_USG =0 <!--Union Saint-Gilloise--> |перамогі_PLZ =0 |нічыі_PLZ =0 |паразы_PLZ =0 |мз_PLZ =0 |мп_PLZ =0 <!--Viktoria Plzeň--> <!--Вызначэньне камандаў --> |назва_AND ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]] |назва_AZ ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[АЗ Алькмаар]] |назва_AAR ={{Сьцяг|Армэнія}} [[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]] |назва_LEV ={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Баер Левэркузэн|Баер]] |назва_BEN ={{Сьцяг|Партугалія}} [[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |назва_BES ={{Сьцяг|Турэччына}} [[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]] |назва_BOU ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]] |назва_CEJ ={{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]] |назва_CEL ={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_CLT ={{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Сэлтык Глазга|Сэлтык]] |назва_CRY ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]] |назва_DIN ={{Сьцяг|Харватыя}} [[Дынама Заграб]] |назва_FER ={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]] |назва_HBS ={{Сьцяг|Ізраіль}} [[Гапаэль Бээршэба]] |назва_JAG ={{Сьцяг|Польшча}} [[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]] |назва_JUV ={{Сьцяг|Італія}} [[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_LPO ={{Сьцяг|Польшча}} [[Лех Познань|Лех]] |назва_LSO ={{Сьцяг|Баўгарыя}} [[Леўскі Сафія|Леўскі]] |назва_LIL ={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]] |назва_LYO ={{Сьцяг|Францыя}} [[Алімпік Ліён]] |назва_MAR ={{Сьцяг|Францыя}} [[Алімпік Марсэль]] |назва_MIL ={{Сьцяг|Італія}} [[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |назва_NEC ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[НЭК Нэймэген]] |назва_OFI ={{Сьцяг|Грэцыя}} [[ОФІ Іракліён]] |назва_OLY ={{Сьцяг|Грэцыя}} [[Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос]] |назва_OMO ={{Сьцяг|Кіпр}} [[Амонія Нікасія|Амонія]] |назва_RSO ={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]] |назва_SAL ={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Рэд Бул Зальцбург]] |назва_REN ={{Сьцяг|Францыя}} [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |назва_SLA ={{Сьцяг|Чэхія}} [[Спарта Прага]] |назва_STU ={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Штурм Грац|Штурм]] |назва_SUN ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]] |назва_TOR ={{Сьцяг|Партугалія}} [[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]] |назва_HOF ={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]] |назва_USG ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Юніён Сэн-Жыль|Юніён]] |назва_PLZ ={{Сьцяг|Чэхія}} [[Вікторыя Пльзень]] }} === Вынікі === {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Першы тур |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|16 вер|[[Спарта Прага]]|CZE |[[Амонія Нікасія]]|CYP|16 вер|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|16 вер|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Баер Левэркузэн]]|GER|16 вер|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|16 вер|[[Дынама Заграб]]|CRO |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|16 вер|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL |[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|16 вер|[[Алімпік Ліён]]|FRA |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|16 вер|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA |[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|16 вер|[[АЗ Алькмаар]]|NED |[[ОФІ Іракліён]]|GRE|17 вер|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|17 вер|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|17 вер|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|17 вер|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN |[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|17 вер|[[Лех Познань]]|POL |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|17 вер|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|17 вер|[[НЭК Нэймэген]]|NED |[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|17 вер|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR |[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|17 вер|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Другі тур |[[Спарта Прага]]|CZE|15 кастр|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR |[[АЗ Алькмаар]]|NED|15 кастр|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|15 кастр|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA |[[Лех Познань]]|POL|15 кастр|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|15 кастр|[[Амонія Нікасія]]|CYP |[[Алімпік Ліён]]|FRA|15 кастр|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|15 кастр|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP |[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|15 кастр|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG |[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|15 кастр|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|15 кастр|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[Дынама Заграб]]|CRO|15 кастр|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|15 кастр|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM |[[НЭК Нэймэген]]|NED|15 кастр|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|15 кастр|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|15 кастр|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|15 кастр|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|15 кастр|[[ОФІ Іракліён]]|GRE |[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|15 кастр|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Трэці тур |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|22 кастр|[[АЗ Алькмаар]]|NED |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|22 кастр|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR |[[Дынама Заграб]]|CRO|22 кастр|[[НЭК Нэймэген]]|NED |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|22 кастр|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA |[[Лех Познань]]|POL|22 кастр|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG |[[ОФІ Іракліён]]|GRE|22 кастр|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|22 кастр|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|22 кастр|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|22 кастр|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|22 кастр|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|22 кастр|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|22 кастр|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|22 кастр|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL |[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|22 кастр|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP |[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|22 кастр|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|22 кастр|[[Спарта Прага]]|CZE |[[Амонія Нікасія]]|CYP|22 кастр|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|22 кастр|[[Алімпік Ліён]]|FRA }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Чацьверты тур |[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|5 ліст|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN |[[Спарта Прага]]|CZE|5 ліст|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG |[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|5 ліст|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER |[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|5 ліст|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[НЭК Нэймэген]]|NED|5 ліст|[[Амонія Нікасія]]|CYP |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|5 ліст|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL |[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|5 ліст|[[Алімпік Ліён]]|FRA |[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|5 ліст|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|5 ліст|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[АЗ Алькмаар]]|NED|5 ліст|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Баер Левэркузэн]]|GER|5 ліст|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|5 ліст|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|5 ліст|[[ОФІ Іракліён]]|GRE |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|5 ліст|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|5 ліст|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|5 ліст|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|5 ліст|[[Лех Познань]]|POL |[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|5 ліст|[[Дынама Заграб]]|CRO }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Пяты тур |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|26 ліст|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|26 ліст|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|26 ліст|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Дынама Заграб]]|CRO|26 ліст|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|26 ліст|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|26 ліст|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|26 ліст|[[Лех Познань]]|POL |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|26 ліст|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG |[[Спарта Прага]]|CZE|26 ліст|[[АЗ Алькмаар]]|NED |[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|26 ліст|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|26 ліст|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|26 ліст|[[Амонія Нікасія]]|CYP |[[НЭК Нэймэген]]|NED|26 ліст|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA |[[ОФІ Іракліён]]|GRE|26 ліст|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL |[[Алімпік Ліён]]|FRA|26 ліст|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR |[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|26 ліст|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|26 ліст|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL |[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|26 ліст|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Шосты тур |[[АЗ Алькмаар]]|NED|10 сьнеж|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|10 сьнеж|[[НЭК Нэймэген]]|NED |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|10 сьнеж|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|10 сьнеж|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|10 сьнеж|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Амонія Нікасія]]|CYP|10 сьнеж|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|10 сьнеж|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER |[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|10 сьнеж|[[Дынама Заграб]]|CRO |[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|10 сьнеж|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG |[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|10 сьнеж|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[Баер Левэркузэн]]|GER|10 сьнеж|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|10 сьнеж|[[Спарта Прага]]|CZE |[[Лех Познань]]|POL|10 сьнеж|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN |[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|10 сьнеж|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[Алімпік Ліён]]|FRA|10 сьнеж|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|10 сьнеж|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR |[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|10 сьнеж|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|10 сьнеж|[[ОФІ Іракліён]]|GRE }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Сёмы тур |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|21 студз|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM|21 студз|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|21 студз|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL|21 студз|[[Алімпік Ліён]]|FRA |[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR|21 студз|[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG |[[НЭК Нэймэген]]|NED|21 студз|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|21 студз|[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER |[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP|21 студз|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT|21 студз|[[ОФІ Іракліён]]|GRE |[[АЗ Алькмаар]]|NED|21 студз|[[Дынама Заграб]]|CRO |[[Баер Левэркузэн]]|GER|21 студз|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|21 студз|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG|21 студз|[[Спарта Прага]]|CZE |[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|21 студз|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Лех Познань]]|POL|21 студз|[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR |[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL|21 студз|[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA |[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|21 студз|[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG |[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA|21 студз|[[Амонія Нікасія]]|CYP }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Восьмы тур |[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]|ITA|28 студз|[[Арарат-Армэнія Ерэван|Арарат-Армэнія]]|ARM |[[Спарта Прага]]|CZE|28 студз|[[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]|FRA |[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]|ENG|28 студз|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|28 студз|[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]|ENG |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|28 студз|[[Ягелёнія Беласток|Ягелёнія]]|POL |[[Дынама Заграб]]|CRO|28 студз|[[Штурм Грац|Штурм]]|AUT |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|28 студз|[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]|ESP |[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SLO|28 студз|[[НЭК Нэймэген]]|NED |[[ОФІ Іракліён]]|GRE|28 студз|[[Лех Познань]]|POL |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|28 студз|[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL |[[Алімпік Ліён]]|FRA|28 студз|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Амонія Нікасія]]|CYP|28 студз|[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|28 студз|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|28 студз|[[Лілестрэм (футбольны клюб)|Лілестрэм]]|NOR |[[Тарыенсі Торыж Вэдраш|Тарыенсі]]|POR|28 студз|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|28 студз|[[АЗ Алькмаар]]|NED |[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]|ENG|28 студз|[[Леўскі Сафія|Леўскі]]|BUL |[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]|GER|28 студз|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN }} {{Слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/ Ліга Эўропы УЭФА] на афіцыйным сайце УЭФА. {{Ліга Эўропы УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга Эўропы УЭФА|2026]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] qex7dmd903mkr4hsgvd5zsrrdvfdlq8 0 295280 2688064 2624681 2026-09-02T08:06:53Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688064 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Міке́ле Дзі Грэго́рыё''' ({{мова-it|Michele Di Gregorio}}; {{Н}} 27 ліпеня 1997 году) — італьянскі футбаліст, брамнік ангельскага клюбу «[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]» (у арэндзе з клюбу «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]»). == Кар’ера == Футбаліст ёсьць выхаванцам мілянскага «[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]», аднак у дарослай камандзе не выступаў. Зь веку 19 гадоў пачаў трапляць у розныя каманды ніжэйшых дывізіёнаў у арэнды, згуляўшы, такім чынам, у цэлым шэрагу клюбаў, у тым ліку ў «[[Навара (футбольны клюб)|Навары]]» і «[[Пардэнонэ (футбольны клюб)|Пардэнонэ]]». 27 жніўня 2020 году футбаліст чарговы раз выправіўся ў арэнду на сэзон 2020—2021 гадоў у «[[Монца (футбольны клюб)|Монцу]]», якая толькі трапіла ў Сэрыю Б <ref>[https://web.archive.org/web/20200827101720/https://www.monzacalcio.com/it/news/1925/ «Rinforzo in porta: ecco Di Gregorio»]. Monza Calcio.</ref>. У камандзе стаў асноўным брамнікам клюбу. 29 чэрвеня 2021 году арэнда была падоўжаная на адзін год<ref>[https://www.acmonza.com/en/news/2690/ «Welcome back Di Gregorio!»] AC Monza.</ref>. Абавязацельства перад Дзі Грэгорыё аб выкупу кантракта гульца было задзейнічанае 29 траўня 2022 году пасьля таго, як ён дапамог «Монцы» здабыць першы ў гісторыі клюбу выхад у [[Сэрыя А|Сэрыю А]]. Гулец дэбютаваў у Сэрыі А 13 жніўня ў хатнім матчы супраць «[[Тарына Турын|Тарына]]», які скончыўся паразай зь лікам 2:1<ref>[https://www.tuttomonza.it/primo-piano/monza-torino-1-2-radonjic-show-e-juric-esulta-con-i-timbri-di-miranchuk-e-sanabria-17776 «MONZA-TORINO 1-2 — Radonjic show e Juric esulta con i timbri di Miranchuk e Sanabria»]. Tutto Monza.</ref>. 7 ліпеня 2023 году працоўная ўгода Дзі Грэгорыё з клюбам была падоўжаная да 30 чэрвеня 2027 году<ref>[https://www.acmonza.com/it/news/di-gregorio-monza-rinnovo-contratto-2027-comunicato/ «Michele Di Gregorio rinnova fino al 2027»]. AC Monza.</ref>. Паводле вынікаў [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе 2023—2024 гадоў|сэзону 2023—2024 гадоў]] спартовец атрымаў узнагароду найлепшага галкіпэра Сэрыі А<ref>[https://football-italia.net/di-gregorio-best-serie-a-goalkeeper-2023-24/ «Official: Di Gregorio named best Serie A goalkeeper for 2023-24»]. Football-Italia.net.</ref>. 5 ліпеня 2024 году быў аддадзены ў арэнду «Ювэнтусу» за 4,5 мільёны эўра з абавязацельствам выкупу ў канцы сэзону за дадатковыя 13,5 мільёнаў эўра, а таксама розныя бонусы за вынікі да 2 мільёнаў эўра<ref>[https://football-italia.net/official-juventus-sign-di-gregorio-from-monza/ «Official: Juventus sign Di Gregorio from Monza for 18m agreement»]. Football-Italia.net.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дзі Грэгорыё, Мікеле}} [[Катэгорыя:Італьянскія футбалісты]] 1vn29u0kdpnx9vwvyht70dusjl7exdb 0 298573 2687909 2670594 2026-09-01T13:54:55Z Artsiom91 28241 /* Табліца */ спасылка 2687909 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ля Ліга 2024—2025 гадоў|2024—2025]] |Наступны сэзон = [[Ля Ліга 2026—2027 гадоў|2026—2027]] }} '''Ля Ліга 2025—2026 гадоў''' — 95-ы розыгрыш [[Ля Ліга|Ля Лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Гішпаніі, які ладзіўся з 15 жніўня 2025 году па 24 траўня 2026 году. Чэмпіёнам стала «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]», якая тым самым здабыла свой 29-ы тытул у найвышэйшым дывізіёне. == Клюбы == У турніры бралі ўдзел 20 клюбаў, зь якіх 17 былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а тры клюбы прасунуліся з Сэгунды — «[[Левантэ Валенсія|Левантэ]]», «[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]]» і «[[Рэал Авіеда|Авіеда]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Леганэс (футбольны клюб)|Леганэс]]», «[[Ляс-Пальмас (футбольны клюб)|Ляс-Пальмас]]» і «[[Рэал Вальядалід|Вальядалід]]». == Табліца == {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.laliga.com/en-GB/laliga-easports/standing Ля Ліга] <!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=BAR, RMA, VIL, ATM, BET, CEL, GET, RAY, VAL, RSO, ESP, ATH, SEV, ALA, ELC, LEV, OSA, MAL, GIR, OVI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CLLS |вынік4=CLLS |вынік5=CLLS |вынік6=ELLS |вынік7=ECLPO |вынік10=ELLScup |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BAR=31 | нічыі_BAR=1 |паразы_BAR=6 |мз_BAR=95 |мп_BAR=36 |перамогі_RMA=27 | нічыі_RMA=5 |паразы_RMA=6 |мз_RMA=77 |мп_RMA=35 |перамогі_VIL=22 | нічыі_VIL=6 |паразы_VIL=10 |мз_VIL=72 |мп_VIL=46 |перамогі_ATM=21 | нічыі_ATM=6 |паразы_ATM=11 |мз_ATM=62 |мп_ATM=44 |перамогі_BET=15 | нічыі_BET=15 |паразы_BET=8 |мз_BET=59 |мп_BET=48 |перамогі_CEL=14 | нічыі_CEL=12 |паразы_CEL=12 |мз_CEL=53 |мп_CEL=48 |перамогі_GET=15 | нічыі_GET=6 |паразы_GET=17 |мз_GET=32 |мп_GET=38 |перамогі_RAY=12 | нічыі_RAY=14 |паразы_RAY=12 |мз_RAY=41 |мп_RAY=44 |перамогі_VAL=13 | нічыі_VAL=10 |паразы_VAL=15 |мз_VAL=46 |мп_VAL=55 |перамогі_RSO=11 | нічыі_RSO=13 |паразы_RSO=14 |мз_RSO=59 |мп_RSO=61 |перамогі_ESP=12 | нічыі_ESP=10 |паразы_ESP=16 |мз_ESP=43 |мп_ESP=55 |перамогі_ATH=13 | нічыі_ATH=6 |паразы_ATH=19 |мз_ATH=43 |мп_ATH=58 |перамогі_SEV=12 | нічыі_SEV=7 |паразы_SEV=19 |мз_SEV=46 |мп_SEV=60 |перамогі_ALA=11 | нічыі_ALA=10 |паразы_ALA=17 |мз_ALA=44 |мп_ALA=56 |перамогі_ELC=10 | нічыі_ELC=13 |паразы_ELC=15 |мз_ELC=49 |мп_ELC=57 |перамогі_LEV=11 | нічыі_LEV=9 |паразы_LEV=18 |мз_LEV=47 |мп_LEV=61 |перамогі_OSA=11 | нічыі_OSA=9 |паразы_OSA=18 |мз_OSA=44 |мп_OSA=50 |перамогі_MAL=11 | нічыі_MAL=9 |паразы_MAL=18 |мз_MAL=47 |мп_MAL=57 |перамогі_GIR=9 | нічыі_GIR=14 |паразы_GIR=15 |мз_GIR=39 |мп_GIR=55 |перамогі_OVI=6 | нічыі_OVI=11 |паразы_OVI=21 |мз_OVI=26 |мп_OVI=60 <!--Заўвагі пры роўных пунктах.--> |заўвага_пункты_RSO=Пры раўнавазе ў асабістых сустрэчах «Рэал Сасьедад» разьмешчаны ў табліцы вышэй за «Эспанёл» дзякуючы лепшай агульнай розьніцы мячоў. |заўвага_пункты_ESP=RSO |заўвага_пункты_SEV=Пункты ў гульнях паміж сабою: «Сэвільля» — 6, «Алявэс» — 5, «Эльчэ» — 3. |заўвага_пункты_ALA=SEV |заўвага_пункты_ELC=SEV |заўвага_пункты_LEV=Пункты ў гульнях паміж сабою: «Левантэ» — 7, «Асасуна» — 5, «Мальёрка» — 3. |заўвага_пункты_OSA=LEV |заўвага_пункты_MAL=LEV <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]] |назва_ATH=[[Атлетык Більбао]] |назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]] |назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]] |назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]] |назва_GIR=[[Жырона (футбольны клюб)|Жырона]] |назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]] |назва_MAL=[[Мальёрка Пальма|Мальёрка]] |назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]] |назва_OVI=[[Рэал Авіеда|Авіеда]] |назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]] |назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]] |назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]] |назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]] |назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]] |назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Забітыя мячы; 6) Пункты сумленнай гульні. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ELLScup=blue1 |тэкст_ELLScup=[[Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэгунду |заўвага_вынікі_CLLS=Ля Ліга атрымала дадатковае пятае месца ў Лізе чэмпіёнаў як адна з дзьвюх найлепшых асацыяцыяў паводле каэфіцыенту УЭФА па выніках сэзону 2025—2026 гадоў. |заўвага_вынікі_ELLScup=«Рэал Сасьедад» кваліфікаваўся ў лігавы этап Лігі Эўропы як пераможца [[Кубак Гішпаніі па футболе 2025—2026 гадоў|Кубка Гішпаніі]]. }} == Вынікі гульняў == {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.laliga.com/en-ES/laliga-easports/results Ля Ліга] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= OVI,ALA,OSA,ATH,ATM,BAR,BET,VAL,VIL,GIR,LEV,MAL,RAY,RMA,RSO,SEV,CEL,GET,ELC,ESP |скарачэньне_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Аля]] |скарачэньне_ATH=[[Атлетык Більбао|АтБ]] |скарачэньне_ATM=[[Атлетыка Мадрыд|АтМ]] |скарачэньне_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Бар]] |скарачэньне_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэт]] |скарачэньне_CEL=[[Сэльта Віга|Сэл]] |скарачэньне_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эль]] |скарачэньне_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эсп]] |скарачэньне_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэт]] |скарачэньне_GIR=[[Жырона (футбольны клюб)|Жыр]] |скарачэньне_LEV=[[Левантэ Валенсія|Лев]] |скарачэньне_MAL=[[Мальёрка Пальма|Мал]] |скарачэньне_OSA=[[Асасуна Памплёна|Аса]] |скарачэньне_OVI=[[Рэал Авіеда|Аві]] |скарачэньне_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё]] |скарачэньне_RMA=[[Рэал Мадрыд|РМд]] |скарачэньне_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|РС]] |скарачэньне_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэв]] |скарачэньне_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Вал]] |скарачэньне_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Віл]] |назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]] |назва_ATH=[[Атлетык Більбао]] |назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]] |назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]] |назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]] |назва_GIR=[[Жырона (футбольны клюб)|Жырона]] |назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]] |назва_MAL=[[Мальёрка Пальма|Мальёрка]] |назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]] |назва_OVI=[[Рэал Авіеда|Авіеда]] |назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]] |назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]] |назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]] |назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]] |назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]] |назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] |матч_ALA_ATH=2:4 |матч_ALA_ATM=1:1 |матч_ALA_BAR=1:0 |матч_ALA_BET=2:1 |матч_ALA_CEL=0:1 |матч_ALA_ELC=3:1 |матч_ALA_ESP=2:1 |матч_ALA_GET=0:2 |матч_ALA_GIR=2:2 |матч_ALA_LEV=2:1 |матч_ALA_MAL=2:1 |матч_ALA_OSA=2:2 |матч_ALA_OVI=1:1 |матч_ALA_RAY=1:2 |матч_ALA_RMA=1:2 |матч_ALA_RSO=1:0 |матч_ALA_SEV=1:2 |матч_ALA_VAL=0:0 |матч_ALA_VIL=1:1 |матч_ATH_ALA=0:1 |матч_ATH_ATM=1:0 |матч_ATH_BAR=0:1 |матч_ATH_BET=2:1 |матч_ATH_CEL=1:1 |матч_ATH_ELC=2:1 |матч_ATH_ESP=1:2 |матч_ATH_GET=0:1 |матч_ATH_GIR=1:1 |матч_ATH_LEV=4:2 |матч_ATH_MAL=2:1 |матч_ATH_OSA=1:0 |матч_ATH_OVI=1:0 |матч_ATH_RAY=1:0 |матч_ATH_RMA=0:3 |матч_ATH_RSO=1:1 |матч_ATH_SEV=3:2 |матч_ATH_VAL=0:1 |матч_ATH_VIL=1:2 |матч_ATM_ALA=1:0 |матч_ATM_ATH=3:2 |матч_ATM_BAR=1:2 |матч_ATM_BET=0:1 |матч_ATM_CEL=0:1 |матч_ATM_ELC=1:1 |матч_ATM_ESP=4:2 |матч_ATM_GET=1:0 |матч_ATM_GIR=1:0 |матч_ATM_LEV=3:1 |матч_ATM_MAL=3:0 |матч_ATM_OSA=1:0 |матч_ATM_OVI=2:0 |матч_ATM_RAY=3:2 |матч_ATM_RMA=5:2 |матч_ATM_RSO=3:2 |матч_ATM_SEV=3:0 |матч_ATM_VAL=2:1 |матч_ATM_VIL=2:0 |матч_BAR_ALA=3:1 |матч_BAR_ATH=4:0 |матч_BAR_ATM=3:1 |матч_BAR_BET=3:1 |матч_BAR_CEL=1:0 |матч_BAR_ELC=3:1 |матч_BAR_ESP=4:1 |матч_BAR_GET=3:0 |матч_BAR_GIR=2:1 |матч_BAR_LEV=3:0 |матч_BAR_MAL=3:0 |матч_BAR_OSA=2:0 |матч_BAR_OVI=3:0 |матч_BAR_RAY=1:0 |матч_BAR_RMA=2:0 |матч_BAR_RSO=2:1 |матч_BAR_SEV=5:2 |матч_BAR_VAL=6:0 |матч_BAR_VIL=4:1 |матч_BET_ALA=1:0 |матч_BET_ATH=1:2 |матч_BET_ATM=0:2 |матч_BET_BAR=3:5 |матч_BET_CEL=1:1 |матч_BET_ELC=2:1 |матч_BET_ESP=0:0 |матч_BET_GET=4:0 |матч_BET_GIR=1:1 |матч_BET_LEV=2:1 |матч_BET_MAL=3:0 |матч_BET_OSA=2:0 |матч_BET_OVI=3:0 |матч_BET_RAY=1:1 |матч_BET_RMA=1:1 |матч_BET_RSO=3:1 |матч_BET_SEV=2:2 |матч_BET_VAL=2:1 |матч_BET_VIL=2:0 |матч_CEL_ALA=3:4 |матч_CEL_ATH=2:0 |матч_CEL_ATM=1:1 |матч_CEL_BAR=2:4 |матч_CEL_BET=1:1 |матч_CEL_ELC=3:1 |матч_CEL_ESP=0:1 |матч_CEL_GET=0:2 |матч_CEL_GIR=1:1 |матч_CEL_LEV=2:3 |матч_CEL_MAL=2:0 |матч_CEL_OSA=1:2 |матч_CEL_OVI=0:3 |матч_CEL_RAY=3:0 |матч_CEL_RMA=1:2 |матч_CEL_RSO=1:1 |матч_CEL_SEV=1:0 |матч_CEL_VAL=4:1 |матч_CEL_VIL=1:1 |матч_ELC_ALA=1:1 |матч_ELC_ATH=0:0 |матч_ELC_ATM=3:2 |матч_ELC_BAR=1:3 |матч_ELC_BET=1:1 |матч_ELC_CEL=2:1 |матч_ELC_ESP=2:2 |матч_ELC_GET=1:0 |матч_ELC_GIR=3:0 |матч_ELC_LEV=2:0 |матч_ELC_MAL=2:1 |матч_ELC_OSA=0:0 |матч_ELC_OVI=1:0 |матч_ELC_RAY=4:0 |матч_ELC_RMA=2:2 |матч_ELC_RSO=1:1 |матч_ELC_SEV=2:2 |матч_ELC_VAL=1:0 |матч_ELC_VIL=1:3 |матч_ESP_ALA=1:2 |матч_ESP_ATH=2:0 |матч_ESP_ATM=2:1 |матч_ESP_BAR=0:2 |матч_ESP_BET=1:2 |матч_ESP_CEL=2:2 |матч_ESP_ELC=1:0 |матч_ESP_GET=1:2 |матч_ESP_GIR=0:2 |матч_ESP_LEV=0:0 |матч_ESP_MAL=3:2 |матч_ESP_OSA=1:0 |матч_ESP_OVI=1:1 |матч_ESP_RAY=1:0 |матч_ESP_RMA=0:2 |матч_ESP_RSO=1:1 |матч_ESP_SEV=2:1 |матч_ESP_VAL=2:2 |матч_ESP_VIL=0:2 |матч_GET_ALA=1:1 |матч_GET_ATH=2:0 |матч_GET_ATM=0:1 |матч_GET_BAR=0:2 |матч_GET_BET=2:0 |матч_GET_CEL=0:0 |матч_GET_ELC=1:0 |матч_GET_ESP=0:1 |матч_GET_GIR=2:1 |матч_GET_LEV=1:1 |матч_GET_MAL=3:1 |матч_GET_OSA=1:0 |матч_GET_OVI=2:0 |матч_GET_RAY=0:2 |матч_GET_RMA=0:1 |матч_GET_RSO=1:2 |матч_GET_SEV=0:1 |матч_GET_VAL=0:1 |матч_GET_VIL=2:1 |матч_GIR_ALA=1:0 |матч_GIR_ATH=3:0 |матч_GIR_ATM=0:3 |матч_GIR_BAR=2:1 |матч_GIR_BET=2:3 |матч_GIR_CEL=1:2 |матч_GIR_ELC=1:1 |матч_GIR_ESP=0:0 |матч_GIR_GET=1:1 |матч_GIR_LEV=0:4 |матч_GIR_MAL=0:1 |матч_GIR_OSA=1:0 |матч_GIR_OVI=3:3 |матч_GIR_RAY=1:3 |матч_GIR_RMA=1:1 |матч_GIR_RSO=1:1 |матч_GIR_SEV=0:2 |матч_GIR_VAL=2:1 |матч_GIR_VIL=1:0 |матч_LEV_ALA=2:0 |матч_LEV_ATH=0:2 |матч_LEV_ATM=0:0 |матч_LEV_BAR=2:3 |матч_LEV_BET=2:2 |матч_LEV_CEL=1:2 |матч_LEV_ELC=3:2 |матч_LEV_ESP=1:1 |матч_LEV_GET=1:0 |матч_LEV_GIR=1:1 |матч_LEV_MAL=2:0 |матч_LEV_OSA=3:2 |матч_LEV_OVI=4:2 |матч_LEV_RAY=0:3 |матч_LEV_RMA=1:4 |матч_LEV_RSO=1:1 |матч_LEV_SEV=2:0 |матч_LEV_VAL=0:2 |матч_LEV_VIL=0:1 |матч_MAL_ALA=1:0 |матч_MAL_ATH=3:2 |матч_MAL_ATM=1:1 |матч_MAL_BAR=0:3 |матч_MAL_BET=1:2 |матч_MAL_CEL=1:1 |матч_MAL_ELC=3:1 |матч_MAL_ESP=2:1 |матч_MAL_GET=1:0 |матч_MAL_GIR=1:2 |матч_MAL_LEV=1:1 |матч_MAL_OSA=2:2 |матч_MAL_OVI=3:0 |матч_MAL_RAY=3:0 |матч_MAL_RMA=2:1 |матч_MAL_RSO=0:1 |матч_MAL_SEV=4:1 |матч_MAL_VAL=1:1 |матч_MAL_VIL=1:1 |матч_OSA_ALA=3:0 |матч_OSA_ATH=1:1 |матч_OSA_ATM=1:2 |матч_OSA_BAR=1:2 |матч_OSA_BET=1:1 |матч_OSA_CEL=2:3 |матч_OSA_ELC=1:1 |матч_OSA_ESP=1:2 |матч_OSA_GET=2:1 |матч_OSA_GIR=1:0 |матч_OSA_LEV=2:0 |матч_OSA_MAL=2:2 |матч_OSA_OVI=3:2 |матч_OSA_RAY=2:0 |матч_OSA_RMA=2:1 |матч_OSA_RSO=1:3 |матч_OSA_SEV=2:1 |матч_OSA_VAL=1:0 |матч_OSA_VIL=2:2 |матч_OVI_ALA=0:1 |матч_OVI_ATH=1:2 |матч_OVI_ATM=0:1 |матч_OVI_BAR=1:3 |матч_OVI_BET=1:1 |матч_OVI_CEL=0:0 |матч_OVI_ELC=1:2 |матч_OVI_ESP=0:2 |матч_OVI_GET=0:0 |матч_OVI_GIR=1:0 |матч_OVI_LEV=0:2 |матч_OVI_MAL=0:0 |матч_OVI_OSA=0:0 |матч_OVI_RAY=0:0 |матч_OVI_RMA=0:3 |матч_OVI_RSO=1:0 |матч_OVI_SEV=1:0 |матч_OVI_VAL=1:0 |матч_OVI_VIL=1:1 |матч_RAY_ALA=1:0 |матч_RAY_ATH=1:1 |матч_RAY_ATM=3:0 |матч_RAY_BAR=1:1 |матч_RAY_BET=0:0 |матч_RAY_CEL=1:1 |матч_RAY_ELC=1:0 |матч_RAY_ESP=1:0 |матч_RAY_GET=1:1 |матч_RAY_GIR=1:1 |матч_RAY_LEV=1:1 |матч_RAY_MAL=2:1 |матч_RAY_OSA=1:3 |матч_RAY_OVI=3:0 |матч_RAY_RMA=0:0 |матч_RAY_RSO=3:3 |матч_RAY_SEV=0:1 |матч_RAY_VAL=1:1 |матч_RAY_VIL=2:0 |матч_RMA_ALA=2:1 |матч_RMA_ATH=4:2 |матч_RMA_ATM=3:2 |матч_RMA_BAR=2:1 |матч_RMA_BET=5:1 |матч_RMA_CEL=0:2 |матч_RMA_ELC=4:1 |матч_RMA_ESP=2:0 |матч_RMA_GET=0:1 |матч_RMA_GIR=1:1 |матч_RMA_LEV=2:0 |матч_RMA_MAL=2:1 |матч_RMA_OSA=1:0 |матч_RMA_OVI=2:0 |матч_RMA_RAY=2:1 |матч_RMA_RSO=4:1 |матч_RMA_SEV=2:0 |матч_RMA_VAL=4:0 |матч_RMA_VIL=3:1 |матч_RSO_ALA=3:3 |матч_RSO_ATH=3:2 |матч_RSO_ATM=1:1 |матч_RSO_BAR=2:1 |матч_RSO_BET=2:2 |матч_RSO_CEL=3:1 |матч_RSO_ELC=3:1 |матч_RSO_ESP=2:2 |матч_RSO_GET=0:1 |матч_RSO_GIR=1:2 |матч_RSO_LEV=2:0 |матч_RSO_MAL=1:0 |матч_RSO_OSA=3:1 |матч_RSO_OVI=3:3 |матч_RSO_RAY=0:1 |матч_RSO_RMA=1:2 |матч_RSO_SEV=2:1 |матч_RSO_VAL=3:4 |матч_RSO_VIL=2:3 |матч_SEV_ALA=1:1 |матч_SEV_ATH=2:1 |матч_SEV_ATM=2:1 |матч_SEV_BAR=4:1 |матч_SEV_BET=0:2 |матч_SEV_CEL=0:1 |матч_SEV_ELC=2:2 |матч_SEV_ESP=2:1 |матч_SEV_GET=1:2 |матч_SEV_GIR=1:1 |матч_SEV_LEV=0:3 |матч_SEV_MAL=1:3 |матч_SEV_OSA=1:0 |матч_SEV_OVI=4:0 |матч_SEV_RAY=1:1 |матч_SEV_RMA=0:1 |матч_SEV_RSO=1:0 |матч_SEV_VAL=0:2 |матч_SEV_VIL=1:2 |матч_VAL_ALA=3:2 |матч_VAL_ATH=2:0 |матч_VAL_ATM=0:2 |матч_VAL_BAR=3:1 |матч_VAL_BET=1:1 |матч_VAL_CEL=2:3 |матч_VAL_ELC=1:1 |матч_VAL_ESP=3:2 |матч_VAL_GET=3:0 |матч_VAL_GIR=2:1 |матч_VAL_LEV=1:0 |матч_VAL_MAL=1:1 |матч_VAL_OSA=1:0 |матч_VAL_OVI=1:2 |матч_VAL_RAY=1:1 |матч_VAL_RMA=0:2 |матч_VAL_RSO=1:1 |матч_VAL_SEV=1:1 |матч_VAL_VIL=0:2 |матч_VIL_ALA=3:1 |матч_VIL_ATH=1:0 |матч_VIL_ATM=5:1 |матч_VIL_BAR=0:2 |матч_VIL_BET=2:2 |матч_VIL_CEL=2:1 |матч_VIL_ELC=2:1 |матч_VIL_ESP=4:1 |матч_VIL_GET=2:0 |матч_VIL_GIR=5:0 |матч_VIL_LEV=5:1 |матч_VIL_MAL=2:1 |матч_VIL_OSA=2:1 |матч_VIL_OVI=2:0 |матч_VIL_RAY=4:0 |матч_VIL_RMA=0:2 |матч_VIL_RSO=3:1 |матч_VIL_SEV=2:3 |матч_VIL_VAL=2:1 }} == Бамбардзіры == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Месца ! Гулец ! Клюб ! Галы |- |1 |align="left"|[[Кіліян Мбапэ]] |align="left"|Рэал Мадрыд |25 |- |2 |align="left"|[[Вэдат Мурыкі]] |align="left"|Мальёрка |23 |- |3 |align="left"|[[Антэ Будымір]] |align="left"|Асасуна |17 |- |rowspan="3"|4 |align="left"|[[Вінісіюс Жуніяр]] |align="left"|Рэал Мадрыд |rowspan="3"|16 |- |align="left"|[[Фэран Торэс]] |align="left"|Барсэлёна |- |align="left"|[[Лямін Ямаль]] |align="left"|Барсэлёна |- |7 |align="left"|[[Мікель Аярсабаль]] |align="left"|Рэал Сасьедад |15 |- |rowspan="3"|8 |align="left"|[[Борха Іглесіяс]] |align="left"|Сэльта |rowspan="3"|14 |- |align="left"|[[Робэрт Левандоўскі]] |align="left"|Барсэлёна |- |align="left"|[[Тоні Мартынэс]] |align="left"|Алявэс |- |} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.laliga.com Афіцыйны сайт]{{Ref-es}}{{Ref-en}} {{Сэзоны Ля Лігі}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2025—2026 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Гішпаніі па футболе]] [[Катэгорыя:2025 год у футболе]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] m9qhycgwt8xl99ei007l26qwi0i2bt4 0 300214 2688049 2672878 2026-09-02T07:00:49Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688049 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Нік Во́льтэма́дэ''' ({{мова-de|Nick Woltemade}}; {{Н}} 14 лютага 2002 году) — нямецкі футбаліст, атакуючы паўабаронца і нападнік італьянскага клюбу «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]» (у арэндзе з ангельскага клюбу «[[Ньюкасл Юнайтэд]]») і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе|зборнай Нямеччыны]]. == Кар’ера == === Клюбная === Выхаванец клюбу «[[Вэрдэр Брэмэн|Вэрдэр]]». Запачаткаваў выступы ў [[Бундэсьліга|Бундэсьлізе]] 1 лютага 2020 году, калі зьявіўся на пляцоўцы ў матчы супраць «[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўгсбургу]]». На той час гульцу не было і 18-ці гадоў<ref>{{навіна|аўтар=Knips, Björn|спасылка=https://www.kreiszeitung.de/werder-bremen/werder-bremen-ploetzlich-startelf-aufstellung-fc-augsburg-ist-nick-woltemade-zr-13516392.html|загаловак=Werder Bremen – Plötzlich in der Startelf: Das ist Nick Woltemade!|выдавец=Kreiszeitung|дата публікацыі=01.02.2020}}</ref>. Дзеля здабыцьця гульнёвага досьведу ў жніўні 2022 году на правах арэнды прыяднаўся да клюбу «[[Эльфэрсбэрг Шпізэн-Эльфэрсбэрг|Эльфэрсбэрг]]» тэрмінам на адзін год<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.kicker.de/weitere-offensiv-power-elversberg-leiht-woltemade-aus-915329/artikel|загаловак=Elversberg leiht Nick Woltemade von Werder aus|выданьне=Kicker|год=30.08.2022}}</ref>. Перад [[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2024—2025 гадоў|сэзонам 2024—2025 гадоў]] Вальтэмадэ перайшоў у «[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]», склаўшы з клюбам чатырохгадовы кантракт<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.vfb.de/en/vfb/latest/news/professionals/2324/verpflichtung-nick-woltemade/|загаловак=VfB sign Nick Woltemade|выдавецтва=VfB Stuttgart|дата публікацыі=20.05.2024}}</ref>. У свой першы ж сэзон паклаў на свой рахунак 17 галоў ва ўсіх спаборніцтвах, у тым ліку правёў гол у фінале [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]], чым дапамог камандзе здабыць тытул<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/match/_/gameId/735148/vfb-stuttgart-arminia-bielefeld|загаловак=Stuttgart 4–2 Bielefeld|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=24.05.2025}}</ref>. 30 жніўня 2025 году Вальтэмадэ перайшоў у ангельскі «[[Ньюкасл Юнайтэд]]» паводле рэкорднай паводле сумы ўгоду, якая прадугледжвала выплату ў 65 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў і 4,3 мільёны фунтаў у дадатак у якасьці бонусаў<ref>{{навіна|спасылка=https://www.newcastleunited.com/en/news/nick-woltemade-signing|загаловак=Newcastle United complete club record deal for Nick Woltemade|выдавец=Newcastle United F.C.|дата публікацыі=30.08.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6585449/2025/08/30/nick-woltemade-newcastle-signing/|загаловак=Newcastle complete club-record signing of Nick Woltemade from Stuttgart|выдавец=The Athletic|дата публікацыі=30.08.2025}}</ref>. 13 верасьня немец дэбютаваў у [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-лізе]] і адразу адзначыўся пераможным голам у матчы супраць «[[Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Spellman, Damian|спасылка=https://www.independent.co.uk/sport/football/nick-woltemade-newcastle-wolves-premier-league-b2825992.html|загаловак=Nick Woltemade makes perfect start to get Newcastle’s season up and running|выдавецтва=The Independent|дата публікацыі=13.09.2025}}</ref>. 1 верасьня 2026 году стала вядома, што футбаліст на правах арэнды далучыцца да італьянскага «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтусу]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.juventus.com/en/news/articles/nick-woltemade-joins-01-09-26|загаловак=Nick Woltemade joins!|выдавецтва=Juventus Football Club|дата публікацыі=01.09.2026|дата доступу=01.09.2026}}</ref>. === Міжнародная === Стала прыцягваўся да выступаў у складзе розных юнацкіх і моладзевых зборных краіны. 22 траўня 2025 году Вальтэмадэ атрымаў свой першы выклік у склад нацыянальнай [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе|зборнай Нямеччыны]] на фінальныя матчы [[Ліга нацыяў УЭФА|Лігі нацыяў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.dfb.de/news/mit-bischof-und-woltemade-nagelsmann-nominiert-26-spieler-fuer-final-four|загаловак=Mit Bischof und Woltemade: Nagelsmann nominiert 26 Spieler für Final Four|выдавецтва=German Football Association|дата публікацыі=22.05.2025}}</ref>. 4 чэрвеня ён згуляў у паўфінале супраць [[Мужчынская зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]]. 13 кастрычніка ўлучыў мяч у матчы супраць [[Мужчынская зборная Паўночнай Ірляндыі па футболе|зборнай Паўночнай Ірляндыі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Bradley, Jonathan|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cn5qvnnxg1lt|загаловак=Northern Ireland 0–1 Germany|выдавецтва=BBC Sport|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Склад ФК Ювэнтус}} {{Нямеччына на ЧС-2026}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вальтэмадэ, Нік}} [[Катэгорыя:Нямецкія футбалісты]] k4k1up293temyeiykracc5xymb3vkn0 2 302458 2687979 2682909 2026-09-01T16:06:37Z XHCKidx 11053 2687979 wikitext text/x-wiki {{Babel|be|ru-4|en-3|pl-1|uk-3|lt-1}} {{Удзельнік/Вікістаж|16|04|2010}} e8352yio84s1amzxoc0p6vrqti8585y 0 302820 2688062 2673596 2026-09-02T07:59:46Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2688062 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Аясэ Ўэда''' ({{мова-jp|上田 綺世}}; {{Н}} 28 жніўня 1998 году) — японскі футбаліст, нападнік францускага клюбу «[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]» і нацыянальнай [[зборная Японіі па футболе|зборнай Японіі]]. == Кар’ера == === Клюбная === [[Файл:AyaseUedaFrontPriorMatchCercleVsOHV (cropped).jpg|значак|зьлева|Уэда ў складзе «[[Сэркль Бруге|Сэрклю]]» ў 2022 годзе.]] Дэбютаваў у складзе клюбу «[[Касіма Антлерз]]» у ліпені 2019 году. Ужо хутка ён ня толькі замацаваўся ў складзе каманды, але і стаў адным з самых важных гульцоў каманды. 1 ліпеня 2022 году Ўэда падпісаў чатырохгадовы кантракт з бэльгійскім клюбам «[[Сэркль Бруге|Сэркль]]», разьлічаны да чэрвеня 2026 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.antlers.co.jp/news/release/88562|загаловак=上田選手のサークル・ブルージュKSV完全移籍合意|выдавецтва=Kashima Antlers|копія=https://web.archive.org/web/20220701010054/https://www.antlers.co.jp/news/release/88562|дата копіі=01.07.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cerclebrugge.be/nl/news/princiepsakkoord-ayase-ueda-naar-cercle-brugge|загаловак=Princiepsakkoord: Ayase Ueda naar Cercle Brugge|выдавецтва=Cercle Brugge|копія=https://web.archive.org/web/20220920173113/https://www.cerclebrugge.be/nl/news/princiepsakkoord-ayase-ueda-naar-cercle-brugge|дата копіі=20.09.2022}}</ref>. Дэбютаваў у Эўропе ў матчы [[Чэмпіянат Бэльгіі па футболе|чэмпіянату Бэльгіі]] супраць «[[Вэстэрлё (футбольны клюб)|Вэстэрлё]]». 3 жніўня 2023 году японец склаў пяцігадовы кантракт з чэмпіёнам Нідэрляндаў клюбам «[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]», які заплаціў за пераход 8 мільёнаў эўра. Футбаліст атрымаў дзявяты нумар<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.vi.nl/nieuws/feyenoord-haalt-japanse-smaakmaker-ueda-binnen-1|загаловак=Feyenoord haalt Japanse smaakmaker Ueda binnen|дата публікацыі=03.08.2023}}</ref>. Уэда дэбютаваў за новы клюб у матчы чэмпіянату супраць «[[Фартуна Сытард|Фартуны]]», а свой першы гол правёў 3 верасьня ў пераможным зь лікам 5:1 матчы супраць «[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхту]]». У дэбютным сэзоне яго часьцей выкарыстоўвалі як джокера. 6 сьнежня 2025 году аформіў покер у пераможным зь лікам 6:1 матчы супраць «[[Зволе (футбольны клюб)|Зволе]]», давёўшы лік сваіх галоў да 18-ці у 15-ці матчах, зрабіўшы найлепшую сэрыю ў [[Эрэдывізія|Эрэдывізіі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nu.nl/voetbal/6378575/feyenoord-dendert-mede-door-vier-doelpunten-ueda-over-pec-heen-in-de-kuip.html|загаловак=Feyenoord heeft zaterdag mede door vier goals van Ayase Ueda met grote cijfers gewonnen van PEC Zwolle. De Rotterdammers wonnen het Eredivisie-duel met 6-1 in De Kuip|выдавецтва=nu.nl|дата публікацыі=06.12.2025}}</ref>. 31 жніўня 2026 году футбаліст падпісаў чатырохгадовы кантракт з францускім клюбам «[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]»<ref>{{спасылка|спасылка=https://losc.fr/actualites/2026-08-31/joueur-star-de-la-selection-japonaise-le-buteur-ayase-ueda-est-lillois|загаловак=Joueur star de la sélection japonaise, le buteur Ayase Ueda est Lillois !|выдавецтва=Lille OSC|дата публікацыі=31.08.2026}}</ref>. === Міжнародная === Быў выкліканы ў склад [[Зборная Японіі па футболе|зборнай Японіі]] яшчэ ў 2019 годзе, калі быў улучаны ў заяўку каманды на [[Кубак Амэрыкі па футболе 2019 году|Кубак Амэрыкі]], куды была запрошаная японская каманды. 17 чэрвеня 2019 году дэбютаваў у матчы супраць [[Зборная Чылі па футболе|зборнай Чылі]], выйшаўшы ў стартавым складзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://estadisticas.conmebol.com/html/v3/index.html?channel=deportes.futbol.copaamerica.462516&lang=es_LA|загаловак=Japan v Chile game report|выдавецтва=CONMEBOL|дата публікацыі=17.06.2019}}</ref>. == Дасягненьні == '''«Фэеноорд»''': * Уладальнік [[Кубак Нідэрляндаў па футболе|Кубка Нідэрляндаў]]: 2024 * Уладальнік [[Супэркубак Нідэрляндаў па футболе|Супэркубка Нідэрляндаў]]: 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Уэда ў складзе [[Зборная Японіі па футболе|зборнай Японіі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]], [[Кубак Азіі па футболе|Кубках Азіі]] і [[Кубак Амэрыкі па футболе|Кубках Амэрыкі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Японія}}; |Японія на КА-2019 |Японія на ЧС-2022 |Японія на АФК КА-2023 |Японія на ЧС-2026 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Уэда, Аясэ}} [[Катэгорыя:Японскія футбалісты]] [[Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году]] kkhxvd8ezm3ose12cgjfs4139k9tnnc 0 303268 2688036 2681138 2026-09-02T06:30:39Z Asorev 79430 2688036 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Барыс Пярчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэньня = 01.07.1946 | месца нараджэньня = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] | веравызнаньне = [[Хрысьціянства]] ([[Пяцідзясятнікі|пяцідзясятнік]]) | прафэсія = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}} }} '''Бары́с Георгіевіч Пярча́ткін''' (па-расейску: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; нар. 1 ліпеня 1946<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амэрыканскі праваабаронца, адзін зь лідэраў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзясятнікаў у СССР у супольнасьці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}}. У 1989 годзе лябіяваў у Кангрэсе ЗША прыняцьце «папраўкі Лаўтэнбэрга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краінаў былога СССР<ref name=Romanovič>{{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|аўтар=Романович Михаил|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič|дата публікацыі=2009-12-14}}</ref>. == Біяграфія == === Раньнія гады і далучэньне да царквы === Нарадзіўся ў сям’і вайсковага лётніка, які загінуў у аўтакатастрофе неўзабаве пасьля нараджэньня Барыса. Празь некалькі гадоў пасьля сьмерці першага мужа маці Барыса зноўку пабралася шлюбам з вайскоўцам, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лягераў у [[Варкута|Варкуце]]. У веку 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзясятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазьней пачаў зьбіраць інфармацыю пра перасьлед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам<ref name=Semjonova>{{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova|аўтар=Семёнова Виктория}}</ref>. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысыдэнтамі === У 1976 годзе Пярчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і Ў. Сьцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысыдэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хэльсынская група|Маскоўскай Хэльсынскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Пярчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзясятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], Сусьветную раду цэркваў і да кіраўнікоў дзяржаваў-удзельніцаў Хэльсынскага пагадненьня з паведамленьнем пра сыстэматычныя перасьледы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзясятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысыдэнтаў [[Аляксандар Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юры Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфэсіяў з патрабаваньнем дазволіць выезд перасьледаваным хрысьціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрзі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 сьнежня 1978 году спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзыдэнту ЗША [[Джымі Картэр|Джымі Картэру]] з просьбай зьвярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |аўтар = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 году займаўся арганізацыяй Цэнтру вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзясятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. Напрыканцы 1979 году склаў заяву да Кангрэсу і ўраду ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРН, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Перасьлед і зьняволеньне === За актыўную дзейнасьць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Пярчаткіна і ягонай сям’і была разгорнутая прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. 21 жніўня 1980 году Пярчаткін быў арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 году<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> асуджаны паводле артыкула 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджаньне заведама ілжывых выдумак, якія ганябяць савецкі дзяржаўны і грамадзкі лад») да 2 гадоў пазбаўленьня волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленьняў радыёстанцыі «[[Голас Амэрыкі]]», падчас сьледзтва да яго ўжываліся фармакалягічныя сродкі (нэўралептыкі), ад якіх ён страчваў прытомнасьць{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. У жніўні 1982 году вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасьць. У лютым 1983 году быў арыштаваны паўторна і асуджаны паводле арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае нашэньне халоднай зброі да 1,5 году пазбаўленьня волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнбэрга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэсу ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу зь дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]<ref name=Romanovič/>, старшынём Вярхоўнага суда ЗША [[Ўільям Рэнкуіст|Ўільямам Рэнкуістам]]<ref name=Romanovič/> і іншымі афіцыйнымі асобамі. У траўні 1988 году падчас візыту прэзыдэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Пярчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся зь першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|2018|Gura|173}}. 26 ліпеня 1988 году эміграваў у ЗША разам зь сям’ёй{{sfn|2018|Gura|173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. 4 жніўня 1988 году выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра перасьлед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}{{sfn|2018|Gura|173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Вынікам гэтых перамоваў<ref>{{cite news |аўтар = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцьце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнбэрга», названай у гонар сэнатара ад штату [[Нью-Джэрзі]] [[Фрэнк Лаўтэнбэрг|Фрэнка Лаўтэнбэрга]]. За першае дзесяцігодзьдзе дзеяньня закону ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|2018|Gura|173}}<ref name=Semjonova/>, а да 2010 году — каля 1 млн чалавек<ref name=Romanovič/>. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысьціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee'')<ref name=Romanovič/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сьцежкі» (па-расейску: ''Огненные тропы''){{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. Улетку 2025 году Пярчаткін заступаўся ў Дзяржаўным дэпартамэнце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за надаваньне адмысловых міграцыйных квотаў для хрысьціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расеі, якія прыбылі ў ЗША па праграме [[Uniting for Ukraine|U4U]]<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Зноскі}} == Літаратура == * {{cite journal | аўтар = Островская О. П. | загаловак = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | ref = Ostrovskaja}} * {{cite journal | аўтар = Гура В. О. | загаловак = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | год = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Спасылкі == * {{Cite journal |author = Michael Rowe |title = The Soviet pentecostal emigration movement |url = https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |journal = Religion in Communist Lands |language = en |date = 2 January 2008 |volume = 11 |issue = 3 |pages = 337–339 |doi = 10.1080/09637498308431098 |ref = Rowe |url-access= subscription }} * {{Cite journal |author = Catherine Wanner |title = Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |url = https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |journal = Canadian-American Slavic Studies |language = en |publisher = Brill Schöningh |date = January 2010 |volume = 44 |issue = 1–2 |pages = 44–66 |issn = 2210-2396 |doi = 10.1163/221023910X512796 |ref = Wanner |url-access= subscription }} * {{Cite news|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|last=Special To the New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|access-date=2025-12-18|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 ліпеня]] [[Катэгорыя:Пяцідзясятнікі]] [[Катэгорыя:Савецкія праваабаронцы]] tcb1bulyc8liksnuqmg5x07xkhtqbuo 2688037 2688036 2026-09-02T06:34:05Z Asorev 79430 /* Спасылкі */ 2688037 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Барыс Пярчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэньня = 01.07.1946 | месца нараджэньня = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] | веравызнаньне = [[Хрысьціянства]] ([[Пяцідзясятнікі|пяцідзясятнік]]) | прафэсія = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}} }} '''Бары́с Георгіевіч Пярча́ткін''' (па-расейску: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; нар. 1 ліпеня 1946<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амэрыканскі праваабаронца, адзін зь лідэраў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзясятнікаў у СССР у супольнасьці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}}. У 1989 годзе лябіяваў у Кангрэсе ЗША прыняцьце «папраўкі Лаўтэнбэрга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краінаў былога СССР<ref name=Romanovič>{{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|аўтар=Романович Михаил|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič|дата публікацыі=2009-12-14}}</ref>. == Біяграфія == === Раньнія гады і далучэньне да царквы === Нарадзіўся ў сям’і вайсковага лётніка, які загінуў у аўтакатастрофе неўзабаве пасьля нараджэньня Барыса. Празь некалькі гадоў пасьля сьмерці першага мужа маці Барыса зноўку пабралася шлюбам з вайскоўцам, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лягераў у [[Варкута|Варкуце]]. У веку 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзясятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазьней пачаў зьбіраць інфармацыю пра перасьлед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам<ref name=Semjonova>{{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova|аўтар=Семёнова Виктория}}</ref>. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысыдэнтамі === У 1976 годзе Пярчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і Ў. Сьцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысыдэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хэльсынская група|Маскоўскай Хэльсынскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Пярчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзясятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], Сусьветную раду цэркваў і да кіраўнікоў дзяржаваў-удзельніцаў Хэльсынскага пагадненьня з паведамленьнем пра сыстэматычныя перасьледы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзясятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысыдэнтаў [[Аляксандар Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юры Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфэсіяў з патрабаваньнем дазволіць выезд перасьледаваным хрысьціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрзі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 сьнежня 1978 году спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзыдэнту ЗША [[Джымі Картэр|Джымі Картэру]] з просьбай зьвярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |аўтар = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 году займаўся арганізацыяй Цэнтру вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзясятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. Напрыканцы 1979 году склаў заяву да Кангрэсу і ўраду ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРН, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Перасьлед і зьняволеньне === За актыўную дзейнасьць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Пярчаткіна і ягонай сям’і была разгорнутая прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. 21 жніўня 1980 году Пярчаткін быў арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 году<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> асуджаны паводле артыкула 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджаньне заведама ілжывых выдумак, якія ганябяць савецкі дзяржаўны і грамадзкі лад») да 2 гадоў пазбаўленьня волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленьняў радыёстанцыі «[[Голас Амэрыкі]]», падчас сьледзтва да яго ўжываліся фармакалягічныя сродкі (нэўралептыкі), ад якіх ён страчваў прытомнасьць{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. У жніўні 1982 году вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасьць. У лютым 1983 году быў арыштаваны паўторна і асуджаны паводле арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае нашэньне халоднай зброі да 1,5 году пазбаўленьня волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнбэрга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэсу ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу зь дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]<ref name=Romanovič/>, старшынём Вярхоўнага суда ЗША [[Ўільям Рэнкуіст|Ўільямам Рэнкуістам]]<ref name=Romanovič/> і іншымі афіцыйнымі асобамі. У траўні 1988 году падчас візыту прэзыдэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Пярчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся зь першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|2018|Gura|173}}. 26 ліпеня 1988 году эміграваў у ЗША разам зь сям’ёй{{sfn|2018|Gura|173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. 4 жніўня 1988 году выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра перасьлед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}{{sfn|2018|Gura|173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Вынікам гэтых перамоваў<ref>{{cite news |аўтар = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцьце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнбэрга», названай у гонар сэнатара ад штату [[Нью-Джэрзі]] [[Фрэнк Лаўтэнбэрг|Фрэнка Лаўтэнбэрга]]. За першае дзесяцігодзьдзе дзеяньня закону ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|2018|Gura|173}}<ref name=Semjonova/>, а да 2010 году — каля 1 млн чалавек<ref name=Romanovič/>. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысьціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee'')<ref name=Romanovič/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сьцежкі» (па-расейску: ''Огненные тропы''){{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. Улетку 2025 году Пярчаткін заступаўся ў Дзяржаўным дэпартамэнце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за надаваньне адмысловых міграцыйных квотаў для хрысьціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расеі, якія прыбылі ў ЗША па праграме [[Uniting for Ukraine|U4U]]<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Зноскі}} == Літаратура == * {{cite journal | аўтар = Островская О. П. | загаловак = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | ref = Ostrovskaja}} * {{cite journal | аўтар = Гура В. О. | загаловак = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | год = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Спасылкі == * {{Cite journal |author = Michael Rowe |загаловак = The Soviet pentecostal emigration movement |url = https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |journal = Religion in Communist Lands |language = en |date = 2 January 2008 |volume = 11 |issue = 3 |pages = 337–339 |doi = 10.1080/09637498308431098 |ref = Rowe |url-access= subscription}} * {{Cite journal |author = Catherine Wanner |загаловак = Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |url = https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |journal = Canadian-American Slavic Studies |language = en |publisher = Brill Schöningh |date = January 2010 |volume = 44 |issue = 1–2 |pages = 44–66 |issn = 2210-2396 |doi = 10.1163/221023910X512796 |ref = Wanner |url-access= subscription}} * {{Cite news|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|last=Special To the New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|access-date=2025-12-18|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 ліпеня]] [[Катэгорыя:Пяцідзясятнікі]] [[Катэгорыя:Савецкія праваабаронцы]] shybjr5ycvxbbhm93hv0n8iprgvhjom 2688047 2688037 2026-09-02T06:53:05Z Dymitr 10914 /* Спасылкі */ слушная назва блёку 2688047 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Барыс Пярчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэньня = 01.07.1946 | месца нараджэньня = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] | веравызнаньне = [[Хрысьціянства]] ([[Пяцідзясятнікі|пяцідзясятнік]]) | прафэсія = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}} }} '''Бары́с Георгіевіч Пярча́ткін''' (па-расейску: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; нар. 1 ліпеня 1946<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амэрыканскі праваабаронца, адзін зь лідэраў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзясятнікаў у СССР у супольнасьці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}}. У 1989 годзе лябіяваў у Кангрэсе ЗША прыняцьце «папраўкі Лаўтэнбэрга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краінаў былога СССР<ref name=Romanovič>{{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|аўтар=Романович Михаил|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič|дата публікацыі=2009-12-14}}</ref>. == Біяграфія == === Раньнія гады і далучэньне да царквы === Нарадзіўся ў сям’і вайсковага лётніка, які загінуў у аўтакатастрофе неўзабаве пасьля нараджэньня Барыса. Празь некалькі гадоў пасьля сьмерці першага мужа маці Барыса зноўку пабралася шлюбам з вайскоўцам, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лягераў у [[Варкута|Варкуце]]. У веку 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзясятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазьней пачаў зьбіраць інфармацыю пра перасьлед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам<ref name=Semjonova>{{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova|аўтар=Семёнова Виктория}}</ref>. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысыдэнтамі === У 1976 годзе Пярчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і Ў. Сьцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысыдэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хэльсынская група|Маскоўскай Хэльсынскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Пярчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзясятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], Сусьветную раду цэркваў і да кіраўнікоў дзяржаваў-удзельніцаў Хэльсынскага пагадненьня з паведамленьнем пра сыстэматычныя перасьледы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзясятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысыдэнтаў [[Аляксандар Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юры Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфэсіяў з патрабаваньнем дазволіць выезд перасьледаваным хрысьціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрзі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 сьнежня 1978 году спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзыдэнту ЗША [[Джымі Картэр|Джымі Картэру]] з просьбай зьвярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |аўтар = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 году займаўся арганізацыяй Цэнтру вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзясятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. Напрыканцы 1979 году склаў заяву да Кангрэсу і ўраду ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРН, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Перасьлед і зьняволеньне === За актыўную дзейнасьць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Пярчаткіна і ягонай сям’і была разгорнутая прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. 21 жніўня 1980 году Пярчаткін быў арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 году<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> асуджаны паводле артыкула 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджаньне заведама ілжывых выдумак, якія ганябяць савецкі дзяржаўны і грамадзкі лад») да 2 гадоў пазбаўленьня волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленьняў радыёстанцыі «[[Голас Амэрыкі]]», падчас сьледзтва да яго ўжываліся фармакалягічныя сродкі (нэўралептыкі), ад якіх ён страчваў прытомнасьць{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. У жніўні 1982 году вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасьць. У лютым 1983 году быў арыштаваны паўторна і асуджаны паводле арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае нашэньне халоднай зброі да 1,5 году пазбаўленьня волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнбэрга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэсу ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу зь дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]<ref name=Romanovič/>, старшынём Вярхоўнага суда ЗША [[Ўільям Рэнкуіст|Ўільямам Рэнкуістам]]<ref name=Romanovič/> і іншымі афіцыйнымі асобамі. У траўні 1988 году падчас візыту прэзыдэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Пярчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся зь першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|2018|Gura|173}}. 26 ліпеня 1988 году эміграваў у ЗША разам зь сям’ёй{{sfn|2018|Gura|173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. 4 жніўня 1988 году выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра перасьлед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}{{sfn|2018|Gura|173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Вынікам гэтых перамоваў<ref>{{cite news |аўтар = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцьце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнбэрга», названай у гонар сэнатара ад штату [[Нью-Джэрзі]] [[Фрэнк Лаўтэнбэрг|Фрэнка Лаўтэнбэрга]]. За першае дзесяцігодзьдзе дзеяньня закону ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|2018|Gura|173}}<ref name=Semjonova/>, а да 2010 году — каля 1 млн чалавек<ref name=Romanovič/>. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысьціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee'')<ref name=Romanovič/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сьцежкі» (па-расейску: ''Огненные тропы''){{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. Улетку 2025 году Пярчаткін заступаўся ў Дзяржаўным дэпартамэнце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за надаваньне адмысловых міграцыйных квотаў для хрысьціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расеі, якія прыбылі ў ЗША па праграме [[Uniting for Ukraine|U4U]]<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Зноскі}} == Літаратура == * {{cite journal | аўтар = Островская О. П. | загаловак = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | ref = Ostrovskaja}} * {{cite journal | аўтар = Гура В. О. | загаловак = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | год = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Cite journal |author = Michael Rowe |загаловак = The Soviet pentecostal emigration movement |url = https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |journal = Religion in Communist Lands |language = en |date = 2 January 2008 |volume = 11 |issue = 3 |pages = 337–339 |doi = 10.1080/09637498308431098 |ref = Rowe |url-access= subscription}} * {{Cite journal |author = Catherine Wanner |загаловак = Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |url = https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |journal = Canadian-American Slavic Studies |language = en |publisher = Brill Schöningh |date = January 2010 |volume = 44 |issue = 1–2 |pages = 44–66 |issn = 2210-2396 |doi = 10.1163/221023910X512796 |ref = Wanner |url-access= subscription}} * {{Cite news|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|last=Special To the New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|access-date=2025-12-18|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 ліпеня]] [[Катэгорыя:Пяцідзясятнікі]] [[Катэгорыя:Савецкія праваабаронцы]] 4zu5xmuxcqknbnpwa2nocv8cjwxq2m0 2688048 2688047 2026-09-02T06:53:58Z Dymitr 10914 «Крыніцы» замест «Зноскі» 2688048 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Барыс Пярчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэньня = 01.07.1946 | месца нараджэньня = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] | веравызнаньне = [[Хрысьціянства]] ([[Пяцідзясятнікі|пяцідзясятнік]]) | прафэсія = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}} }} '''Бары́с Георгіевіч Пярча́ткін''' (па-расейску: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; нар. 1 ліпеня 1946<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амэрыканскі праваабаронца, адзін зь лідэраў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзясятнікаў у СССР у супольнасьці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}}. У 1989 годзе лябіяваў у Кангрэсе ЗША прыняцьце «папраўкі Лаўтэнбэрга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краінаў былога СССР<ref name=Romanovič>{{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|аўтар=Романович Михаил|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič|дата публікацыі=2009-12-14}}</ref>. == Біяграфія == === Раньнія гады і далучэньне да царквы === Нарадзіўся ў сям’і вайсковага лётніка, які загінуў у аўтакатастрофе неўзабаве пасьля нараджэньня Барыса. Празь некалькі гадоў пасьля сьмерці першага мужа маці Барыса зноўку пабралася шлюбам з вайскоўцам, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лягераў у [[Варкута|Варкуце]]. У веку 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзясятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазьней пачаў зьбіраць інфармацыю пра перасьлед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам<ref name=Semjonova>{{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova|аўтар=Семёнова Виктория}}</ref>. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысыдэнтамі === У 1976 годзе Пярчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і Ў. Сьцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысыдэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хэльсынская група|Маскоўскай Хэльсынскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Пярчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзясятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=68}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], Сусьветную раду цэркваў і да кіраўнікоў дзяржаваў-удзельніцаў Хэльсынскага пагадненьня з паведамленьнем пра сыстэматычныя перасьледы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзясятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысыдэнтаў [[Аляксандар Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юры Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфэсіяў з патрабаваньнем дазволіць выезд перасьледаваным хрысьціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрзі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 сьнежня 1978 году спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзыдэнту ЗША [[Джымі Картэр|Джымі Картэру]] з просьбай зьвярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |аўтар = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 году займаўся арганізацыяй Цэнтру вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзясятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. Напрыканцы 1979 году склаў заяву да Кангрэсу і ўраду ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРН, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Перасьлед і зьняволеньне === За актыўную дзейнасьць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Пярчаткіна і ягонай сям’і была разгорнутая прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. 21 жніўня 1980 году Пярчаткін быў арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 году<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> асуджаны паводле артыкула 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджаньне заведама ілжывых выдумак, якія ганябяць савецкі дзяржаўны і грамадзкі лад») да 2 гадоў пазбаўленьня волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленьняў радыёстанцыі «[[Голас Амэрыкі]]», падчас сьледзтва да яго ўжываліся фармакалягічныя сродкі (нэўралептыкі), ад якіх ён страчваў прытомнасьць{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. У жніўні 1982 году вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасьць. У лютым 1983 году быў арыштаваны паўторна і асуджаны паводле арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае нашэньне халоднай зброі да 1,5 году пазбаўленьня волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнбэрга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэсу ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу зь дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]<ref name=Romanovič/>, старшынём Вярхоўнага суда ЗША [[Ўільям Рэнкуіст|Ўільямам Рэнкуістам]]<ref name=Romanovič/> і іншымі афіцыйнымі асобамі. У траўні 1988 году падчас візыту прэзыдэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Пярчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся зь першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|2018|Gura|173}}. 26 ліпеня 1988 году эміграваў у ЗША разам зь сям’ёй{{sfn|2018|Gura|173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. 4 жніўня 1988 году выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра перасьлед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}{{sfn|2018|Gura|173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Вынікам гэтых перамоваў<ref>{{cite news |аўтар = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцьце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнбэрга», названай у гонар сэнатара ад штату [[Нью-Джэрзі]] [[Фрэнк Лаўтэнбэрг|Фрэнка Лаўтэнбэрга]]. За першае дзесяцігодзьдзе дзеяньня закону ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|2018|Gura|173}}<ref name=Semjonova/>, а да 2010 году — каля 1 млн чалавек<ref name=Romanovič/>. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысьціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee'')<ref name=Romanovič/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сьцежкі» (па-расейску: ''Огненные тропы''){{sfn|Ostrovskaja|2017|Островская|69}}. Улетку 2025 году Пярчаткін заступаўся ў Дзяржаўным дэпартамэнце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за надаваньне адмысловых міграцыйных квотаў для хрысьціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расеі, якія прыбылі ў ЗША па праграме [[Uniting for Ukraine|U4U]]<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal | аўтар = Островская О. П. | загаловак = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | ref = Ostrovskaja}} * {{cite journal | аўтар = Гура В. О. | загаловак = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | год = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Cite journal |author = Michael Rowe |загаловак = The Soviet pentecostal emigration movement |url = https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |journal = Religion in Communist Lands |language = en |date = 2 January 2008 |volume = 11 |issue = 3 |pages = 337–339 |doi = 10.1080/09637498308431098 |ref = Rowe |url-access= subscription}} * {{Cite journal |author = Catherine Wanner |загаловак = Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |url = https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |journal = Canadian-American Slavic Studies |language = en |publisher = Brill Schöningh |date = January 2010 |volume = 44 |issue = 1–2 |pages = 44–66 |issn = 2210-2396 |doi = 10.1163/221023910X512796 |ref = Wanner |url-access= subscription}} * {{Cite news|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|last=Special To the New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|access-date=2025-12-18|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 ліпеня]] [[Катэгорыя:Пяцідзясятнікі]] [[Катэгорыя:Савецкія праваабаронцы]] suj3odhch51llje3nnmircc8jlgqyw6 0 303699 2688061 2687761 2026-09-02T07:49:48Z Kontributor 2K 83113 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Коростишів у люстрації 1683 р.jpg]] → [[File:Коростишів в люстрації 1683 р.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader's request) 2688061 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Сарнавічы |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Сарнавічаў |Арыгінальная назва = Сарновичі |Лацінка = Sarnavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 383 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 04 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 55 |Даўгата сэкундаў = 28 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150px|Сернавічы ў люстрацыі Оўруцкага замку 1552 г.]] [[Файл:Абыходы ў рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Мястэчка Сарнапаль і сяло Сарнавічы ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Абыходы ў тарыфе 1640 г.jpg|значак|зьлева|150px|Сарнапаль і Сарнавічы ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Коростишів в люстрації 1683 р.jpg|значак|зьлева|150px|Сарнавічы ў люстрацыі 1683 г.]] '''Са́рнавічы''' ({{мова-uk|Са́рновичі}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паводле люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, зь сяла Сернавічы пана Крыштафа Кміціча, якое цягнула 1 службу, выбіралася 2 кадзі мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 455; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 49</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Сарнавічы з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году запісана, што зь мястэчка Сарнапаль пана Юрыя Лясоты за шэсьць пабораў мусіла выплачвацца з 4 рынкавых дымоў (~24 жыхары) па 3 злотыя, з 6 вулічных дымоў (~36) па 1 зл. і 6 грошаў, з кола млынавага 3 зл. штогадовага, зь сяла Сарнавічы з 3 дымоў (~18) па 3 зл., з 2 [[агароднікі|агароднікаў]] па 1 зл. і 6 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 600; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 389</ref>. Згодна з тарыфам [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 113 дымоў (~678 жыхароў) мястэчка Сарнапаль панства Станіслава і Марыны Шчырскіх выбіралася 113 злотых, з 11 дымоў (~66) сяла Сарнавічы — 11 зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 885зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 227-228</ref>. У люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году засьведчана, што з 5 дымоў сяла Сарнавічы пана Берэжэцкага выплачваўся 1 злоты<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 743; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 498</ref>. Зь візыты Оўруцкага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 9 двароў сяла Сарнавічы належалі да прыходу царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы ў сяле Калінаўка<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага. Ф. 233. Спр. 19. А. 741-743</ref>. У 1754 годзе з 10 двароў (~60 жыхароўы) сяла Сарнавічы Оўруцкага кляштару езуітаў выплачваліся «''do grodu''»{{заўвага|Жытомірскага замку.}} 1 злоты і 17 грошаў, «''do skarbu''» — 6 злотых і 8 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 139</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Сарнавічы апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 3ta8t7x8ows4zcytpsl1lwrehfjgnod 2 303718 2687938 2687790 2026-09-01T14:42:49Z Expert Martial Arts 99821 выпраўленьне спасылак 2687938 wikitext text/x-wiki == '''[[Вікіпэдыя:Праект:International Karate Association|Вікіпэдыя:Праект:INTERNATIONAL KARATE ASSOCIATION]]''' == [[be:Удзельнік:Expert Martial Arts]] [[cs:Wikipedista:Expert Martial Arts]] [[en:User:Expert Martial Arts]] [[es:Usuario:Expert Martial Arts]] [[fr:Utilisateur:Expert Martial Arts]] [[pl:Wikipedysta:Expert Martial Arts]] [[pt:Usuário:Expert Martial Arts]] [[ru:Участник:Expert Martial Arts]] [[sk:Redaktor:Expert Martial Arts]] [[sq:Përdoruesi:Expert Martial Arts]] jjvsb4yqzvcwt4ofs6ma5nhvas164br 0 303724 2687899 2687892 2026-09-01T13:21:46Z ~2026-47682-87 99842 2687899 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Яловіца |Лацінка = Jałovica |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Яловіцы |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Жодзінскі сельсавет|Жодзінскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 51 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222161<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%AF%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248817151 |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 03 |Шырата сэкундаў = 41 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 17 |Даўгата сэкундаў = 56 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Яло́віца'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 436</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Жодзінскі сельсавет|Жодзінскага сельсавету]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. == Гісторыя== Паводле перапісу [[1897]] года Яловіца гэта фальварак пры рацэ [[Пліса (прыток Бярэзіны)|Пліса]] ў Смалявіцкай воласці Барысаўскага павета, які налічваў адзін двор і 24 жыхары. У пачатку [[XX стагодзьдзе|XX стагоддзя]] засценак, 6 двароў і 52 жыхары. Перад [[Кастрычніцкі пераварот|Кастрычніцкім пераваротам]] гэта была ўжо вёска з 36 дварамі, у якіх пражывала 246 вяскоўцаў. Пасля [[1917]] года ў вёсцы адкрыўся пункт па ліквідацыі непісьменнасці сярод дарослых і працоўная [[школа]] 1-й ступені. У пачатку [[1930-я|30–х]] гадоў у Яловіце быў створаны [[Калгас|калгас]], працавала гамарня. Паводле звестак, якія ёсць у Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь, да [[Другая сусьветная вайна|Другой Суьветнай вайны]] ў вёсцы было 35 дамоў, у якіх пражывала 152 чалавекі <ref>[https://www.sb.by/articles/yalovitsa-te-gody-zabyt-nevozmozhno-.html Газэта СБ. Беларусь сегодня.] {{Ref-ru}} </ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Čorny Lies, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёна] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёна] {{Жодзінскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Жодзінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] 1145n77gizgbpzfbhpsceeobn1jhxfc 2687995 2687899 2026-09-01T19:01:09Z Ліцьвін 847 артаграфія, пунктуацыя 2687995 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Яловіца |Лацінка = Jałovica |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Яловіцы |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Жодзінскі сельсавет|Жодзінскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 51 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222161<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%AF%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248817151 |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 03 |Шырата сэкундаў = 41 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 17 |Даўгата сэкундаў = 56 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Яло́віца'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 436</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Жодзінскі сельсавет|Жодзінскага сельсавету]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. == Гісторыя== Паводле перапісу 1897 году Яловіца гэта фальварак пры рацэ [[Пліса (прыток Бярэзіны)|Плісе]] ў Смалявіцкай воласьці Барысаўскага павету, які налічваў адзін двор і 24 жыхары. У пачатку [[XX стагодзьдзе|XX стагодзьдзя]] засьценак, 6 двароў і 52 жыхары. Перад [[Кастрычніцкі пераварот|Кастрычніцкім пераваротам]] гэта была ўжо вёска з 36 дварамі, у якіх пражывала 246 вяскоўцаў. Пасьля 1917 году ў вёсцы адкрыўся пункт па ліквідацыі непісьменнасьці сярод дарослых і працоўная [[школа]] 1-й ступені. У пачатку [[1930-я|1930–х]] гадоў у Яловіце быў створаны [[Калгас|калгас]], працавала гамарня. Паводле зьвестак, якія ёсьць у Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь, да [[Другая сусьветная вайна|Другой Суьветнай вайны]] ў вёсцы было 35 дамоў, у якіх пражывала 152 чалавекі<ref>[https://www.sb.by/articles/yalovitsa-te-gody-zabyt-nevozmozhno-.html Газэта СБ. Беларусь сегодня.]{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Čorny Lies, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёна] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёна] {{Жодзінскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Жодзінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] jpe9t90pgf3osjm07rcp71kr4x58qcz 0 303725 2687914 2026-09-01T14:07:31Z Artsiom91 28241 Створаная старонка са зьместам „'''Чэмпіянат Сан-Марына па футболе 2026—2027 гадоў''' — 42-і розыгрыш [[Чэмпіянат Сан-Марына па футболе|чэмпіянату Сан-Марына па футболе]], які пачаўся 28 жніўня 2026 году. == Удзельнікі == У турніры бяруць удзел 16 камандаў — дакладна тыя ж, што і ў п...“ 2687914 wikitext text/x-wiki '''Чэмпіянат Сан-Марына па футболе 2026—2027 гадоў''' — 42-і розыгрыш [[Чэмпіянат Сан-Марына па футболе|чэмпіянату Сан-Марына па футболе]], які пачаўся 28 жніўня 2026 году. == Удзельнікі == У турніры бяруць удзел 16 камандаў — дакладна тыя ж, што і ў папярэднім сэзоне. == Табліца == <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = 30 жніўня 2026 |крыніца = [https://www.soccerway.com/san-marino/campionato-sammarinese/ Soccerway] <!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў= FOL, JUV, TFI, FTO, TPE, DOM, LIB, COS, VIR, LFI, SGI, CAI, SMA, PEN, FAE, MUR <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL1Q |вынік2=EUPO1 |вынік3=EUPO1 |вынік4=EUPO1 |вынік5=EUPO1 |вынік6=EUPO1 |вынік7=EUPO1 |вынік8=EUPO2 |вынік9=EUPO2 |вынік10=EUPO2 |вынік11=EUPO2 <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_CAI=0|нічыі_CAI=0|паразы_CAI=1|мз_CAI=1|мп_CAI=2<!-- Cailungo --> |перамогі_COS=0|нічыі_COS=1|паразы_COS=0|мз_COS=1|мп_COS=1<!-- Cosmos --> |перамогі_DOM=1|нічыі_DOM=0|паразы_DOM=0|мз_DOM=2|мп_DOM=1<!-- Domagnano --> |перамогі_FAE=0|нічыі_FAE=0|паразы_FAE=1|мз_FAE=0|мп_FAE=4<!-- Faetano --> |перамогі_FOL=1|нічыі_FOL=0|паразы_FOL=0|мз_FOL=5|мп_FOL=0<!-- Folgore --> |перамогі_FTO=1|нічыі_FTO=0|паразы_FTO=0|мз_FTO=2|мп_FTO=0<!-- Fiorentino --> |перамогі_JUV=1|нічыі_JUV=0|паразы_JUV=0|мз_JUV=4|мп_JUV=0<!-- Juvenes/Dogana --> |перамогі_LFI=0|нічыі_LFI=1|паразы_LFI=0|мз_LFI=0|мп_LFI=0<!-- La Fiorita --> |перамогі_LIB=0|нічыі_LIB=1|паразы_LIB=0|мз_LIB=1|мп_LIB=1<!-- Libertas --> |перамогі_MUR=0|нічыі_MUR=0|паразы_MUR=1|мз_MUR=0|мп_MUR=5<!-- Murata --> |перамогі_PEN=0|нічыі_PEN=0|паразы_PEN=1|мз_PEN=2|мп_PEN=5<!-- Pennarossa --> |перамогі_SGI=0|нічыі_SGI=0|паразы_SGI=1|мз_SGI=2|мп_SGI=3<!-- San Giovanni --> |перамогі_SMA=0|нічыі_SMA=0|паразы_SMA=1|мз_SMA=0|мп_SMA=2<!-- San Marino Academy U22 --> |перамогі_TFI=1|нічыі_TFI=0|паразы_TFI=0|мз_TFI=5|мп_TFI=2<!-- Tre Fiori --> |перамогі_TPE=1|нічыі_TPE=0|паразы_TPE=0|мз_TPE=3|мп_TPE=2<!-- Tre Penne --> |перамогі_VIR=0|нічыі_VIR=1|паразы_VIR=0|мз_VIR=0|мп_VIR=0<!-- Virtus --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAI=[[Кайлюнга Борга-Маджорэ|Кайлюнга]] |назва_COS=[[Космас Сэравале|Космас]] |назва_DOM=[[Даманьяна (футбольны клюб)|Даманьяна]] |назва_FAE=[[Фаэтана (футбольны клюб)|Фаэтана]] |назва_FTO=[[Фіярэнтына Сан-Марына|Фіярэнтына]] |назва_FOL=[[Фальгорэ Фальчыяна|Фальгорэ]] |назва_JUV=[[Ювэнэс Дагана]] |назва_LFI=[[Ля Фіярыта Монтэджардана|Ля Фіярыта]] |назва_LIB=[[Лібэртас Борга-Маджорэ|Лібэртас]] |назва_MUR=[[Мурата Сан-Марына|Мурата]] |назва_PEN=[[Пэнароса К’езануова|Пэнароса]] |назва_SGI=[[Сан-Джавані Борга-Маджорэ|Сан-Джавані]] |назва_SMA=[[Сан-Марына Ю22]] |назва_TFI=[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]] |назва_TPE=[[Трэ Пэнэ Сэравале|Трэ Пэнэ]] |назва_VIR=[[Віртус Акуавіва|Віртус]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |колер_CL1Q=green1|тэкст_CL1Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EUPO1=yellow1 |тэкст_EUPO1=Чвэрцьфінал плэй-оф за Лігу канфэрэнцыяў |колер_EUPO2=yellow2 |тэкст_EUPO2=Першы раўнд плэй-оф за Лігу канфэрэнцыяў }}</onlyinclude> == Вынікі гульняў == {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.soccerway.com/san-marino/campionato-sammarinese/ Soccerway] | абнаўленьне = 30 жніўня 2026 | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= VIR, DOM, CAI, COS, LIB, LFI, MUR, PEN, SGI, SMA, TPE, TFI, FOL, FAE, FTO, JUV |скарачэньне_CAI=[[Кайлюнга Борга-Маджорэ|Кай]] |скарачэньне_COS=[[Космас Сэравале|Кос]] |скарачэньне_DOM=[[Даманьяна (футбольны клюб)|Дам]] |скарачэньне_FAE=[[Фаэтана (футбольны клюб)|Фаэ]] |скарачэньне_FTO=[[Фіярэнтына Сан-Марына|Фія]] |скарачэньне_FOL=[[Фальгорэ Фальчыяна|Фал]] |скарачэньне_JUV=[[Ювэнэс Дагана|Ювэ]] |скарачэньне_LFI=[[Ля Фіярыта Монтэджардана|ЛяФ]] |скарачэньне_LIB=[[Лібэртас Борга-Маджорэ|Ліб]] |скарачэньне_MUR=[[Мурата Сан-Марына|Мур]] |скарачэньне_PEN=[[Пэнароса К’езануова|Пэн]] |скарачэньне_SGI=[[Сан-Джавані Борга-Маджорэ|Сан]] |скарачэньне_SMA=[[Сан-Марына Ю22|Ю22]] |скарачэньне_TFI=[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|ТФі]] |скарачэньне_TPE=[[Трэ Пэнэ Сэравале|ТПэ]] |скарачэньне_VIR=[[Віртус Акуавіва|Вір]] |назва_CAI=[[Кайлюнга Борга-Маджорэ|Кайлюнга]] |назва_COS=[[Космас Сэравале|Космас]] |назва_DOM=[[Даманьяна (футбольны клюб)|Даманьяна]] |назва_FAE=[[Фаэтана (футбольны клюб)|Фаэтана]] |назва_FTO=[[Фіярэнтына Сан-Марына|Фіярэнтына]] |назва_FOL=[[Фальгорэ Фальчыяна|Фальгорэ]] |назва_JUV=[[Ювэнэс Дагана]] |назва_LFI=[[Ля Фіярыта Монтэджардана|Ля Фіярыта]] |назва_LIB=[[Лібэртас Борга-Маджорэ|Лібэртас]] |назва_MUR=[[Мурата Сан-Марына|Мурата]] |назва_PEN=[[Пэнароса К’езануова|Пэнароса]] |назва_SGI=[[Сан-Джавані Борга-Маджорэ|Сан-Джавані]] |назва_SMA=[[Сан-Марына Ю22]] |назва_TFI=[[Трэ Фіёры Фіярэнтына|Трэ Фіёры]] |назва_TPE=[[Трэ Пэнэ Сэравале|Трэ Пэнэ]] |назва_VIR=[[Віртус Акуавіва|Віртус]] |матч_SMA_FTO= 0–2 |матч_JUV_FAE= 4–0 |матч_FOL_MUR= 5–0 |матч_CAI_DOM= 1–2 |матч_SGI_TPE= 2–3 |матч_COS_LIB= 1–1 |матч_VIR_LFI= 0–0 |матч_TFI_PEN= 5–2 }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.rsssf.org/tabless/sanmchamp.html Чэмпіянаты Сан-Марына на сайце RSSSF] {{Сэзоны чэмпіянату Сан-Марына па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Сан-Марына па футболе]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] 440279pwihjp9qfhsawpc5i84q6trzh 0 303726 2687924 2026-09-01T14:26:02Z Artsiom91 28241 Створаная старонка са зьместам „'''Першы дывізіён 2026—2027 гадоў''' — 88-ы розыгрыш [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першага дывізіёну]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Кіпру, які пачаўся 28 жніўня 2026 году. == Клюбы == У турніры бяруць удзел 14 клюбаў, зь якіх 11...“ 2687924 wikitext text/x-wiki '''Першы дывізіён 2026—2027 гадоў''' — 88-ы розыгрыш [[Першы дывізіён чэмпіянату Кіпру па футболе|Першага дывізіёну]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Кіпру, які пачаўся 28 жніўня 2026 году. == Клюбы == У турніры бяруць удзел 14 клюбаў, зь якіх 11 былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а тры клюбы прасунуліся з Другога дывізіёну — «[[Нэа Саляміна Фамагуста (футбольны клюб)|Нэа Саляміна]]», «[[Карміётыса Пано Палемідыя|Карміётыса]]» і «[[Амонія 29М Нікасія|Амонія 29М]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Акрытас Хлёракас|Акрытас]]», «[[Этнікос Ахнас|Этнікос]]» і «[[Энасіс Паралімні|Энасіс]]». == Рэгулярны сэзон == === Табліца === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = 31 жніўня 2026 |крыніца = [https://www.soccerway.com/cyprus/cyprus-league/ Soccerway] <!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=PAC, PAF, AEK, AEL, NEA, OLY, APL, ARI, OAR, OMO, APO, ANO, KAR, KRA <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=P1 |вынік2=P1 |вынік3=P1 |вынік4=P1 |вынік5=P1 |вынік6=P1 |вынік7=P2 |вынік8=P2 |вынік9=P2 |вынік10=P2 |вынік11=P2 |вынік12=P2 |вынік13=P2 |вынік14=P2 <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_AEK=1|нічыі_AEK=0|паразы_AEK=0|мз_AEK=3|мп_AEK=1<!-- AEK Larnaca --> |перамогі_AEL=1|нічыі_AEL=0|паразы_AEL=0|мз_AEL=2|мп_AEL=0<!-- AEL Limassol --> |перамогі_ANO=0|нічыі_ANO=0|паразы_ANO=1|мз_ANO=0|мп_ANO=2<!-- Anorthosis Famagusta --> |перамогі_APO=0|нічыі_APO=0|паразы_APO=1|мз_APO=1|мп_APO=3<!-- APOEL --> |перамогі_APL=0|нічыі_APL=1|паразы_APL=0|мз_APL=2|мп_APL=2<!-- Apollon Limassol --> |перамогі_ARI=0|нічыі_ARI=1|паразы_ARI=0|мз_ARI=2|мп_ARI=2<!-- Aris Limassol --> |перамогі_KAR=0|нічыі_KAR=0|паразы_KAR=1|мз_KAR=0|мп_KAR=3<!-- Karmiotissa Polemidion --> |перамогі_KRA=0|нічыі_KRA=0|паразы_KRA=1|мз_KRA=0|мп_KRA=3<!-- Krasava Ypsonas --> |перамогі_NEA=0|нічыі_NEA=1|паразы_NEA=0|мз_NEA=3|мп_NEA=3<!-- Nea Salamis Famagusta --> |перамогі_OLY=0|нічыі_OLY=1|паразы_OLY=0|мз_OLY=3|мп_OLY=3<!-- Olympiakos Nicosia --> |перамогі_OAR=0|нічыі_OAR=1|паразы_OAR=0|мз_OAR=0|мп_OAR=0<!-- Omonia Aradippou --> |перамогі_OMO=0|нічыі_OMO=1|паразы_OMO=0|мз_OMO=0|мп_OMO=0<!-- Omonia Nicosia --> |перамогі_PAC=1|нічыі_PAC=0|паразы_PAC=0|мз_PAC=3|мп_PAC=0<!-- PAC Omonia 29M --> |перамогі_PAF=1|нічыі_PAF=0|паразы_PAF=0|мз_PAF=3|мп_PAF=0<!-- Pafos --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AEK=[[АЕК Лярнака]] |назва_AEL=[[АЭЛ Лімасол]] |назва_ANO=[[Анартосіс Фамагуста]] |назва_APO=[[АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]] |назва_APL=[[Апалён Лімасол]] |назва_ARI=[[Арыс Лімасол]] |назва_KAR=[[Карміётыса Пано Палемідыя|Карміётыса]] |назва_KRA=[[Красава Іпсанас]] |назва_NEA=[[Нэа Саляміна Фамагуста (футбольны клюб)|Нэа Саляміна Фамагуста]] |назва_OLY=[[Алімпіякос Нікасія]] |назва_OAR=[[Амонія Арадыпу]] |назва_OMO=[[Амонія Нікасія]] |назва_PAC=[[Амонія 29М Нікасія|Амонія 29М]] |назва_PAF=[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 6) Розьніца мячоў; 7) Забітыя мячы; 8) Дадатковыя матчы (толькі для вызначэньня падзелу на раўнды). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |колер_P1=green1 |тэкст_P1=Чэмпіёнская група |колер_P2=red1 |тэкст_P2=Група на паніжэньне }}</onlyinclude> === Вынікі гульняў === {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.soccerway.com/cyprus/cyprus-league/ Soccerway] | абнаўленьне = 31 жніўня 2026 | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= AEK, OLY, OAR, OMO, PAC, ANO, APL, APO, ARI, AEL, KAR, KYP, NEA, PAF |скарачэньне_AEK=[[АЕК Лярнака|АЕК]] |скарачэньне_AEL=[[АЭЛ Лімасол|АЭЛ]] |скарачэньне_ANO=[[Анартосіс Фамагуста|Ана]] |скарачэньне_APO=[[АПОЭЛ Нікасія|АПО]] |скарачэньне_APL=[[Апалён Лімасол|Апа]] |скарачэньне_ARI=[[Арыс Лімасол|Ары]] |скарачэньне_KAR=[[Карміётыса Пано Палемідыя|Кар]] |скарачэньне_KYP=[[Красава Іпсанас|Кра]] |скарачэньне_NEA=[[Нэа Саляміна Фамагуста (футбольны клюб)|Нэа]] |скарачэньне_OLY=[[Алімпіякос Нікасія|Алі]] |скарачэньне_OAR=[[Амонія Арадыпу|АмА]] |скарачэньне_OMO=[[Амонія Нікасія|АмН]] |скарачэньне_PAC=[[Амонія 29М Нікасія|А29]] |скарачэньне_PAF=[[Пафас (футбольны клюб)|Паф]] |назва_AEK=[[АЕК Лярнака]] |назва_AEL=[[АЭЛ Лімасол]] |назва_ANO=[[Анартосіс Фамагуста]] |назва_APO=[[АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]] |назва_APL=[[Апалён Лімасол]] |назва_ARI=[[Арыс Лімасол]] |назва_KAR=[[Карміётыса Пано Палемідыя|Карміётыса]] |назва_KYP=[[Красава Іпсанас]] |назва_NEA=[[Нэа Саляміна Фамагуста (футбольны клюб)|Нэа Саляміна Фамагуста]] |назва_OLY=[[Алімпіякос Нікасія]] |назва_OAR=[[Амонія Арадыпу]] |назва_OMO=[[Амонія Нікасія]] |назва_PAC=[[Амонія 29М Нікасія|Амонія 29М]] |назва_PAF=[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]] | матч_AEK_AEL = | матч_AEK_ANO = | матч_AEK_APO = 3–1 | матч_AEK_APL = | матч_AEK_ARI = | матч_AEK_KAR = | матч_AEK_KYP = | матч_AEK_NEA = | матч_AEK_OLY = | матч_AEK_OAR = | матч_AEK_OMO = | матч_AEK_PAC = | матч_AEK_PAF = | матч_AEL_AEK = | матч_AEL_ANO = 2–0 | матч_AEL_APO = | матч_AEL_APL = | матч_AEL_ARI = | матч_AEL_KAR = | матч_AEL_KYP = | матч_AEL_NEA = | матч_AEL_OLY = | матч_AEL_OAR = | матч_AEL_OMO = | матч_AEL_PAC = | матч_AEL_PAF = | матч_ANO_AEK = | матч_ANO_AEL = | матч_ANO_APO = | матч_ANO_APL = | матч_ANO_ARI = | матч_ANO_KAR = | матч_ANO_KYP = | матч_ANO_NEA = | матч_ANO_OLY = | матч_ANO_OAR = | матч_ANO_OMO = | матч_ANO_PAC = | матч_ANO_PAF = | матч_APO_AEK = | матч_APO_AEL = | матч_APO_ANO = | матч_APO_APL = | матч_APO_ARI = | матч_APO_KAR = | матч_APO_KYP = | матч_APO_NEA = | матч_APO_OLY = | матч_APO_OAR = | матч_APO_OMO = | матч_APO_PAC = | матч_APO_PAF = | матч_APL_AEK = | матч_APL_AEL = | матч_APL_ANO = | матч_APL_APO = | матч_APL_ARI = | матч_APL_NEA = | матч_APL_KAR = | матч_APL_KYP = | матч_APL_OLY = | матч_APL_OAR = | матч_APL_OMO = | матч_APL_PAC = | матч_APL_PAF = | матч_ARI_AEK = | матч_ARI_AEL = | матч_ARI_ANO = | матч_ARI_APO = | матч_ARI_APL = 2–2 | матч_ARI_NEA = | матч_ARI_KAR = | матч_ARI_KYP = | матч_ARI_OLY = | матч_ARI_OAR = | матч_ARI_OMO = | матч_ARI_PAC = | матч_ARI_PAF = | матч_KAR_AEK = | матч_KAR_AEL = | матч_KAR_ANO = | матч_KAR_APO = | матч_KAR_APL = | матч_KAR_ARI = | матч_KAR_KYP = | матч_KAR_NEA = | матч_KAR_OLY = | матч_KAR_OAR = | матч_KAR_OMO = | матч_KAR_PAC = | матч_KAR_PAF = 0–3 | матч_KYP_AEK = | матч_KYP_AEL = | матч_KYP_ANO = | матч_KYP_APO = | матч_KYP_APL = | матч_KYP_ARI = | матч_KYP_KAR = | матч_KYP_NEA = | матч_KYP_OLY = | матч_KYP_OAR = | матч_KYP_OMO = | матч_KYP_PAC = 0–3 | матч_KYP_PAF = | матч_NEA_AEK = | матч_NEA_AEL = | матч_NEA_ANO = | матч_NEA_APO = | матч_NEA_APL = | матч_NEA_ARI = | матч_NEA_KAR = | матч_NEA_KYP = | матч_NEA_OLY = | матч_NEA_OAR = | матч_NEA_OMO = | матч_NEA_PAC = | матч_NEA_PAF = | матч_OLY_AEK = | матч_OLY_AEL = | матч_OLY_ANO = | матч_OLY_APO = | матч_OLY_APL = | матч_OLY_ARI = | матч_OLY_KAR = | матч_OLY_KYP = | матч_OLY_NEA = 3–3 | матч_OLY_OAR = | матч_OLY_OMO = | матч_OLY_PAC = | матч_OLY_PAF = | матч_OAR_AEK = | матч_OAR_AEL = | матч_OAR_ANO = | матч_OAR_APO = | матч_OAR_APL = | матч_OAR_ARI = | матч_OAR_KAR = | матч_OAR_KYP = | матч_OAR_NEA = | матч_OAR_OLY = | матч_OAR_OMO = | матч_OAR_PAC = | матч_OAR_PAF = | матч_OMO_AEK = | матч_OMO_AEL = | матч_OMO_ANO = | матч_OMO_APO = | матч_OMO_APL = | матч_OMO_ARI = | матч_OMO_KAR = | матч_OMO_KYP = | матч_OMO_NEA = | матч_OMO_OLY = | матч_OMO_OAR = 0–0 | матч_OMO_PAC = | матч_OMO_PAF = | матч_PAC_AEK = | матч_PAC_AEL = | матч_PAC_ANO = | матч_PAC_APO = | матч_PAC_APL = | матч_PAC_ARI = | матч_PAC_KAR = | матч_PAC_KYP = | матч_PAC_NEA = | матч_PAC_OLY = | матч_PAC_OAR = | матч_PAC_OMO = | матч_PAC_PAF = | матч_PAF_AEK = | матч_PAF_AEL = | матч_PAF_ANO = | матч_PAF_APO = | матч_PAF_APL = | матч_PAF_ARI = | матч_PAF_KAR = | матч_PAF_KYP = | матч_PAF_NEA = | матч_PAF_OLY = | матч_PAF_OAR = | матч_PAF_OMO = | матч_PAF_PAC = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.cfa.com.cy/ Афіцыйны сайт Кіпрскай фэдэрацыі футболу] {{Сэзоны Першага дывізіёну чэмпіянату Кіпру па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Кіпру па футболе]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] 2fitid24ihy3hl4spu45a4rij31b6qp 6 303727 2687950 2026-09-01T15:13:08Z Dymitr 10914 {{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня | апісаньне = Лягатып [[Мужчынская зборная Кіпру па футболе|мужчынскай зборнай Кіпру па футболе]] | аўтар = Κυπριακή Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου | час стварэньня = XXI стагодзьдзе | крыніца = https://www.cfa.com.cy/images/NewsImages/1676880546.jpg | артыкул = Мужчынская зборная Кіпру па футболе | частка = Поўная выява лягатыпа | разрозьненьне = Так | мэта = Дапамагчы чытычам ідэнтыфікаваць спартовую каманду | за... 2687950 wikitext text/x-wiki == Апісаньне == {{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня | апісаньне = Лягатып [[Мужчынская зборная Кіпру па футболе|мужчынскай зборнай Кіпру па футболе]] | аўтар = Κυπριακή Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου | час стварэньня = XXI стагодзьдзе | крыніца = https://www.cfa.com.cy/images/NewsImages/1676880546.jpg | артыкул = Мужчынская зборная Кіпру па футболе | частка = Поўная выява лягатыпа | разрозьненьне = Так | мэта = Дапамагчы чытычам ідэнтыфікаваць спартовую каманду | заменнасьць = Гэта лягатып футбольнага клюбу, таму для яго няма свабоднай замены | іншае = Выява — прадмет грамадзкага інтарэса }} == Ліцэнзія == {{Лягатып}} np37mmboe781zj01wmwvti780gh23ef 0 303728 2687951 2026-09-01T15:13:31Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Cyprus_national_football_team?oldid=1371680655 2687951 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Кіпр |Лягатып = Cyprus national football team logo.png |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Кіпр 1:1 {{Футбол Ізраіль|няма}}<br />([[Нікасія]], [[Кіпр]]; 13 лістапада 1960) |Перамога = Кіпр 5:0 {{Футбол Андора|няма}}<br />([[Лімасол]], [[Кіпр]]; 15 лістапада 2000)<br />Кіпр 5:0 {{Футбол Андора|няма}}<br />([[Нікасія]], [[Кіпр]]; 16 лістапада 2014)<br />Кіпр 5:0 {{Футбол Сан-Марына|няма}}<br />([[Нікасія]], [[Кіпр]]; 21 сакавіка 2019) |Параза = {{Футбол Нямеччына|назва=ФРН|няма}} 12:0 Кіпр<br />([[Эсэн]], [[Нямеччына|ФРН]]; 21 траўня 1969) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _cyp24h | pattern_b1 = _cyp24h | pattern_ra1 = _cyp24h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _cyp24a | pattern_b2 = _cyp24a | pattern_ra2 = _cyp24a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Кіпру па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Кіпр]] у міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Кіпрская футбольная фэдэрацыя|Кіпрскай футбольнай фэдэрацыяй]]. == Гісторыя == Кіпрская каманда пачала гуляць таварыскія матчы яшчэ знаходзячыся пад брытанскім пратэктаратам. У лістападзе 1960 году, па здабыцьці незалежнасьці ад брытанскага кіраваньня, зборная Кіпру згуляла свой першы афіцыйны матч у посткаляніяльны пэрыяд, зьвёўшы матч супраць [[Мужчынская зборная Ізраілю па футболе|зборнай Ізраілю]] ўнічыю 1:1 у межах кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету 1962 году<ref>Mastrogiannopoulos, Alexander. [https://www.rsssf.org/tablesc/cyp-intres.html Cyprus - International Matches - Overview]. Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation.</ref>. Першая міжнародная перамога каманды з Кіпру была здабытая 27 лістапада 1963 году ў таварыскім матчы супраць [[Мужчынская зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]] 3:1. 17 лютага 1968 году зборная Кіпру залічыла на свой рахунак першую афіцыйную перамогу, перамогшы [[Мужчынская зборная Швайцарыі па футболе|зборную Швайцарыі]] зь лікам 2:1 у адборы да чэмпіянату Эўропы. [[Файл:Cyprus national football team 2012.jpg|значак|зьлева|Кіпрская нацыянальная каманда ў 2012 годзе.]] У 1974 годзе нацыянальная зборная атрымала адную з самых вядомых сваіх перамог, адолеўшы [[Мужчынская зборная Паўночнай Ірляндыі па футболе|зборную Паўночнай Ірляндыі]] ў [[Нікасія|Нікасіі]] зь лікам 1:0. 12 лютага 1983 году, у рамках кваліфікацыі да чэмпіянату Эўропы 1984 году, кіпрская дружына ўтрымала нічыйны вынік 1:1 супраць дзейных чэмпіёнаў сьвету, [[Мужчынская зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]], а празь месяц каманда дасягнула таго ж выніку супраць [[Мужчынская зборная Чэхаславаччыны па футболе|зборнай Чэхаславаччыны]]. Праз чатыры гады, ужо ў адборачным турніры да Эўра-1988, зборная Кіпру зарабіла свой першы пункт у выязным матчы, а дакладней у матчы супраць [[Мужчынская зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы]]. У 1989 годзе каманда згуляла 1:1 з [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]] ў кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету. Не зважаючы на шэраг добрых вынікаў у хатніх матчах, першую перамогу ў гасьцях каманда здабыла толькі ў 1992 годзе, калі на выезьдзе была выгуляная [[Мужчынская зборная Фарэрскіх астравоў па футболе|зборная Фарэрскіх астравоў]]. У 2000-я гады каманда стала больш канкурэнтназдольнай. 15 лістапада 2000 году з буйным лікам 5:0 была разьбітая [[Мужчынская зборная Андоры па футболе|зборная Андоры]]. 7 кастрычніка 2006 году ў межах адборачнага матчу да чэмпіянату Эўропы 2008 году зборная Кіпру выгуляла [[Мужчынская зборная Ірляндыі па футболе|зборную Ірландыі]] зь лікам 5:2, а празь месяц астраўляне зьвялі матч унічыю 1:1 з [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе|зборнай Нямеччыны]]. 13 кастрычніка 2007 году была пераможаная [[Мужчынская зборная Ўэйлзу па футболе|зборная Ўэйлзу]] зь лікам 3:1. 3 верасьня 2010 году ў рамках адборачнага турніру да чэмпіянату Эўропы 2012 году каманда ў [[Гімарайнш]]ы згуляла ўнічыю 4:4 з [[Мужчынская зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.cfa.com.cy/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Кіпру па футболе| ]] [[Катэгорыя:Кіпрскі футбол]] n32a5yzlgyoo0v13fw8ai652e3ajt8b 2687953 2687951 2026-09-01T15:13:48Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Кіпру па футболе]] у [[Мужчынская зборная Кіпру па футболе]]: Уніфікацыя 2687951 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Кіпр |Лягатып = Cyprus national football team logo.png |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Кіпр 1:1 {{Футбол Ізраіль|няма}}<br />([[Нікасія]], [[Кіпр]]; 13 лістапада 1960) |Перамога = Кіпр 5:0 {{Футбол Андора|няма}}<br />([[Лімасол]], [[Кіпр]]; 15 лістапада 2000)<br />Кіпр 5:0 {{Футбол Андора|няма}}<br />([[Нікасія]], [[Кіпр]]; 16 лістапада 2014)<br />Кіпр 5:0 {{Футбол Сан-Марына|няма}}<br />([[Нікасія]], [[Кіпр]]; 21 сакавіка 2019) |Параза = {{Футбол Нямеччына|назва=ФРН|няма}} 12:0 Кіпр<br />([[Эсэн]], [[Нямеччына|ФРН]]; 21 траўня 1969) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _cyp24h | pattern_b1 = _cyp24h | pattern_ra1 = _cyp24h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _cyp24a | pattern_b2 = _cyp24a | pattern_ra2 = _cyp24a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Кіпру па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Кіпр]] у міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Кіпрская футбольная фэдэрацыя|Кіпрскай футбольнай фэдэрацыяй]]. == Гісторыя == Кіпрская каманда пачала гуляць таварыскія матчы яшчэ знаходзячыся пад брытанскім пратэктаратам. У лістападзе 1960 году, па здабыцьці незалежнасьці ад брытанскага кіраваньня, зборная Кіпру згуляла свой першы афіцыйны матч у посткаляніяльны пэрыяд, зьвёўшы матч супраць [[Мужчынская зборная Ізраілю па футболе|зборнай Ізраілю]] ўнічыю 1:1 у межах кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету 1962 году<ref>Mastrogiannopoulos, Alexander. [https://www.rsssf.org/tablesc/cyp-intres.html Cyprus - International Matches - Overview]. Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation.</ref>. Першая міжнародная перамога каманды з Кіпру была здабытая 27 лістапада 1963 году ў таварыскім матчы супраць [[Мужчынская зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]] 3:1. 17 лютага 1968 году зборная Кіпру залічыла на свой рахунак першую афіцыйную перамогу, перамогшы [[Мужчынская зборная Швайцарыі па футболе|зборную Швайцарыі]] зь лікам 2:1 у адборы да чэмпіянату Эўропы. [[Файл:Cyprus national football team 2012.jpg|значак|зьлева|Кіпрская нацыянальная каманда ў 2012 годзе.]] У 1974 годзе нацыянальная зборная атрымала адную з самых вядомых сваіх перамог, адолеўшы [[Мужчынская зборная Паўночнай Ірляндыі па футболе|зборную Паўночнай Ірляндыі]] ў [[Нікасія|Нікасіі]] зь лікам 1:0. 12 лютага 1983 году, у рамках кваліфікацыі да чэмпіянату Эўропы 1984 году, кіпрская дружына ўтрымала нічыйны вынік 1:1 супраць дзейных чэмпіёнаў сьвету, [[Мужчынская зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]], а празь месяц каманда дасягнула таго ж выніку супраць [[Мужчынская зборная Чэхаславаччыны па футболе|зборнай Чэхаславаччыны]]. Праз чатыры гады, ужо ў адборачным турніры да Эўра-1988, зборная Кіпру зарабіла свой першы пункт у выязным матчы, а дакладней у матчы супраць [[Мужчынская зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы]]. У 1989 годзе каманда згуляла 1:1 з [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]] ў кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету. Не зважаючы на шэраг добрых вынікаў у хатніх матчах, першую перамогу ў гасьцях каманда здабыла толькі ў 1992 годзе, калі на выезьдзе была выгуляная [[Мужчынская зборная Фарэрскіх астравоў па футболе|зборная Фарэрскіх астравоў]]. У 2000-я гады каманда стала больш канкурэнтназдольнай. 15 лістапада 2000 году з буйным лікам 5:0 была разьбітая [[Мужчынская зборная Андоры па футболе|зборная Андоры]]. 7 кастрычніка 2006 году ў межах адборачнага матчу да чэмпіянату Эўропы 2008 году зборная Кіпру выгуляла [[Мужчынская зборная Ірляндыі па футболе|зборную Ірландыі]] зь лікам 5:2, а празь месяц астраўляне зьвялі матч унічыю 1:1 з [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе|зборнай Нямеччыны]]. 13 кастрычніка 2007 году была пераможаная [[Мужчынская зборная Ўэйлзу па футболе|зборная Ўэйлзу]] зь лікам 3:1. 3 верасьня 2010 году ў рамках адборачнага турніру да чэмпіянату Эўропы 2012 году каманда ў [[Гімарайнш]]ы згуляла ўнічыю 4:4 з [[Мужчынская зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.cfa.com.cy/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Кіпру па футболе| ]] [[Катэгорыя:Кіпрскі футбол]] n32a5yzlgyoo0v13fw8ai652e3ajt8b 0 303729 2687954 2026-09-01T15:13:48Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Кіпру па футболе]] у [[Мужчынская зборная Кіпру па футболе]]: Уніфікацыя 2687954 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Мужчынская зборная Кіпру па футболе]] bf198jj90h0iltf7lyeubt0q21k9gfh 0 303730 2687962 2026-09-01T15:39:27Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/San_Marino_national_football_team?oldid=1372040160 2687962 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Сан-Марына |Лягатып = San-marino-logo.png |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Сан-Марына 0:4 {{Футбол Швайцарыя|няма}}<br />([[Сэравальле]], [[Сан-Марына]]; 14 лістапада 1990) |Перамога = {{Футбол Ліхтэнштайн|няма}} 1:3 Сан-Марына<br />([[Вадуц]], [[Ліхтэнштайн]]; 18 лістапада 2024) |Параза = Сан-Марына 0:13 {{Футбол Нямеччына|няма}}<br />([[Сэравальле]], [[Сан-Марына]]; 6 верасьня 2006) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _smr26h | pattern_b1 = _smr26h | pattern_ra1 = _smr26h | pattern_sh1 = _smr26h | pattern_so1 = | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _smr26a | pattern_b2 = _smr26a | pattern_ra2 = _smr26a | pattern_sh2 = _smr26a | pattern_so2 = | leftarm2 = 000055 | body2 = 000055 | rightarm2 = 000055 | shorts2 = 000055 | socks2 = 000055 }} '''Мужчы́нская збо́рная Сан-Мары́на па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Сан-Марына]] ў міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Санмарынская фэдэрацыя футболу|Санмарынскай фэдэрацыяй футболу]]. == Гісторыя == Хоць [[Санмарынская фэдэрацыя футболу]] была створаная ў 1931 годзе, нацыянальная зборная зьявілася толькі ў 1986 годзе. Арганізацыя стала сябрам [[ФІФА]] і [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]] ў 1988 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fsgc.sm/sources/template.asp?id=1487|загаловак=Il Calcio Sammarinese Si Organizza|выдавецтва=San Marino Football Federation|дата доступу=09.09.2007}}</ref>, што дазволіла камандзе браць удзел у буйных турнірах. Да гэтага самарынскія гульцы ў міжнародным футбольным кантэксьце ўважаліся за італьянцаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/competitions/euro/teams/team=50168/kindstatic=2/index.html|загаловак=Just rewards for modest man|выдавецтва=UEFA|дата доступу=09.09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20071020034629/http://www.uefa.com/competitions/euro/teams/team%3D50168/kindstatic%3D2/index.html|дата копіі=20.10.2007}}</ref>. [[Файл:SVK vs. SMR 2024 San Marino Team Picture (1).jpg|значак|зьлева|Санмарынская каманда ў 2024 годзе.]] Свой першы афіцыйны матч пад эгідай ФІФА зборная згуляла 14 лістапада 1990 году, калі санмарынцы ў кваліфікацыі да чэмпіянату Эўропы 1992 году сустрэліся з [[Мужчынская зборная Швайцарыі па футболе|зборнай Швайцарыі]] і саступілі зь лікам 0:4. Агулам у тым адборачным цыклі футбалісты з Сан-Марына зазналі паразы ўва ўсіх астатніх матчах кваліфікацыі. Каманда асабліва цяжка выступала на выезьдзе, прагульваючы ўсе матчы з розьніцай як меней у чатыры галы. У тым адборы зборная Сан-Марына загнала толькі адзін гол, калі быў рэалізаваны пэнальці ў хатнім матчы супраць [[Мужчынская зборная Румыніі па футболе|зборнай Румыніі]] (1:3)<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rsssf.org/tablesr/roem-intres90.html|загаловак=Romania National Team 1990–1999|выдавецтва=RSSSF|дата доступу=09.09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20140213045625/http://rsssf.com/tablesr/roem-intres90.html|дата копіі=13.02.2014}}</ref>. У рамках адбору да чэмпіянату сьвеьу 1994 году зборная здабыла першы пункт, згуляўшы супраць [[Мужчынская зборная Турэччыны па футболе|зборнай Турэччыны]] ўнічыю зь лікам 0:0. У іхным апошнім кваліфікацыйным матчы супраць [[Мужчынская зборная Ангельшчыны па футболе|зборнай Ангельшчыны]] [[Давідэ Гуальт’еры]] ўлучыў тады найхутчэйшы гол у гісторыі адборачных матчаў да чэмпіянату сьвету, калі загнаў мяч у браму ўжо праз 8,3 сэкунды пасьля пачатку. Аднак зборная ўрэшце саступіла зь лікам 1:7<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-4050874-details/San+Marino+hero+who+humiliated+England/article.do|загаловак=San Marino Hero Who Humiliated England|выдавецтва=This Is London|дата доступу=09.09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20090212105656/http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-4050874-details/San+Marino+hero+who+humiliated+England/article.do|дата копіі=12.02.2009}}</ref>. У красавіку 2001 году зборная Сан-Марына здабыла свой першы выязны пункт, згуляўшы 1:1 у [[Рыга|Рызе]] супраць [[Мужчынская зборная Латвіі па футболе|зборнай Латвіі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b1f1cb13a-b754902f52d7-1000--group-4-latvia-long-for-revenge/|загаловак=Group 4: Latvia long for revenge|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=20.11.2002|дата доступу=10.10.2010}}</ref>. У красавіку 2004 году каманда здабыла сваю першую перамогу пасьля больш як 70 спробаў, калі зь лікам 1:0 у таварыскім матчы выгуляла [[Мужчынская зборная Ліхтэнштайну па футболе|зборную Ліхтэнштайну]], дзякуючы голу [[Андзі Сэльва|Андзі Сэльвы]] на 5-й хвіліне. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fsgc.sm/it/news/nazionali/1/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Сан-Марына па футболе| ]] [[Катэгорыя:Санмарынскі футбол]] bxwvb6g37jqhgw85h70cvty06t1lfh8 2687963 2687962 2026-09-01T15:39:47Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Сан-Марына па футболе]] у [[Мужчынская зборная Сан-Марына па футболе]]: Уніфікацыя 2687962 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Сан-Марына |Лягатып = San-marino-logo.png |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Сан-Марына 0:4 {{Футбол Швайцарыя|няма}}<br />([[Сэравальле]], [[Сан-Марына]]; 14 лістапада 1990) |Перамога = {{Футбол Ліхтэнштайн|няма}} 1:3 Сан-Марына<br />([[Вадуц]], [[Ліхтэнштайн]]; 18 лістапада 2024) |Параза = Сан-Марына 0:13 {{Футбол Нямеччына|няма}}<br />([[Сэравальле]], [[Сан-Марына]]; 6 верасьня 2006) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _smr26h | pattern_b1 = _smr26h | pattern_ra1 = _smr26h | pattern_sh1 = _smr26h | pattern_so1 = | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _smr26a | pattern_b2 = _smr26a | pattern_ra2 = _smr26a | pattern_sh2 = _smr26a | pattern_so2 = | leftarm2 = 000055 | body2 = 000055 | rightarm2 = 000055 | shorts2 = 000055 | socks2 = 000055 }} '''Мужчы́нская збо́рная Сан-Мары́на па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Сан-Марына]] ў міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Санмарынская фэдэрацыя футболу|Санмарынскай фэдэрацыяй футболу]]. == Гісторыя == Хоць [[Санмарынская фэдэрацыя футболу]] была створаная ў 1931 годзе, нацыянальная зборная зьявілася толькі ў 1986 годзе. Арганізацыя стала сябрам [[ФІФА]] і [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]] ў 1988 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fsgc.sm/sources/template.asp?id=1487|загаловак=Il Calcio Sammarinese Si Organizza|выдавецтва=San Marino Football Federation|дата доступу=09.09.2007}}</ref>, што дазволіла камандзе браць удзел у буйных турнірах. Да гэтага самарынскія гульцы ў міжнародным футбольным кантэксьце ўважаліся за італьянцаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/competitions/euro/teams/team=50168/kindstatic=2/index.html|загаловак=Just rewards for modest man|выдавецтва=UEFA|дата доступу=09.09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20071020034629/http://www.uefa.com/competitions/euro/teams/team%3D50168/kindstatic%3D2/index.html|дата копіі=20.10.2007}}</ref>. [[Файл:SVK vs. SMR 2024 San Marino Team Picture (1).jpg|значак|зьлева|Санмарынская каманда ў 2024 годзе.]] Свой першы афіцыйны матч пад эгідай ФІФА зборная згуляла 14 лістапада 1990 году, калі санмарынцы ў кваліфікацыі да чэмпіянату Эўропы 1992 году сустрэліся з [[Мужчынская зборная Швайцарыі па футболе|зборнай Швайцарыі]] і саступілі зь лікам 0:4. Агулам у тым адборачным цыклі футбалісты з Сан-Марына зазналі паразы ўва ўсіх астатніх матчах кваліфікацыі. Каманда асабліва цяжка выступала на выезьдзе, прагульваючы ўсе матчы з розьніцай як меней у чатыры галы. У тым адборы зборная Сан-Марына загнала толькі адзін гол, калі быў рэалізаваны пэнальці ў хатнім матчы супраць [[Мужчынская зборная Румыніі па футболе|зборнай Румыніі]] (1:3)<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rsssf.org/tablesr/roem-intres90.html|загаловак=Romania National Team 1990–1999|выдавецтва=RSSSF|дата доступу=09.09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20140213045625/http://rsssf.com/tablesr/roem-intres90.html|дата копіі=13.02.2014}}</ref>. У рамках адбору да чэмпіянату сьвеьу 1994 году зборная здабыла першы пункт, згуляўшы супраць [[Мужчынская зборная Турэччыны па футболе|зборнай Турэччыны]] ўнічыю зь лікам 0:0. У іхным апошнім кваліфікацыйным матчы супраць [[Мужчынская зборная Ангельшчыны па футболе|зборнай Ангельшчыны]] [[Давідэ Гуальт’еры]] ўлучыў тады найхутчэйшы гол у гісторыі адборачных матчаў да чэмпіянату сьвету, калі загнаў мяч у браму ўжо праз 8,3 сэкунды пасьля пачатку. Аднак зборная ўрэшце саступіла зь лікам 1:7<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-4050874-details/San+Marino+hero+who+humiliated+England/article.do|загаловак=San Marino Hero Who Humiliated England|выдавецтва=This Is London|дата доступу=09.09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20090212105656/http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-4050874-details/San+Marino+hero+who+humiliated+England/article.do|дата копіі=12.02.2009}}</ref>. У красавіку 2001 году зборная Сан-Марына здабыла свой першы выязны пункт, згуляўшы 1:1 у [[Рыга|Рызе]] супраць [[Мужчынская зборная Латвіі па футболе|зборнай Латвіі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b1f1cb13a-b754902f52d7-1000--group-4-latvia-long-for-revenge/|загаловак=Group 4: Latvia long for revenge|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=20.11.2002|дата доступу=10.10.2010}}</ref>. У красавіку 2004 году каманда здабыла сваю першую перамогу пасьля больш як 70 спробаў, калі зь лікам 1:0 у таварыскім матчы выгуляла [[Мужчынская зборная Ліхтэнштайну па футболе|зборную Ліхтэнштайну]], дзякуючы голу [[Андзі Сэльва|Андзі Сэльвы]] на 5-й хвіліне. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fsgc.sm/it/news/nazionali/1/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Сан-Марына па футболе| ]] [[Катэгорыя:Санмарынскі футбол]] bxwvb6g37jqhgw85h70cvty06t1lfh8 2688032 2687963 2026-09-01T21:13:22Z Dymitr 10914 /* Гісторыя */ артаграфія 2688032 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Сан-Марына |Лягатып = San-marino-logo.png |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Сан-Марына 0:4 {{Футбол Швайцарыя|няма}}<br />([[Сэравальле]], [[Сан-Марына]]; 14 лістапада 1990) |Перамога = {{Футбол Ліхтэнштайн|няма}} 1:3 Сан-Марына<br />([[Вадуц]], [[Ліхтэнштайн]]; 18 лістапада 2024) |Параза = Сан-Марына 0:13 {{Футбол Нямеччына|няма}}<br />([[Сэравальле]], [[Сан-Марына]]; 6 верасьня 2006) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _smr26h | pattern_b1 = _smr26h | pattern_ra1 = _smr26h | pattern_sh1 = _smr26h | pattern_so1 = | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _smr26a | pattern_b2 = _smr26a | pattern_ra2 = _smr26a | pattern_sh2 = _smr26a | pattern_so2 = | leftarm2 = 000055 | body2 = 000055 | rightarm2 = 000055 | shorts2 = 000055 | socks2 = 000055 }} '''Мужчы́нская збо́рная Сан-Мары́на па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Сан-Марына]] ў міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Санмарынская фэдэрацыя футболу|Санмарынскай фэдэрацыяй футболу]]. == Гісторыя == Хоць [[Санмарынская фэдэрацыя футболу]] была створаная ў 1931 годзе, нацыянальная зборная зьявілася толькі ў 1986 годзе. Арганізацыя стала сябрам [[ФІФА]] і [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]] ў 1988 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fsgc.sm/sources/template.asp?id=1487|загаловак=Il Calcio Sammarinese Si Organizza|выдавецтва=San Marino Football Federation|дата доступу=09.09.2007}}</ref>, што дазволіла камандзе браць удзел у буйных турнірах. Да гэтага самарынскія гульцы ў міжнародным футбольным кантэксьце ўважаліся за італьянцаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/competitions/euro/teams/team=50168/kindstatic=2/index.html|загаловак=Just rewards for modest man|выдавецтва=UEFA|дата доступу=09.09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20071020034629/http://www.uefa.com/competitions/euro/teams/team%3D50168/kindstatic%3D2/index.html|дата копіі=20.10.2007}}</ref>. [[Файл:SVK vs. SMR 2024 San Marino Team Picture (1).jpg|значак|зьлева|Санмарынская каманда ў 2024 годзе.]] Свой першы афіцыйны матч пад эгідай ФІФА зборная згуляла 14 лістапада 1990 году, калі санмарынцы ў кваліфікацыі да чэмпіянату Эўропы 1992 году сустрэліся з [[Мужчынская зборная Швайцарыі па футболе|зборнай Швайцарыі]] і саступілі зь лікам 0:4. Агулам у тым адборачным цыклі футбалісты з Сан-Марына зазналі паразы ўва ўсіх астатніх матчах кваліфікацыі. Каманда асабліва цяжка выступала на выезьдзе, прагульваючы ўсе матчы з розьніцай як меней у чатыры галы. У тым адборы зборная Сан-Марына загнала толькі адзін гол, калі быў рэалізаваны пэнальці ў хатнім матчы супраць [[Мужчынская зборная Румыніі па футболе|зборнай Румыніі]] (1:3)<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rsssf.org/tablesr/roem-intres90.html|загаловак=Romania National Team 1990–1999|выдавецтва=RSSSF|дата доступу=09.09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20140213045625/http://rsssf.com/tablesr/roem-intres90.html|дата копіі=13.02.2014}}</ref>. У рамках адбору да чэмпіянату сьвету 1994 году зборная здабыла першы пункт, згуляўшы супраць [[Мужчынская зборная Турэччыны па футболе|зборнай Турэччыны]] ўнічыю зь лікам 0:0. У іхным апошнім кваліфікацыйным матчы супраць [[Мужчынская зборная Ангельшчыны па футболе|зборнай Ангельшчыны]] [[Давідэ Гуальт’еры]] ўлучыў тады найхутчэйшы гол у гісторыі адборачных матчаў да чэмпіянату сьвету, калі загнаў мяч у браму ўжо праз 8,3 сэкунды пасьля пачатку. Аднак зборная ўрэшце саступіла зь лікам 1:7<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-4050874-details/San+Marino+hero+who+humiliated+England/article.do|загаловак=San Marino Hero Who Humiliated England|выдавецтва=This Is London|дата доступу=09.09.2007|копія=https://web.archive.org/web/20090212105656/http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-4050874-details/San+Marino+hero+who+humiliated+England/article.do|дата копіі=12.02.2009}}</ref>. У красавіку 2001 году зборная Сан-Марына здабыла свой першы выязны пункт, згуляўшы 1:1 у [[Рыга|Рызе]] супраць [[Мужчынская зборная Латвіі па футболе|зборнай Латвіі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b1f1cb13a-b754902f52d7-1000--group-4-latvia-long-for-revenge/|загаловак=Group 4: Latvia long for revenge|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=20.11.2002|дата доступу=10.10.2010}}</ref>. У красавіку 2004 году каманда здабыла сваю першую перамогу пасьля больш як 70 спробаў, калі зь лікам 1:0 у таварыскім матчы выгуляла [[Мужчынская зборная Ліхтэнштайну па футболе|зборную Ліхтэнштайну]], дзякуючы голу [[Андзі Сэльва|Андзі Сэльвы]] на 5-й хвіліне. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fsgc.sm/it/news/nazionali/1/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Сан-Марына па футболе| ]] [[Катэгорыя:Санмарынскі футбол]] 4eipsc951ik2j82a7yu84o85s3p0cxn 0 303731 2687964 2026-09-01T15:39:47Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Сан-Марына па футболе]] у [[Мужчынская зборная Сан-Марына па футболе]]: Уніфікацыя 2687964 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Мужчынская зборная Сан-Марына па футболе]] 9wcpkemomndqn1wym7cf8l0m6uw6r2f 0 303732 2687965 2026-09-01T15:42:36Z ~2026-47565-35 99845 Створаная старонка са зьместам „'''Фэйк''' ({{мова-en|fake|скарочана}} 'падробка') — штосьці хлусьлівае, няпэўнае, сфальсыфікаванае, якое выдаецца за сапраўднае, рэальнае, пэўнае з мэтай увесьці ў зман. * [[Кантафакт]] — падробленая прадукцыя, наўмысна выдаецца за арыгінальны...“ 2687965 wikitext text/x-wiki '''Фэйк''' ({{мова-en|fake|скарочана}} 'падробка') — штосьці хлусьлівае, няпэўнае, сфальсыфікаванае, якое выдаецца за сапраўднае, рэальнае, пэўнае з мэтай увесьці ў зман. * [[Кантафакт]] — падробленая прадукцыя, наўмысна выдаецца за арыгінальны тавар * [[Фальшывыя навіны|Фэйкавыя навіны]] ({{lang-мова|fake news|скарочана}}) — наўмысная дэзінфармацыя ў сацыяльных і традыцыйных мас-мэдыях * [[Фотажаба|Фота-фэйк (фотажаба)]] — адмена фотамантажу (у графічным рэдактары) * [[Віртуал (Інтэрнэт)]] — фальшывы ўліковы запіс у інтэрнэце, які выкарыстоўваецца дзеля падману або маніпуляваньня * [[Дыпфэйк]] — фальшывыя відэа з дапамогай замены асобы аднаго чалавека на іншага з дапамогай спэцыяльных праграмаў {{неадназначнасьць}} lt347wu8a0t2t0mq8dnl1xiwrpnx3l4 2687972 2687965 2026-09-01T15:53:48Z ~2026-47565-35 99845 2687972 wikitext text/x-wiki '''Фэйк''' ({{мова-en|fake|скарочана}} 'падробка') — штосьці хлусьлівае, няпэўнае, сфальсыфікаванае, якое выдаецца за сапраўднае, рэальнае, пэўнае з мэтай увесьці ў зман. Як прыклад фэйку ў навуковай абгортцы адзначаецца вынесеная ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ў назву найбольш вядомай кнігі летувіскага гісторыка [[Стывэн Крыстафэр Роўэл|Стывэна Крыстафэра Роўэла]] «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» канцэпцыя «[[Паганства|Паганскай]] імпэрыі [[Летува|Летувы]]»<ref>Канстанцін Семяновіч, [https://budzma.org/news/paganskaya-imperyya.html «Паганская імперыя» Вялікае Княства Літоўскае. Рэальнасць ці міф?], [[Будзьма беларусамі!]], 29 сьнежня 2023 г.</ref>. * [[Кантафакт]] — падробленая прадукцыя, наўмысна выдаецца за арыгінальны тавар * [[Фальшывыя навіны|Фэйкавыя навіны]] ({{lang-мова|fake news|скарочана}}) — наўмысная дэзінфармацыя ў сацыяльных і традыцыйных мас-мэдыях * [[Фотажаба|Фота-фэйк (фотажаба)]] — адмена фотамантажу (у графічным рэдактары) * [[Віртуал (Інтэрнэт)]] — фальшывы ўліковы запіс у інтэрнэце, які выкарыстоўваецца дзеля падману або маніпуляваньня * [[Дыпфэйк]] — фальшывыя відэа з дапамогай замены асобы аднаго чалавека на іншага з дапамогай спэцыяльных праграмаў == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{неадназначнасьць}} 0igp8101qs2curdomovt8hg09y1c5re 2687973 2687972 2026-09-01T15:54:28Z ~2026-47565-35 99845 2687973 wikitext text/x-wiki '''Фэйк''' ({{мова-en|fake|скарочана}} 'падробка') — штосьці хлусьлівае, няпэўнае, сфальсыфікаванае, якое выдаецца за сапраўднае, рэальнае, пэўнае з мэтай увесьці ў зман. * [[Кантафакт]] — падробленая прадукцыя, наўмысна выдаецца за арыгінальны тавар * [[Фальшывыя навіны|Фэйкавыя навіны]] ({{lang-мова|fake news|скарочана}}) — наўмысная дэзінфармацыя ў сацыяльных і традыцыйных мас-мэдыях * [[Фотажаба|Фота-фэйк (фотажаба)]] — адмена фотамантажу (у графічным рэдактары) * [[Віртуал (Інтэрнэт)]] — фальшывы ўліковы запіс у інтэрнэце, які выкарыстоўваецца дзеля падману або маніпуляваньня * [[Дыпфэйк]] — фальшывыя відэа з дапамогай замены асобы аднаго чалавека на іншага з дапамогай спэцыяльных праграмаў Як прыклад фэйку ў навуковай абгортцы адзначаецца вынесеная ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ў назву найбольш вядомай кнігі летувіскага гісторыка [[Стывэн Крыстафэр Роўэл|Стывэна Крыстафэра Роўэла]] «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» канцэпцыя «[[Паганства|Паганскай]] імпэрыі [[Летува|Летувы]]»<ref>Канстанцін Семяновіч, [https://budzma.org/news/paganskaya-imperyya.html «Паганская імперыя» Вялікае Княства Літоўскае. Рэальнасць ці міф?], [[Будзьма беларусамі!]], 29 сьнежня 2023 г.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{неадназначнасьць}} au2p78c2uxq8gqnn2sbl8yxcwmkdsfs 2687974 2687973 2026-09-01T15:55:16Z ~2026-47565-35 99845 2687974 wikitext text/x-wiki '''Фэйк''' ({{мова-en|fake|скарочана}} 'падробка') — штосьці хлусьлівае, няпэўнае, сфальсыфікаванае, якое выдаецца за сапраўднае, рэальнае, пэўнае з мэтай увесьці ў зман. * [[Кантафакт]] — падробленая прадукцыя, наўмысна выдаецца за арыгінальны тавар * [[Фальшывыя навіны|Фэйкавыя навіны]] ({{lang-мова|fake news|скарочана}}) — наўмысная дэзінфармацыя ў сацыяльных і традыцыйных мас-мэдыях * [[Фотажаба|Фота-фэйк (фотажаба)]] — адмена фотамантажу (у графічным рэдактары) * [[Віртуал (Інтэрнэт)]] — фальшывы ўліковы запіс у інтэрнэце, які выкарыстоўваецца дзеля падману або маніпуляваньня * [[Дыпфэйк]] — фальшывыя відэа з дапамогай замены асобы аднаго чалавека на іншага з дапамогай спэцыяльных праграмаў Як прыклад фэйку ў навуковай абгортцы адзначаецца вынесеная ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ў назву найбольш вядомай кнігі летувіскага гісторыка [[Стывэн Крыстафэр Роўэл|Стывэна Крыстафэра Роўэла]] «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» («Уздым Літвы: паганская імпэрыя ў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе, 1295—1345») канцэпцыя «[[Паганства|Паганскай]] імпэрыі [[Летува|Летувы]]»<ref>Канстанцін Семяновіч, [https://budzma.org/news/paganskaya-imperyya.html «Паганская імперыя» Вялікае Княства Літоўскае. Рэальнасць ці міф?], [[Будзьма беларусамі!]], 29 сьнежня 2023 г.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{неадназначнасьць}} spvtfh6q8osjx8j2dzlemliaq1skk1z 2687976 2687974 2026-09-01T16:00:45Z ~2026-47565-35 99845 2687976 wikitext text/x-wiki '''Фэйк''' ({{мова-en|fake|скарочана}} 'падробка') — штосьці хлусьлівае, няпэўнае, сфальсыфікаванае, якое выдаецца за сапраўднае, рэальнае, пэўнае з мэтай увесьці ў зман. * [[Кантафакт]] — падробленая прадукцыя, наўмысна выдаецца за арыгінальны тавар * [[Фальшывыя навіны|Фэйкавыя навіны]] ({{lang-мова|fake news|скарочана}}) — наўмысная дэзінфармацыя ў сацыяльных і традыцыйных мас-мэдыях * [[Фотажаба|Фота-фэйк (фотажаба)]] — адмена фотамантажу (у графічным рэдактары) * [[Віртуал (Інтэрнэт)]] — фальшывы ўліковы запіс у інтэрнэце, які выкарыстоўваецца дзеля падману або маніпуляваньня * [[Дыпфэйк]] — фальшывыя відэа з дапамогай замены асобы аднаго чалавека на іншага з дапамогай спэцыяльных праграмаў Як прыклад фэйку ў навуковай абгортцы адзначаецца вынесеная ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ў назву найбольш вядомай кнігі летувіскага гісторыка [[Стывэн Крыстафэр Роўэл|Стывэна Крыстафэра Роўэла]] «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» («Уздым Літвы: паганская імпэрыя ў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе, 1295—1345») канцэпцыя «[[Паганства|Паганскай]] імпэрыі [[Летува|Летувы]]»<ref>Канстанцін Семяновіч, [https://budzma.org/news/paganskaya-imperyya.html «Паганская імперыя» Вялікае Княства Літоўскае. Рэальнасць ці міф?], [[Будзьма беларусамі!]], 29 сьнежня 2023 г.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Інфармацыя]] eg61k6lo9n2xpapojws925qizle7ulk 2687977 2687976 2026-09-01T16:00:58Z ~2026-47565-35 99845 2687977 wikitext text/x-wiki '''Фэйк''' ({{мова-en|fake|скарочана}} 'падробка') — штосьці хлусьлівае, няпэўнае, сфальсыфікаванае, якое выдаецца за сапраўднае, рэальнае, пэўнае з мэтай увесьці ў зман. * [[Кантафакт]] — падробленая прадукцыя, наўмысна выдаецца за арыгінальны тавар * [[Фальшывыя навіны|Фэйкавыя навіны]] ({{мова-en|fake news|скарочана}}) — наўмысная дэзінфармацыя ў сацыяльных і традыцыйных мас-мэдыях * [[Фотажаба|Фота-фэйк (фотажаба)]] — адмена фотамантажу (у графічным рэдактары) * [[Віртуал (Інтэрнэт)]] — фальшывы ўліковы запіс у інтэрнэце, які выкарыстоўваецца дзеля падману або маніпуляваньня * [[Дыпфэйк]] — фальшывыя відэа з дапамогай замены асобы аднаго чалавека на іншага з дапамогай спэцыяльных праграмаў Як прыклад фэйку ў навуковай абгортцы адзначаецца вынесеная ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ў назву найбольш вядомай кнігі летувіскага гісторыка [[Стывэн Крыстафэр Роўэл|Стывэна Крыстафэра Роўэла]] «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» («Уздым Літвы: паганская імпэрыя ў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе, 1295—1345») канцэпцыя «[[Паганства|Паганскай]] імпэрыі [[Летува|Летувы]]»<ref>Канстанцін Семяновіч, [https://budzma.org/news/paganskaya-imperyya.html «Паганская імперыя» Вялікае Княства Літоўскае. Рэальнасць ці міф?], [[Будзьма беларусамі!]], 29 сьнежня 2023 г.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Інфармацыя]] 4gkff8ui62zd19px3dijbg946t7dr6l 2687978 2687977 2026-09-01T16:01:51Z ~2026-47565-35 99845 2687978 wikitext text/x-wiki '''Фэйк''' ({{мова-en|fake|скарочана}} 'падробка') — штосьці хлусьлівае, няпэўнае, сфальсыфікаванае, якое выдаецца за сапраўднае, рэальнае, пэўнае з мэтай увесьці ў зман. * [[Кантрафакт]] — падробленая прадукцыя, наўмысна выдаецца за арыгінальны тавар * [[Фальшывыя навіны|Фэйкавыя навіны]] ({{мова-en|fake news|скарочана}}) — наўмысная дэзінфармацыя ў сацыяльных і традыцыйных мас-мэдыях * [[Фотажаба|Фота-фэйк (фотажаба)]] — адмена фотамантажу (у графічным рэдактары) * [[Віртуал (Інтэрнэт)]] — фальшывы ўліковы запіс у інтэрнэце, які выкарыстоўваецца дзеля падману або маніпуляваньня * [[Дыпфэйк]] — фальшывыя відэа з дапамогай замены асобы аднаго чалавека на іншага з дапамогай спэцыяльных праграмаў Як прыклад фэйку ў навуковай абгортцы адзначаецца вынесеная ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] ў назву найбольш вядомай кнігі летувіскага гісторыка [[Стывэн Крыстафэр Роўэл|Стывэна Крыстафэра Роўэла]] «Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295—1345» («Уздым Літвы: паганская імпэрыя ў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе, 1295—1345») канцэпцыя «[[Паганства|Паганскай]] імпэрыі [[Летува|Летувы]]»<ref>Канстанцін Семяновіч, [https://budzma.org/news/paganskaya-imperyya.html «Паганская імперыя» Вялікае Княства Літоўскае. Рэальнасць ці міф?], [[Будзьма беларусамі!]], 29 сьнежня 2023 г.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Інфармацыя]] 4axgqlbciav22ncx1uhf3jzrowzze0o 10 303733 2688002 2026-09-01T19:39:04Z Dymitr 10914 Перанакіроўвае на [[Шаблён:Сьцягафікацыя/Славенія]] 2688002 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Шаблён:Сьцягафікацыя/Славенія]] 9h6poeu63cl46sb353m6lg6y861jlwr 14 303734 2688030 2026-09-01T21:08:29Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2688030 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Ліхтэнштайнскі футбол|Футбалісты]] [[Катэгорыя:Ліхтэнштайнскія спартоўцы|Футбалісты]] [[Катэгорыя:Футбалісты паводле краінаў]] f98yjapk6xio432hhryfuzwcd6p6u9y 0 303735 2688039 2026-09-02T06:37:57Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Kosovo_national_football_team?oldid=1368232876 2688039 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Косава |Лягатып = Kosovo National Football Team.svg |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Косава 0:0 {{Футбол Гаіці|няма}}<br />([[Косаўска-Мітравіца]], [[Косава]]; 5 сакавіка 2014) |Перамога = {{Футбол Мальта|няма}} 0:5 Косава<br />([[Та-Калі]], [[Мальта]]; 17 лістапада 2018)<br />Косава 5:0 {{Футбол Буркіна-Фасо|няма}}<br />([[Прышціна]], [[Косава]]; 24 сакавіка 2022) |Параза = Косава 0:6 {{Футбол Харватыя|няма}}<br />([[Шкодэр]], [[Альбанія]]; 6 кастрычніка 2016) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _kvx26h | pattern_b1 = _kvx26h | pattern_ra1 = _kvx26h | pattern_sh1 = _kvx26h | pattern_so1 = _kvx26h | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _kvx26a | pattern_b2 = _kvx26a | pattern_ra2 = _kvx26a | pattern_sh2 = _kvx26a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Ко́сава па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Косава]] ў міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Футбольная фэдэрацыя Косава|Футбольнай фэдэрацыяй Косава]]. == Гісторыя == 29 лістапада 1942 году каманда з Косава ўпершыню ў сваёй гісторыі згуляла таварыскі матч у межах сьвяткаваньня 30‑годзьдзя незалежнасьці [[Альбанія|Альбаніі]] супраць зборнай Тыраны, які скончыўся паразаю зь лікам 0:2. З улікам доўгага знаходжаньня Косава ў складзе [[Югаславія|Югаславіі]] як аўтаномная правінцыя ў межах [[Сацыялістычная Рэспубліка Сэрбія|Сацыялістычнай Рэспублікі Сэрбіі]], футбалісты з Косава часам прыцягваліся да матчаў у складзе [[Мужчынская зборная Югаславіі па футболе|зборнай Югаславіі]]. [[Файл:Fadil Vokrri Stadium 2024.jpg|значак|зьлева|Па заканчэньні матчу паміж зборнымі Косава і Аўстрыі.]] 6 траўня 2008 году, па абвяшчэньні незалежнасьці ад Сэрбіі, Косава падала заяўку на сяброўства ў [[ФІФА]]. 24 кастрычніка 2008 году заяўка краіны была абмеркаваная на кангрэсе ФІФА ў [[Цюрых]]у, але хадайніцтва было адхіленае. Тады ФІФА вызначыла, што зборная Косава ня можа ладзіць таварыскія матчы супраць нацыянальных камандаў зь ліку сябраў ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/media/newsid=924258.html|загаловак=FIFA's finances solid|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=24.10.2008|дата доступу=04.12.2017|копія=https://web.archive.org/web/20081029133912/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/media/newsid=924258.html|дата копіі=29.10.2008}}</ref>. У верасьні 2012 году альбанскія гулец [[Лорык Цана]] разам з швайцарскімі футбалістамі [[Граніт Джака|Гранітам Джакам]], [[Валён Бэграмі|Валёнам Бэграмі]] і [[Джэрдан Шакіры|Джэрданам Шакіры]], усе зь якіх маюць косаўска‑альбанскае паходжаньне, скіравалі зварот да прэзыдэнта ФІФА [[Зэп Блятэр|Зэпа Блятэра]] з просьбай дазволіць Косаву ладзіць таварыскія матчы. Дэклярацыю таксама падпісалі яшчэ восем альбанскіх футбалістаў родам з Косава. 6 лютага 2013 году ФІФА пастанавіла дазволіць косаўскім клюбам ладзіць таварыскія матчы супраць клюбаў з краінаў, нацыянальныя зборныя якіх ёсьць сябрамі ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/01/19/65/circularno.1342-friendlygameswithteamsofthefootballfederationofkosovo.pdf|загаловак=FIFA Circular no.1342|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=06.02.2013|копія=https://web.archive.org/web/20190620192102/https://www.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/01/19/65/circularno.1342-friendlygameswithteamsofthefootballfederationofkosovo.pdf|дата копіі=20.06.2019}}</ref>. 5 сакавіка 2014 году футбольная зборная Косавы атрымала дазвол ад ФІФА на правядзеньне свайго першага міжнароднага таварыскага матчу супраць [[Мужчынская зборная Гаіці па футболе|зборнай Гаіці]], матч завяршыўся ўнічыю 0:0<ref>{{спасылка|спасылка=http://ffk-kosova.com/2014/03/05/kosova-e-dha-provimin-barazoi-pa-gola-me-haitin/|загаловак=Kosova e dha provimin, barazoi pa gola me Haitin|выдавецтва=Football Federation of Kosovo|дата публікацыі=05.03.2014|дата доступу=05.03.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190306042847/http://ffk-kosova.com/2014/03/05/kosova-e-dha-provimin-barazoi-pa-gola-me-haitin/|дата копіі=06.03.2019}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-europe-26451936|загаловак=Kosovo footballers draw with Haiti in Mitrovica debut|выдавецтва=BBC News|дата публікацыі=05.03.2014|дата доступу=21.06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20191212032555/https://www.bbc.com/news/world-europe-26451936|дата копіі=12.12.2019}}</ref>. У верасьні 2015 году на пасяджэньні выканаўчага камітэту УЭФА на [[Мальта|Мальце]] запыт Косавы на ўступ у УЭФА быў улучаны ў парадак дня наступнага звычайнага кангрэсу, які меўся адбыцца ў [[Будапэшт|Будапэшце]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.zeriamerikes.com/a/kosovo-uefa/2969817.html|загаловак=UEFA shqyrton në mars të vitit të ardhshëm anëtarësimin e Kosovës|выдавец=Voice of America|дата публікацыі=19.09.2015|копія=https://web.archive.org/web/20180816194806/https://www.zeriamerikes.com/a/kosovo-uefa/2969817.html|дата копіі=16.08.2018}}</ref>. 3 траўня 2016 году на звычайным кангрэсе Футбольная фэдэрацыя Косава была прынятая ў УЭФА пасьля галасаваньня 28—24 на ейную карысьць<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/newsid=2359883.html?redirectFromOrg=true#/football+federation+kosovo+joins+uefa|загаловак=Football Federation of Kosovo joins UEFA|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=03.05.2016|дата доступу=12.07.2018|копія=https://web.archive.org/web/20200412022658/https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/newsid=2359883.html?redirectFromOrg=true#/football+federation+kosovo+joins+uefa|дата копіі=12.04.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2016/may/03/kosovo-accepted-uefa-member-vote-congress|загаловак=Kosovo accepted as member of Uefa after Congress vote|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=03.05.2016|дата доступу=12.12.2016|копія=https://web.archive.org/web/20190604132531/https://www.theguardian.com/football/2016/may/03/kosovo-accepted-uefa-member-vote-congress|дата копіі=04.06.2019}}</ref>. Празь дзесяць дзён косаўская арганізацыя таксама была залічаная ў ФІФА падчас 66‑га кангрэсу ў [[Мэксыка|Мэксыцы]] — 141 голас «за» і 23 «супраць»<ref>{{навіна|спасылка=https://www.efe.com/efe/english/sports/fifa-welcomes-kosovo-gibraltar-as-newest-members/50000266-2925607|загаловак=FIFA welcomes Kosovo, Gibraltar as newest members|копія=https://web.archive.org/web/20220128224606/https://www.efe.com/efe/english/sports/fifa-welcomes-kosovo-gibraltar-as-newest-members/50000266-2925607|дата копіі=28.01.2022}}</ref>. Косаўская зборная дэбютавала ў адборачным турніры да чэмпіянату сьвету 2018 году. За восем матчаў каманда атрымала тры перамогі, выгуляўшы [[Мужчынская зборная Баўгарыі па футболе|зборныя Баўгарыі]], [[Мужчынская зборная Чарнагорыі па футболе|Чарнагорыі]] і [[Мужчынская зборная Чэхіі па футболе|Чэхіі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.ffk-kosova.com/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Косава па футболе| ]] [[Катэгорыя:Косаўскі футбол]] 8i7y7sj4eofkjjlc0tu5l4qssjpuvpp 2688040 2688039 2026-09-02T06:38:18Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Косава па футболе]] у [[Мужчынская зборная Косава па футболе]]: Уніфікацыя 2688039 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Косава |Лягатып = Kosovo National Football Team.svg |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Косава 0:0 {{Футбол Гаіці|няма}}<br />([[Косаўска-Мітравіца]], [[Косава]]; 5 сакавіка 2014) |Перамога = {{Футбол Мальта|няма}} 0:5 Косава<br />([[Та-Калі]], [[Мальта]]; 17 лістапада 2018)<br />Косава 5:0 {{Футбол Буркіна-Фасо|няма}}<br />([[Прышціна]], [[Косава]]; 24 сакавіка 2022) |Параза = Косава 0:6 {{Футбол Харватыя|няма}}<br />([[Шкодэр]], [[Альбанія]]; 6 кастрычніка 2016) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _kvx26h | pattern_b1 = _kvx26h | pattern_ra1 = _kvx26h | pattern_sh1 = _kvx26h | pattern_so1 = _kvx26h | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _kvx26a | pattern_b2 = _kvx26a | pattern_ra2 = _kvx26a | pattern_sh2 = _kvx26a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Ко́сава па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Косава]] ў міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Футбольная фэдэрацыя Косава|Футбольнай фэдэрацыяй Косава]]. == Гісторыя == 29 лістапада 1942 году каманда з Косава ўпершыню ў сваёй гісторыі згуляла таварыскі матч у межах сьвяткаваньня 30‑годзьдзя незалежнасьці [[Альбанія|Альбаніі]] супраць зборнай Тыраны, які скончыўся паразаю зь лікам 0:2. З улікам доўгага знаходжаньня Косава ў складзе [[Югаславія|Югаславіі]] як аўтаномная правінцыя ў межах [[Сацыялістычная Рэспубліка Сэрбія|Сацыялістычнай Рэспублікі Сэрбіі]], футбалісты з Косава часам прыцягваліся да матчаў у складзе [[Мужчынская зборная Югаславіі па футболе|зборнай Югаславіі]]. [[Файл:Fadil Vokrri Stadium 2024.jpg|значак|зьлева|Па заканчэньні матчу паміж зборнымі Косава і Аўстрыі.]] 6 траўня 2008 году, па абвяшчэньні незалежнасьці ад Сэрбіі, Косава падала заяўку на сяброўства ў [[ФІФА]]. 24 кастрычніка 2008 году заяўка краіны была абмеркаваная на кангрэсе ФІФА ў [[Цюрых]]у, але хадайніцтва было адхіленае. Тады ФІФА вызначыла, што зборная Косава ня можа ладзіць таварыскія матчы супраць нацыянальных камандаў зь ліку сябраў ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/media/newsid=924258.html|загаловак=FIFA's finances solid|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=24.10.2008|дата доступу=04.12.2017|копія=https://web.archive.org/web/20081029133912/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/media/newsid=924258.html|дата копіі=29.10.2008}}</ref>. У верасьні 2012 году альбанскія гулец [[Лорык Цана]] разам з швайцарскімі футбалістамі [[Граніт Джака|Гранітам Джакам]], [[Валён Бэграмі|Валёнам Бэграмі]] і [[Джэрдан Шакіры|Джэрданам Шакіры]], усе зь якіх маюць косаўска‑альбанскае паходжаньне, скіравалі зварот да прэзыдэнта ФІФА [[Зэп Блятэр|Зэпа Блятэра]] з просьбай дазволіць Косаву ладзіць таварыскія матчы. Дэклярацыю таксама падпісалі яшчэ восем альбанскіх футбалістаў родам з Косава. 6 лютага 2013 году ФІФА пастанавіла дазволіць косаўскім клюбам ладзіць таварыскія матчы супраць клюбаў з краінаў, нацыянальныя зборныя якіх ёсьць сябрамі ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/01/19/65/circularno.1342-friendlygameswithteamsofthefootballfederationofkosovo.pdf|загаловак=FIFA Circular no.1342|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=06.02.2013|копія=https://web.archive.org/web/20190620192102/https://www.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/01/19/65/circularno.1342-friendlygameswithteamsofthefootballfederationofkosovo.pdf|дата копіі=20.06.2019}}</ref>. 5 сакавіка 2014 году футбольная зборная Косавы атрымала дазвол ад ФІФА на правядзеньне свайго першага міжнароднага таварыскага матчу супраць [[Мужчынская зборная Гаіці па футболе|зборнай Гаіці]], матч завяршыўся ўнічыю 0:0<ref>{{спасылка|спасылка=http://ffk-kosova.com/2014/03/05/kosova-e-dha-provimin-barazoi-pa-gola-me-haitin/|загаловак=Kosova e dha provimin, barazoi pa gola me Haitin|выдавецтва=Football Federation of Kosovo|дата публікацыі=05.03.2014|дата доступу=05.03.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190306042847/http://ffk-kosova.com/2014/03/05/kosova-e-dha-provimin-barazoi-pa-gola-me-haitin/|дата копіі=06.03.2019}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-europe-26451936|загаловак=Kosovo footballers draw with Haiti in Mitrovica debut|выдавецтва=BBC News|дата публікацыі=05.03.2014|дата доступу=21.06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20191212032555/https://www.bbc.com/news/world-europe-26451936|дата копіі=12.12.2019}}</ref>. У верасьні 2015 году на пасяджэньні выканаўчага камітэту УЭФА на [[Мальта|Мальце]] запыт Косавы на ўступ у УЭФА быў улучаны ў парадак дня наступнага звычайнага кангрэсу, які меўся адбыцца ў [[Будапэшт|Будапэшце]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.zeriamerikes.com/a/kosovo-uefa/2969817.html|загаловак=UEFA shqyrton në mars të vitit të ardhshëm anëtarësimin e Kosovës|выдавец=Voice of America|дата публікацыі=19.09.2015|копія=https://web.archive.org/web/20180816194806/https://www.zeriamerikes.com/a/kosovo-uefa/2969817.html|дата копіі=16.08.2018}}</ref>. 3 траўня 2016 году на звычайным кангрэсе Футбольная фэдэрацыя Косава была прынятая ў УЭФА пасьля галасаваньня 28—24 на ейную карысьць<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/newsid=2359883.html?redirectFromOrg=true#/football+federation+kosovo+joins+uefa|загаловак=Football Federation of Kosovo joins UEFA|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=03.05.2016|дата доступу=12.07.2018|копія=https://web.archive.org/web/20200412022658/https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/newsid=2359883.html?redirectFromOrg=true#/football+federation+kosovo+joins+uefa|дата копіі=12.04.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2016/may/03/kosovo-accepted-uefa-member-vote-congress|загаловак=Kosovo accepted as member of Uefa after Congress vote|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=03.05.2016|дата доступу=12.12.2016|копія=https://web.archive.org/web/20190604132531/https://www.theguardian.com/football/2016/may/03/kosovo-accepted-uefa-member-vote-congress|дата копіі=04.06.2019}}</ref>. Празь дзесяць дзён косаўская арганізацыя таксама была залічаная ў ФІФА падчас 66‑га кангрэсу ў [[Мэксыка|Мэксыцы]] — 141 голас «за» і 23 «супраць»<ref>{{навіна|спасылка=https://www.efe.com/efe/english/sports/fifa-welcomes-kosovo-gibraltar-as-newest-members/50000266-2925607|загаловак=FIFA welcomes Kosovo, Gibraltar as newest members|копія=https://web.archive.org/web/20220128224606/https://www.efe.com/efe/english/sports/fifa-welcomes-kosovo-gibraltar-as-newest-members/50000266-2925607|дата копіі=28.01.2022}}</ref>. Косаўская зборная дэбютавала ў адборачным турніры да чэмпіянату сьвету 2018 году. За восем матчаў каманда атрымала тры перамогі, выгуляўшы [[Мужчынская зборная Баўгарыі па футболе|зборныя Баўгарыі]], [[Мужчынская зборная Чарнагорыі па футболе|Чарнагорыі]] і [[Мужчынская зборная Чэхіі па футболе|Чэхіі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.ffk-kosova.com/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Косава па футболе| ]] [[Катэгорыя:Косаўскі футбол]] 8i7y7sj4eofkjjlc0tu5l4qssjpuvpp 0 303736 2688041 2026-09-02T06:38:18Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Косава па футболе]] у [[Мужчынская зборная Косава па футболе]]: Уніфікацыя 2688041 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Мужчынская зборная Косава па футболе]] p830qn6rlixkt559j4p1yznrp4iy0fv 0 303737 2688043 2026-09-02T06:46:07Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе]] у [[Мужчынская зборная Новай Зэляндыі па футболе]]: Уніфікацыя 2688043 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Мужчынская зборная Новай Зэляндыі па футболе]] ph8cwprelh3cpeh41gbyakyjpcir5a7 6 303738 2688044 2026-09-02T06:49:50Z Dymitr 10914 {{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня | апісаньне = Лягатып [[Мужчынская зборная Новай Зэляндыі па футболе|мужчынскай зборнай Новай Зэляндыі па футболе]] | аўтар = New Zealand Football | час стварэньня = 2022 | крыніца = https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/151450?newsfeedId=2064762 | артыкул = Мужчынская зборная Новай Зэляндыі па футболе | частка = Поўная выява лягатыпа | разрозьненьне = Так | мэта = Дапамагчы чытычам ідэнтыфікаваць спарто... 2688044 wikitext text/x-wiki == Апісаньне == {{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня | апісаньне = Лягатып [[Мужчынская зборная Новай Зэляндыі па футболе|мужчынскай зборнай Новай Зэляндыі па футболе]] | аўтар = New Zealand Football | час стварэньня = 2022 | крыніца = https://www.nzfootball.co.nz/newsarticle/151450?newsfeedId=2064762 | артыкул = Мужчынская зборная Новай Зэляндыі па футболе | частка = Поўная выява лягатыпа | разрозьненьне = Так | мэта = Дапамагчы чытычам ідэнтыфікаваць спартовую каманду | заменнасьць = Гэта лягатып футбольнай зборнай, таму для яго няма свабоднай замены | іншае = Выява — прадмет грамадзкага інтарэса }} == Ліцэнзія == {{SVG-лягатып}} sqp5lqtxt1k6ch4m8tucqmmzkm3p63k 0 303739 2688074 2026-09-02T10:21:20Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Malta_national_football_team?oldid=1368233370 2688074 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Мальта |Лягатып = Malta national football team crest.svg |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Мальта 2:3 {{Футбол Аўстрыя|няма}}<br />([[Гзыра]], [[Мальта]]; 24 лютага 1957) |Перамога = Мальта 7:1 {{Футбол Ліхтэнштайн|няма}}<br />([[Та-Калі]], [[Мальта]]; 26 сакавіка 2008) |Параза = {{Футбол Гішпанія|няма}} 12:1 Мальта<br />([[Сэвільля]], [[Гішпанія]]; 21 сьнежня 1983) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _mlt26h | pattern_b1 = _mlt26h | pattern_ra1 = _mlt26h | pattern_sh1 = _mlt26h | pattern_so1 = | leftarm1 = EF0000 | body1 = EF0000 | rightarm1 = EF0000 | shorts1 = EF0000 | socks1 = EF0000 | pattern_la2 = _mlt26a | pattern_b2 = _mlt26a | pattern_ra2 = _mlt26a | pattern_sh2 = _mlt26a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Ма́льты па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Косава]] ў міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Мальтыйская футбольная асацыяцыя|Мальтыйскай футбольнай асацыяцыяй]]. == Гісторыя == Зборная Мальты згуляла свой першы міжнародны матч 24 лютага 1957 году, прагуляўшы [[Мужчынская зборная Аўстрыі па футболе|зборнай Аўстрыі]] 2:3<ref>{{спасылка|аўтар=Baldacchino, Carmel|спасылка=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20070206/sport/maltas-late-rally-thrills-home-crowd-on-debut.27363|загаловак=Malta's late rally thrills home crowd on debut|выдавецтва=Times of Malta|дата публікацыі=06.02.2007|дата доступу=07.10.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181007223431/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20070206/sport/maltas-late-rally-thrills-home-crowd-on-debut.27363|дата копіі=07.10.2018}}</ref>. Ужо праз два гады, то бок у 1959 годзе, [[Мальтыйская футбольная асацыяцыя]] далучылася да [[ФІФА]], а праз год яшчэ і стала сябрам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]. Напрыканцы 1959 году зборная ўзяла ўдзел у афрыканскай кваліфікацыі да [[Летнія Алімпійскія гульні 1960 году|летніх Алімпійскіх гульняў 1960 году]], згуляўшы супраць [[Мужчынская зборная Марока па футболе|зборных Марока]] і [[Мужчынская зборная Тунісу па футболе|Тунісу]]. Каманда заняла апошняе месца ў групе з двума нічыімі і двума паразамі. [[Файл:Nederland tegen Malta 5-0, voorronde EK-voetbal Gerald Vanenburg in actie, Bestanddeelnr 932-8124.jpg|значак|зьлева|Матч паміж зборнымі Нідэрляндаў і Мальты ў сьнежні 1983 году.]] Мальтыйская зборная ўпершыню ўзяла ўдзел у кваліфікацыі да чэмпіянату Эўропы 1962 году, а дэбютавала ў адборачным турніры да чэмпіянатаў сьвету ў 1971 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.mfa.com.mt/maltafootballassociation/content.aspx?id=96399|загаловак=History of the Malta Football Association|выдавецтва=Malta Football Association|дата доступу=28.07.2011|копія=https://web.archive.org/web/20110927140807/http://www.mfa.com.mt/maltafootballassociation/content.aspx?id=96399|дата копіі=27.09.2011}}</ref>. У 1970 годзе зборная Мальты ўпершыню ў афіцыйным матчы з эўрапейскім супернікам згуляла ўнічыю 1:1 у сустрэчы супраць [[Мужчынская зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]]. Першыя перамогі ў афіцыйных матчах былі здабытыя ў гульнях супраць зборнай Грэцыі 2:0 і [[Мужчынская зборная Ісьляндыі па футболе|зборнай Ісьляндыі]] 2:1 у межах кваліфікацыў да чэмпіянатаў Эўропы 1975 і 1982 гадоў адпаведна. У 1979 годзе Мальта згуляла ўнічыю 0:0 супраць [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе|зборнай ФРН]] у адборы да чэмпіянату Эўропы, а 16 сьнежня 1984 году яны сустрэліся зноў у памятным кваліфікацыйным матчы да чэмпіянату сьвету, у якім немцы здолелі перамагчы зь лікам 3:2. У сакавіку 1987 году мальтыйцы зьвялі ўнічыю 2:2 матч адбору да чэмпіянату Эўропы 1988 году супраць [[Мужчынская зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]], а таксама каманда двойчы згуляла ўнічыю супраць зборнай Вугоршчыны падчас кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету 1990 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mfa.com.mt/en/national-team-all-results.htm|загаловак=National Team All Time Results|выдавецтва=Malta Football Association|дата доступу=02.09.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200506004818/https://www.mfa.com.mt/en/national-team-all-results.htm|дата копіі=06.05.2020}}</ref>. Нарэшцк, у кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету 1993 году зборная здабыла выязную перамогу 0:1 у матчы супраць [[Мужчынская зборная Эстоніі па футболе|зборнай Эстоніі]], а гістарычны гол пацэліў [[Крыс Ляфэрля]]<ref>{{навіна|аўтар=Brincat, Henry|спасылка=http://www.independent.com.mt/news2.asp?artid=40420|загаловак=Malta 2–1 Hungary|выдавец=The Malta Independent|дата публікацыі=15.10.2006|копія=https://web.archive.org/web/20140109095249/http://www.independent.com.mt/news2.asp?artid=40420|дата копіі=09.01.2014}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.mfa.com.mt/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Мальты па футболе| ]] [[Катэгорыя:Мальтыйскі футбол]] gan1lgxbvs84ilgdntyvcevdm8iflno 2688075 2688074 2026-09-02T10:21:39Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Мальты па футболе]] у [[Мужчынская зборная Мальты па футболе]]: Уніфікацыя 2688074 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Мальта |Лягатып = Malta national football team crest.svg |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Мальта 2:3 {{Футбол Аўстрыя|няма}}<br />([[Гзыра]], [[Мальта]]; 24 лютага 1957) |Перамога = Мальта 7:1 {{Футбол Ліхтэнштайн|няма}}<br />([[Та-Калі]], [[Мальта]]; 26 сакавіка 2008) |Параза = {{Футбол Гішпанія|няма}} 12:1 Мальта<br />([[Сэвільля]], [[Гішпанія]]; 21 сьнежня 1983) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _mlt26h | pattern_b1 = _mlt26h | pattern_ra1 = _mlt26h | pattern_sh1 = _mlt26h | pattern_so1 = | leftarm1 = EF0000 | body1 = EF0000 | rightarm1 = EF0000 | shorts1 = EF0000 | socks1 = EF0000 | pattern_la2 = _mlt26a | pattern_b2 = _mlt26a | pattern_ra2 = _mlt26a | pattern_sh2 = _mlt26a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Ма́льты па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Косава]] ў міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Мальтыйская футбольная асацыяцыя|Мальтыйскай футбольнай асацыяцыяй]]. == Гісторыя == Зборная Мальты згуляла свой першы міжнародны матч 24 лютага 1957 году, прагуляўшы [[Мужчынская зборная Аўстрыі па футболе|зборнай Аўстрыі]] 2:3<ref>{{спасылка|аўтар=Baldacchino, Carmel|спасылка=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20070206/sport/maltas-late-rally-thrills-home-crowd-on-debut.27363|загаловак=Malta's late rally thrills home crowd on debut|выдавецтва=Times of Malta|дата публікацыі=06.02.2007|дата доступу=07.10.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181007223431/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20070206/sport/maltas-late-rally-thrills-home-crowd-on-debut.27363|дата копіі=07.10.2018}}</ref>. Ужо праз два гады, то бок у 1959 годзе, [[Мальтыйская футбольная асацыяцыя]] далучылася да [[ФІФА]], а праз год яшчэ і стала сябрам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]. Напрыканцы 1959 году зборная ўзяла ўдзел у афрыканскай кваліфікацыі да [[Летнія Алімпійскія гульні 1960 году|летніх Алімпійскіх гульняў 1960 году]], згуляўшы супраць [[Мужчынская зборная Марока па футболе|зборных Марока]] і [[Мужчынская зборная Тунісу па футболе|Тунісу]]. Каманда заняла апошняе месца ў групе з двума нічыімі і двума паразамі. [[Файл:Nederland tegen Malta 5-0, voorronde EK-voetbal Gerald Vanenburg in actie, Bestanddeelnr 932-8124.jpg|значак|зьлева|Матч паміж зборнымі Нідэрляндаў і Мальты ў сьнежні 1983 году.]] Мальтыйская зборная ўпершыню ўзяла ўдзел у кваліфікацыі да чэмпіянату Эўропы 1962 году, а дэбютавала ў адборачным турніры да чэмпіянатаў сьвету ў 1971 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.mfa.com.mt/maltafootballassociation/content.aspx?id=96399|загаловак=History of the Malta Football Association|выдавецтва=Malta Football Association|дата доступу=28.07.2011|копія=https://web.archive.org/web/20110927140807/http://www.mfa.com.mt/maltafootballassociation/content.aspx?id=96399|дата копіі=27.09.2011}}</ref>. У 1970 годзе зборная Мальты ўпершыню ў афіцыйным матчы з эўрапейскім супернікам згуляла ўнічыю 1:1 у сустрэчы супраць [[Мужчынская зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]]. Першыя перамогі ў афіцыйных матчах былі здабытыя ў гульнях супраць зборнай Грэцыі 2:0 і [[Мужчынская зборная Ісьляндыі па футболе|зборнай Ісьляндыі]] 2:1 у межах кваліфікацыў да чэмпіянатаў Эўропы 1975 і 1982 гадоў адпаведна. У 1979 годзе Мальта згуляла ўнічыю 0:0 супраць [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе|зборнай ФРН]] у адборы да чэмпіянату Эўропы, а 16 сьнежня 1984 году яны сустрэліся зноў у памятным кваліфікацыйным матчы да чэмпіянату сьвету, у якім немцы здолелі перамагчы зь лікам 3:2. У сакавіку 1987 году мальтыйцы зьвялі ўнічыю 2:2 матч адбору да чэмпіянату Эўропы 1988 году супраць [[Мужчынская зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]], а таксама каманда двойчы згуляла ўнічыю супраць зборнай Вугоршчыны падчас кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету 1990 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mfa.com.mt/en/national-team-all-results.htm|загаловак=National Team All Time Results|выдавецтва=Malta Football Association|дата доступу=02.09.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200506004818/https://www.mfa.com.mt/en/national-team-all-results.htm|дата копіі=06.05.2020}}</ref>. Нарэшцк, у кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету 1993 году зборная здабыла выязную перамогу 0:1 у матчы супраць [[Мужчынская зборная Эстоніі па футболе|зборнай Эстоніі]], а гістарычны гол пацэліў [[Крыс Ляфэрля]]<ref>{{навіна|аўтар=Brincat, Henry|спасылка=http://www.independent.com.mt/news2.asp?artid=40420|загаловак=Malta 2–1 Hungary|выдавец=The Malta Independent|дата публікацыі=15.10.2006|копія=https://web.archive.org/web/20140109095249/http://www.independent.com.mt/news2.asp?artid=40420|дата копіі=09.01.2014}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.mfa.com.mt/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Мальты па футболе| ]] [[Катэгорыя:Мальтыйскі футбол]] gan1lgxbvs84ilgdntyvcevdm8iflno 2688077 2688075 2026-09-02T10:22:26Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2688077 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Мальта |Лягатып = Malta national football team crest.svg |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Мальта 2:3 {{Футбол Аўстрыя|няма}}<br />([[Гзыра]], [[Мальта]]; 24 лютага 1957) |Перамога = Мальта 7:1 {{Футбол Ліхтэнштайн|няма}}<br />([[Та-Калі]], [[Мальта]]; 26 сакавіка 2008) |Параза = {{Футбол Гішпанія|няма}} 12:1 Мальта<br />([[Сэвільля]], [[Гішпанія]]; 21 сьнежня 1983) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _mlt26h | pattern_b1 = _mlt26h | pattern_ra1 = _mlt26h | pattern_sh1 = _mlt26h | pattern_so1 = | leftarm1 = EF0000 | body1 = EF0000 | rightarm1 = EF0000 | shorts1 = EF0000 | socks1 = EF0000 | pattern_la2 = _mlt26a | pattern_b2 = _mlt26a | pattern_ra2 = _mlt26a | pattern_sh2 = _mlt26a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Ма́льты па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Мальта|Мальту]] ў міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Мальтыйская футбольная асацыяцыя|Мальтыйскай футбольнай асацыяцыяй]]. == Гісторыя == Зборная Мальты згуляла свой першы міжнародны матч 24 лютага 1957 году, прагуляўшы [[Мужчынская зборная Аўстрыі па футболе|зборнай Аўстрыі]] 2:3<ref>{{спасылка|аўтар=Baldacchino, Carmel|спасылка=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20070206/sport/maltas-late-rally-thrills-home-crowd-on-debut.27363|загаловак=Malta's late rally thrills home crowd on debut|выдавецтва=Times of Malta|дата публікацыі=06.02.2007|дата доступу=07.10.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181007223431/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20070206/sport/maltas-late-rally-thrills-home-crowd-on-debut.27363|дата копіі=07.10.2018}}</ref>. Ужо праз два гады, то бок у 1959 годзе, [[Мальтыйская футбольная асацыяцыя]] далучылася да [[ФІФА]], а праз год яшчэ і стала сябрам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]. Напрыканцы 1959 году зборная ўзяла ўдзел у афрыканскай кваліфікацыі да [[Летнія Алімпійскія гульні 1960 году|летніх Алімпійскіх гульняў 1960 году]], згуляўшы супраць [[Мужчынская зборная Марока па футболе|зборных Марока]] і [[Мужчынская зборная Тунісу па футболе|Тунісу]]. Каманда заняла апошняе месца ў групе з двума нічыімі і двума паразамі. [[Файл:Nederland tegen Malta 5-0, voorronde EK-voetbal Gerald Vanenburg in actie, Bestanddeelnr 932-8124.jpg|значак|зьлева|Матч паміж зборнымі Нідэрляндаў і Мальты ў сьнежні 1983 году.]] Мальтыйская зборная ўпершыню ўзяла ўдзел у кваліфікацыі да чэмпіянату Эўропы 1962 году, а дэбютавала ў адборачным турніры да чэмпіянатаў сьвету ў 1971 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.mfa.com.mt/maltafootballassociation/content.aspx?id=96399|загаловак=History of the Malta Football Association|выдавецтва=Malta Football Association|дата доступу=28.07.2011|копія=https://web.archive.org/web/20110927140807/http://www.mfa.com.mt/maltafootballassociation/content.aspx?id=96399|дата копіі=27.09.2011}}</ref>. У 1970 годзе зборная Мальты ўпершыню ў афіцыйным матчы з эўрапейскім супернікам згуляла ўнічыю 1:1 у сустрэчы супраць [[Мужчынская зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]]. Першыя перамогі ў афіцыйных матчах былі здабытыя ў гульнях супраць зборнай Грэцыі 2:0 і [[Мужчынская зборная Ісьляндыі па футболе|зборнай Ісьляндыі]] 2:1 у межах кваліфікацыў да чэмпіянатаў Эўропы 1975 і 1982 гадоў адпаведна. У 1979 годзе Мальта згуляла ўнічыю 0:0 супраць [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе|зборнай ФРН]] у адборы да чэмпіянату Эўропы, а 16 сьнежня 1984 году яны сустрэліся зноў у памятным кваліфікацыйным матчы да чэмпіянату сьвету, у якім немцы здолелі перамагчы зь лікам 3:2. У сакавіку 1987 году мальтыйцы зьвялі ўнічыю 2:2 матч адбору да чэмпіянату Эўропы 1988 году супраць [[Мужчынская зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]], а таксама каманда двойчы згуляла ўнічыю супраць зборнай Вугоршчыны падчас кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету 1990 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mfa.com.mt/en/national-team-all-results.htm|загаловак=National Team All Time Results|выдавецтва=Malta Football Association|дата доступу=02.09.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200506004818/https://www.mfa.com.mt/en/national-team-all-results.htm|дата копіі=06.05.2020}}</ref>. Нарэшцк, у кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету 1993 году зборная здабыла выязную перамогу 0:1 у матчы супраць [[Мужчынская зборная Эстоніі па футболе|зборнай Эстоніі]], а гістарычны гол пацэліў [[Крыс Ляфэрля]]<ref>{{навіна|аўтар=Brincat, Henry|спасылка=http://www.independent.com.mt/news2.asp?artid=40420|загаловак=Malta 2–1 Hungary|выдавец=The Malta Independent|дата публікацыі=15.10.2006|копія=https://web.archive.org/web/20140109095249/http://www.independent.com.mt/news2.asp?artid=40420|дата копіі=09.01.2014}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.mfa.com.mt/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Мальты па футболе| ]] [[Катэгорыя:Мальтыйскі футбол]] qbjz01cp36y2eihixhfwquefckpmdls 0 303740 2688076 2026-09-02T10:21:39Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Мальты па футболе]] у [[Мужчынская зборная Мальты па футболе]]: Уніфікацыя 2688076 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Мужчынская зборная Мальты па футболе]] 26tmdkr3gcredthv2uub82tj2fcird0 0 303741 2688080 2026-09-02T10:54:19Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Gibraltar_national_football_team?oldid=1371950051 2688080 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Гібральтар |Лягатып = |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Гібральтар 0:0 {{Футбол Славаччына|няма}}<br />([[Фару]], [[Партугалія]]; 16 лістапада 2013) |Перамога = Гібральтар 7:1 Брытанскія Віргінскія астравы<br />([[Гібральтар]]; 3 чэрвеня 2026) |Параза = {{Футбол Францыя|няма}} 14:0 Гібральтар<br />([[Ніцца]], [[Францыя]]; 18 лістапада 2023) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _gib24h | pattern_b1 = _gib24h | pattern_ra1 = _gib24h | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = DD0000 | body1 = DD0000 | rightarm1 = DD0000 | shorts1 = DD0000 | socks1 = DD0000 | pattern_la2 = _newtown2526a | pattern_b2 = _gib25a | pattern_ra2 = _newtown2526a | pattern_sh2 = _gib22h | pattern_so2 = _gib22a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Гібральта́ру па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Гібральтар]] у міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Гібральтарская футбольная асацыяцыя|Гібральтарскай футбольнай асацыяцыяй]]. == Гісторыя == Зборная Гібральтару ўпершыню пачала ладзіць таварыскія матчы ў пачатку 1990-х гадоў супраць такіх жа самым непрызнаных камандаў, як то зборных Джэрзі, вострава Ўайту, Грэнляндыі і гэтак далей. [[Файл:Gibraltar national football team 5 March 2014.jpg|значак|зьлева|Зборная Гібральтару ў 2014 годзе.]] Гібральтар упершыню надаў заяўку на сяброўства ў [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]] ў 1999 годзе, але яна была адхіленая праз моцную апазыцыі з боку [[Гішпанія|Гішпаніі]]. Пазыцыя Гішпаніі была павязаная ня толькі з прэтэнзіямі на тэрыторыю, але і з боязьзю, што прыняцьце [[Гібральтарская футбольная асацыяцыя|Гібральтарскай футбольнай асацыяцыяй]] створыць прэцэдэнт, які натхніў бы басконскую і каталянскую футбольныя арганізацыі таксама падаць свае заяўкі на сяброўства ў УЭФА. Пасьля пад ціскам Гішпаніі УЭФА высунула новыя правілы, якія абмяжоўвалі сяброўства толькі сувэрэннымі дзяржавамі, прызнанымі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. Аднак, ужо больш чым празь дзесяцігодзьдзе Гібральтарская футбольная асацыяцыя ўсё ж такі была залічаная да УЭФА пастановай кангрэсу, які адбыўся ў [[Лёндан]]е 24 траўня 2013 году. Супраць выступілі толькі прадстаўнікі Гішпаніі і [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.uefa.org/about-uefa/organisation/congress/news/newsid=1956133.html|загаловак=Congress decisions bring Gibraltar on board|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=24.05.2013|копія=https://web.archive.org/web/20150919151354/http://www.uefa.org/about-uefa/organisation/congress/news/newsid=1956133.html|дата копіі=19.09.2015}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Lafuente, Javier|спасылка=http://deportes.elpais.com/deportes/2013/05/24/actualidad/1369397401_770521.html|загаловак=Gibraltar mete un gol a España|выдавец=El País|дата публікацыі=24.05.2013|копія=https://web.archive.org/web/20160805105423/http://deportes.elpais.com/deportes/2013/05/24/actualidad/1369397401_770521.html|дата копіі=05.08.2016}}</ref>. Гэта азначала, што Гібральтар стаў найменшым сябрам УЭФА паводле колькасьці насельніцтва. У выніку галасаваньня зборная Гібральтару атрымала права браць удзел у кваліфікацыйных турнірах чэмпіянату Эўропы. Першай такой мажлівасьцю стала кваліфікацыя да чэмпіянату Эўропы 2016 году, якая пачыналася ў верасьні 2014 году. Першы афіцыйны міжнародны матч зборная быў згуляны супраць [[Мужчынская зборная Славаччыны па футболе|зборнай Славаччыны]]. Гэтая таварыская сустрэча была праведзена 19 лістапада 2013 году ў [[Партугалія|Партугаліі]] і скончылася ўнічыю зь лікам 0:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24961656|загаловак=Slovakia 0 Gibraltar 0|выдавецтва=BBC Sport|дата публікацыі=19.11.2013|дата доступу=20.11.2013|копія=https://web.archive.org/web/20131120085917/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24961656|дата копіі=20.11.2013}}</ref>. 7 верасьня 2014 году каманда дэбютавала ў адборы да чэмпіянату Эўропы 2016 году ў матчы супраць [[Мужчынская зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы]]. Не зважаючы на аптымізм і ўзьняты настрой перад гульнёй, каманда зазнала паразу ад палякаў зь лікам 0:7, не зважаючы на тое, што да перапынку лік быў 0:1<ref>{{спасылка|аўтар=Fortuna, Julian|спасылка=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0253-0d7f68d492e9-dbd637ddc837-1000--lewandowski-hits-four-as-poland-punish-gibraltar/|загаловак=Lewandowski hits four as Poland punish Gibraltar|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=07.09.2014|дата доступу=11.03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220311184354/https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2013816--gibraltar-vs-poland/postmatch/report/|дата копіі=11.03.2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.gibraltarfa.com/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Гібральтару па футболе| ]] [[Катэгорыя:Гібральтарскі футбол]] p9bsg06uhuergiyp0evmmn6d2aluf0w 2688082 2688080 2026-09-02T10:54:38Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Выявы|выява]] 2688082 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Гібральтар |Лягатып = Gibraltar Football Association.svg |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Гібральтар 0:0 {{Футбол Славаччына|няма}}<br />([[Фару]], [[Партугалія]]; 16 лістапада 2013) |Перамога = Гібральтар 7:1 Брытанскія Віргінскія астравы<br />([[Гібральтар]]; 3 чэрвеня 2026) |Параза = {{Футбол Францыя|няма}} 14:0 Гібральтар<br />([[Ніцца]], [[Францыя]]; 18 лістапада 2023) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _gib24h | pattern_b1 = _gib24h | pattern_ra1 = _gib24h | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = DD0000 | body1 = DD0000 | rightarm1 = DD0000 | shorts1 = DD0000 | socks1 = DD0000 | pattern_la2 = _newtown2526a | pattern_b2 = _gib25a | pattern_ra2 = _newtown2526a | pattern_sh2 = _gib22h | pattern_so2 = _gib22a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Гібральта́ру па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Гібральтар]] у міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Гібральтарская футбольная асацыяцыя|Гібральтарскай футбольнай асацыяцыяй]]. == Гісторыя == Зборная Гібральтару ўпершыню пачала ладзіць таварыскія матчы ў пачатку 1990-х гадоў супраць такіх жа самым непрызнаных камандаў, як то зборных Джэрзі, вострава Ўайту, Грэнляндыі і гэтак далей. [[Файл:Gibraltar national football team 5 March 2014.jpg|значак|зьлева|Зборная Гібральтару ў 2014 годзе.]] Гібральтар упершыню надаў заяўку на сяброўства ў [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]] ў 1999 годзе, але яна была адхіленая праз моцную апазыцыі з боку [[Гішпанія|Гішпаніі]]. Пазыцыя Гішпаніі была павязаная ня толькі з прэтэнзіямі на тэрыторыю, але і з боязьзю, што прыняцьце [[Гібральтарская футбольная асацыяцыя|Гібральтарскай футбольнай асацыяцыяй]] створыць прэцэдэнт, які натхніў бы басконскую і каталянскую футбольныя арганізацыі таксама падаць свае заяўкі на сяброўства ў УЭФА. Пасьля пад ціскам Гішпаніі УЭФА высунула новыя правілы, якія абмяжоўвалі сяброўства толькі сувэрэннымі дзяржавамі, прызнанымі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. Аднак, ужо больш чым празь дзесяцігодзьдзе Гібральтарская футбольная асацыяцыя ўсё ж такі была залічаная да УЭФА пастановай кангрэсу, які адбыўся ў [[Лёндан]]е 24 траўня 2013 году. Супраць выступілі толькі прадстаўнікі Гішпаніі і [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.uefa.org/about-uefa/organisation/congress/news/newsid=1956133.html|загаловак=Congress decisions bring Gibraltar on board|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=24.05.2013|копія=https://web.archive.org/web/20150919151354/http://www.uefa.org/about-uefa/organisation/congress/news/newsid=1956133.html|дата копіі=19.09.2015}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Lafuente, Javier|спасылка=http://deportes.elpais.com/deportes/2013/05/24/actualidad/1369397401_770521.html|загаловак=Gibraltar mete un gol a España|выдавец=El País|дата публікацыі=24.05.2013|копія=https://web.archive.org/web/20160805105423/http://deportes.elpais.com/deportes/2013/05/24/actualidad/1369397401_770521.html|дата копіі=05.08.2016}}</ref>. Гэта азначала, што Гібральтар стаў найменшым сябрам УЭФА паводле колькасьці насельніцтва. У выніку галасаваньня зборная Гібральтару атрымала права браць удзел у кваліфікацыйных турнірах чэмпіянату Эўропы. Першай такой мажлівасьцю стала кваліфікацыя да чэмпіянату Эўропы 2016 году, якая пачыналася ў верасьні 2014 году. Першы афіцыйны міжнародны матч зборная быў згуляны супраць [[Мужчынская зборная Славаччыны па футболе|зборнай Славаччыны]]. Гэтая таварыская сустрэча была праведзена 19 лістапада 2013 году ў [[Партугалія|Партугаліі]] і скончылася ўнічыю зь лікам 0:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24961656|загаловак=Slovakia 0 Gibraltar 0|выдавецтва=BBC Sport|дата публікацыі=19.11.2013|дата доступу=20.11.2013|копія=https://web.archive.org/web/20131120085917/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24961656|дата копіі=20.11.2013}}</ref>. 7 верасьня 2014 году каманда дэбютавала ў адборы да чэмпіянату Эўропы 2016 году ў матчы супраць [[Мужчынская зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы]]. Не зважаючы на аптымізм і ўзьняты настрой перад гульнёй, каманда зазнала паразу ад палякаў зь лікам 0:7, не зважаючы на тое, што да перапынку лік быў 0:1<ref>{{спасылка|аўтар=Fortuna, Julian|спасылка=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0253-0d7f68d492e9-dbd637ddc837-1000--lewandowski-hits-four-as-poland-punish-gibraltar/|загаловак=Lewandowski hits four as Poland punish Gibraltar|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=07.09.2014|дата доступу=11.03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220311184354/https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2013816--gibraltar-vs-poland/postmatch/report/|дата копіі=11.03.2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.gibraltarfa.com/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Гібральтару па футболе| ]] [[Катэгорыя:Гібральтарскі футбол]] netmmobh5rdq1p6y6qpuugnx2mjfyxj 2688083 2688082 2026-09-02T10:54:57Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Гібральтару па футболе]] у [[Мужчынская зборная Гібральтару па футболе]]: Уніфікацыя 2688082 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе |Назва = Гібральтар |Лягатып = Gibraltar Football Association.svg |Фэдэрацыя = |Канфэдэрацыя = [[УЭФА]] |Трэнэр = |Найбольш гульняў = |Найбольш пасьпяховы гулец = |Першая гульня = Гібральтар 0:0 {{Футбол Славаччына|няма}}<br />([[Фару]], [[Партугалія]]; 16 лістапада 2013) |Перамога = Гібральтар 7:1 Брытанскія Віргінскія астравы<br />([[Гібральтар]]; 3 чэрвеня 2026) |Параза = {{Футбол Францыя|няма}} 14:0 Гібральтар<br />([[Ніцца]], [[Францыя]]; 18 лістапада 2023) |Удзелаў у ЧС = |Першы ЧС = |Дасягненьні ў ЧС = |Чэмпіянат рэгіёну = |Удзелаў у ЧР = |Першы ЧР = |Дасягненьні ў ЧР = | pattern_la1 = _gib24h | pattern_b1 = _gib24h | pattern_ra1 = _gib24h | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = DD0000 | body1 = DD0000 | rightarm1 = DD0000 | shorts1 = DD0000 | socks1 = DD0000 | pattern_la2 = _newtown2526a | pattern_b2 = _gib25a | pattern_ra2 = _newtown2526a | pattern_sh2 = _gib22h | pattern_so2 = _gib22a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Мужчы́нская збо́рная Гібральта́ру па футбо́ле''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Гібральтар]] у міжнародных матчах па [[футбол]]е. Каманда кіруецца [[Гібральтарская футбольная асацыяцыя|Гібральтарскай футбольнай асацыяцыяй]]. == Гісторыя == Зборная Гібральтару ўпершыню пачала ладзіць таварыскія матчы ў пачатку 1990-х гадоў супраць такіх жа самым непрызнаных камандаў, як то зборных Джэрзі, вострава Ўайту, Грэнляндыі і гэтак далей. [[Файл:Gibraltar national football team 5 March 2014.jpg|значак|зьлева|Зборная Гібральтару ў 2014 годзе.]] Гібральтар упершыню надаў заяўку на сяброўства ў [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]] ў 1999 годзе, але яна была адхіленая праз моцную апазыцыі з боку [[Гішпанія|Гішпаніі]]. Пазыцыя Гішпаніі была павязаная ня толькі з прэтэнзіямі на тэрыторыю, але і з боязьзю, што прыняцьце [[Гібральтарская футбольная асацыяцыя|Гібральтарскай футбольнай асацыяцыяй]] створыць прэцэдэнт, які натхніў бы басконскую і каталянскую футбольныя арганізацыі таксама падаць свае заяўкі на сяброўства ў УЭФА. Пасьля пад ціскам Гішпаніі УЭФА высунула новыя правілы, якія абмяжоўвалі сяброўства толькі сувэрэннымі дзяржавамі, прызнанымі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. Аднак, ужо больш чым празь дзесяцігодзьдзе Гібральтарская футбольная асацыяцыя ўсё ж такі была залічаная да УЭФА пастановай кангрэсу, які адбыўся ў [[Лёндан]]е 24 траўня 2013 году. Супраць выступілі толькі прадстаўнікі Гішпаніі і [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.uefa.org/about-uefa/organisation/congress/news/newsid=1956133.html|загаловак=Congress decisions bring Gibraltar on board|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=24.05.2013|копія=https://web.archive.org/web/20150919151354/http://www.uefa.org/about-uefa/organisation/congress/news/newsid=1956133.html|дата копіі=19.09.2015}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Lafuente, Javier|спасылка=http://deportes.elpais.com/deportes/2013/05/24/actualidad/1369397401_770521.html|загаловак=Gibraltar mete un gol a España|выдавец=El País|дата публікацыі=24.05.2013|копія=https://web.archive.org/web/20160805105423/http://deportes.elpais.com/deportes/2013/05/24/actualidad/1369397401_770521.html|дата копіі=05.08.2016}}</ref>. Гэта азначала, што Гібральтар стаў найменшым сябрам УЭФА паводле колькасьці насельніцтва. У выніку галасаваньня зборная Гібральтару атрымала права браць удзел у кваліфікацыйных турнірах чэмпіянату Эўропы. Першай такой мажлівасьцю стала кваліфікацыя да чэмпіянату Эўропы 2016 году, якая пачыналася ў верасьні 2014 году. Першы афіцыйны міжнародны матч зборная быў згуляны супраць [[Мужчынская зборная Славаччыны па футболе|зборнай Славаччыны]]. Гэтая таварыская сустрэча была праведзена 19 лістапада 2013 году ў [[Партугалія|Партугаліі]] і скончылася ўнічыю зь лікам 0:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24961656|загаловак=Slovakia 0 Gibraltar 0|выдавецтва=BBC Sport|дата публікацыі=19.11.2013|дата доступу=20.11.2013|копія=https://web.archive.org/web/20131120085917/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24961656|дата копіі=20.11.2013}}</ref>. 7 верасьня 2014 году каманда дэбютавала ў адборы да чэмпіянату Эўропы 2016 году ў матчы супраць [[Мужчынская зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы]]. Не зважаючы на аптымізм і ўзьняты настрой перад гульнёй, каманда зазнала паразу ад палякаў зь лікам 0:7, не зважаючы на тое, што да перапынку лік быў 0:1<ref>{{спасылка|аўтар=Fortuna, Julian|спасылка=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0253-0d7f68d492e9-dbd637ddc837-1000--lewandowski-hits-four-as-poland-punish-gibraltar/|загаловак=Lewandowski hits four as Poland punish Gibraltar|выдавецтва=UEFA|дата публікацыі=07.09.2014|дата доступу=11.03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220311184354/https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2013816--gibraltar-vs-poland/postmatch/report/|дата копіі=11.03.2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.gibraltarfa.com/ Афіцыйны сайт]. {{Эўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Гібральтару па футболе| ]] [[Катэгорыя:Гібральтарскі футбол]] netmmobh5rdq1p6y6qpuugnx2mjfyxj 6 303742 2688081 2026-09-02T10:54:25Z Dymitr 10914 {{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня | апісаньне = Лягатып [[Мужчынская зборная Гібральтару па футболе|мужчынскай зборнай Гібральтару па футболе]] | аўтар = Gibraltar Football Association | час стварэньня = XXI стагодзьдзе | крыніца = https://www.gibraltarfa.com/ | артыкул = Мужчынская зборная Гібральтару па футболе | частка = Поўная выява лягатыпа | разрозьненьне = Так | мэта = Дапамагчы чытычам ідэнтыфікаваць спартовую каманду | заменнасьць... 2688081 wikitext text/x-wiki == Апісаньне == {{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня | апісаньне = Лягатып [[Мужчынская зборная Гібральтару па футболе|мужчынскай зборнай Гібральтару па футболе]] | аўтар = Gibraltar Football Association | час стварэньня = XXI стагодзьдзе | крыніца = https://www.gibraltarfa.com/ | артыкул = Мужчынская зборная Гібральтару па футболе | частка = Поўная выява лягатыпа | разрозьненьне = Так | мэта = Дапамагчы чытычам ідэнтыфікаваць спартовую каманду | заменнасьць = Гэта лягатып футбольнай зборнай, таму для яго няма свабоднай замены | іншае = Выява — прадмет грамадзкага інтарэса }} == Ліцэнзія == {{SVG-лягатып}} fj6iw0sasnsihx0vlepr8g538cusmx3 0 303743 2688084 2026-09-02T10:54:57Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Зборная Гібральтару па футболе]] у [[Мужчынская зборная Гібральтару па футболе]]: Уніфікацыя 2688084 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Мужчынская зборная Гібральтару па футболе]] 1g9845wy2qk2vi2ucapyvqajou8op7f